9. Daxili dünya

Biz mürəkkəb bir-birinin yanında olma haqqında biliyi verməyin başqa yolunu tanımirıq, təsvirin ardıcıllığından başqa — və ona görə bütün təsvirlərimiz əvvəlcə birtərəfli sadələşdirmə ilə günahlandırır və tamamlayılmağı, (üstə qurulmağı və beləliklə düzəldilməyi gözləyirlər.

O və xarici dünya arasında vasitəçilik edən, birinin həvəs tələblərini özünə götürən ki, onları ödənilməyə gətirsin, o birisində qavramalar edən ki, onları xatirə kimi istifadə edir, özünü saxlamaq üçün hər iki tərəfdən həddindən artıq tələblərə müqavimət göstərən, bütün qərarlarında dəyişdirilmiş həzz prinsipinin göstərişləri ilə idarə olunan Mən təsəvvürü — bu təsəvvür əslində yalnız ilk uşaqlıq dövrünün sonuna (5 yaşa qədər) Mən üçün doğrudur. Bu vaxt mühüm dəyişiklik baş verib. Xarici dünyanın bir parçası obyekt kimi — ən azından qismən — buraxılıb və əvəzində (identifikasiya ilə) Mənə qəbul edilib — yəni daxili dünyanın tərkib hissəsi oldu. Bu yeni psixik instansiya xarici dünyanın o şəxslərin icra etdiyi funksiyaları davam etdirir; o, Məni müşahidə edir, ona əmrlər verir, qiymətləndirir və cəza ilə hədələyir — tamamilə yerini tutduğu valideynlər kimi. Biz bu instansiyanı Üst Mən adlandırırıq; hakim funksiyalarında onu vicdanımız kimi hiss edirik. Diqqətəlayiq qalır ki, Üst Mən çox vaxt elə sərtlik göstərir ki, real valideynlər nümunə verməyiblər. Həm də o, Məni yalnız əməllərinə görə hesaba çəkmir, həm də düşüncələrinə və icra edilməmiş niyyətlərinə görə — hansılarını ona bilinməyə bənzəyir. Bizə xatırladılır ki, Ödipus əfsanəsinin qəhrəmanı da öz əməllərinə görə günah hiss edir və özünəcəzaya təslim olur — halbuki orakulun zoru bizim və öz hökmümüzə görə onu günahsız söyləməli idi. Əslində Üst Mən Ödipuskompleksin varisidir və onun həllindən sonra yerləşir. Onun həddindən artıq sərtliyi real nümunəyə deyil, Ödipuskompleksin istəyinə qarşı yönəldilən müdafiənin gücünə uyğundur. Bu hadisənin sezgisi yəqin ki, filosofların və möminlərin iddiasının əsasında yatır: mənəvi hiss insana tərbiyə edilmir və ya cəmiyyət həyatında qazanılmır, ona daha yüksək bir yerdən salınıb.

Mən Üst Mən ilə tam razılıq içində işlədiyi müddətdə onların ifadələrini ayırmaq asan deyil, amma onların arasında gərginliklər və yadlaşmalar çox aydın görünür. Vicdan ittihamlarının əzabı uşağın sevgi itkisi qarşısında təlaşına tam uyğundur — hansını ona mənəvi instansiya əvəz etmişdi. O biri tərəfdən, əgər Mən Üst Mən üçün uyğunsuz olacaq bir şeyi etməkdən uğurla imtina etmişdisə, öz-özünü hissində qalxmış, qürurunda möhkəmlənmiş hiss edir — sanki dəyərli qazanc etmiş kimi. Beləcə Üst Mən Mən üçün xarici dünyanın rolunu oynamağa davam edir, halbuki daxili dünyanın parçası olub. O, fərdin sonrakı bütün həyat vaxtları üçün uşaqlıq dövrünün — uşaq baxımı, tərbiyə və valideynlərdən asılılığın — təsirini təmsil edir; insanlarda ailədə birlikdə yaşama ilə bu qədər uzadılmış uşaqlıq dövrünün. Və bununla yalnız bu valideynlərin şəxsi xüsusiyyətləri deyil, həm də özlərinə həlledici təsir edən hər şey qüvvəyə minir: yaşadıqları sosial vəziyyətin meylləri və tələbləri, gəldikləri irqin meylləri və ənənələri. Ümumi müəyyənliklərə və kəskin ayırmalara üstünlük verilsə, deyə bilərik: valideynlərdən ayrıldıqdan sonra fərdin özünü tapacağı xarici dünya indinin qüvvəsini təmsil edir, irsi meylləri ilə O-su orqanik keçmişi, sonradan gəlmiş Üst Mən əsasən mədəni keçmişi təmsil edir — hansını uşaq erkənliyinin az illərində sanki sonradan yaşamalıdır. Belə ümumi müəyyənliklər asanlıqla ümumi doğru ola bilməz. Mədəni qazancların bir hissəsi mütləq O-da iz qoyub; Üst Mənin gətirdiyi çox şey O-da rezonans oyadacaq; uşağın yenidən yaşadığı bəziləri güclənmiş təsir alacaq, çünki çox qədim filogenetik təcrübəni təkrarlayır. («Atalarından atasından miras qalanı, sahib olmaq üçün qazan.») Beləliklə, Üst Mən O ilə xarici dünya arasında növ aralıq mövqe tutur — özündə indi və keçmiş təsirlərini birləşdirir. Üst Mənin yerləşməsində insan sanki indi keçmişə necə çevrilməsinin nümunəsini yaşayır. —