Müşahidə III. Lusi R. xanım, 30 yaş (Ziqmund Freyd)
Müşahidə III. Lusi R. xanım, 30 yaş (Ziqmund Freyd)
1892-ci ilin sonunda tanış bir kolleqam mənə gənc bir xanım göndərdi — o, onun yanında xroniki, təkrarlanan irinli rinitlərə görə müalicə olunurdu. Sonradan məlum oldu ki, şikayətlərinin inadcıllığının səbəbi ətir sümüyünün kariyesi imiş. Xəstə son vaxtlar ona yeni simptomlarla müraciət etmişdi — təcrübəli həkim bunları artıq yerli zədələnməyə hesab edə bilmirdi. Qadın iybilməni tamamilə itirmişdi və bir-iki subyektiv iy hissi onu az qala fasiləsiz təqib edirdi. Bu hisslər onu son dərəcə narahat edirdi; bundan əlavə, əhval-ruhiyyəsi aşağı düşmüş, yorğun idi, ağır baş, azalmış iştaha və iş qabiliyyətsizliyindən şikayət edirdi.
Vyana ətrafının genişlənmiş nahiyəsində fabrik direktorunun evində qubernantka (uşaqların tərbiyəçisi) kimi yaşayan bu gənc xanım vaxtaşırı mənim qəbuluma gəlirdi. O, ingilis idi, zəif bədən quruluşlu, az piqmentli, burundakı zədələnmədən başqa sağlam idi. İlk söylədikləri həkimin göstərişlərini təsdiqləyirdi. Əhval-ruhiyyəsinin məhzllığından və yorğunluqdan əziyyət çəkirdi, subyektiv iy hissləri onu əzirdi; histerik simptomlardan toxunma həssaslığı salamat olmaqla, kifayət qədər aydın ümumi analjeziya göstərirdi; görmə sahələri kobud yoxlamada (əl ilə) heç bir daralma vermirdi. Burunun daxili tam analjezik və refleksiz idi. Toxunmalar hiss olunurdu, bu hiss orqanının qavraması həm xüsusi, həm də başqa qıcıqlara (ammonyak, sirkə turşusu) görə söndürülmüşdü. İrinli burun katarı məhz yaxşılaşma dövründə idi. Xəstəlik halını başa düşməyə ilk cəhddə subyektiv iy hissləri histerik daimi simptomların yozumuna tabe olmalı idilər — təkrarlanan hallüsinasiyalar kimi. Məhzllıq, bəlkə, travmaya məxsus affekt idi; onda elə bir təcrübə tapılmalı idi ki, indi subyektivləşmiş bu iylər orada obyektiv olublar; bu təcrübə travma olmalı idi, onun xatirədəki simvolları kimi isə iy hissləri təkrarlanırdı. Bəlkə də daha düzgün olardı təkrarlanan iy hallüsinasiyalarını, onları müşayiət edən məhzllıqla birlikdə, histerik tutmanın ekvivalentləri hesab etmək — təkrarlanan hallüsinasiyanın təbiəti onları daimi simptom rolu üçün yararsız edirdi. Axı bu, primitiv qurulmuş belə bir halda həqiqətən də mühüm deyildi; lakin zəruri olan odur ki, subyektiv iy hissləri elə ixtisaslaşma göstərsinlər, hansına ki, onların tam müəyyən real obyektdən doğulması uyğun gələ bilər.
Bu gözlənti dərhal doğruldu. Onu ən çox hansı iyin təqib etdiyi sualıma cavab aldım: yanmış un xörəyi iyilər kimi. Deməli, yalnız güman etmək qalırdı: travmatik təsir göstərən təcrübədə elə yanmış un xörəyinin iyindən söhbət gedirmiş. İy hisslərinin travmaların xatirə simvolu seçilməsi həqiqətən də çox qeyri-adidir, amma bu seçimin səbəbini göstərmək yaxından gəlirdi. Xəstə irinli rinitdən əziyyət çəkirdi, ona görə də burun və onun qavramaları xəstənin diqqətinin ön planında idi. Xəstənin həyat şəraitindən yalnız bunu bilirdim: onun qayğısına qaldığı iki uşaqlı evdə ana yoxdur — o, bir neçə il öncə kəskin ağır xəstəlikdən vəfat edib.
Deməli, «yanmış un xörəyi» iyini təhlilin başlanğıc nöqtəsi götürməyə qərar verdim. Bu təhlilin hekayətini elə danışacağam ki, necə əlverişli şəraitdə baş verə bilərdi; əslində bir oturum olmalı olan söhbət bir neçəsinə yayıldı, çünki xəstə mənə yalnız qəbulda gələ bilirdi, orada da ona az vaxt ayıra bilirdim, və hər bir belə söhbət həftədən çox uzanırdı, çünki vəzifələri ona fabrikdən mənim yanama qədər uzun yolu bu qədər tez-tez qət etməyə də icazə vermirdi. Beləliklə, söhbəti ortadan kəsirdik, növbəti dəfə isə eyni yerdən ipi yenidən götürürdük.
Lucy R. xanımı hipnoza salmağa cəhd etdikdə somnambul olmadı. Deməli, somnambulizmdən əl çəkdim və bütün təhlili onunla normaldan bəlkə də heç fərqlənməyən bir vəziyyətdə apardım.
Prosedurumun texnikasında bu məqam haqqında ətraflı danışmalıyam. 1889-cu ildə Nansi klinikalarına baş çəkəndə hipnozun qocaman ustadı doktor Liebaultun belə dediyini eşitmişdim: Bəli, hər kəsi somnambul etmək vasitələrimiz olsaydı, hipnotik müalicə metodu hamısından qüdrətli olardı. Bernheimin klinikasında görünürdü ki, elə belə bir sənət həqiqətən də var və onu Bernheimdən öyrənmək olar. Amma bu sənəti öz xəstələrimdə tətbiq etməyə cəhd edən kimi gördüm ki, bu baxımdan ən azından mənim gücüm dar çərçivələrə alınmışdır: xəstə 1–3 cəhddə somnambul olmurdusa, onu belə etməyin heç bir vasitəsi əlimdə yox idi. Amma somnambulların faizi mənim təcrübəmdə Bernheimin göstərdiyindən çox-çox geridə qalırdı.
