III. Nəzəri hissə (Yozef Breuer)
III. Nəzəri hissə (Yozef Breuer)
«İlkin məlumatda» — hansı bu tədqiqatları açır — biz müşahidələrimizin bizə gətirdiyi baxışları təsvir etmişdik və inanıram əsas məxrəclərdə onlarda qalmağa haqlıyam. Amma «İlkin məlumat» o qədər qısa və o qədər sıxdır ki, onda çox hissəsi yalnız işarə edilə bilmişdi. Ona görə icazə verilsin — indi, xəstəlik tarixçələri baxışlarımızın dəlillərini verdikdən sonra — bunları daha ətraflı təsvir etməyə. Əlbəttə, burada da «histeriyanın hamısını» işləmək istəmir və bilmirəm, amma o nöqtələr — hansıları «İlkin məlumatda» yetərincə əsaslandırılmamış və zəif vurğulanmışdır — bir az daha dərindən, daha aydın, yəqin ki, məhdudlaşdırıcı müzakirə alacaqlar.
Bu mülahizələrdə beyindən az, molekullardan isə heç danışılmayacaq. Psixik proseslər psixologiyanın dilində işlənməlidir — əslində başqa cür ola da bilməz. Əgər «təsəvvür» əvəzinə «qabıq həyacanı» demək istəsəydik, sonuncu ifadə bizim üçün yalnız o zaman məna alardı ki, biz geyim altında tanışı tanıyır və «təsəvvürü» gizlicə yenidən qaytarırıq. Çünki təsəvvürlər daim təcrübəmizin obyektidirlər və bizə bütün incəliklərində yaxşı tanışıdırlar, «qabıq həyacanı» bizim üçün daha çox postulatdır — gələcək, ümid edilən bilik obyektidir. Terminlərin həmin əvəzi mənasız maskaradır. |
Beləliklə, psixoloji terminologiyanın demək olar yeganə istifadəsi bağışlansın.
Başqa bir şey üçün də əvvəlcədən güzəşt istəməliyəm. Elm tez irəlilədikdə düşüncələr,
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr. 11 — əvvəlcə ayrı-ayrı şəxslərin söylədikləri — dərhal ümumi mülkiyyətə çevrilir. Beləliklə, bu gün histeriya və onun psixik təməli haqqında baxışlarını təsvir etməyə cəhd edən heç kim başqa adamların bir çox düşüncəsini söyləməkdən və təkrar etməkdən qaça bilməz — məhz fərdi sahiblikdən ümumi sahibliyə keçənləri. Onlardan həmişə kimin ilk söylədiyini müəyyən etmək az qala mümkünsüzdür və başqalarının artıq dediyini öz məhsulu hesab etmək təhlükəsi də yaxındır. Beləliklə, burada az sitat gətirildiyinə və özünün ilə yadın arasında sərt fərq qoyulmadığına görə bağışlansın. Originallığa ən az iddia edən şey — sonrakı səhifələrdə təsvir ediləndir.
I. Histerik fenomenlərin hamısı ideogendirmi?
«İlkin məlumatda» biz «histerik fenomenlərin» psixik mexanizmi haqqında danışdıq; «histeriyanın» deyil — çünki onun üçün və histerik simptomların psixik nəzəriyyəsi üçün ümumiyyətlə məhdudiyyətsiz qüvvə iddia etmək istəmirdik. İnanmırıq ki, histeriyanın bütün fenomenləri bizim təsvir etdiyimiz yolla yaranır və hamısı ideogendir — yəni təsəvvürlərlə şərtlənir. Bizdə Möbiusdan fərqlənirik — hansı 1888-ci ildə tərifi təklif etmişdi: «Histerik hər bir xəstəlik fenomenidir ki, hansı təsəvvürlərlə səbəblənmişdir.» Sonra bu müddəa belə aydınlaşdırıldı: yalnız xəstəlik fenomenlərinin bir hissəsi səbəb olan təsəvvürlərə məzmunca uyğundur — yəni yad və avtosüqestiya ilə yaradılanlar: məsələn, əli hərəkət etdirə bilməmək təsəvvürü onun iflicini şərtləndirdikdə. Histerik fenomenlərin o biri hissəsi təsəvvürlərlə səbəblənir, amma məzmunca onlara uyğun gəlmir: məsələn, bizim müşahidələrimizin birində əlin iflici ilanabənzər əşyaların baxışı ilə yaradılır.
