I. Histerik fenomenlərin psixik mexanizmi haqqında (ilkin məlumat)
I. Histerik fenomenlərin psixik mexanizmi haqqında (ilkin məlumat)
Doktor Yozef Breuer və doktor Sigm. Freud tərəfindən, Vyana.
Biz təsadüfi bir müşahidənin təkan verdiyi axtarışla artıq bir sıra illərdir histeriyanın ən müxtəlif formalarında və simptomlarında o hadisəni — müvafiq fenomeni çox vaxt illər öncə ilk dəfə doğurmuş verici səbəbi araşdırırıq. Halların böyük əksəriyyətində xəstənin sadə, necə deyərlər, istər-istələz dərindən aparılmış müayinəsi ilə bu başlanğıc nöqtəsini aydınlaşdırmaq mümkün olmur: qismən ona görə ki, söhbət çox vaxt müzakirəsi xəstəyə xoşagəlməz olan təcrübələrdən gedir, əsasən isə ona görə ki, xəstələr həqiqətən onları xatırlamır, çox vaxt verici hadisə ilə patoloji fenomen arasındakı səbəb əlaqəsindən belə xəbərsizdirlər. Çox vaxt xəstələri hipnoz etmək və hipnozda simptomun ilk dəfə meydana çıxdığı dövürün xatirələrini oyatmaq lazım gəlir; onda həmin əlaqəni ən aydın və ən inandırıcı şəkildə göstərmək müyəssər olur.
Tədqiqatın bu üsulu bizə halların çox böyük sayında nəzəri, eləcə də praktik baxımdan dəyərli görünən nəticələr vermişdir.
Nəzəri baxımdan — ona görə ki, bu nəticələr bizə sübut etmişlər: təsadüfi amal histeriya patologiyasında məlum və etiraf edilən həddin çox-çox kənarında müəyyənedici rol oynayır. ‚Travmatik' histeriyada sindromu məhz qəzanın doğurduğunu bilmək1) 1) ‚Neurologisches Zentralblatt'-dan yenidən dərc, 1893, № 1 və 2. Breuer və Freud, «Histeriya haqqında tədqiqatlar». 3-cü nəşr.
təbii ki, öz-özünə aydındır, və histerik tutmalarda xəstələrin ifadələrindən çıxarmaq olur ki, onlar hər tutmada dəfələrlə ilk tutmanı doğuran həmin hadisəni hallüsinasiya edirlərsə, burada da səbəb əlaqəsi aydın görünür. Digər fenomenlərdə vəziyyət daha qaranlıqdır.
Təcrübələrimiz isə bizə göstərdi ki, histeriyanın spontan, necə deyərlər, idiopatik təzahürləri sayılan ən müxtəlif simptomlar da yuxarıda adı çəkilən, bu münasibətdə «şəffaf» fenomenlər qədər qatı şəkildə verici travma ilə bağlıdır. Müxtəlif növdən və çox vaxt illərlə davam edən nevralgiyaları və anesteziyaları, kontrakturaları və iflicləri, bütün müşahidəçilərin həqiqi epilepsiya hesab etdiyi histerik tutmaları və epileptoid konvulsiyaları, petit malı və tikəbənzər affeksiyaları, daimi qusmanı və qidadan imtinaya qədər gedib çatan anoreksiyanı, ən müxtəlif görmə pozğunluqlarını, dəfələrlə təkrarlanan vizual hallüsinasiyaları və s. belə verici anlara qaytarmaq mümkündür. İllərlə davam edən histerik simptomla bir dəfəlik verici səbəb arasındakı uyğunsuzluq travmatik nevrozda müntəzəm görməyə öyrəşdiyimiz uyğunsuzluğun özüdür; çox vaxt uşaqlıq dövrünün hadisələri sonrakı bütün illər üçün az-çox ağır xəstəlik fenomeni yaradır.