Beləliklə, qarşımda seçim dururdu: ya katartik metodu ona yaraya bilən əksər hallarda tətbiq etməmək, ya da cəhd etmək — onu somnambulizmdən kənar, hipnotik təsirin yüngül və beləcə şübhəli hallarında işlətmək. Somnambul olmayan vəziyyət — burada qurulmuş şkalalardan birinə görə — hansı hipnoz dərəcəsinə uyğun gəlir, bu mənə laqeyd görünürdü, çünki təlqinə qabiliyyətin hər hansı istiqaməti o birisindən onsuz da müstəqildir və katalepsiyanı, avtomatik tərpənmələri və s. oyatmaq mənə lazım olan unudulmuş xatirələrin oyatılmasında heç bir asanlıq vəd etmir. Yaxında hipnoz dərəcəsini təyin etməli olan sınaqları aparmağı da özümdən saldım, çünki bunlar bir sıra hallarda xəstənin müqavimətini oyadır və daha mühüm psixik iş üçün lazım olan inamımı bulandırırdı. Bundan əlavə, tez bezmişdim: «Yuxuya gedəcəksiniz, yuxuya gedinsiz!» təsdiqi və əmrinə yüngül hipnoz dərəcələrində dəfələrlə bu etirazı eşitmək — «Amma, doktor, mən axı yatmıram» — sonra da çox nəzəri toxunan ayırmaya məcbur olmaq: «Adi yuxunu yox, hipnozu nəzərdə tuturam. Görürsünüz, siz hipnozdassınız, gözlərinizi aça bilmirsiniz və s. Üstəlik, mənə yuxu onsuz da lazım deyil» və s. Özüm əminəm ki, psixoterapiya ilə məşğul kollegalarımın çoxu özlərini bu
çətinliklərdən məndən bacarıqla çıxarmağı bilirlər: onlar öz yolları ilə getsinlər. Amma mənə elə gəlir ki, bir sözün işlədilməsi bu qədər tez-tez çətinlik doğuracağına hesablanırsa, o sözdən və çətinlikdən yan keçmək daha düzdür. Deməli, ilk cəhd somnambulizm ya da aydın bədən dəyişiklikləri ilə hipnoz dərəcəsi vermədisə, hipnozu görünüşdə buraxırdım, yalnız «fikri cəmləmə» tələb edir və bu «cəmləməyə» nail olmaq vasitəsi kimi sırtüstü uzanma və gözlərin iradə ilə yumulmasını tapşırırdım. Bəlkə, bu yolla az zəhmətlə ümumiyyətlə əldəoluna bilən ən dərin hipnoz dərəcələrinə çatırdım. Amma somnambulizmdən əl çəkməklə, bəlkə, katartik metod onsuz da tətbiqolunmaz göründüyü bir ön şərtdən məhrum olurdum. Axı bu metod ona söykənirdi ki, xəstə dəyişilmiş şüur vəziyyətində normal şüur vəziyyətində guya olmayan xatirələri əlində saxlayır və belə əlaqələri görür. Somnambul yaddaş genişlənməsi düşdükdə, xəstənin həkimə özü üçün tanış olmayan səbəb təyini qurmaq imkanı da əskilməli idi, axı məhz patogen xatirələr odur ki, «xəstənin adadi psixik vəziyyətində onun yaddaşında yoxdur ya da yalnız son dərəcə ümumi şəkildə mövcuddur». (İlkin məlumat.) Bu yeni çətinlikdən başqa mənə o xatirə kömək etdi ki, Bernheimin özünü şahidi olaraq görmüşdüm: somnambulizmin xatirələri oyaq vəziyyətdə yalnız görünüşdə unudulurlar və yüngül xatırlatma ilə — başqa şüur vəziyyətini işarə etməli olan bir hərəkətə qoşulmuş — yenidən oyadılırlar. O, məsələn, bir somnambula mənfi hallüsinasiya vermişdi: mən artıq burada deyiləm; sonra müxtəlif-müxtəlif yollarla və rəhmsiz hücumlarla özünü göstərməyə çalışdı. Alınmadı. Xəstə oyadılandan sonra bilmək istədi: mən səninlə nə etmişəm, halbuki sən güman edirdin ki, mən burada deyiləm. O, heyrətlə cavab verdi: heç nədən xəbərim yoxdur. Amma o, yola vermədi, israr etdi: hər şeyi xatırlayacaqsan; əlini onun alınına qoydu ki, düşünsün — və bax, qız nəhayət hər şeyi danışdı: somnambul vəziyyətdə guya qavramadığını və oyaq vəziyyətdə guya bilmədiyini.
Bu heyrətamiz və ibrətamiz sınaq mənim nümunəm oldu. Qərar verdim belə ön şərtdən çıxış edim: xəstəm hər hansı patogen əhəmiyyətli şeyi onsuz da bilir və söhbət yalnız onu danışmağa məcbur etməkdən gedir. Deməli, elə bir nöqtəyə gəlirdimsə ki, «Bu simptom sizdə nə vaxtdan var?» ya da «O, haradan yaranıb?» sualıma «Bunu həqiqətən bilmirəm» cavabını alırdımsa, belə davranırdım: xəstənin alınına əlimi qoyur ya da başını hər iki əlimin arasına alırdım və deyirdim: Əlimin təzyiqi ilə sizə indi bir şey ağıla gələcək. Təzyiqi buraxan anda qarşınızda bir şey görəcəksiniz ya da beyninizdən bir fikir keçəcək — onu saxlayın. Məhz onu axtarırıq. — Bəs nə gördünüz, ya da sizə nə ağıla gəldi?
