6. Psixoanalitik texnika

PSİXOANALİTİK TEXNİKA

Deməli, yuxu psixozdur — bütün mənasızlıqları, vəhmi təsəvvürləri, hiss aldanmaları ilə. Qısa müddətli, zərərsiz, üstəlik faydalı funksiya tapşırılmış, şəxsin razılığı ilə başlanan və iradi aktla bitən psixoz. Amma yenə də psixozdur və biz onun üzərində öyrənirik: ruh həyatının belə dərin dəyişikliyi geri qayıda, normal funksiyaya yol aça bilər. Onda cürətmək olarmı ki, ruh həyatının qorxulan spontan xəstəliklərini də təsirimizə tabe edib sağaltmaq mümkün olmalıdır?

Bu iş üçün hazırlıqdan elə bəlli bir şey bilirik. Fərziyyəmizə görə Mənin vəzifəsi üç asılılığına — reallığa, «O»na və Üst Məna — irəli sürülən iddiaları ödəməkdir və eyni zamanda öz orqanizasiyasını saxlamaq, öz müstəqilliyini müdafiə etməkdir. Söhbət gedən xəstəlik vəziyyətlərinin şərti yalnız Mənin nisbi və ya mütləq zəifləməsi ola bilər — o, Mənə vəzifələrini yerinə yetirməyi qeyri-mümkün edir. Mən üçün ən ağır tələb ehtimal ki, «O»nun həvəs tələblərini basdırmaqdır — bunun üçün Mən qarşı-yükləmələrə böyük xərclər saxlamalıdır. Amma Üst Mənin iddiası da elə güclü və elə şəfqətsiz ola bilər ki, Mən digər vəzifələri qarşısında iflic olmuş kimi qalır. Biz sezirik: burada yaranan iqtisadi münaqişələrdə «O» ilə Üst Mən tez-tez sıxışdırılmış Məna qarşı bir cəbhədə dururlar — Mən normanı saxlamaq üçün reallığa yapışmaq istəyir. Bunlardan birinciləri o qədər güclənərsə, Mənin orqanizasiyasını gevşədib dəyişməyə müvəffəq olurlar — beləcə onun reallıqla düzgün münasibəti pozulur və ya hətta ləğv edilir. Bunu yuxuda görmüşük: Mən xarici dünyanın reallığından ayrılanda daxili dünyanın təsiri altında psixozu düşür.

Sağaltma planımızı bu baxışlar üzərində qururuq. Mən daxili münaqişədən zəifləyib, biz ona köməyə gəlməliyik. Bu, vətəndaş müharibəsidir ki, xaricdən müttəfiq dəstəyi ilə həll edilməlidir. Analitik həkim və xəstənin zəifləmiş Məni real xarici dünyaya söykənərək düşmənlərə qarşı bir partiya olmalıdırlar — «O»nun həvəs tələblərinə və Üst Mənin vicdan iddialarına qarşı. Biz bir-birimizlə müqavilə bağlayırıq. Xəstə Mən bizə tam dürüstlük vəd edir — yəni özünüqavramasının verdiyi bütün material üzərində ixtiyar verir; biz ona ən ciddi məxfilik təmin edirik və qeyri-şüurludan təsirlənən materialın yozumunda öz təcrübəmizi onun xidmətinə veririk. Bizim biliyimiz onun bilməzliyini düzəltməli, onun Məninə ruh həyatının itirilmiş vilayətləri üzərində hakimiyyəti geri qaytarmalıdır. Analitik vəziyyət bu müqavilədədir.

Bu addımdan dərhal bizə ilk məyusluq, təvazökara olmağın ilk xəbərdarlığı gözləyir. Xəstənin Məni bizim ortaq işimizdə dəyərli müttəfiq olacaqsa, ona qarşı düşmən qüvvələrin bütün sıxışdırmalarına baxmayaraq müəyyən bütövlük, gerçəkliyin tələblərinə bir qədər baxış saxlamış olmalıdır. Amma psixotikin Mənindən bunu gözləmək olmaz: o, belə müqaviləni yerinə yetirə bilməz, hətta bağlamağa da az qala çatmır. Çox tez o, bizim şəxsiyyətimizi və təklif etdiyimiz köməyi xarici dünyanın onun üçün artıq heç nə bildirməyən paylarına qatmış olacaq. Beləcə dərk edirik ki, sağaltma planımızı psixotik üzərində sınamaqdan imtina etməliyik. Bəlkə də həmişəlik imtina, bəlkə də yalnız müvəqqəti — onun üçün daha yararlı başqa plan tapana qədər.