Möbius bu tərifle nomenklaturanın dəyişməsini müdafiə etmək istəmir — ki, bundan sonra yalnız təsəvvürlərlə şərtlənmiş, ideogen xəstəlik fenomenləri histerik adlandırılsın; — o, düşünür ki, histerik xəstəlik fenomenlərinin hamısı ideogendir. «Çünki çox vaxt təsəvvürlər histerik
1) Möbius, Histeriya anlayışı haqqında. «Neurologische Beiträge»-də yenidən çap edilib, I hissə, 1894.
fenomenlərin səbəbləridir — inanırıq ki, həmişə onlardırlar.» Bunu analogik nəticə adlandırır; mən əksinə generalizasiya adlandırardım — hansının məqbulluğu əvvəlcə araşdırılmalıdır.
Aydındır ki, hər müzakirədən əvvəl müəyyən etmək lazımdır — histeriya altında nə başa düşülür. Mən histeriyanı empirik tapılmış, müşahidədən çıxan xəstəlik mənzərəsi hesab edirəm — tamamilə tuberkulöz ağciyər ftizisi kimi. Belə empirik qazanılmış xəstəlik mənzərələri biliyimizin irəliləyişi ilə təmizlənir, dərinləşir, izah edilir: amma bununla məhv edilməməli və bilməz. Etioloji araşdırma göstərdi ki, ağciyər ftizisinin müxtəlif yarım-prosesləri müxtəlif xəstəlik səbəbləri ilə şərtlənib; tuberkul — Koxyanın basilı ilə, toxumaların dağılması, kavernaların formalaşması, septik qızdırma — başqa mikroblarla. Yenə də tuberkulöz ftizis klinik vahid qalır və onu məhv etmək səhv olardı — yalnız «spesifik tuberkulöz», Koxyanın basilı ilə şərtlənmiş toxuma dəyişikliklərini ona yazmaqla, başqalarını ondan ayırmaq istəsək. — Eynilə histeriyanın klinik vahidi saxlanmalıdır — hətta onun fenomenlərinin müxtəlif səbəblərlə şərtləndiyi çıxsa da: bəziləri psixik mexanizm ilə, başqaları onsuz da yaranır.
Bu, mənim inancıma görə həqiqətən belədir. Yalnız histerik fenomenlərin bir hissəsi ideogendir və Möbiusun tərifinin qəbulu histeriyanın klinik vahidini, hətta eyni xəstədə eyni simptomun vahidini ikiyə bölür.
Möbiusun analogik nəticəsinə tamamilə oxşar nəticə olardı: «Çünki çox vaxt təsəvvürlər və qavramalar erektsiyani doğurur — güman edirik ki, yalnız onlar həmişə edirlər və periferik qıcıqlar da psixika üzərindən dolayı yolla həmin vazomotor prosesi oyadır.» Bilirik ki, bu səhv olardı — amma bu nəticənin altında Möbiusun histeriya haqqında müddəası kimi çox fakt yatır. Böyük sayda fizioloji proseslərin analojiyası ilə — tüpürcək və göz yaşı sekresiyası, ürək fəaliyyətinin dəyişməsi və s. — mümkün və ehtimal edilən hesab etmək lazımdır: eyni proses həm təsəvvürlərlə, həm periferik və ya başqa, amma psixik olmayan qıcıqlarla oyadıla bilər. Əksi sübut edilməli — bunun üçün hələ çox lazımdır. Hətta əmin görünür ki, «histerik» adlanan fenomenlərin çoxu yalnız təsəvvürlərlə səbəblənmir.