Bu üsulu ilk dəfələr tətbiq edəndə (Lucy R. xanımda deyildi) özüm də heyrət etdim ki, o, mənə tam lazım olanı verir, və deyə bilərəm: ondan sonra bu üsul az qala heç vaxt məni yarı yolda buraxmadı, araşdırmanın getməli olduğu yolu hər dəfə göstərdi və belə hər bir təhlili somnambulizmsiz sona çatdırmağa imkan verdi. Get-gedə o qədər cəsarətli oldum ki, «Heç nə görmürəm» ya da «Mənə heç nə gəlmir» cavabını verən xəstələrə deyirdim: bu, mümkün deyil. Siz, sözsüz ki, doğrusunu öyrənmisiniz, sadəcə ona inanmısınız ki, məhz odu, və onu rədd etmisiniz. Proseduru istədiyiniz qədər təkrarlayacağam, hər dəfə eyni şeyi görəcəksiniz. Həqiqətən də hər dəfə haqlı çıxırdım: xəstələr hələ öz tənqidini dincəltməyi öyrənməmişdilər, üzə çıxan xatirəni ya ağıla gələni işləksiz, araya girən narahatlıq saydıqlarına görə rədd edirdilər; onu danışandan sonra isə hər dəfə məlum olurdu: məhz o, doğrudur. Bəzən danışmanı üçüncü ya dördüncü təzyiqlə qazanda belə cavablar da alırdım: Bəli, bunu ilk dəfə bilirdim, amma məhz bunu demək istəmirdim, ya da: Ümid etmişdim ki, bu olmayacaq.
Guya daralmış şüuru bu cür genişləndirmə somnambulizmdə araşdırmadan xeyli əməktələb idi, amma məni somnambulizmdən müstəqil edir və tez-tez xatirələrin ‚unutulması' üçün həlledici olan motivlərə baxış verirdi. Deyə bilərəm: bu yol tez-tez qəsdən, istənilən yoldur. O, həmişə yalnız görünüşdə alınandır.
Daha təəccüblü görünürdü ki, guya çoxdan unudulmuş rəqəm və tarixləri oxşar üsulla geri qaytarmaq və beləcə yaddaşın gözlənilməz sadiqliyini göstərmək olar.
Rəqəm və tarix axtarışında seçim azdır, ona görə də afaziya təlimindən bilinən müddətə əl atmaq olar: tanıma yaddaşın öz-özlüyündə yada salmaqdan zəif işidir.
Deməli, hansı il, ay və gündə müəyyən hadisənin baş verdiyini xatırlamayan xəstəyə bağlı ola bilən il rəqəmlərini, on iki ayın adlarını, ay günlərinin 31 rəqəmini deyirlər və ona inandırırlar ki, doğru rəqəmdə ya doğru adda gözləri öz-özlüyündə açılacaq, ya da o anda hiss edəcək, hansı rəqəmin doğrudur. Halların ən əksəriyyətində xəstələr onda həqiqətən də müəyyən tarixə qərar verirlər və çox vaxt (belə Cäcilie N. xanımda) o dövrün mövcud qeydləri ilə sübut etmək olardı: tarix düzgün tanınıb. Başqa vaxtlarda, başqa xəstələrdə isə xatırlanan faktların əlaqəsindən məlum olurdu ki, belə tapılan tarix şübhəsizdir. Məsələn, xəstəyə ‚sayma' ilə tapılan tarixi bildirəndən sonra o qeyd etdi: Bu, atanın ad günüdür — və davam etdi: Bəli, sözsüz, məhz atasının ad günü olduğu üçün (danışdığımız) hadisəni gözləyirdim.
Bu mövzuya burada yalnız toxuna bilirəm. Bütün bu təcrübələrdən çıxardığım nəticə odur: patogen əhəmiyyətli təcrübələr bütün yan şərtləri ilə yaddaş tərəfindən sadiq şəkildə saxlanılırlar — görünür unudulduqları, xəstədə onları yada salmaq qabiliyyəti olmasa belə,¹)
1) Yuxarıda təsvir edilən araşdırma texnikasının somnambul olmayan vəziyyətdə — deməli, genişlənməmiş şüurla — işlədiyi nümunə olaraq, hələ bu günlərdə təhlil etdiyim bir hal danışacam. Qorxu nevrozundan (aqorafobiya, ölüm qorxusu tutmaları və s.) əziyyət çəkən 38 yaşlı bir xanıma müalicə verirəm. Bu xəstələrin çoxu kimi, o da etiraf etmək istəmir ki, bu əzabı ailə həyatında qazanıb, onu erkən gəncliyinə itələmək istəyir. Belə ki, mənə danışır: 17 yaşlı qız ikən doğma kiçik şəhərlərinin küçəsində qorxu və huş-
suzluq hissi ilə başgicəllənmənin ilk tutmasını keçirdiyini və bu tutmaların vaxtaşırı təkrarlandığını, ta ki, bir neçə il öncə onlar indiki əzaba yer veriblər. Güman edirəm ki, qorxunun içində get-gedə itib-batdığı bu ilk başgicəllənmə tutmaları histerik idilər, və onların təhlilinə daxil olmağa qərar verirəm. O, ilkin olaraq yalnız bunu bilir: ilk tutma ona çölə çıxanda — baş küçənin dükanlarında alış-veriş edəndə — üstə gəlib. — Bəs nə almaq istəyirdiniz? — Müxtəlif şeylər, düşünürəm, dəvət olunduğum bal üçün. — Bal nə vaxt olmalı idi? — Görünür, iki gün sonra. — Deməli, bir neçə gün öncə elə bir şey olmalı idi ki, sizi həyacana saldığı, sizdə təəssürat yaratdığı... — Amma mənə heç nə gəlmir, 21 il keçib. — Bir şey dəyməz, onsuz da xatırlayacaqsınız. Başınıza təzyiq edirəm; təzyiqi buraxanda bir şeyə görə düşünəcəksiniz ya da bir şey görəcəksiniz; onu deyəcəksiniz... Proseduru icra edirəm; amma o susur. — Bəs sizə heç nə gəlmədi? — Bir şeyə görə düşündüm, amma bunun bununla heç bir əlaqəsi ola bilməz. — Deyin axı. — Bir dostum haqqında düşündüm, ölmüş gənc bir qız haqqında; amma o, mən 18 yaşlı olanda ölüb, deməli, bir il sonra. — Görək, indilik bunun üstündə qalaq. Bu dostunuzla nə olub? — Onun ölümü məni çox sarsıtdı, çünki onunla çox ünsiyyətdə idim. Bir neçə həftə öncə başqa bir gənc qız ölmüşdü, bu şəhərdə böyük əks-səda doğurmuşdu; deməli, o da mən 17 yaşlı olanda olub. — Görürsünüz, demişdim ki, əlin təzyiqi ilə ağıla gələnlərə arxalanmaq olar. İndi xatırlayın: küçədə başgicəllənmə tutması aldığınız anda beyninizdən nə fikir keçirdi? — Heç bir fikir yox idi, sadəcə başgicəllənmə. — Bu, mümkün deyil, belə vəziyyətlər müşayiətedici təsəvvürsüz olmur. Yenidən təzyiq edəcəyəm və o dövrün fikri sizə geri qayıdacaq. — Bəs sizə nə gəldi? — Mənə gəldi: İndi üçüncüsü mənəm. — Bu nə deməkdir? — Başgicəllənmə tutmasında düşünmüşəm: İndi mən də həmin iki gənc qız kimi ölürəm. — Deməli, təsəvvür budur; tutma zamanı dostunuz haqqında düşünmüsünüz. Deməli, onun ölümü sizdə böyük təəssürat doğurub. — Sözsüz, indi xatırlayıram: ölüm hadisəsini eşidəndə mənə dəhşətli görünürdü ki, o ölüb, mən isə bala gedəcəyəm. Amma bala o qədər sevinirdim, dəvətlə o qədər məşğul idim; kədərli hadisəni heç düşünmək də istəmirdim. (Burada şüurdan qəsdən sıxışdırmaya diqqət yetirin — məhz o, dostun xatirəsini patogen edir.)
