3. Cinsi funksiyanın inkişafı
Adi anlayışa görə insanın cinsi həyatı əsasən öz cinsiyyət orqanlarını əks cinsdən bir şəxsin orqanları ilə təmasa gətirmək can-atmasından ibarətdir. Öpmə, bu yad cismin seyr edilməsi və əllənməsi burada müşayiətedici hallar və giriş hərəkətləri kimi çıxış edir. Bu can-atma pubertetlə, yəni cinsi yetkinlik çağında gözlənilməli və nəsil artırmaya xidmət etməli idi. Lakin hər zaman müəyyən faktlar məlum idi ki, onlar bu anlayışın dar çərçivəsinə sığmır. 1) Təəccüblüdür ki, elə adamlar var ki, onlar üçün yalnız öz cinsindən olan şəxslər və onların cinsiyyət orqanları cazibə daşıyır. 2) Eyni dərəcədə təəccüblüdür ki, elə adamlar var ki, onların istəkləri məhz cinsi kimi görünür, amma cinsiyyət orqanlarından və ya onların normal istifadəsindən bütövlüklə kənarda qalır; belə insanlara perverslar deyirlər. 3) Nəhayət, diqqətçəkəndir ki, elə uşaqlar da var — onları buna görə degenerasiyaya uğramış sayırlar ki, çox erkən cinsiyyət orqanlarına maraq göstərirlər və onların həyacan əlamətlərini verirlər.
Başa düşülür ki, psixoanaliz cinsellik haqqında bütün populyar baxışlara qarşı çıxanda — bu üç lağ edilən faktlara qismən söykənərək — səs-küy və etiraz doğurdu. Onun başlıca nəticələri bunlardır:
a) Cinsi həyat yalnız pubertetlə başlamır — o, doğuşdan qısa müddət sonra aydın ifadələrlə başlayır.
b) «Cinsi» və «genital» anlayışları arasında kəskin fərqləndirmək lazımdır. Birinci anlayış genişdir və cinsiyyət orqanları ilə heç bir əlaqəsi olmayan çoxlu fəaliyyəti əhatə edir.
c) Cinsi həyat bədən sahələrindən həzz qazanma funksiyasını əhatə edir ki, o, sonradan nəsil artırmaya xidmətə verilir. Hər iki funksiya çox vaxt tam üst-üstə düşmür.
Başlıca maraq təbii ki, birinci iddiaya yönəlir — hamısından ən gözlənilməzinə. Məlum oldu ki, erkən uşaqlıq çağında bədən fəaliyyətinin elə əlamətləri var ki, «cinsi» adını onlara yalnız köhnə qərəz əsirgəyirdi; onlar elə psixik fenomenlərlə bağlıdır ki, sonralar yetkin sevgi həyatında tapırıq — məsələn, müəyyən obyektlərə fiksasiya, həsəd və s. Bundan əlavə, məlum olur ki, erkən uşaqlıqda üzə çıxan bu fenomenlər qanunauyğun inkişafa mənsubdurlar, mütəmadi artım keçirirlər, təxminən beşinci həyat ilinin sonuna yaxın zirvəyə çatırlar — ondan sonra sakitlik dövrü gəlir. Bu dövrdə irəliləyiş dayanır, çox şey öyrənilmişdən düşür və yenidən geri qaytarılır. Sözügedən latensiya dövrü bitəndən sonra cinsi həyat pubertetlə öz davamını tapır — deyə bilərik, yenidən çiçəklənir. Burada cinsi həyatın ikimərhələli başlanmasının faktına rast gəlirik — insan dışında məlum deyil və görünür, insanlaşma üçün çox əhəmiyyətlidir.1) Heç də eyni-eyni deyil ki, cinselliyin bu erkən dövrünün hadisələri qalıqlara qədər infantil amneziyaya qurban olur. Nevrozların etiologiyası haqqında baxışlarımız və analitik terapiya texnikamız bu təsəvvürlərlə bağlıdır.