Çox vaxt əlaqə o qədər aydındır ki, verici hadisənin məhz bunu və başqa heç nəyi necə doğurduğu tam görünür. Fenomen bu halda verici səbəblə tam dəqiq müəyyənləşir. Ən banal nümunə götürək: yemək zamanı doğulan, lakin boğulan ağrılı affekt qusma yaradır və bu histerik qusma kimi aylarla davam edir. Qorxulu narahatlıqla xəstə yatağında növbə tutan qız çağlaq vəziyyətinə düşür, dəhşətli hallüsinasiya görür, bu vaxt kürsüsünün belinə sallanan sağ qolu da uyuyur; bununla o qolun kontrakturalı və anesteziyalı parezi yaranır. O, dua etmək istəyir, sözlər tapmır; nəhayət, ingiliscə uşaq duasını söyləmək müyəssər olur. Sonradan ağır, son dərəcə mürəkkəb histeriya inkişaf etdikdə o, yalnız ingiliscə danışır, yazır və anlayır, ana dili ona bir il yarım başa düşülməz qalır. — Ağır xəstə uşaq nəhayət yuxuya gedir, ana özünü sakit saxlamağa, onu oyatmamağa bütün iradəsini yığır; məhz bu qərardan doğaraq (histerik qarşı istək!) dili ilə çırtlı səs çıxarır. Bu, sonra başqa bir fürsətdə — yenə də tam sakit qalmaq istədiyi anda — təkrarlanır və bundan tik inkişaf edir ki, dil çırtması kimi illərlə hər həyacanı müşayiət edir. — Yüksək zəkali bir kişi qardaşının ankirozlaşmış bud oynağı narkozda uzadılarkən yanında dayanır. Oynaq çırtlayaraq geri verən anda öz bud oynağında şiddətli ağrı hiss edir, ağrı az qala bir il davam edir. Və s.
Belə müşahidələr bizcə adi histeriyanın travmatik nevrozla patogen oxşarlığını sübut edir və ‚travmatik histeriya' anlayışının genişləndirilməsini əsaslandırır. Travmatik nevrozda xəstəliyin fəal səbəbi elə də əhəmiyyətsiz bədən zədəsi deyil, qorxu affekti, psixik travmadır. Analoji şəkildə axtarışlarımızdan histerik simptomların çoxu üçün — bəlkə də əksəriyyəti üçün — psixik travma adlandırmaq lazım gələn səbəblər çıxır. Belə rol hər bir təcrübə oynaya bilər ki, dəhşət, qorxu, utanc, psixik ağrı kimi ağrılı affektləri doğursun; təcrübənin travma kimi qüvvəyə minməsi, əlbəttə, təsirə məruz qalan insanın həssaslığından (eləcə də sonralar qeyd edəcəyimiz bir şərtdən) asılıdır. Adi histeriyada çox vaxt bir böyük travma əvəzinə bir neçə qism-travma, qruplaşmış səbəblər tapılır ki, onlar yalnız cəmlənəndə travmatik təsir göstərə bilirlər və onsuz da bir-birinə elə bağlıdırlar ki, bir hissəsi əzab hekayətinin parçalarını təşkil edir. Başqa hallarda isə özlüyündə görünüşdə elə də əhəmiyyətsiz hallar öz aralarında, ya da həqiqətən təsirli hadisə ilə, ya da xüsusən həssas bir anla üst-üstə düşüb travma dəyəri qazanırlar — bu dəyəri onlara əvvəllər vermək düzgün olmazdı, amma onlar bundan sonra onu saxlayırlar.
Lakin verici psixik travmanın histerik fenomenlə səbəb əlaqəsi elə deyil ki, travma agent-provokator kimi simptomu başladib, o isə özbaşına olub bundan sonra davam etsin. Əksinə, iddia etməliyik: psixik travma, daha doğrusu onun xatirəsi, yad cisim kimi təsir göstərir — daxil olduqdan uzun müddət sonra da hazırda fəaliyyət göstərən amil kimi qəbul edilməlidir; bunun sübutunu da eyni zamanda tapıntılarımıza böyük praktik maraq qazandıran son dərəcə maraqlı bir fenomenin göstərir.
Çünki, əvvəlcə ən böyük təəccübümüzü doğuran bu faktı tapdıq: ayrı-ayrı histerik simptomlar dərhal və heç bir geri qayıtmadan yoxa çıxırdı, əgər verici hadisənin xatirəsini tam aydınlığa qədər oyatmaq, bununla yanaşı müşayiət edən affekti də qaldırmaq müyəssər olursa və sonra xəstə həmin hadisəni mümkün qədər ətraflı təsvir edib affektə söz verirsə. Affektsiz xatırlama az qala hər zaman tam təsirsizdir; əvvəllər baş vermiş psixik proses mümkün qədər canlı təkrar olunmalı, doğulma anında (in statu nascendi) ələ alınmalı və sonra ‚ağıza gətirilməlidir'. Bu zaman reaksiya əlamətləri söhbət gedirsə — kramp, nevralgiya, hallüsinasiya — bunlar bir daha tam intensivliklə təzahür edirlər və sonra əbədi yox olurlar. Funksiya itkiləri, ifliclər və anesteziyalar da eləcə yox olurlar, təbii ki, onların anlıq güclənməsi sezilmədən.1)
1) Belə müalicənin mümkünlüyünü Delboeuf və Binet aydın dərk etmişdilər, aşağıdakı sitatlar bunu göstərir: Delboeuf, Le magnétisme animal, Paris 1889: «On s'expliquerait dès lors comment le magnétiseur aide à la guérison. Il remet le sujet dans l'état où le mal s'est manifesté et combat par la parole le même mal, mais renaissant.» — Binet, Les altérations de la personnalité.
