2. Həvəslər təlimi

«O»nun qüdrəti ayrı-ayrı varlığın əsl həyat məqsədini ifadə edir. Bu məqsəd onun gətirdiyi ehtiyacların ödənilməsindən ibarətdir. Həyatda qalmaq və təhlükə təlaşından qorunmaq məqsədini «O»na aid etmək olmaz. Bu Mənin vəzifəsidir; o, həm də xarici dünyanı nəzərə alaraq ödənilmənin ən sərfəli və təhlükəsiz yolunu tapmalıdır. Üst Mən yeni ehtiyaclar irəli sürə bilər, amma onun başlıca işi ödənilmələrin məhdudlaşdırılması olaraq qalır.

«O»nun ehtiyac gərginliklərinin arxasında fərz etdiyimiz qüvvələrə həvəslər deyirik. Onlar ruh həyatına qarşı bədən tələblərini təmsil edir. Hər fəaliyyətin son səbəbi olsalar da, təbiətcə konservativdirlər; varlığın nail olduğu hər vəziyyətdən, o vəziyyət tərk edildikdən sonra, onu yenidən bərpa etmək meyli doğulur. Deməli, müəyyənsəz sayda həvəs fərqləndirmək olar, adi təcrübədə də belə edirlər. Bizim üçün əhəmiyyətli olan o imkandır ki, bütün bu rəngarəng həvəslər bir neçə əsas həvəsə qaytarılasın. Öyrənmişik ki, həvəslər öz məqsədlərini dəyişə bilirlər (sürüşmə yolu ilə), həm də bir-birini əvəz edə bilirlər — bir həvəsin enerjisi başqasına keçdikdə. Sonuncu proses hələ yaxşı öyrənilməyib. Uzun tərəddüd və qərarsızlıqdan sonra yalnız iki əsas həvəs qəbul etməyə qərar verdik — Erosu və məhv etmə həvəsini. (Özünü saxlama və nəsil davam etdirmə həvəslərinin qarşıdurması, eləcə də Mən sevgisi ilə obyekt sevgisinin qarşıdurması hələ Eros daxilinə düşür.) Birincinin məqsədi getdikcə daha böyük vəhdətlər yaratmaq və onları belə saxlamaqdır — yəni bağlanmadır; ikincinin məqsədi əksinə, bağlantıları dağıtmaq və beləcə şeyləri məhv etməkdir. Məhv etmə həvəsi barədə elə düşünmək olar ki, onun son məqsədi kimi canlını qeyri-üzvi vəziyyətə keçirmək görünür. Buna görə onu ölüm həvəsi də adlandırırıq. Əgər fərz edəksə ki, canlı cansızdan sonra gəlib və ondan yaranıb, ölüm həvəsi xatırlanan düstura uyğun gəlir: həvəs əvvəlki vəziyyətə qayıtmağa can atır. Eros (sevgi həvəsi) üçün belə tətbiq mümkün deyil. Bu, canlı maddənin bir vaxtlar vəhdət olduğunu, sonra parçalandığını və indi yenidən birləşməyə can atdığını fərz edərdi.1)

Bioloji funksiyalarda hər iki əsas həvəs ya bir-birinə qarşı işləyir, ya da bir-birilə qaynaşıb-qarışır. Beləcə, yemək aktı — son məqsədi bədənə qəbul etmək olan obyektin məhv edilməsidir, cinsi akt isə ən dərin birləşmə niyyəti daşıyan aqressiyadır. Hər iki əsas həvəsin bu birgə və qarşılıqlı işi həyat hadisələrinin bütün rəngarəngliyini yaradır. Canlının sərhədindən kənara çıxanda hər iki əsas həvəsimizin analojiyası qeyri-üzvi aləmdə hökm sürən cazibə və itələmə qütb cütlüyünə gətirib çıxarır.2)

Həvəslərin qarışma nisbətindəki dəyişikliklərin ən tutulur nəticələri olur. Cinsi aqressiyaya əlavə olunan güclü pay sevgilini həzz qatilinə çevirir, aqressiv amilin güclü azalması isə onu çəkinən və ya impotent edir.

Hər iki əsas həvəsi ruhi vilayətlərdən birinə sərhədləməyin sözü belə gedə bilməz. Onlar

1) Şairlər bənzər şeylər xəyal etmişlər; canlı maddənin tarixindən bizə ona bənzər bir şey məlum deyil.