Amma ruhi xəstələrin başqa bir sinifi var ki, psixotiklərə açıq-aşkar çox yaxındırlar — ağır əzab çəkən nevrotiklərin böyük kütləsi. Xəstəlik şərtləri də, xəstəlik yaradan mexanizmlər də onlarda eyni olmalıdır və ya ən azından çox oxşardır. Amma onların Məni daha müqavimətli çıxıb, daha az nizamsızlaşdırılıb. Onların çoxu bütün şikayətlərinə və onların doğurduğu çatışmazlıqlara baxmayaraq real həyatda özünü saxlaya biliblər. Bu nevrotiklər bizim köməyi qəbul etməyə hazır görünə bilərlər. Maraqmızı onlarla məhdudlaşdıracağıq və sınayacağıq: nə dərəcədə və hansı yollarla onları «saalda» bilərik.

Deməli, nevrotiklərlə müqavilə bağlayırıq: ciddi məxfilik əvəzinə tam dürüstlük. Bu, elə təəssürat yaradır ki, biz yalnız dünyəvi məzbur mövqeyinə can atırıq. Amma fərq böyükdür: biz ondan yalnız bildiklərini və başqalarından gizlətdiklərini deyil, bilmədiklərini də anlatmağını istəyirik. Bu məqsədlə dürüstlükdən nə başa düşdüyümüzün daha dəqiq müəyyənləşdirməsini ona veririk. Onu analitik əsas qaydaya bağlayırıq — o, bundan sonra bizə davranışını idarə etməlidir. O, bizə yalnız qəsdən və sevincək söylədiyini — onsuz da etiraf kimi ona yüngüllük gətirəni — deyil, özünümüşahidəsinin verdiyi bütün digər şeyləri, ağılına gələn hər şeyi də bildirməlidir: söyləməyi ona xoşagəlməz olsa belə, önəmsiz və hətta mənasız görünsə belə. Əgər ona bu təlimatla öz özünüqınamasını söndərmək müyəssər olsa, bizə bol material verir — təfəkkürlər, ağla gələnlər, xatirələr — onsuz da qeyri-şüurlunun təsiri altında duranları, çox vaxt onun birbaşa törəmələrini; beləcə onlar bizə imkan verirlər ki, onda sıxışdırılmış qeyri-şüurlunu təxmin edək və xəbərverməmizlə onun Məninin öz qeyri-şüurlu haqqında biliklərini

artıraq. Lakin onun Məninin rolu bundan ibarət olacaq ki, passiv itaətlə bizə tələb olunan materialı çatdırsın və tərcüməmizi inamla qəbul etsin — bundan uzaq. Başqa hadisələr də olur: bəzilərini əvvəlcədən görmək olardı, başqaları bizə təəccüb doğurmalıdır. Ən qəribəsi odur ki, xəstə analitiki real işıqda — yardımçı və məsləhətçi kimi qavramaqla dayanmır ki, onu əməyinə görə üstəlik ödəyirlər və o özü çətin dağ ekspedisiyasında dağ bələdçisi roluna razı qalardı — əksinə, onda uşaqlığından, keçmişindən mühüm bir şəxsin qayıtmasını — reinkarnasiyasını görür və ona elə hissləri, reaksiyaları transfer edir ki, onlar mütləq o nümunəyə aid ediliblər. Transfer faktı tezliklə gözlənilməz əhəmiyyətli məqam kimi üzə çıxır: bir tərəfdən qiyməti əvəzedilməz vasitədir, o biri tərəfdən ciddi təhlükələrin mənbəyidir. Bu transfer ambivalentdir: o, analitikə müsbət, məhəbbətli münasibətləri də, mənfi, düşmənçilərini də əhatə edir — analitik əksərən valideynin, atanın və ya ananın yerinə qoyulur. Müsbət olduğu müddətdə bizə ən yaxşı xidmətləri edir. O, bütün analitik vəziyyəti dəyişir, sağalmaq və əzabsız olmaq rasional niyyətini kənara sıxır. Onun yerinə analiti razı salmaq, onun bəyənməsini, sevgisini qazanmaq niyyəti keçir. O, xəstənin əməkdaşlığının əsl hərəkətverici qüvvəsi olur: zəif Mən güclənir, onun təsiri ilə xəstə ona başqa cür mümkün olmayacaq işlər görür, simptomlarını dayandırır, görünür, sağalıb — yalnız analitin sevinci üçün. Analitik utana-utana etiraf edə bilər: çətin işə başlamışdı və üzərinə hansı fövqəladə güc vasitələrinin veriləcəyini güman etmədi.