Şübhə asanlıqla doğur: guya söhbət qəsdən edilməmiş təlqindən gedir; xəstə bu prosedurla əzabından qurtulacağını gözləyir və təsiredici amil də bu gözləntidir, ifadənin özü yox, deyərlər. Amma iş belə deyil: bu növdə ilk müşahidə — onda son dərəcə mürəkkəb histeriya halı belə yolla təhlil edilmiş, ayrı-ayrı səbəblərdən doğan simptomlar da ayrı-ayrılıqda aradan qaldırılmışdı — 1881-ci ilə, yəni ‚təlqindən əvvəlki' dövrə aiddir, xəstənin spontan avtohipnozları ilə mümkün olmuş və müşahidəçidə ən böyük təəccüb doğurmuşdur.
Cessante causa cessat effectus müddəasını əksinə çevirərək bu müşahidələrdən belə nəticəyə gəlmək olar: verici hadisə illər ötdükdən sonra da hansısa formada təsirini davam etdirir — səbəb-nəticə aralıqlarının zənciri vasitəsilə dolayı yolla yox, birbaşa başladıcı səbəb kimi; necə ki, oyaq şüurda xatırlanan psixik ağrı sonrakı zamanda da göz yaşı ifrazını doğurur: histeriya xəstəsi əksərən əziyyət çəkir…
Əvvəlcə qəribə görünür ki, çoxdan keçmiş təcrübələr belə intensiv təsir göstərsinlər: onların xatirələri o aşınmaya məruz qalmasın ki, bütün xatirələrimizin ona uğradığını görürük. Bəlkə, aşağıdakı mülahizələr bu faktları başa düşməyə bir qədər kömək edəcək.
Xatirənin solması və ya affektsizləşməsi bir neçə amildən asılıdır. Əvvəlcə bunun üçün mühümdür, təsir edən hadisəyə qüvvətli reaksiya göstərilib ya2) 2) 1892, s. 243: «… peut-être verra-t-on qu'en reportant le malade par un artifice mental, au moment même où le symptôme a apparu pour la première fois, on rend ce malade plus docile à une suggestion curative.» — P. Janetin maraqlı L'automatisme psychologique (Paris, 1889) kitabında bizimkinə analoji üsulun tətbiqi ilə histerik qızda əldə edilmiş müalicənin təsviri yer alır.
1) Bu ilkin məlumatın mətnində onun məzmununda nəyin yeni olduğunu, nəyin isə histeriya haqqında oxşar baxışlar bildirmiş Möbius və Strümpell kimi başqa müəlliflərdə olduğunu ayırd etmək olmur. Nəzəri və terapevtik mülahizələrimizə ən yaxın duran şey Benediktin vaxtaşırı dərc etdirdiyi bəzi qeydlərdir; biz onlarla başqa yerdə məşğul olacağıq.
yox. Reaksiya dedikdə burada affektlərin təcrübəyə görə boşaldığı iradi və qeyri-iradi reflekslərin bütün zəncirini başa düşürük: ağlamaqdan qisas aktınadək. Bu reaksiya kifayət qədər miqyasda baş verərsə, affektin böyük hissəsi bununla yox olur; dilimiz gündəlik müşahidənin bu faktını ‚özünü boşaltmaq, ağlamaqla yüngülləşmək' ifadələri ilə təsdiqləyir. Reaksiya boğularsa, affekt xatirə ilə bağlı qalır. Cavab verilmiş — söz belə olsa — təhqir başqa cür xatırlanır, dözülməli olan təhqirdən fərqli. Dil bu fərqi psixik və bədən nəticələrində də tanıyır və çox səciyyəvi şəkildə məhz sükutla dözdülən əzabı ‚inciklik' adlandırır. — Zərərçəkənin travmaya reaksiyası əslində yalnız o zaman tam ‚katartik' təsir göstərir ki, o, adekvat reaksiyadır: qisas kimi. Amma insan dildə əmələ əvəzedici tapır ki, onun köməyi ilə affekt az qala eyni dərəcədə ‚abreaksiyaya uğradılır'. Başqa hallarda danışmaq özü elə adekvat refleksdir — şikayət və sirrin əzabını söyləmək kimi (etiraf!). Belə reaksiya əməllə, sözlərlə, ən yüngül hallarda ağlamaqla baş verməzsə, hadisənin xatirəsi əvvəlcə affektiv vurğusunu saxlayır.