Bu uzun, lakin qaçınılmaz yan yoldan sonra Lucy R. xanımın hekayətinə qayıdırıram. Deməli, hipnoz cəhdi zamanı o somnambul olmadı, sadəcə daha yüngül təsirlənmə dərəcəsindən birində sükutla uzanıb dururdu — gözləri daim bağlı, üz ifadəsi azca donmuş, heç bir üzvü ilə tərpənmədən. Soruşuram: yanan un xörəyinin iyinin nə zaman doğulduğunu xatırlayıb-xatırlamadığını. — O, bəli, tam aydın xatırlayıram. Təxminən iki ay öncə, ad günümdən iki gün əvvəl olub. Uşaqlarla sinif otağında idim, onlarla (iki qızla) ‚bişirmə' oyunu oynayırdım — o anda içəri məktub gətirirlər, poçtalyon az öncə verib. Poçt ştamplarından və əl yazısından bilirəm ki, məktub Qlazqodakı anamdandır, onu açıb oxumaq istəyirəm. Uşaqlar üzərimə atılıblar, məktubu əlimdən alıb qışqırırlar: Xeyr. Onu indi oxuya bilməzsən, o, sözsüz ad günün üçündür, biz onu sənə saxlayacağıq. Uşaqlar belə mənimlə oynayarkən qəfil güclü bir iy yayılır. Uşaqlar bişirdikləri un xörəyini yarıda qoyublar, o da yanmışdır. O vaxtdan bəri bu iy məni təqib edir; əslində həmişə mövcuddur və həyacanda güclənir.
Deməli, tutma indi az-çox aydınlaşdırıldı, amma mənə hələ təsadüfi amal lazımdır — hansı ki, xatirəni məhz o anda oyadıb — və bunun haqqında təsadüfi şanslı bir güman qururam. — O vaxt hansı küçədən keçdiyinizi dəqiq xatırlayırsınızmı? — Sözsüz, köhnə evləri ilə baş küçə; onu qarşımda görürəm. — Bəs dostunuz harada yaşayırdı? — Elə həmin küçədə; məhz ondan keçən idi, iki ev aralı mənə tutma gəldi. — Deməli, keçərkən ev sizə ölü dostu xatırlatdı və sizin o vaxt bilmək istəmədiyiniz ziddiyyət yenidən sizi tutdu.
Mən hələ özümü razı salmıram. Bəlkə, işə hələ elə bir şey qarışıb idi ki, o zamana qədər normal olan qızda histerik meyli oyadıb ya da gücləndirib. Gümanlarım aybaşının buna yararlı amal kimi üzərinə yönəlir və soruşuram: Ayın neçəsində aybaşı gəldiyini bilirsiniz? — O, narazılaşır: Bunu da bilməliyəm?! Yalnız bilirəm ki, bu vaxtlar o, çox nadir və çox qaydasız idi. 17 yaşlı olanda yalnız bir dəfə olub. — Deməli, sayacağıq: o bir dəfə nə vaxt olub. — O, saymaqda əminliklə bir aya dayanır və müəyyən bayram gününə düşən tarixdən dərhal öncəki iki gün arasında tərəddüd edir. — Bu, balla bir vaxta düşürmü? — O, alçaq səslə cavab verir: Bal — bayram günü idi. Və indi xatırlayıram: bu ildəki yeganə aybaşım məhz baldan öncə düşməli idi — bu mənə təəssürat doğurmuşdu. O, dəvət olunduğum ilk bal idi.
İndi hadisələrin əlaqəsini asanlıqla bərpa etmək və bu histerik tutmanın mexanizminin içərisinə baxmaq olar. Bu nəticə, həqiqətən də, çox əməklə əldə edildi: 21 il sonra unudulmuş təcrübənin belə təfərrüatlarını inancaz, əslində oyaq xəstədə oyatmaq üçün texnikaya tam inam və yol göstərən ayrı-ayrı ağıla gəlişlər lazım idi. Amma ondan sonra hər şey bir-birinə uyğun gəldi.
