4. Psixik keyfiyyətlər

Psixik aparatın quruluşunu, onda fəaliyyət göstərən enerjiləri, qüvvələri təsvir etdik və parlaq bir misal üzərində izlədik ki, bu enerjilər — əsasən libido — nəslin saxlanmasına xidmət edən fizioloji funksiya ətrafında necə təşkilatlanırlar. Orada psixik olanın tam özünəməxsus xarakterini təmsil edən heç nə yox idi — təbii ki, bu aparatın və bu enerjilərin ruh həyatı adlandırdığımız funksiyaların əsasında durması empirik faktından başqa. İndi isə məhz psixik olan üçün yeganə xarakterik olan tərəfə keçirik — çox yayılmış rəydə onunla başqa hər şeyi xaric edəcək qədər üst-üstə düşən tərəfə.

Bu tədqiqatın başlanğıcını şüurun müqayisəolunmaz faktı verir — hər hansı izahdan və təsvirdən yuxarı duran fakt. Şüurdan danışanda insan yenə də ən öz təcrübəsindən dərhal bilir ki, nə nəzərdə tutulur.1) Elmin içində və xaricində çoxlarına şüurun təkbaşına psixik olan olduğunu qəbul etmək kifayət edir — onda psixologiyada başqa iş qalmır: psixik fenomenologiya daxilində qavramaları, hissləri, təfəkkür proseslərini və iradi aktları fərqləndirmək. Bu şüurlu proseslər isə hamının

1) Amerikada yaranmış biheyviorizm kimi ekstremal cərəyan bu əsas faktı kənara qoyan bir psixologiya qura biləcəyinə inanır!

qəbul etdiyi ümumi rəyə görə boşluqsuz, öz içində tamamlanmış sıralar təşkil etmirlər; onda başqa yol qalmır: psixik olanın fiziki və ya somatik müşayiət proseslərini fərz etmək — onlara psixik sıralardan daha çox tamamlıq tanımalı, çünki onların birində şüurlu paralel proseslər var, başqalarında isə yox. Onda təbii ki, psixologiyada vurğu bu somatik proseslərə salınır, əsl psixik olan məhz onlarda tanınır və şüurlu proseslər üçün başqa qiymət axtarılır. Buna isə əksər filosoflar və başqa çox adam qarşı çıxır və qeyri-şüurlu psixik olanı mənasızlıq elan edirlər.

Məhz bunu psixoanaliz etməlidir və bu, onun ikinci əsas fərziyyəsidir. O, görünən somatik müşayiət proseslərini əsl psixik olan elan edir və əvvəlcə şüur keyfiyyətindən ucadan keçir. Bu yolda o tək deyil. Th. Lipps kimi bəzi düşünürlər eynini eyni sözlərlə demişlər; psixik olan haqqında işlənən anlayışdan ümumi narazılıq isə onunla nəticələnib ki, qeyri-şüurlu anlayışının psixoloji təfəkkürə get-gedə daha təcili daxil olmaq tələbi doğurdu — hərçənd elə müəyyənsəz və tutulmaz şəkildə ki, o, elmdə heç bir təsir qazana bilmirdi.