Lakin ‚abreaksiya' sağlam insanın normal psixik mexanizminin psixik travma yaşadığı anda əlində olan yeganə həll yolu deyil. Onun xatirəsi — abreaksiyaya uğramamış olsa belə — assosiasiyaların böyük kompleksinə daxil olur, sonra başqa, bəlkə də ona zidd təcrübələrin yanında sıralanır, başqa təsəvvürlər tərəfindən düzəlişə məruz qalır. Məsələn, qəzadan sonra təhlükə xatirəsinə və qorxunun (zəifləmiş) təkrarına sonrakı gedişin, xilas olmanın xatirəsi, indiki təhlükəsizlik şüuru qoşulur. İnciklik xatirəsi faktların düzgünlə ilə, öz ləyaqətimiz haqqında mülahizələrlə düzəlir və normal insan assosiasiyanın gücü ilə müşayiət edən affekti yoxa çıxartmağa müyəssər olur.
Buna həmin ümumi silinmə — xatirələrin solması da qoşulur, hansını ki, biz ‚unutma' adlandırırıq və hansı ki, əsasən affektiv təsirini itirmiş təsəvvürlərə şamil edilir.
Müşahidələrimizdən isə görünür ki, histerik fenomenlərin səbəbinə çevrilmiş xatirələr möcüzəli təzəlikləri ilə və tam affektiv rənglənmələri ilə uzun müddət saxlanılıblar. Amma başqa bir gözlə çarpan və sonradan istifadə oluna bilən faktı da qeyd etməliyik: xəstələrin əli bu xatirələrə həyatlarının başqa xatirələri qədər çatmır. Əksinə, bu təcrübələr xəstənin yaddaşında, onun adi psixik vəziyyətində ya tam yoxdur, ya da yalnız son dərəcə cüzi şəkildə mövcuddur. Yalnız xəstəni hipnozda soruşanda bu xatirələr təzə hadisələrin azalmayan canlılığı ilə gəlirlər.
Beləliklə, xəstələrimizdən biri hipnozda yarım il ərzində keçən ilin eyni günlərində (kəskin histeriya zamanı) onu həyacana salan hər şeyi hallüsinativ canlılıqla yenidən canlandırırdı; onun xəbəri olmayan ananın gündəliyi reproduksiyanın qüsursuz dəqiqliyinə şahidlik edirdi. Başqa bir xəstə qismən hipnozda, qismən spontan tutmalarda 10 il əvvəl keçirdiyi histerik psixozun bütün hadisələrini hallüsinativ aydınlıqla yenidən yaşadı — o, bunların yenidən üzə çıxmasınadək əksərən amnestik idi. Yanında ayrı-ayrı etioloji cəhətdən mühüm, 15–25 illik yaşı olan xatirələr də heyrətamiz dərəcədə toxunulmamış və hissi güclü çıxdı və geri qayıdanda yeni təcrübələrin tam affekt qüvvəsi ilə təsir göstərdilər.
Bunun səbəbini biz yalnız bunda axtara bilərik ki, bu xatirələr yuxarıda danışılan bütün münasibətlərdə aşınmaya qarşı istisna mövqe tuturlar. Aydınlaşır ki, bu xatirələr kifayət qədər ‚abreaksiya olunmamış' travmalara uyğundurlar və bunun qarşısını alan səbəblərə yaxından baxanda ən azı iki sıra şərt tapırıq, hansılarında travmaya reaksiya baş verməyib.
Birinci qrupa travmaya reaksiya verməmiş xəstələrin hallarını aid edirik: ya travmanın təbiəti reaksiyanı istisna edib — sevilməli insanın əvəzedilməz göründüyü itkisi kimi, ya sosial şərait reaksiyanı mümkünsüz etməyib, ya da söhbət xəstənin unutmaq istədiyi, ona görə də qəsdən şüurlu düşüncəsindən sıxışdırdığı, maneə törətdiyi və boğduğu şeylərdən gedib. Məhz bu cür ağrılı şeyləri sonra hipnozda histerik fenomenlərin təməli kimi tapırsan (müqəddəslərin və rahibələrin, özünə sahib qadınların, yaxşı tərbiyə görmüş uşaqların histerik məcnunluqları).