1) Bax: fərziyyə haqqında ki, insan beş yaşında cinsi yetkinliyə çatan bir məməlidən törəyib. Nəslə qarşı hansısa böyük xarici təsir sonra cinselliyin düz xətli inkişafını korlayıb. Bununla insanın cinsi həyatının heyvanla müqayisədə başqa dəyişiklikləri də bağlı ola bilər — məsələn, libidonun periodikliyinin ləğvi və menstruasiya rolunun cinslərin münasibətində işlənməsi. Bu erkən dövrün inkişaf proseslərinin izlənilməsi başqa iddialar üçün də sübutlar verib.
Erogen sahə kimi meydana çıxan və ruha libidoz tələb irəli sürən ilk orqan doğuşdan ağzıdır. Bütün psixik fəaliyyət əvvəlcə bu sahənin ehtiyacına ödənilmə yaratmağa yönəldilmişdir. O, təbii ki, əvvəlcə qidalanma yolu ilə özünü saxlamaya xidmət edir, amma fiziologiyanı psixologiya ilə qarışdırmaq olmaz. Uşağın inadcıllıqla davam etdirdiyi əmməkdə erkən ödənilmə ehtiyacı üzə çıxır — o, qida qəbulundan doğub ondan qıcıqlansa da, qidalanmadan asılı olmayaraq həzz qazanmağa can atır; ona görə də onu «cinsi» adlandırmaq həm haqdır, həm də zərurət.
Bu oral fazanın daxilində də dişlərin çıxması ilə sadistik impulslar təcrid olunmuş halda meydana çıxır. Çox daha geniş ikinci fazada — biz ona sadistik-anal deyirik, çünki burada ödənilmə aqressiyada və ifraz funksiyasında axtarılır. Aqressiv meylləri libidonun tərkibinə salmaq haqqını belə əsaslandırırıq: sadizm saf libidoz meyllərlə saf destruktiv meyllərin həvəs qarışığıdır — o andan etibarən bitməyəcək bir qarışığı.1)
Üçüncüsü sözügedən fallik fazadır — o, necə deyərlər, sələf kimi cinsi həyatın son quruluşuna artıq xeyli bənzəyir. Diqqətəlayiqdir ki, burada hər iki cinsin cinsiyyət orqanları deyil, yalnız erkəyinki (fallus) rol oynayır. Qadın cinsiyyət orqanı uzun müddət naməlum qalır; uşaq cinsi prosesləri başa düşməyə çalışarkən möhtərəm kloaka nəzəriyyəsinə pərəstiş göstərir — həmin nəzəriyyə genetik baxımdan öz haqlılığına malikdir.2)
1) Sual doğur: saf destruktiv həvəs hərəkətlərinin ödənilməsi həzz kimi hiss edilə bilərmi, libidoz əlavəsiz saf məhv etmə baş verirmi? Mənda qalan ölüm həvəsinin ödənilməsi həzz hissləri vermir kimi görünür, halbuki mazoxizm sadizmlə tam analoji qarışığı təmsil edir.
2) Erkən vaginal həyacanlar çox vaxt iddia olunur, amma çox güman ki, söhbət klitorisdəki həyacanlardan gedir — yəni penislə analoji orqandan; bu, fazanı fallik adlandırmaq haqqını ləğv etmir.
Fallik faza ilə və onun daxilində erkən uşaqlıq cinselliyi öz zirvəsinə çatır və süquta yaxınlaşır. Bu andan oğlan və qızın taleləri ayrılır. Hər ikisi intellektual fəaliyyətini cinsi tədqiqatın xidmətinə verib; hər ikisi penisin hamıda olması fərziyyəsindən çıxış edir. Amma indi cinslərin yolları ayrılır. Oğlan Ödipus fazasına daxil olur: penisdə əl işinə başlayır — eyni vaxtda penisin anaya qarşı hansısa cinsi fəaliyyəti haqqında fantaziyalarla — ta ki, kastrasiya hədəsi ilə qadın penissizliyinin görünüşünün birgə təsiri ilə öz həyatının ən böyük travmasını yaşayır; həmin travma latensiya dövrünü bütün nəticələri ilə başladır. Qız oğlana bərabər olmağa cəhdi boşa çıxandan sonra penisinin əskikliyini — düzgünü, klitorisinin aşağılılığını — dərk edir; bunun xarakterin inkişafı üçün daimi nəticələri olur; rəqabətdəki bu ilk məyusluğun nəticəsində çox vaxt cinsi həyatdan ilk uzaqlaşma baş verir.