Görünür, psixoanaliz ilə fəlsəfə arasındakı bu fərq yalnız müəyyənləşdirmənin bitərəf sualıdır: psixik olan adını hansı sıraya vermək lazımdır. Əslində isə bu addım son dərəcə mühüm oldu. Şüur psixologiyasından o dəyənəkli, açıq-aşkar başqa yerdən asılı sıraları aşıb keçmək mümkün olmadığı halda, psixik olanın özü qeyri-şüurlu duran başqa baxış psixologiyanı başqa hər elm kimi təbiət elminə çevirməyə imkan verdi. Onun məşğul olduğu proseslər özlüyündə kimya və ya fizika elmlərinin prosesləri kimi bilməzdirlər, amma onların tabe olduğu qanunları müəyyənləşdirmək, bir-birilə münasibətlərini və asılılıqlarını geniş məsafələrdə boşluqsuz izləmək mümkündür — deməli, təbiət hadisələrinin müvafiq sahəsinin başa düşülməsi adlanan o şeyi əldə etmək olar. Burada yeni fərziyyələr və yeni anlayışlar yaratmaqdan qaçmaq olmaz, lakin bunları bizim çarəsizliyimizin dəlili kimi kiçiltmək yox, elmin zənginləşməsi kimi qiymətləndirmək lazımdır: onlar başqa təbiət elmlərindəki müvafiq intellektual köməkçi quruluşlarla eyni yaxınlıq dəyərinə iddia edirlər, dəyişmələrini, düzəlişlərini və yığılıb süzülmüş təcrübə ilə daha dəqiq müəyyənləşməsini gözləyirlər. Yeni elmin əsas anlayışlarının, onun prinsiplərinin (həvəs, sinir enerjisi və s.) uzun müddət köhnə elmlərin anlayışları (qüvvə, kütlə, cazibə) qədər müəyyənsəz qalması da tam gözlədiyimiz şeye uyğundur.

Bütün elmlər psixik aparatımızın vasitəçilik etdiyi müşahidə və təcrübələr üzərində dururlar. Amma bizim elm bu aparatın özünü obyektə çevirdiyindən burada analogiya sona çatır. Öz müşahidələrimizi həmin qavrama aparatının köməyi ilə edirik — məhz psixik olanın boşluqlarının köməyi ilə: buraxılanı yaxın nəticələrlə tamamlayır və onu şüurlu materiala çeviririk. Beləcə, necə deyərlər, qeyri-şüurlu psixik olan üçün şüurlu tamamlama sırası qururuq. Psixik elmimizin nisbi etibarlılığı bu nəticələrin inandırıcılığına söykənir. Bu işə dərinləşən görəcək ki, texnikamız hər hansı tənqidə tab gətirir.

Bu iş gedişində bizə psixik keyfiyyətlər adlandırdığımız fərqləndirmələr özünü dayandırmadan vurulurlar. Şüurlu adlandırdığımız şeyi xarakterizə etmək lazım deyil: o, filosofların və xalq rəyinin şüuru ilə eynidir. Digər bütün psixik olan bizim üçün qeyri-şüurludur. Tezliklə bu qeyri-şüurlu daxilində mühüm bölgü qəbul etməyə gətirilib çıxaracağıq. Bəzi proseslər asanlıqla şüurlu olurlar, sonra artıq olmurlar, amma əzm olmadan yenidən ola bilirlər — necə deyərlər, onları yenidən yarana və ya xatirəyə gətirmək olar. Bununla bizə xatırladılır ki, şüur ümumiyyətlə yalnız son dərəcə anlıq vəziyyətdir. Şüurlu olan yalnız bir anda şüurludur. Qavramalarımız bunu təsdiqləmirsə, bu, yalnız görünən ziddiyyətdir; səbəbi ondadır ki, qavranma qıcıqları uzun müddət davam edə bilirlər, beləcə qavranma təkrarlana bilir. Bütün bunlar bizim təfəkkür proseslərimizin şüurlu qavranmasında aydın görünür: onlar da davam edirlər, amma eləcə də bir anda tamam olmuş ola bilərlər. Belə davranan, qeyri-şüurlu vəziyyəti şüurlu ilə belə asan dəyişdirə bilən bütün qeyri-şüurlunu biz ona görə şüurlaşmağa qabil və ya qabaqşüurlu adlandırmağı üstün tuturuq. Təcrübə bizə öyrətdi ki, necə də mürəkkəb tərkibli olursa-olsun, elə psixik proses az qala yoxdur ki, bəzən qabaqşüurlu qalmasın — hərçənd o, adətən, necə deyiriksə, şüura nüfuz edir.