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
Bu səhnəni öz qarşınızda aydın görürsünüzmü? — Yaşadığım kimi, əlimdə gəlir axı. — Bəs sizi bunda nə bu qədər həyacana saldı? — Mənə toxundu ki, uşaqlar mənimlə bu qədər zərif idilər. — Axı həmişə belə deyildilərmi? — Bəli, amma məhz anamdan məktub alanda. — Başa düşmürəm: balacaların zərifliyi ilə ananın məktubu necə ziddiyyət verə bilər — siz onsuz da bunu xatırlatmaq istəyirsiniz. — Onu ki, anamın yanına getməyi fikirləşirdim və o anda bu əziz uşaqlardan ayrılmaq qəlbimə elə ağır düşdü. — Bəs ananızla işiniz nədir? Axı təkliyində yaşayır, sizi yanına çağırıbmı? Ya da bu vaxtlar xəstə idi, ondan xəbər gözləyirdiniz? — Xeyr, o, zəif-xəstədir, amma düz xəstə deyil, yanında söhbətçi qadın var. — Deməli, niyə uşaqları tərk etməli idiniz? — Evdə dözmək mümkün deyildi. Evdar qadın, aşpaz xanım və fransız qız görünür, inanırdılar ki, öz vəzifəmdə özümü yüksək tuturam, mənim əleyhimə kiçik bir intriqa üçün birləşiblər, babaya (uşaqların) mənim haqqında hər şeyə qədər danışmışlar, mən isə onlarda şikayət edəndə gözlədiyim dayağı tapmamışdım. Bundan sonra cənab direktora (uşaqların atasına) istefamı təklif etdim; o, çox mehriban cavab verdi: öz qərarımı ona bildirməzdən iki həftə düşünməliyəm. O vaxt məhz bu qərarsızlıq vaxtında idim: inanırdım ki, evi tərk edəcəyəm. O vaxtdan qalıram. — Bəs uşaqların zərifliyindən başqa onları sizə elə bir şey bağlayırdımı? — Bəli, anasına — o, mənim anamın uzaq qohumu idi — ölüm yatağında söz vermişdim ki, balacalara bütün gücümlə qayğı göstərəcəyəm, onları tərk etməyəcəyəm və onlara ana əvəzi olacağam. İstefa verəndə bu sözü pozmuşdum.
Beləliklə, subyektiv iy hissinin təhlili tamamlanmış görünürdü; o, həqiqətən də bir vaxtlar obyektiv idi və bir təcrübə ilə, kiçik bir səhnə ilə sıx assosiasiya olunmuşdu — orada bir-birinə zidd affektlər üz-üzə gəlmişdilər: bu uşaqlardan ayrılmaq kədəri və yenə də bu qərarın üstünə itələyən incidilmələr. Ananın məktubu onu, anlaşılandır, bu qərarın motivlərinə qaytardı, çünki buradan anasının yanına getməyi fikirləşirdi. Affektlərin münaqişəsi o anı travmaya yüksəltdi və travmanın simvolu kimi onda ona bağlı iy hissi qaldı. Bilmək lazım idi: bütün hissi qavramalarından məhz bir iy o üçün simvol seçilir? Amma mən onsuz da onun burnunun xroniki xəstəliyini bu yozum üçün işlətməyə hazırlaşmışdım. Birbaşa sualıma o da bildirir ki, məhz bu vaxtlar yenə belə tutqun burun axmasından əziyyət çəkibmiş ki, az qala heç nə hiss etmirmiş. Amma həyacan anında yanmış un xörəyinin iyini yenə qavrayıbmış — o, orqanik təməlli anosmiyanı yarıb keçib.
Belə əldə edilmiş aydınlaşma ilə razı qalmıram. Hər şey kifayət qədər inandırıcı səslənirdi, amma mənə bir şey çatmırdı: qəbulolunan bir əsas — bəs nəyə görə bu həyacanlar sırası və affektlərin bu qarşıdurmaları məhz histeriyaya gətirib çıxartmalı idi? Niyə bunların hamısı normal psixik həyatın zəminində qalmadı? Başqa sözlə, buradakı konversiyanın haqlılığı haradandır? Niyə o, səhnənin özünə daim yada salmırdı — onunla bağlanmış, xatirə simvolu kimi üstün tutduğu hissdən yox? Belə suallar ara-güman dəyərsiz və artıq ola bilərdi, söhbət köhnə bir histerikdən gedirsə, hansında ki, konversiya mexanizmi vərdiş xarakteri daşıyırdı. Amma bu qız histeriyanı məhz bu travmada, ya da ən azından bu kiçik əzab hekayətində qazanıb.
Oxşar halların təhlilindən onsuz da bilirdim: histeriya yeni qazanılacaqsa, bunun psixik şərti vacibdir, yəni bir təsəvvür qəsdən şüurdan sıxışdırılıb assosiativ işlənmədən kənarlaşdırılmalıdır.
Məhz bu qəsdən sıxışdırmada həyacan miqdarının konversiyasının — o, tam olsun ya qismən — səbəbini görürəm. Psixik assosiasiyaya girməməli olan həyacan miqdarı o birisi yola — bədən innervasiyasına — o qədər tez düşür. Sıxışdırmanın öz səbəbi yalnız hoşnutsuzluq hissi ola bilər: sıxışdırılmalı olan təsəvvürün Mənin hökmran təsəvvür kütləsi ilə uyğunsuzluğu. Amma sıxışdırılmış təsəvvür onunla qisas alır ki, patogen olur.
Deməli, Lucy R. xanımının məhz o anda histerik konversiyaya düşməsindən belə nəticəyə gəlirəm:
o travmanın şərtləri arasında elə biri olmalıdır ki, onu qəsdən qaranlıqda saxlamaq istəsin, unutmağa çalışsın. Uşaqlara zərifliyi və evdəki başqa adamlara həssaslığı bir yerə yığanda bunların hamısı yalnız bir yozuma yol verir. Xəstəyə bu yozumu danışmağa cəsarətim çatdı. Ona deyirəm: Götürmürəm ki, bu, uşaqlara münasibətinizin bütün səbəbləridir; əksinə, güman edirəm ki, siz cənab direktora aşiqsiniz, bəlkə, özünüz də bilmirsiniz, içində elə ümidi saxlayırsınız ki, həqiqətən ananın yerini tutacaqsınız; buna əlavə olaraq, illərlə sülhlə yaşadığınız xidmətçilərə bu qədər həssas olmusunuz. Qorxursunuz ki, onlar ümidinizdən bir şey sezsələr, sizinlə məsxərə edəcəklər.
Cavabı öz azsözlü tərzi ilə: Bəli, elədir, deyəsən. — Bəs direktoru sevdiyinizi bilirdinizsə, niyə mənə demədiniz? — Axı bilmirdim, ya daha doğrusu, bilmək istəmirdim, ağımdan atmaq, bir daha düşünməmək istəyirdim; düşünürəm, bu son vaxtlar alınır da!