Transfer münasibəti üstəlik başqa iki xeyir də gətirir. Xəstə analitiki atasının (anasının) yerinə qoyanda ona Üst Məninin Məni üzərindəki hakimiyyəti də verir — çünki bu valideynlər axı Üst Mənin mənbəyi olublar. Yeni Üst Mənin indi nevrotiki bir növ yenidən tərbiyə etmək imkanı tapır: o, valideynlərin tərbiyədə öz üzərinə götürdükləri səhvləri düzəldə bilər. Burada isə xəbərdarlıq başlayır: yeni təsiri sui-istifadə etməmək. Analitikə başqalarının müəllimi, nümunəsi və ideali olmaq, insanları öz nümunəsi ilə yaratmaq nə qədər yaraşırsa, unutmaq olmaz ki, bu, onun analitik münasibətdəki vəzifəsi deyil, hətta meylinə qapılarsa, vəzifəsinə xəyanət edir. Onda o, yalnız valideynlərin səhvini təkrar edər — onlar uşağın müstəqilliyini öz təsiri ilə boğmuşdular — və köhnə asılılığı yenisinə əvəz edər. Amma analitik bütün islahat və tərbiyə cəhdlərində xəstənin özünəməxsusluğuna hörmət etməlidir. Onun haqlı olaraq özünə icazə verdiyi təsir miqdarını xəstədə tapdığı inkişaf maneəsinin dərəcəsi müəyyən edəcək. Bəzi nevrotiklər elə infantil qalıblar ki, onlara analizdə də yalnız uşaq kimi rəftar etmək olar.

Transferin daha bir xeyri odur ki, xəstə onda bizə həyat tarixinin əhəmiyyətli bir parçasını bədii aydınlıqla göstərir — haqqında onsuz da yalnız natamam məlumat verərdi. O, bizə xəbər vermək əvəzinə, necə deyərlər, bizim qarşımızda oynayır.