Digər psixik proseslərin, məzmunların şüurlanmaya belə asan girişi yoxdur; onları təsvir edilən yolla nəticə çıxarmaqla, təxmin etməklə əldə edib şüurlu ifadəyə çevirmək lazımdır. Məhz onlara əsl qeyri-şüurlu adını ayırırıq. Deməli, psixik proseslərə üç keyfiyyət verdik: onlar ya şüurlu, ya qabaqşüurlu, ya da qeyri-şüurludurlar. Bu keyfiyyətləri daşıyan üç məzmun sinfi arasındakı bölgü nə mutlaqdır, nə daimi. Göründüyü kimi, qabaqşüurlu bizim qatılımımız olmadan şüurlaşır; qeyri-şüurlu isə səyimizlə şüurlu edilə bilər — bizdə elə təəssürat da ola bilər ki, çox vaxt çox güclü müqavimətləri üstələyirik. Bu sınağı başqa bir fərd üzərində apararkən unutmaq olmaz: onun qavranma boşluğunun şüurlu doldurulması, bizim ona verdiyimiz konstruksiya hələ demək deyil ki, həmin qeyri-şüurlu məzmunu onda şüurlaşdırmışıq. Bu məzmun onda əvvəlcə ikiqat fiksasiyada mövcuddur: bir dəfə onun qəbul etdiyi şüurlu rekonstruksiyada, başqa dəfə isə öz ilkin qeyri-şüurlu vəziyyətində. Davamlı səyimizlə əksərən həmin qeyri-şüurlu öz-özünə ona şüurlaşır və bu iki fiksasiya üst-üstə düşür. Şüurlanmaya qarşı müqaviməti qiymətləndirdiyimiz səy ölçüsü ayrı-ayrı hallarda müxtəlif qədərdədir.

Analitik müalicədə səyimizin uğuru kimi baş verən bu, spontan da ola bilər: başqa halda qeyri-şüurlu olan məzmun qabaqşüurluya çevrilib sonra şüurlulaşa bilər — necə ki, psixotik vəziyyətlərdə geniş miqyasda baş verir. Buradan belə nəticə çıxarırıq: müəyyən daxili müqavimətlərin saxlanması normalığın şərtidir. Belə müqavimətlərin zəifləməsi və ondan sonra qeyri-şüurlu məzmunun nüfuzu qaydasınca yuxu vəziyyətində baş verir — bununla da yuxunun yaranması üçün şərt yaradılır. Əksinə, qabaqşüurlu məzmun vaxtaşırı əlçatmaz, müqavimətlərlə qapalı ola bilər — necə ki, vaxtaşırı unutmaqda (yaddan çıxmaqda) baş verir — və ya qabaqşüurlu fikir özü vaxtaşırı qeyri-şüurlu vəziyyətə qaytarıla bilər; görünür, bu, zarafatın şərtidir. Görəcəyik ki, qabaqşüurlu məzmunların (və ya proseslərin) qeyri-şüurlu vəziyyətə belə geri çevrilməsi nevrotik pozuntuların səbəblərində böyük rol oynayır.

Bu ümumi və sadələşdirilmiş şəkildə təqdim ediləndə psixik olanın üç keyfiyyəti haqqında təlim aydınlıq üçün paydan çox, görünməz qarışıqlıq mənbəyi kimi görünür. Amma unutmaq olmaz ki, o, əslində nəzəriyyə deyil, müşahidələrimizin faktları haqqında ilk hesabatdır; o, bu faktlara mümkün qədər yaxın dayanır və onları izah etməyə çalışmur. Onun üzə çıxartdığı mürəkkəbliklər tədqiqatımızın mübarizə apardığı xüsusi çətinlikləri başa düşülən edə bilərlər. Ehtimal ki, bu təlim də bizə yaxınlaşdırılacaq — psixik keyfiyyətlər ilə fərz etdiyimiz vilayətlərin və ya psixik aparatın instansiyalarının arasındakı münasibətləri izləyəndə. Hərçənd bu münasibətlər də heç də sadə deyillər.