Niyə bu meylə özünüz etiraf etmək istəmirdiniz? Utanırdınız ki, bir adama aşiqsiniz? — Xeyr, axmaqcasına nümdar deyiləm; hisslərə görə insan onsuz da məsuliyyət daşımır. Mənə yalnız onsuz da narahat idi: söhbət mənim xidmətimdə olduğum cənabdan, onun evində yaşadığım adamdan gedir — ona qarşı başqa biri qarşısında olduğum kimi tam azadlığı*
* Bir şeyi bildiyin və eyni zamanda bilmədiyin bu qəribə vəziyyətin başqa, daha yaxşı təsvirini əsla əldə edə bilməmişəm. Bunu, görünür, ancaq özün belə vəziyyətdə olmusansa, başa düşmək olar. Bu cür son dərəcə gözəçarpan bir xatirəm var, canlı şəkildə gözümün önündədir. O anda içimdə nə gedirdi, yada salmağa çalışsam, bəhrəm az qala bədbəxtcəsinə kasıbdır. Onda gözə sataşan şey gözləntimə elə uymurdu, amma gördüyüm məni müəyyən niyyətimdə az qala ən cüzi dərəcədə də yayındırmırdı — halbuki bu qavrama niyyətimi ləğv etməli idi. Ziddiyyətdən xəbərsiz idim və itələmə affektindən də eləcə — axı onsuz da məhz o, həmin qavramanın psixik qüvvəyə minməməsinin şübhəsiz günahkarı idi. Gözüaçıq korluq vurulmuşdum — anaların qızlarına, kişilərin arvadlarına, hökmdarların sevimlilərinə qarşı o qədər heyrətlə baxılan korluq.
özümdə hiss etmirəm. Və çünki mən kasıb bir qızam, o isə nəcib ailədən varlı bir adamdır: bunu azca sezənlər mənimlə gülməyə başlayarlar.
Bu meylin doğulmasını aydınlaşdırmaqda artıq heç bir müqavimətlə rastlaşmıram. O danışır: ilk illəri günahsızca evdə keçirib, vəzifələrini yerinə yetirib, yerinə yetməyəcək arzuların dalınca getməyib. Amma bir dəfə ciddi, işdən düşməyən, başqa vaxtlar ona həmişə ehtiyatlı münasibətdə olan cənab onunla uşaq tərbiyəsinin tələbləri haqqında söhbətə başlayır. Adətindən yumşalır, ürəkli olur, ona deyir ki, yetim qalmış uşaqlarının qayğısında ona necə arxalanır — və bunu deyərkən ona xüsusi baxır... O anda onu sevməyə başlayır və həmin söhbətdən aldığı xoş ümidlə özü də məşğul olmağı xoşlayır. Ondan sonra artıq heç nə izləmədi, gözlədiyi və intizar çəkdiyi halda səmimi ürək söhbətinin ikinci saatı gəlmədi — onda qərar verir: bunu ağımdan atmalı. Mənə tam haqlı verir: həmin baxış, söhbətin əlaqəsində, bəlkə də, vəfat etmiş xanımının xatirəsinə yönəlibmiş; o da tam aydındır ki, meyli tam ümitsizdir.
Bu söhbətdən onun vəziyyətində köklü dəyişiklik gözləyirdim, amma o, hələlik gəlmədi. Əhvalı əvvəlki kimi aşağı və məhzəl idi; eyni vaxtda onu hidropatik müalicəyə göndərirdim, səhərlər bir az canlanırdı; yanmış un xörəyinin iyiləri tam itməmişdi, amma nadirəlmiş və zəifləmişdi; deyirdi, yalnız çox həyacanlananda gəlir.
Bu xatirə simvolunun yerində qalması mənə güman verdi: o, əsas səhnədən başqa, çoxlu kiçik yan-travmanın da nümayəndəliyini öz üzərinə götürüb. Deməli, yanmış un xörəyinin səhnəsi ilə hər hansı əlaqəli ola bilən hər şeyi araşdırırıq: evdəki sürtüşmələr, babanın davranışı və s. mövzunu keçirik. Bu zaman qovurulmuş iynin hissi get-gedə itir. Bu dövrə uzun fasilə də düşür — burnun yenidən xəstələnməsi ilə, o isə indi ətir sümüyünün kariyesinin kəşfinə gətirib çıxartdı.
Geri qayıdanda o da danışır: Miladda onu hər iki cənabdan, hətta evin xidmətçilərindən belə o qədər çox hədiyyə gəlib ki, elə görünür, hamısı onu barışdırmağa və son ayların münaqişələri xatirəsini onda itirməyə can atıblar. Amma bu açıq xoşməramlılıq onda heç bir təəssürat doğurmayıb.
Başqa bir dəfə yenə yanmış un xörəyinin iyini soruşanda belə cavab alıram: o, tam gedib, amma onun yerində onu başqa, oxşar bir iy əzir — siqar tüstüsü kimi. O, görünür, əvvəllər də olub, amma un xörəyinin iyilə örtülmüş. İndi isə təmiz üzə çıxıb.
Terapiyamın nəticəsindən çox razı deyildim. Deməli, yenə baş verib ki, insan onu sadəcə simptomatik terapiyaya həmişə yazır: bir simptomu götürdük, sadəcə onun üçün yeni biri boşalan yeri tutsun. Onsuz da bu yeni xatirə simvolunu təhlilə yolu ilə aradan qaldırmağa həvəslə başlayıram.