İndi isə bu münasibətin o bir üzünə. Transfer valideynlərlə münasibəti yenidən yaradır, onların ambivalentliyini də özünə götürür. Analitikə müsbət münasibətin bir gün mənfi, düşmənçi münasibətə çevrilməsinin qarşısını almaq az qala mümkün deyil. Bu da adətən keçmişin təkrarıdır. Ataya (söhbət ondan gedirsə) itaətkarlıq, onun məhəbbətini qazanmaq çəkişməsi onun şəxsiyyətinə yönələn erotik arzuda kök salırdı. Bir vaxt bu iddia transferdə də üzə çıxır və ödənilmə tələb edir. Analitik vəziyyətdə o, yalnız imtinaya çıxa bilər. Xəstə ilə analitik arasında real cinsi münasibətlər istisna olunur; ödənilmənin daha incə formaları — üstünlük, yaxınlıq və s. — analitik tərəfindən yalnız az qədər verilir. Belə rədd edilmə dəyişmənin səbəbinə çevrilir — ehtimal ki, xəstənin uşaqlığında da eyni şey baş verirdi. Müsbət transferin hökmranlığı altında əldə edilən müalicə uğurları sügestiv təbiətdə olmaq şübhəsi daşıyırlar. Mənfi transfer üstün gələndə onları külək qarşısında saman kimi uzağa aparırlar. Qorxu ilə görürsən ki, bütün zəhmət və iş indiyədək boşa gedib. Hətta xəstənin daimi intellektual qazancı sayıla bilən şey — psixoanalizə dərketməsi, onun təsirinə inamı — birdən itir. O, elə uşaq kimi davranır ki, öz rəyi yoxdur, kökünə sevgisi olanlara kor-koranə inanır, yad adama inanmır. Aydındır ki, bu transfer vəziyyətlərinin təhlükəsi ondadır ki, xəstə onların təbiətini tanımır və onları keçmişin əksi yerinə yeni real hadisələr sayır. O (və ya o) müsbət transferin arxasında gizlənən güclü erotik ehtiyacı hiss edəndə inanır ki, aludə olub sevir; transfer dəyişəndə özünü təhqir olunmuş və laqeyd qalmış sayır, analiti düşməni kimi nifrət edir və analizi buraxmağa hazırdır. Hər iki uç halda müalicənin başlanğıcında qəbul etdiyi müqaviləni yaddan çıxarmışdır, ortaq işin davamı üçün yararsız olur. Analitikin vəzifəsi xəstəni hər dəfə təhlükə gözlədən illüziyadan qopartmaq, ona dəfələrlə göstərməkdir: yeni real həyat hesab etdiyi şey keçmişin əksidir. Onun bütün dəlillərə qapalı vəziyyətə düşməməsi üçün qayğı edirlər ki, nə aludəçilik, nə də düşmənçilik uç hündürlüyə çatmasın. Bunu ona bu imkanları əvvəlcədən hazırlamaqla və onların ilk əlamətlərini diqqətsiz buraxmamaqla edirlər. Transferin idarə edilməsində bu qayğı bol-bol öz bəhrəsini verir. Əgər əksərən olduğu kimi, xəstəyə transfer fenomenlərinin əsl təbiətini öyrətmək müyəssər olsa, onun müqavimətinin əlindən güclü bir silah almağa,

təhlükələri qazanca çevirməyə müvəffəq olmusansa, xəstə transfer formalarında yaşadıqlarını artıq unutmur — bu, ona başqa yolla qazanılandan daha güclü inandırıcı təsir edir.

Bizə son dərəcə istənilməzdir ki, xəstə yada salmaq əvəzinə transferdən kənar hərəkətə keçsin; məqsədlərimiz üçün ideal davranış olardı: o, müalicədən kənar mümkün qədər normal davransın və anormal reaksiyalarını yalnız transferdə göstərsin.

Zəifləmiş Məni gücləndirmək yolumuz onun özünüdərketməsini genişləndirməkdən başlanır. Bilirik, bu hər şey deyil, amma bu, ilk addımdır. Belə bilik itirmək Mən üçün hakimiyyət və təsir itirməkdir; o, «O»nun və Üst Mənin tələblərindən sıxılıb maneə edildiyinin ən tutulur əlamətidir. Deməli, köməyimizin ilk hissəsi bizim tərəfdən intellektual iş və xəstəyə onda əməkdaşlığa dəvətdir. Bilirik: bu ilk iş bizə başqa, daha çətin vəzifəyə yol açmalıdır. Onun dinamik payını da giriş dövründə gözdən salmayacağıq. İşimizin materialını müxtəlif mənbələrdən alırıq: onun xəbərlərinin və sərbəst assosiasiyalarının bizə söylədiklərindən, transferlərində göstərdiklərindən, yuxularının yozumundan aldığımızdan, səhv hərəkətlərinin pərdah etdiklərindən. Bütün bu material bizə konstruksiyalar verməyə imkan edir: onunla nələrin baş verdiyi və nələri unutduğu haqqında, eləcə də indi içində nələrin baş verdiyi — onsuz başa düşmədiyi — haqqında. Amma bununla biz heç vaxt gözdən qaçırmırıq: öz biliyimizi və onun biliyini sərt ayırmaq. Ona çox vaxt çox erkən təxmin etdiklərimizi dərhal bildirməkdən və ya təxmin etdiyimizə inandığımız hər şeyi bildirməkdən çəkinirik. Səliqəli düşünürük: nə vaxt onu konstruksiyalarımızdan birinin ortağı etməli, bizə elə gələn əlverişli anı gözləyirik — həmişə asan qərar deyil. Əksərən konstruksiyanın bildirilməsini, aydınlığı təxirə salırıq, ta ki, o özü ona elə yaxınlaşsın ki, ona yalnız bir addım qalsın — həlledici sintez addımı. Başqa cür davransaydıq — hazır olmadan yozumlarımızla üstünə düşsaydik — bildirmə ya nəticəsiz qalar, ya da müqavimətin şiddətli partlayışını doğurardı: o, işin davamını çətinləşdirər, hətta şübhə altına alardı. Amma hər şeyi düzgün hazırlamışıqsa, çox vaxt ona nail oluruq: xəstə konstruksiyamızı birbaşa təsdiqləyir və unutulmuş daxili və ya xarici prosesi özü yada salır. Konstruksiya unudulanın təfərrüatlarına nə qədər dəqiq üst-üstə düşürsə, razılığı ona bir o qədər asan olur. Bizim biliyimiz bu hissədə artıq onun biliyinə çevrilir.