Şüurlanma əvvəla həssas orqanlarımızın xarici dünyadan aldığı qavramalara bağlıdır. Deməli, topik baxış üçün bu, Mənin ən xarici qabıq təbəqəsində baş verən fenomendir. Həqiqətən də, bədənin içərisindən də şüurlu xəbərlər alırıq — hisslər alırıq ki, onlar bəzən bizim

ruh həyatımızı xarici qavramalardan daha çox əmr edici təsir edirlər; müəyyən şəraitdə həssas orqanlar da öz spesifik qavramalarından kənar hisslər, ağrı duyğuları verirlər. Amma bu duyğular — onları şüurlu qavramalardan fərqləndirmək üçün belə adlandırırlar — eynilə son orqanlardan çıxırlar və biz bütün bunları qabıq təbəqəsinin davamı, budaqları kimi qavradığımızdan yuxarıdakı iddianı saxlaya bilirik. Fərq yalnız onda olardı ki, duyğu və hiss son orqanları üçün bədənin özü xarici dünyanı əvəz edərdi.

Şüurlu proseslər Mənin periferiyasında, bütün digərləri Mənin içində qeyri-şüurlu — bu, qəbul edəcəyimiz ən sadə vəziyyət olardı. Heyvanlarda həqiqətən də belə olsa da, insana bir mürəkkəblik əlavə olunur, hansının sayəsində Mənin daxili prosesləri də şüur keyfiyyəti qazana bilirlər. Bu, dil funksiyasının işidir: o, Mənin məzmunlarını görmə, xüsusən də eşitmə qavramalarının xatirə qalıqları ilə möhkəm əlaqəyə salır. Bundan sonra qabıq təbəqəsinin qavrayıcı periferiyası xeyli geniş miqyasda içəridən də həyacanlandırıla bilir; təsəvvür axınları və təfəkkür prosesləri kimi daxili proseslər şüurlulaşa bilirlər və bu iki imkanı bir-birindən ayıran xüsusi cihaz lazım olur — reallıq yoxlaması adlanan cihaz. Qavranma-reallıq (xarici dünya) bərabərləşməsi öz gücünü itirmişdir. İndi asan yaranan səhvlər — yuxuda isə qaydasınca — halüsinasiyalar adlanır.

Əvvəla təfəkkür proseslərini əhatə edən Mənin içərisi qabaqşüurlu keyfiyyətini daşıyır. Bu keyfiyyət Mənə məxsusdur, yalnız ona şamil edilir. Amma dil xatirə qalıqları ilə əlaqəni qabaqşüurlu vəziyyətin şərtinə çevirmək düzgün olmazdı: bu vəziyyət ondan asılı deyil, hərçənd dil şərti prosesin qabaqşüurlu təbiəti haqqında etibarlı nəticə verməyə imkan verir. Qabaqşüurlu vəziyyət — bir tərəfdən şüura girişi, o biri tərəfdən dil qalıqları ilə bağlantısı ilə seçilən — yenə də xüsusi bir şeydir, onun təbiəti bu iki əlamətlə tükənmir. Bunun dəlili odur ki, Mənin — əvvəla Üst Mənin — qabaqşüurlu əlamətini rədd etməyin mümkün olmadığı böyük payları əksərən fenomenoloji mənada qeyri-şüurlu qalırlar. Bunun niyə belə olmalı olduğunu bilmirik. Qabaqşüurlu olanın əsl təbiəti nədir sualına sonralar hücum etməyə cəhd edəcəyik.