Bu üç fazanın biri-birini hamar əvəz etdiyinə inanmaq yanlış təsəvvür yaradardı; biri digərinə qoşulur, onlar üst-üstə düşür, yan-yana mövcud olurlar. Erkən fazalarda ayrı-ayrı qismən həvəslər bir-birindən asılı olmayaraq həzz əldə etməyə yönəlirlər; fallik fazada isə bir təşkilatın başlanğıcı görünür — o, başqa meylləri cinsiyyət orqanlarının primatına tabe etdirir və ümumi həzz can-atmasının cinsi funksiyaya daxil edilməsinin başlanğıcı deməkdir. Tam təşkilata yalnız pubertetlə — dördüncü, genital fazada — nail olunur. Onda belə vəziyyət yaranır: 1) əvvəlki libido yükləmələrinin bəziləri saxlanılıb qalır; 2) başqaları cinsi funksiyaya hazırlayıcı, dəstək hərəkətlər kimi daxil edilir — onların ödənilməsi sözügedən ilkin həzz verir; 3) başqa meyllər təşkilatdan xaric edilir — ya bütövlüklə basdırılır (sıxışdırılır), ya Mənda başqa iş görürlər: xarakter xüsusiyyətləri yaradırlar, məqsəd sürüşmələri ilə sublimasiyaya uğrayırlar.
Bu proses hər zaman qüsursuz getmir. Onun inkişafındakı maneələr cinsi həyatın müxtəlif pozuntuları kimi üzə çıxır. Onda libidonun əvvəlki fazaların vəziyyətlərinə fiksasiyaları mövcud olur — həmin fiksasiyaların normal cinsi məqsəddən asılı olmayan meyli perversiya adlanır. Məsələn, homoseksuallıq — aşkar olduqda — belə bir inkişaf maneəsidir. Analiz sübut edir ki, homoseksual obyekt bağı bütün hallarda mövcud olub və əksəriyyətində həm də latent saxlanılıb. Vəziyyət onunla mürəkkəbləşir ki, normal nəticənin alınması üçün lazım olan proseslər, adətən, ya tam baş verir, ya da tam baş vermir — bundan söhbət gedə bilməz; onlar qismən baş verir, beləliklə, son quruluş bu kəmiyyət nisbətlərindən asılı qalır. Genital təşkilata beləcə nail olunur, amma libidonun o payları qədər zəifləmiş halda — həmin paylar ona qoşulmayıb və preqenital obyektlərə və məqsədlərə fiksə qalıblar. Bu zəiflik libidonun meylində özünü göstərir: genital ödənilmə olmayanda və ya real çətinliklər yarananda əvvəlki preqenital yükləmələrə qayıtmaq (reqressiya). Cinsi funksiyaların öyrənilməsi zamanı iki dərketmə haqqında ilk, müvəqqəti əminlik — düzgünü, sezgi — qazana bildik; onlar sonralar bütün sahə boyu əhəmiyyətli olacaqlar. Birincisi, müşahidə etdiyimiz normal və abnormal hadisələr — yəni fenomenologiya — dinamika və iqtisadiyyat nöqteyi-nəzərindən (bizim halda libidonun kəmiyyət bölgüsündən) təsvir tələb edir; ikincisi, öyrəndiyimiz pozuntuların etiologiyası inkişaf tarixində — yəni fərdin erkən çağında tapılacaqdır.