Müqaviməti xatırlatmaqla biz vəzifəmizin ikinci, daha mühüm hissəsinə gəldik. Artıq eşitmişdik: Mən qeyri-şüurlu və sıxışdırılmış «O»ndan istənilməyən elementlərin nüfuzuna qarşı-yükləmələrlə qorunur — onların toxunulmazlığı onun normal funksiyasının şərtidir. Mən nə qədər sıxışdırılırsa, bu qarşı-yükləmələrində — sanki qorxmış kimi — bir o qədər spazmatik israr edir ki, qalan sərvətini sonrakı basqınlardan qorusun. Amma bu müdafiə meyli müalicəmizin niyyətləri ilə heç cür üst-üstə düşmür. Əksinə, istəyirik ki, Mən köməyimizin etibarından cürətlənib hücuma keçsin və itiriləni geri qazansın. Bununla biz indi bu qarşı-yükləmələrin gücünü işimizə qarşı müqavimətlər kimi hiss edirik. Mən təhlükəli görünən və hoşnutsuzluq vəd edən işlərdən geri çəkilir; bizi rədd etməməsi üçün onu daim həvəsləndirib sakitləşdirmək lazımdır. Bütün müalicə boyu davam edən və işin hər yeni parçasında yenilənən bu müqaviməti — tam düzgün olmasa da — sıxışdırma müqaviməti adlandırırıq. Eşidəcəyik: qarşımızda duran təkcə o deyil. Maraqlıdır ki, bu vəziyyətdə tərəflərin bölünməsi bir növ dəyişir: Mən bizim həvəsləndirməmizə müqavimət göstərir, qeyri-şüurlu isə — əks halda bizim rəqibimiz — bizə kömək edir, çünki onun təbii can-atması var: o, heç bir şeyi özünə qoyulmuş sərhədləri aşaraq Məna və şüuradək nüfuz etməkdən çox istəmir. Niyyətimizə çatanda və Məni öz müqavimətlərini üstələməyə həvəsləndirə bildikdə açılan mübarizə bizim rəhbərliyimiz və köməyimiz altında gedir. Onun nəticəsi əhəmiyyət kəsb etmir: bu, Mənin indiyədək rədd edilmiş həvəs tələbini yenidən nəzərdən keçirib qəbul etməsinə gətirib çıxarır, ya da onu yenə — bu dəfə sonuncu dəfə — rədd etməsinə. Hər iki halda davamlı təhlükə aradan qalxır, Mənin həcmi genişlənir və baha başa gələn xərc lazımsız qalır.

Müqavimətlərin üstələnməsi işimizin elə hissəsidir ki, ən çox vaxt və ən böyük zəhmət tələb edir. Amma həm də dəyər: o, Mənin xeyirli dəyişikliyinə gətirib çıxarır — transferin uğurundan asılı olmayaraq qalan və həyatda özünü doğruldan. Eyni zamanda biz qeyri-şüurlunun təsiri altında yaranmış Mən dəyişikliyinin aradan qaldırılmasında da çalışmışıq: hər dəfə onun belə törəmələrini Mənda aşkar edə bildikdə, onların qeyri-qanuni mənbəyini göstərir və Məni onları rədd etməyə həvəsləndirirdik. Xatırlayırıq: müqaviləli köməyimizin şərtlərindən biri də ondan ibarət idi ki, qeyri-şüurlu elementlərin nüfuzu ilə yaradılan belə Mən dəyişikliyi müəyyən miqyarı aşmasın.