Şərtlərin ikinci sırası xatirələrin məzmunu ilə yox, xəstədə müvafiq təcrübələrin düşdüyü psixik vəziyyətlərlə müəyyən olunur. Hipnozda histerik simptomların səbəbi kimi elə təsəvvürlər də tapılır ki, özlüyündə əhəmiyyətsiz olsalar da, mövcudluqlarını o faktla borcludurlar: onlar ağır, iflicedici affektlərdə — məsələn, dəhşətdə — doğulublar, ya da birbaşa anormal psixik vəziyyətlərdə — yuxu-xəyalının yarıhipnotik çağlaq vəziyyətində, avtohipnozlarda və s. Burada reaksiyanı mümkünsüz edən məhz bu vəziyyətlərin təbiətidir.
Hər iki növ şərt, təbii ki, üst-üstə düşə bilər və həqiqətən də çox vaxt düşürlər. Belə olur, özü təsirli travma ağır, iflicedici affektin ya da dəyişilmiş şüurun vəziyyətinə düşdükdə; görünür, həmçinin belə baş verir ki, psixik travma çox adamlarda həmin anormal vəziyyətlərdən birini doğurur, o isə öz növbəsində reaksiyanı mümkünsüz edir.
Amma hər iki şərt qrupunu birləşdirən odur ki, reaksiya ilə həll olunmayan psixik travmalar assosiativ işlənmə yolu ilə həll olunmadan da məhrumdurlar. Birinci qrupda xəstənin qərarı iş başındadır: o, ağrılı təcrübələri unutmaq istəyir və bununla onları mümkün qədər assosiasiyadan kənarlaşdırır; ikinci qrupda isə bu assosiativ işlənmə alınmır, çünki normal şüur vəziyyəti ilə bu təsəvvürlərin doğulduğu patoloji vəziyyətlər arasında geniş assosiativ bağ yoxdur. Bu münasibətlərə bir azdan daha dərindən baxacağıq.
Deməli, belə demək olar: patogen olmuş təsəvvürlər ona görə belə təzə və affekt gücündə qalırlar ki, onlara normal aşınma qapalıdır — həm abreaksiya yolu ilə, həm də assosiasiyanın maneəsiz gedişində reproduksiya yolu ilə.
Təcrübələrimizə görə psixik travmalardan histerik fenomenlərin inkişafına həlledici olan şərtləri bildirərkən artıq belə patogen təsəvvürlərin doğulduğu şüurun anormal vəziyyətləri haqqında danışmalı, həmçinin vurgulamalı idik ki, təsirli psixik travmanın xatirəsi xəstənin normal yaddaşında yox, hipnoz edilmişin yaddaşında tapılır. Bu fenomenlərlə nə qədər çox məşğul olsaq, inamımız bir o qədər möhkəmlənirdi: məlum klassik hallarda double conscience kimi bu qədər gözlə çarpan şüurun parçalanması rudiment şəklində hər histeriyada mövcuddur, bu dissosiasiyaya, deməli, anormal şüur vəziyyətlərinin ortaya çıxmasına meyl — hansıları ki, ‚hipnoid' adı altında birləşdirmək istəyirik — bu nevrozun əsas fenomenidir. Bu baxışda Binetlə və iki Janetlə razıyıq; əslində anesteziklər haqqında onların son dərəcə maraqlı tapıntıları üzrə bizim təcrübəmiz əskikdir.
Deməli, çox vaxt deyilən ‚Hipnoz süni histeriyadır' müddəsinə başqasını yana bilərik: histeriyanın təməli və şərti hipnoid vəziyyətlərin mövcudluğudur. Bu hipnoid vəziyyətlər bütün fərqlərinə baxmayaraq, bir-birləri ilə və hipnozla bir məqamda üst-üstə düşürlər: onlarda görünən təsəvvürlər çox intensivdir, lakin şüurun qalan məzmunu ilə assosiativ əlaqədən kəsiliblər. Bu hipnoid vəziyyətlər bir-biri ilə assosiasiya oluna bilirlər və onların təsəvvür məzmunu bu yolla psixik təşəkkülün müxtəlif yüksək dərəcələrinə çata bilir. Üstəlik bu vəziyyətlərin təbiəti və şüurun qalan proseslərindən kənarlaşma dərəcəsi elə dəyişə bilər, necə ki, hipnozda görürük: o, yüngül somnolensiyadan somnambulizma qədər, tam yaddaşdan mütləq amneziya qədər uzanır.