2) Analitiklərin hələ də çox vaxt müqavimət göstərdikləri əsas qüvvələrin, yaxud həvəslərin təsviri artıq filosof Empedoklədə istənilən yerdə rast gəlinən idi.

Bu həvəs içəridə ölüm həvəsi kimi işlədiyi müddətdə səssiz qalır; o, bizə yalnız məhv etmə həvəsi kimi xaricə yönəldildikdə meydana çıxır. Bunun baş verməsi fərdin saxlanması üçün zərurətə bənzəyir. Əzələ sistemi bu boşaltmaya xidmət edir. Üst Mənin qurulması ilə aqressiya həvəsinin əhəmiyyətli miqdarları Mənin içərisində fiksə olunur və orada özünü məhv edərək işləyir. Bu, insanın mədəni inkişaf yolunda üzərinə götürdüyü gigiyenik təhlükələrdən biridir. Aqressiyadan saxlanmaq ümumiyyətlə sağlamlığa zərərlidir, xəstəlik doğurur (incitmə). Qarşısı alınmış aqressiyanın özünü məhv etməyə keçməsini — aqressiyanın öz şəxsinə yönəldilməsi yolu ilə — çox vaxt qəzəb tutmasında adam nümayiş etdirir: saçlarını yolur, yumruqları ilə öz üzünü döyür — halbuki aydındır ki, bu rəftarı o, məhz başqasına nəzərdə tutubdu. Hər halda özünü məhv etmənin bir payı içəridə qalır — ta ki, o, sonunda fərdi öldürməyə müyəssər olur; bəlkə də yalnız onun libidosu tükəndikdə və ya əlverişsiz fiksə olunduqda. Beləcə, ümumi şəkildə güman etmək olar: fərd öz daxili münaqişələrindən ölür, nəsil isə xarici dünyaya qarşı uğursuz mübarizəsindən — xarici dünya elə dəyişib ki, nəsilin qazandığı adaptasiyalar artıq bəs etmir.

Libidonun «O»da və Üst Mənda necə davrandığını demək çətindir. Buna dair bildiklərimiz Mənə aiddir — əvvəlcə libidonun mövcud bütün miqdarı orada yığılır. Bu vəziyyəti mütləq birinci narsisizm adlandırırıq. O, ta o yana davam edir ki, Mən obyekt təsəvvürlərini libido ilə yükləməyə, narsisist libidonu obyekt libidosuna çevirməyə başlayır. Bütün ömür boyu Mən böyük anbar olaraq qalır — oradan obyektlərə libido yükləmələri göndərilir və oraya yenidən geri çəkilir, necə ki, protoplasma cismi öz psevdopodiyalarını yayıb geri çəkir. Yalnız tam vurulma vəziyyətində libidonun əsas miqdarı obyektə ötürülür, obyekt necə deyərlər Mənin yerini tutur. Həyatda əhəmiyyətli bir xarakter libidonun hərəkətliliyidir — onun bir obyektdən başqa obyektlərə keçmək asanlığı. Bunun ziddinə libidonun müəyyən obyektlərə fiksasiyası gedir; o, çox vaxt ömür boyu davam edir.

Şübhəsizdir ki, libidonun somatik mənbələri var, o, müxtəlif orqanlardan və bədən yerlərindən Mənə axır. Bunu libidonun o payında ən aydın görmək olar ki, öz həvəs məqsədinə görə cinsi həyacan adlanır. Bu libidonun çıxdığı bədən yerlərinin ən görkəmlisini erogen sahələr adı ilə fərqləndirirlər, amma əslində bütün bədən belə bir erogen sahədir. Eros haqqında — yəni onun nümayəndəsi libidosu haqqında — bildiklərimizin ən yaxşısı cinsi funksiyanın öyrənilməsindən qazanılıb; həmin funksiya, məlum olduğu kimi, ümumi anlayışda — öz nəzəriyyəmizdə olmasa da — Eros ilə üst-üstə düşür. Təsəvvür qura bildik: cinsi can-atma — həyatımızı həlledici dərəcədə təsir etməyə məhkum olan — müəyyən erogen sahələri təmsil edən bir neçə qismən həvəsin ardıcıl paylarından necə tədricən inkişaf edir.