İşimiz nə qədər irəliləyir, nevrotikin ruh həyatına dərketməmiz nə qədər dərinləşirsə, iki yeni məqamın dərketməsi bir o qədər aydın bizə vurulur — müqavimət mənbələri kimi onlar ən böyük diqqət tələb edirlər. Hər ikisi xəstə üçün tam naməlumdur, hər ikisini müqaviləmizi bağlayanda nəzərə almaq mümkün deyildi; onlar xəstənin Mənindən də çıxmırlar. Onları ortaq adla — xəstəlik, yaxud əzab çəkmə ehtiyacı — birləşdirmək olar, amma onların mənbəyi fərqlidir, onsuz oxşar təbiətdə olsa da. Bu iki məqamdan birincisi günah hissidir və ya günahkarlıq şüuru — onu belə adlandırırlar, xəstənin onu nə hiss etdiyini, nə də tanıdığı faktını nəzərə almayaraq. O, açıq-aydın

xüsusilə sərt və qəddarlaşmış Üst Mənin qoyduğu müqavimətin payıdır. Fərd sağalmamalı, xəstə qalmalıdır — çünki ona daha yaxşısı layiq deyil. Bu müqavimət əslində intellektual işimizə mane olmur, amma onu nəticəsiz edir; hətta çox vaxt imkan verir ki, nevrotik əzabın bir formasını aradan qaldıraq — o isə dərhal onu başqası ilə, bəlkə somatik xəstəliklə əvəz etməyə hazırdır. Bu günahkarlıq şüuru real fəlakətlərlə ağır nevrozların bəzən müşahidə edilən sağalmasını və yaxşılaşmasını da izah edir: əslində yalnız budur — insan bəladadır, hansı şəkildə olsa da. Belə adamların ağır taleyi şikayətsiz qəbul etməsi çox qəribədir, amma həm də məxfi əlamət verir. Bu müqavimətə qarşı müdafiədə biz onu şüurlaşdırmaqla və düşmənçi Üst Məni yavaş yavaş sökməyə cəhdlə məhdudlaşmalıyıq.

Başqa müqavimətin varlığını sübut etmək daha az asandır — onunla mübarizədə özümüzü xüsusilə çatışmaz tapırıq. Nevrotiklərin arasında elə şəxslər var ki, bütün reaksiyalarına görə mühakimə yürütsək, özünü saxlama həvəsi onlarda düz tərsinə çevrilib. Onlar heç bir şeyə yox, yalnız özünə zərər verməyə və özünü məhv etməyə can atırlar. Bəlkə də sonunda həqiqətən özünü öldürən şəxslər də bu qrupa aiddirlər. Fərz edirik ki, onlarda geniş həvəs ayrışmaları baş verib, nəticədə içəriyə yönələn məhv etmə həvəsinin qeyri-adı miqdarları azad olub. Belə xəstələr bizim müalicə ilə sağalmanı dözülən hesab edə bilmirlər, onlar bütün vasitələrlə ona qarşı çıxırlar. Amma etiraf edirik: bu, elə haldır ki, onu tam açmaq bizə hələ müyəssər olmayıb.