Belə hipnoid vəziyyətlər aşkar xəstəlikdən əvvəl mövcuddursa, onlar affektin patogen xatirəni somatik nəticələri ilə köçürdüyü torpaq rolunu oynayırlar. Bu vəziyyət meylli histeriyaya uyğundur. Amma müşahidələrimizdən görünür ki, ağır travma (travmatik nevrozdakı kimi) zəhmətli boğulmanı (məsələn, seksual affektin) özü azad olan insanda da təsəvvür qruplarının ayrılması ilə nəticələndirə bilir — bu, psixik yolla qazanılmış histeriyanın mexanizmi olardı. Bu iki formanın qütbləri arasında bir sıra halları qəbul etmək lazımdır, hansılarında ayrılma yüngüllüyü müvafiq fərddə və travmanın affekt ölçüsü əks istiqamətdə dəyişirlər.
Meyl verən hipnoid vəziyyətlərin nədə təməlləndiyi haqqında yeni heç nə deməyi bilmirik. Görəsən, onlar çox vaxt sağlamlarda da son dərəcə tez-tez rast gəlinən ‚gündüz xəyallarından' — hansına ki, məsələn, qadın əl işləri o qədər fürsət yaradır — inkişaf edirlər. Belə vəziyyətlərdə yaranan ‚patoloji assosiasiyaların' niyə bu qədər möhkəm olması və somatik proseslərə təsəvvürlərdən öyrəşdiyimizdən qat-qat çox təsir göstərməsi sualı ümumiyyətlə hipnotik təlqinin fəaliyyəti problemi ilə üst-üstə düşür. Təcrübələrimiz burada yeni heç nə gətirmir; onlar əvəzində ‚Histeriya psixozdur' müddəti ilə histeriklər arasında ən zəkali, ən iradəli, ən xarakterli və ən tənqidi insanları tapmağın mümkün olduğu faktı arasındakı ziddiyyəti işıqlandırır. Bu hallarda belə səciyyə insanın oyaq düşüncəsi üçün doğrudur; hipnoid vəziyyətlərində o, bizim hamımızın yuxuda olduğu kimi özgələşib. Amma yuxu psixozlarımız oyaq vəziyyətimizə təsir etmədiyi halda, hipnoid vəziyyətlərin məhsulları histerik fenomenlər kimi oyaq həyata soxulurlar.
Daimi histerik simptomlar üçün irəli sürdüyümüz müddəaların az qala eynilərini histerik tutmalar üçün də təkrarlaya bilərik. Bilindiyi kimi, bizdə Şarkonun verdiyi ‚böyük' histerik tutmanın sxematik təsviri var; ona görə tam tutma dörd faza tanıyır: 1. epileptoid; 2. böyük hərəkətlər fazası; 3. attitudes passionnelles (hallüsinativ faza); 4. yekun delirium fazası. Ayrı-ayrı fazaların qısaldılması, uzadılması, düşməsi və təcridi ilə Şarko histerik tutmanın bütün o formalarını çıxardır ki, praktikada onlar tam grande attaquedan daha tez-tez müşahidə olunurlar.
İzah cəhdimiz üçüncü fazaya — attitudes passionnelles fazasına söykənir. O, aydın təzahür etdikdə, məhz onda histeriyanın partlayışı üçün əhəmiyyətli olmuş xatirənin hallüsinativ reproduksiyası açılır: ya sözü gedən travmatik histeriyanın bir böyük travmasının xatirəsi, ya da adi histeriyanın təməlində duran bir-birinə bağlı qism-travmalar sırasının xatirəsi. Nəhayət, tutma o hadisələri də yenidən gətirir ki, onlar travmaya xüsusi meyl bəxş edən bir anla üst-üstə düşmələri sayəsində dəyər qazanıblar.