Amma bu dəfə o bilmirdi: subyektiv iy hissi haradandır, hansı mühüm hadisədə obyektiv olub. ‚Bizdə hər gün siqar çəkirlər, — deyir, — həqiqətən bilmirəm, qavradığım iyin xüsusi bir hadisə ilə bağlı olub-olmadığını'. İndi israr edirəm: əlimin təzyiqi ilə xatırlamağa cəhd etsin. Artıq qeyd etmişdim: xatirələri plastik canlılıq daşıyırdı, o, ‚vizual' idi. Həqiqətən də təzyiqimlə onda bir mənzərə üzə çıxır, əvvəlcə tərəddüdlə və yalnız parça-parça. Bu, onların evinin yemək otağıdır — orada uşaqlarla gözləyir ki, cənablar fabrikdən nahara gəlsinlər. İndi hamımız masa ətrafında oturmuşuq: cənablar, fransız qız, evdar xanım, uşaqlar və mən. Amma burada hər günkü kimi... — Mənzərəyə baxmaqda davam edin, o, inkişaf edib ixtisaslaşacaq. — Bəli, burada qonaq var: baş mühasib, qoca cənab — uşaqları öz nəvələri kimi sevən; amma o, çox tez-tez nahara gəlir, bunda da heç nə xüsusi yoxdur. — Səbr edin, yalnız mənzərəyə baxın, mütləq bir şey baş verəcək. — Heç nə baş vermir. Masadan qalxırıq, uşaqlar yaxalaşmalı, sonra hər günkü kimi bizimlə ikinci mərtəbəyə gedirlər. — Bəs? — Amma xüsusi bir hadisədir, səhnəni indi tanıyıram. Uşaqlar yaxalaşarkən baş mühasib onları öpmək istəyir. Cənab qalxıb onu elə qışqırır: Uşaqları öpmək olmaz. Bu zaman qəlbimə sancma dəyir, cənablar onsuz da siqar çəkirlər — və siqar tüstüsü yaddaşımda qalır.
Deməli, bu, travma kimi təsir göstərmiş və xatirə simvolu qoyub getmiş ikinci, daha dərin səhnədir. Amma bu səhnənin təsir gücü haradan idi? — Soruşuram: vaxtca hansı daha öncədir — bu səhnə, ya yanmış un xörəyindəki? — Axırıncı səhnə daha öncədir, az qala iki ay fərqlə. — Bəs atanın bu dəf edilməsində sizə nə üçün qəlbə sancma gəldi? Axı onun qınağı sizə qarşı deyildi? — Axı düz deyildi ki, qoca cənaba, üstəlik sevimli dostuna, qonaq olana belə sərt müraciət olunsun. Bunu sükutla da demək olar axı. — Deməli, cənabınızın sərtliyi sizə dəydi? Bəlkə, onun üçün utandınız, ya da düşündünüz: belə kiçik işə görə qoca dostu və qonağı ilə bu qədər sərt ola bilsə, arvadı olsam mənimlə nə olar? — Xeyr, söhbət bundan deyil. — Axı sərtlikdəndi? — Bəli, uşaqların öpülməsindən — o, onu heç vaxt sevmirdi. — Və indi əlimin təzyiqi ilə yenə daha da öncəki səhnənin xatirəsi üzə çıxır — o, həqiqi təsirli travma idi və baş mühasiblə səhnəyə də travmatik güc verən məhz o idi.
Bundan bir neçə ay öncə belə olub: tanış bir xanım qonaq gəlib və qonaqlıq zamanı hər iki uşağı dodaqlarından öpüb. Orada duran ata guya xanıma heç nə deməyə özünü saxlayıb, amma gedəndən sonra qəzəbi bədbəxt tərbiyəçinin üstünə tökülüb. Ona elan edib: uşaqları dodaqlarından öpsələr, bunun məsuliyyətini ondan istəyəcək, buna dözməmək onun vəzifəsidir, icazə versə — vəzifəsini unudub. Bir daha olsaydı, uşaqların tərbiyəsini başqa əllərə tapşırardı. Bu, o vaxt idi ki, o, hələ sevildiyini güman edir və ilk mehriban söhbətin təkrarını gözləyirdi. Bu səhnə ümidlərini əydi. Özünə deyirdi: belə əhəmiyyətsiz işə görə, üstəlik mən tam günahsız ikən, mənim üzərinə belə atıla bilər, mənə belə hədələr deyə bilərsə — səhv etmişəm; onda mənə heç vaxt isti hiss olmayıb. O olsaydı, sayğı öyrədərdi. — Görünür, məhz bu narahat səhnənin xatirəsi ona gəldi, baş mühasib uşaqları öpmək istəyib ata tərəfindən qınandıqda.
Bu son təhlildən iki gün sonra Lucy xanım yenə gələndə ondan soruşmalı oldum: onunla nə şadlıqlu baş verib.
O, dəyişilmiş kimi idi: gülümsəyir, başını uca aparır. Bir anlığa düşündüm: mən axı münasibətləri səhv dəyərləndirmişəm — uşaqların qubernantkası indi direktorun nişanlısına çevrilib. Amma o, gümanlarımı dəf edir: Heç nə baş verməyib. Siz axı məni tanımırsınız, məni yalnız xəstə və məhzəl görmüsünüz. Başqa vaxtlar mən həmişə belə şənləyəm. Dünən səhər oyanda ağır təzyiq məndən qalxdı — ondan sonra özümü yaxşı hiss edirəm. — Bəs evdəki perspektivləriniz haqqında nə
düşünürsünüz? — Tam aydınəm: bilirəm ki, perspektivim yoxdur və buna görə bədbəxt olmayacağam. — Bəs artıq ev adamaları ilə barışıb bağışlanacaqsınız? — Görünür, orada çox şey mənim həssaslığıma bağlı idi. — Bəs direktoru hələ də sevirsiniz?
— Sözsüz, sevirəm, amma bu artıq mənə heç nədir. İnsan öz içində istədiyini düşünüb istədiyini hiss edə bilər.
İndi burnunu müayinə edirəm və görürəm: ağrı və refleks həssaslığı az qala tam geri qayıdıb; iyləri də ayırd edir, amma qeyri-müəyyən və yalnız onlar intensiv olanda. Amma bu anosmiyada burnun xəstəliyinin nə qədər payı olduğunu açıq saxlamalıyam.
Bütün müalicə 9 həftə çəkdi. Dörd ay sonra xəstəni təsadüfən yay istirahət məntəqələrimizdən birində gördüm. Şən idi və öz yaxşı vəziyyətinin davam etdiyini təsdiqləyirdi.