Qeyri-şüurlu «O»da təkbaşına hökm sürən keyfiyyətdir. «O» ilə qeyri-şüurlu Mən ilə qabaqşüurlu qədər sıx birlikdədirlər — hətta burada münasibət daha da münhasırdır. Şəxsin və onun psixik aparatının inkişaf tarixinə nəzər salmaq «O»nun içində əhəmiyyətli fərqləndirməni müəyyən etməyə imkan verir. Axı, əvvəlcə hər şey «O» idi; Mən xarici dünyanın davamlı təsiri ilə «O»ndan inkişaf etmişdir. Bu yavaş inkişaf gedişində «O»nun bəzi məzmunları qabaqşüurlu vəziyyətə çevrilib və beləcə Məna qəbul edilib. Başqaları dəyişilməz halda «O»nda qalıblar — onun çətin çatan nüvəsi kimi. Amma bu inkişaf gedişində gənc və zəif Mən artıq qəbul edilmiş bəzi məzmunları yenidən qeyri-şüurlu vəziyyətə qaytarıb, atıb, eləcə də qəbul edə biləcəyi bəzi yeni təəssüratlara eyni cür davranıb, beləcə onlar, rədd edildikdə, yalnız «O»nda iz qoya biliblər. «O»nun bu sonuncu payını yaranmasına görə sıxışdırılmış adlandırırıq. Bu iki kateqoriyanı «O»nun içində hər zaman kəskin fərqləndirməyimiz mümkün deyil — onun əhəmiyyəti azdır. Onlar təqribən əvvəldən gətirilən və Mən inkişafı gedişində qazanılanın bölgüsünə üst-üstə düşürlər.

Amma psixik aparatın Mənə və «O»ya topik bölgüsünə qərar verdikdə — bu bölgü ilə qabaqşüurlu və qeyri-şüurlu keyfiyyətlərinin fərqləndirilməsi paralel gedir — və bu keyfiyyəti yalnız fərqi xəbər verən əlamət kimi, onun mahiyyəti kimi deyil, qəbul etdikdə, «O»da qeyri-şüurlu keyfiyyəti ilə, Mənda qabaqşüurlu keyfiyyəti ilə üzə çıxan vəziyyətin əsl təbiəti nədən ibarətdir və bu ikisinin arasındakı fərq nədədir? Xeyr, bundan heç nə bilmirik və bu bilməməzin dərin qaranlıq fonunda azsaylı baxışlarımız acınacaqlı qədər fərqlənirlər. Biz burada psixik olanın həqiqi, hələ açılmamış sirrinə yaxınlaşmışıq. Başqa təbiət elmlərindən adətəmiz ki, ruh həyatında bir növ enerji fəaliyyət göstərir, amma başqa enerji formaları ilə analogiya yolu ilə onu tanımağa yaxınlaşmaq üçün bütün dayaq nöqtələri əskikdir. Göründüyünü güman edirik ki, sinir və ya psixik enerji iki formada mövcuddur — yüngül hərəkətli və daha çox bağlı formada; məzmunların yükləmələri və həddindən artıq yükləmələri haqqında danışırıq və hətta belə gümana cəsarət edirik: həddindən artıq yükləmə müxtəlif proseslərin bir növ sintezini yaradır ki, orada sərbəst enerji bağlanmışa çevrilir. Bundan irəli gedə bilməmişik; hər halda fikrimizdə qalırıq ki, qeyri-şüurlu vəziyyətin qabaqşüurludan fərqi də belə dinamik münasibətlərdədir — buradan hər birinin spontan və ya bizim iştirakımızla o birinə çevrilə bilməsi anlayışı çıxarıla bilərdi.

Amma bütün bu müəyyənsizliklərin arxasında yeni bir fakt dayanır ki, onun kəşfi üçün psixoanalitik tədqiqata borcluyuq. Öyrəndik ki, qeyri-şüurluda, yəni «O»nda olan proseslər qabaqşüurlu Məndəki proseslərdən başqa qanunlara tabe olurlar. Bu qanunları bütövlükdə ilkin proses adlandırırıq — qabaqşüurluda, Mənda olan axınları tənzimləyən ikincil prosesin əksinə. Beləliklə, axırda psixik keyfiyyətlərin öyrənilməsi yenə də bəhrəsiz çıxmadı.