Amma görünür, yalnız motorik fenomenlərdən ibarət, phase passionnelle-dən məhrum tutmalar da var. Ümumi çırpıntıların, kataleptik sərtliyin ya da attaque de sommeil-in belə tutmasında xəstə ilə rapport qurmaq müyəssər olarsa, daha yaxşısı, tutmanı hipnozda doğurmaq alınarsa, burada da psixik travmanın ya travmalar sırasının xatirəsinin təməldə durduğunu tapırsan — hansı ki, başqa vaxt özünü hallüsinativ fazada gözlə çarpan edir. Kiçik bir qız illərdir ümumi kramp tutmalarından əziyyət çəkir — epileptik hesab edilə bilən və edilən tutmalar. Diferensial diaqnostika məqsədilə onu hipnoz edirlər və o, dərhal tutmasına düşür. Sual verirlər: İndi nə görürsən? O, cavab verir: İti, iti gəlir — və həqiqətən də məlum olur ki, bu növ ilk tutma vəhşi itin təqibindən sonra baş vermişdi. Sonra müalicənin nəticəsi diaqnostik qərarı tamamlayır.
Rəisin əlindən döyüldüyü üçün histerik olan bir məmurla elə tutmalar baş verir ki, o, yıxılır, döyünür və qışqırır, bir söz demir, heç bir hallüsinasiya verməz olur. Tutmanı hipnozda yaratmaq mümkündür və xəstə bildirir ki, o, səhnəni yenidən yaşayır — necə ki, cənab onu küçədə təhqir edir və çubuqla döyür. Bir neçə gün sonra o, şikayətlə geri gəlir: eyni tutma yenidən olub; bu dəfə hipnozda aydınlaşır ki, o, xəstəliyin partlayışının həqiqətən bağlandığı səhnəni yaşayıb: məhkəmə zalında səhnə — ona edilən əzabverici münasibət üçün satisfaksiya qazanmaq alınmadığı anda və s.
Histerik tutmalarda görünən, ya onların içində oyadıla bilən xatirələr bütün başqa cəhətlərdə də daimi histerik simptomların səbəbi kimi bizə görünən hallara uyğundurlar. Onlar kimi, bunlar da abreaksiya ilə, ya assosiativ fikir işi ilə həll olunmaqdan qaçmış psixik travmalara aiddirlər; onlar kimi, bunlar da normal şüurun yaddaş qabiliyyətində tam, ya da mühüm hissələri ilə yoxdurlar və məhdud assosiasiyalı hipnoid şüur vəziyyətlərinin təsəvvür məzmununa aid görünürlər. Nəhayət, onlar terapevtik sınağa da imkan verirlər. Müşahidələrimiz bizə çox vaxt öyrətmişdir: o dəqiqəyə qədər tutmalar doğuran belə bir xatirə onu hipnozda reaksiyaya və assosiativ düzəlişə çəkəndə bunu etməyə qadir olmur.
Histerik tutmanın motorik fenomenlərini bir qismi xatirəyə müşayiət edən affektin ümumi reaksiya formaları kimi (hansı ki, körpə artıq bütün üzvləri ilə döyünməkdən istifadə edir), başqa hissəsi isə bu xatirənin birbaşa ifadə hərəkətləri kimi yozmaq olar; üçüncü hissəsi isə, daimi simptomlardakı histerik stiqmalar kimi, bu yozumdan yayınır.
Histerik tutmanın xüsusi qiymətləndirilməsi daha bir məqamda yaranır: əvvəl işarə etdiyimiz nəzəriyyəni nəzərə alsaq — histeriyada hipnoid vəziyyətlərdə doğulmuş təsəvvür qrupları vardır ki, qalanlarla assosiativ əlaqədən kənar olsalar da, bir-birləri ilə assosiasiya oluna bilirlər və ikinci şüurun — condition seconde-nin az-çox yüksək təşəkkül tapmış rudimentini təşkil edirlər. Onda daimi histerik simptom bu ikinci vəziyyətin adi halda normalın
hökmranlığı altında olan bədən innervasiyasına nüfuz etməsinə uyğundur; histerik tutma isə bu ikinci vəziyyətin daha yüksək təşəkkülünə şahidlik edir və təzə yaranmışdırsa, bu hipnoid şüurun bütöv varlığa sahib çıxdığı anı deməkdir — yəni kəskin histeriya; təkrarlanan, xatirə saxlayan tutmadırsa, onun təkrarlanmasını. Şarko artıq elə fikri səsləndirmişdir ki, histerik tutma condition seconde-nin rudimenti ola bilər. Tutma zamanı bütün bədən innervasiyası üzərində hökmranlıq hipnoid şüura keçir. Məlum təcrübələr göstərir ki, normal şüur bu zaman hər zaman tam sıxışdırılmır: o, tutmanın öz motorik fenomenlərini qavraya bilir, onun psixik prosesləri isə onun bilgisindən yan keçir.