Burada danışılan xəstəlik halını az qiymətləndirmək istəməzdim, halbuki o, kiçik və yüngül bir histeriyaya uyğundur və az sayda simptoma malikdir. Əksinə, mənə ibrətamiz görünür: nevroz baxımından belə kasıb bir xəstəlik də bu qədər çox psixik şərt tələb edir; bu xəstəlik tarixçəsinə daha dindən baxanda onu histeriyanın bir tipinə nümunə kimi təqdim etməyə can atıram: elə histeriya formasına ki, onu irsən yüklü olmayan şəxs də ona yarayan təcrübələrlə qazana bilər. Qeyd edim: hər hansı meyldən müstəqil bir histeriyadan danışmıram; ehtimal ki, belə biri yoxdur, amma meylin bu növündən biz onda danışırıq ki, insan onsuz da histerik olub — öncə onun haqqında heç nə şahidlik etmirdi. Neuropatik meyl — insanın adətən başa düşdüyü mənada — başqa şeydir; o, xəstəlikdən əvvəlcədən irs yüklənməsinin miqyası ilə ya fərdi psixik anormallıqların cəmi ilə təyin edilir. Lucy R. xanımda, bildiyim qədər, bu iki məqamın heç birini göstərmək alınmırdı. Deməli, onun histeriyası qazanılmış adlandırıla bilər və nəsə ön şərt qoymur: yalnız ehtimal ki, çox geniş yayılmış qabiliyyəti — histeriya qazanmaq; onun xarakteristikasının izinə hələ az çıxmışıq. Amma belə hallarda əsas ağırlıq travmanın təbiətinə düşür, təbii ki, insanın travmaya reaksiyası ilə birlikdə. Histeriya qazanmaq üçün qaçılmaz şərt kimi üzə çıxır: Mən ilə ona yaxınlaşan bir təsəvvür arasında uyğunsuzluq münasibəti doğulur. Ümid edirəm, başqa yerdə göstərəcəyəm: müxtəlif nevrotik pozuntular necə müxtəlif yollardan doğulur — hansıları ki, Mən həmin uyğunsuzluqdan qurtulmaq üçün işə salır. Müdafiənin histerik yolu — üçün xüsusi qabiliyyət tələb olunur — həyacanın bədən innervasiyasına konversiyasından ibarətdir, qazanc ondadır ki, uyğunsuz təsəvvür Mən şüurundan sıxılır. Bununla Mən şüuru konversiya ilə doğulmuş bədən xatirə-qalığını — bizim halda subyektiv iy hisslərini — saxlayır və affektdən əziyyət çəkir, hansı ki, az-çox aydın şəkildə məhz bu xatirə-qalıklara bağlanır. Yaradılan vəziyyət indi daha dəyişməzdir, çünki sıxışdırma və konversiya ilə ziddiyyət ləğv edilib — o, affektin həllinə çağırardı. Deməli, histeriya doğuran mexanizm bir tərəfdən mənəvi cəsarətsizlik aktına uyğundur, o biri tərəfdən Mənin əlinə verilən müdafiə qurğusu kimi görünür. Hallar az deyil ki, etiraf etməli olursan: həyacan artımının histeriya doğurmaqla dəf edilməsi bu gün də ən səmərəli çıxış idi; daha tez-tez isə, təbii ki, belə nəticəyə gələcəksən: mənəvi cəsarətin daha böyük miqyası fərd üçün üstünlük olardı.
Deməli, həqiqətən travmatik an o andır ki, ziddiyyət Mənə özünü tətbiq edir və o, zidd təsəvvürün kənarlaşdırılmasına qərar verir. Belə kənarlaşdırma ilə sonuncu məhv olmur, sadəcə qeyri-şüura sıxılır; bu proses ilk dəfə baş verdikdə, bununla bir
Məndən ayrılmış psixik qrupun təşəkkülü üçün nüvə və kristallaşma mərkəzi qoyulur, hansı ki, sonrakı gedişdə zidd təsəvvürün qəbulunu ön şərt sayan hər şey onun ətrafında toplanır. Belə qazanılmış histeriya hallarında şüurun parçalanması deməli istənilən, qəsdən, çox vaxt ən azından iradi aktla başlanan parçalanmadır. Əslində fərdin niyyətindən başqa bir şey olur: o, bir təsəvvürü ləğv etmək istəyir — guya o, heç gəlməyib — amma ona yalnız psixik cəhətdən təcrid etmək alınır.
Xəstəmizin tarixçəsində travmatik an o səhnəyə uyğun gəlir, hansını ki, direktor ona uşaqların öpülməsinə görə yaratdı. Amma bu səhnə hələlik görünən təsirsiz qalır, bəlkə də, məhzllıq və həssaslıq bununla başladı — bundan xəbərim yoxdur; histerik simptomlar yalnız sonra doğulurlar elə anlarda ki, onları ‚auxiliar' adlandırmaq olar və belə xarakterizə etmək istərdilər: onlarda vaxtaşırı ayrılmış iki psixik qrup bir-birinə axır — genişlənmiş somnambul şüurunda olduğu kimi. Konversiyanın baş verdiyi bu ilk anda Lucy R. xanımda masa başı səhnəsi idi: baş mühasib uşaqları öpmək istəyəndə. Burada travmatik xatirə oyun atdı, o da elə davrandı, guya cənabına meyli ilə bağlı hər şeyi özündən atmamışdı. Başqa
xəstəlik tarixçələrində bu müxtəlif anlar üst-üstə düşürlər: konversiya travmanın təsiri ilə dərhal baş verir.
İkinci auxiliar an az qala birincinin mexanizmini təkrarlayır. Güclü təəssürat şüurun vəhdətini müvəqqəti bərpa edir və konversiya gedir
elə yolla, hansı ki, ona ilkin dəfə açılmışdı. Maraq doğurur: ikinci dəfə doğulan simptom birincini örtür, ona görə sonuncu aydın qavranılır, yalnız birincisi aradan qaldırılandan sonra. Mənə gözəçarpan görünür ardıcıllığın əksinə çevrilməsi də — təhlil də ona tabe olmalıdır. Halların bütün bir sırasında mənim başıma oxşar gəldi: sonradan doğulan simptomlar ilkini örtürdü, və yalnız axırıncı — təhlilin gəlib çatdığı — bütünün açarını saxlayırdı.
Terapiya burada o məcburiyyətdən ibarət idi, hansı ki, ayrılmış psixik qrupun Mən şüuru ilə birləşməsinə yol açır. Maraqlıdır ki, uğur görülən işin miqyası ilə paralel getmirdi; yalnız axırıncı parça həll olunanda qəfil sağalma baş verdi.