İndi bir daha nəzərdən keçirək: nevrotik Mənə köməyə cəhdlə özümüzü hansı vəziyyətə salmışıq. Bu Mən ona xarici dünyanın — insan cəmiyyəti də daxil olmaqla — qoyduğu vəzifəni artıq yerinə yetirə bilmir. Onun bütün təcrübələri əlində deyil, onun

xatirə sərvətinin böyük bir hissəsi əlindən çıxıb. Onun aktivliyini Üst Mənin sərt qadağaları maneə edir, enerjisi «O»nun iddialarına müdafiənin boşa gedən cəhdlərində əriyir. Üstəlik o, «O»nun davamlı basqınları nəticəsində orqanizasiyasında zədəlidir, öz içində parçalanıb, artıq nizamlı sintez yarada bilmir, bir-birilə zidd meyllərdən, bitməmiş münaqişələrdən, həll olunmamış şübhələrdən cırılır. Xəstənin bu zəifləmiş Mənini əvvəlcə tam intellektual yozum işində iştirak etdiririk — o, ruhi sərvətindəki boşluqların müvəqqəti doldurulmasına can atır; onun Üst Məninin avtoritetini bizə transfer etməyə imkan veririk, onu həvəsləndiririk: «O»nun hər bir iddiası üçün mübarizəyə girişsin və bununla yaranan müqavimətləri üstələsin. Eyni zamanda onun Mənində nizamı bərpa edirik: qeyri-şüurludan nüfuz etmiş məzmunları və meylləri aşkarlayır və mənbəyinə qaytarmaqla tənqidə açırıq. Xəstəyə müxtəlif funksiyalarda xidmət edirik: avtoritet və valideyn əvəzi, müəllim və tərbiyəçi kimi; ən yaxşısını onun üçün o vaxt görürük ki, analitiklər kimi onun Mənində psixik prosesləri normal səviyyəyə qaldırırıq, qeyri-şüurlaşmışları və sıxışdırılmışları qabaqşüurluya çevirib beləcə yenidən Mənə qovuşdururuq. Xəstənin tərəfində bizim üçün bəzi rasional məqamlar işləyirlər: əzabının motivləndirdiyi sağalma ehtiyacı və onda psixoanalizin təlimləri və açılmaları üçün oyata bildiyimiz intellektual maraq; xeyli daha güclü qüvvə isə bizə qarşı gələn müsbət transferdir. O biri tərəfdə bizə müqavimət göstərirlər: mənfi transfer, Mənin sıxışdırma müqaviməti — yəni ona qoyulan ağır işə məruz qalmaq istəməməsi, Üst Mənə münasibətdən günah hissi və onun həvəs iqtisadiyyatının dərin dəyişikliklərindən xəstəlik ehtiyacı. Sonuncu iki faktorun payından asılıdır: onun halını yüngül adlandıracağıq, yoxsa ağır. Bunlardan asılı olmayaraq başqa məqamlar da görmək olar — xeyirli və ya zərərli hesab edilə bilənlər. Müəyyən bir psixik

tənbəllik — libidonun ağırhərəkətliyi, fiksasiyalarını tərgitmək istəməməsi bizə sərf etməz; şəxsin həvəsləri sublimasiya etmək qabiliyyəti böyük rol oynayır, eləcə də kobud həvəs həyatından yuxarı qalxmaq qabiliyyəti və onun intellektual funksiyalarının nisbi gücü.

Məyus deyilik və bunu tam anlaşılan hesab edirik: qaldığımız mübarizənin son nəticəsi kəmiyyət münasibətlərindən asılıdır — xəstədə bizim xeyrimizə mobilizasiya edə bildiyimiz enerji miqdarından, bizə qarşı işləyən qüvvələrin enerjiləri cəmi ilə müqayisədə. Tanrı burada yenə də daha güclü batalyonların yanındadır — mütləq hər zaman qalib gəlmərik, amma ən azından əksərən görə bilirik: niyə qalib gəlməmişik. Kim bizim söylədiklərimizi yalnız terapevtik maraqla izləyib, o, bəlkə də bu etiraftan sonra laqeyd üzdönüb gedər. Amma bizi burada terapiya yalnız o qədər məşğul edir ki, o, psixoloji vasitələrlə işləyir — hazırda başqalarımız yoxdur. Gələcək bizə öyrədə bilər: xüsusi kimyəvi maddələrlə ruh aparatındakı enerji miqdarlarına və onların bölgüsünə birbaşa təsir etmək. Bəlkə də terapiyanın başqa gözlənilməz imkanları da üzə çıxacaq; indiyədək bizə psixoanalitik texnikadan yaxşısı yoxdur və ona görə də onu məhdudluqlarına baxmayaraq kiçiltməməlidir.