Ağır histeriyanın tipik gedişi məlumdur: əvvəlcə hipnoid vəziyyətlərdə təsəvvür məzmunu formalaşır; o, kifayət qədər böyüyəndə ‚kəskin histeriya' dövründə bədən innervasiyasına və xəstənin varlığına sahib çıxır, daimi simptomlar və tutmalar yaradır, sonra isə qalıqlaradək sağalır. Normal şəxs hökmranlığı yenidən ələ ala bilsə, hipnoid təsəvvür məzmunundan sağ qalan histerik tutmalarda geri qayıdır və şəxsi vaxtaşırı yenidən oxşar vəziyyətlərə salır — bu vəziyyətlər də özləri yenidən təsirə açıq və travma qəbul etməyə qadirdirlər. Onda çox vaxt eyni şəxsdə birləşən psixik qruplar arasında nədənsə tarazlıq yaranır; tutma və normal həyat bir-birinə təsir etmədən yan-yana gedirlər. Tutma sonra spontan gəlir, necə ki, bizdə də xatirələr gəlməyə meyllidirlər; amma onu doğurmaq da olar, necə ki, hər xatirə assosiasiyanın qanunları ilə oyadıla bilir. Tutmanın doğrulması ya isterogen zonanın qıcıqlanması ilə, ya da oxşarlığı ilə patogen təcrübəyə səslənən yeni bir təcrübə ilə baş verir. Ümid edirik, göstərə biləcəyik: görünüşdə bu qədər fərqli hər iki şərt arasında mühüm fərq yoxdur, hər iki halda hiperestetik xatirəyə toxunulur. Başqa hallarda bu tarazlıq son dərəcə qeyri-sabitdir, tutma hipnoid şüur qalığının ifadəsi kimi görünür — normal şəxs tükənib fəaliyyətsiz qalan kimi. İnkar etmək olmaz ki, belə hallarda tutma özü də, ilkin mənasından məhrum, məzsuz motorik reaksiya kimi təkrarlana bilər.
Histerik fərdin özünü tutmalarda, daimi simptomlarda ya da hər ikisinin qarışığında göstərməsini hansı şərtlərin müəyyən etməsi sonrakı tədqiqatın vəzifəsi olaraq qalır.
İndi anlaşıldı ki, burada təsvir etdiyimiz psixoterapiya üsulu nəyə görə müalicə edir. O, əvvəllər abreaksiyaya uğramamış təsəvvürün fəaliyyətini ona görə ləğv edir ki, onun sıxılıb qalmış affektinə danışıq yolu ilə axın yolunu açır, və təsəvvürü assosiativ düzəlişə gətirir: onu normal şüura çəkir (yüngül hipnozda) ya da həkim təlqini ilə aradan qaldırır, necə ki, somnambulizmdə amneziya ilə baş verir.
Bu üsulun tətbiqindən terapevtik qazancı əhəmiyyətli sayırıq. Əlbəttə, meyl olan histeriyanı biz müalicə etmirik — hipnoid vəziyyətlərin geri qayıtmasına qarşı nəsə etmirik axı. Kəskin histeriyanın məhsuldar mərhələsində də üsulumuz çətinliklə aradan qaldırılmış fenomenlərin dərhal yeniləri ilə əvəzlənməsini dəf edə bilmir. Amma bu kəskin mərhələ keçib ötsə və onun qalıqları daimi histerik simptomlar və tutmalar kimi qalarsa, üsulumuz onları çox vaxt və əbədi aradan qaldırır, çünki radikal, və bu məqamda indi psixoterapevtlərin işlətdiyi birbaşa təlqinli ləğvin fəaliyyətindən qat-qat üstün görünür.
Əgər histerik fenomenlərin psixik mexanizmini açmaqda bir addım irəli getmisəksə — həmin yolu ilk dəfə Şarko histerik-travmatik ifliclərin yozumu və eksperimental təkrarı ilə o qədər uğurla mənimsəyib — biz yenə də gizlətmirik ki, bununla histerik simptomların yalnız mexanizmi, histeriyanın daxili səbəbləri isə yox, bilgisimizə yaxınlaşdı. Histeriyanın etiologiyasına biz yalnız toxunmuşuq və əslində yalnız qazanılmış formaların səbəblərini, təsadüfi amalın nevroz üçün əhəmiyyətini işıqlandıra bilmişik.
Vyana, dekabr 1892.