Tamamilə gündəlik bir halı nəzərdən keçirək. Qadın hər affektdə boyunda, döşdə və üzdə əvvəlcə ləkəli, sonra birləşən eritema alır. Bu, təsəvvürlərlə şərtlənir və Möbiusa görə histerik fenomendir. Eyni eritema — daha az yayılmış olsa da — dəri qıcıqlanmasında, toxunmada və s. göründükdə. Bu artıq histerik olmazdı. Beləliklə, mütləq tamamilə vahid fenomen bir dəfə histeriyaya aid, o biri dəfə yox olardı. Şübhə etmək olar — bu vazomotorların erekthismusunu ümumiyyətlə spesifik histerik fenomenlərə saymalı, ya onu sadə «nervozizmə» daxil etmək daha yaxşıdır. Amma Möbiusa görə vahid prosesin bu bölünməsi hər halda olmalıdır və affekt ilə şərtlənmiş eritema tək histerik adlandırılmalıdır.
Tamamilə eynilə praktik baxımdan bu qədər vacib olan histerik algiyalarda. Əlbəttə, onlar çox vaxt birbaşa təsəvvürlərlə şərtlənir; bunlar «ağrı hallusinasiyalarıdır». Bunları bir az daha dəqiqləşdirsək, göründüyü kimi yaranmalarına təsəvvürün böyük canlılığı yetmir, amma ağrı aparan və qavranan aparatların xüsusi anomal vəziyyəti lazımdır — affektiv eritemanın yaranması üçün vazomotorların anomal qıcıqlanabilirliyi lazım olduğu kimi. «Ağrı hallusinasiyası» sözü bu nevralliyanın mahiyyətini ən qabarıq ifadə edir, amma bizə bizim ümumi hallusinasiya haqqında qurduğumuz baxışları da ona köçürməyə məcbur edir. Onu ətraflı müzakirə etmək burada yerində deyil. Bu fikrə bağlıyam: «təsəvvür» — xatirə şəkli özü, qavrama aparatının həyacanı olmadan — özünün ən böyük canlılığında və intensivliyində belə heç vaxt obyektiv mövcudluq xarakteri almır — hallusinasiyanı təşkil edən.1)
1) Bu qavrama aparatı — kortikal hiss sahələri daxil olmaqla — hansı orqandan fərqli olmalıdır ki, hansı hiss təəssüratlarını xatirə şəkilləri kimi saxlayır və təkrarlayır. Çünki qavrama aparatının funksiyasının ilkin şərti ən tez restitutio in statum quo ante-dir; əks halda düzgün sonrakı qavrama baş verə bilməz. Yaddaşın şərti isə budur ki, belə restitusiya baş vermir, amma hər qavrama daimi dəyişiklik yaradır. Bir və eyni orqanın qarşıdurulan iki şərti ödəməsi mümkünsüzdür; reflektor teleskopun güzgüsü eyni anda foto lövhə ola bilməz. Bu artıq hiss hallusinasiyalara aiddir və ağrı hallusinasiyalara daha çox. Çünki sağlam insana bədən ağrısının xatirəsinə hətta o canlılığı, həmin real hissəyə uzaq yaxınlaşmanı vermək görünmür ki, optik və akustik xatirə şəkillərində nail oluna bilər. Sağlamın normal hallusinator vəziyyətində belə — yuxuda — ağrılar heç görünmür, əgər real ağrı hissi yoxdursa — məncə. «Geri qayıdan» — yaddaş orqanından çıxan — qavrama aparatının həyacanı təsəvvürlərlə ağrı üçün görmə və eşitmə hisslərindən daha çox de-normadır. Histeriyada bu qədər asanlıqla ağrı hallusinasiyaları göründükdə — ağrı hiss edən aparatın anomal qıcıqlanabilirliyini postulasiya etməliyik.
Bu — yalnız təsəvvürlərlə deyil, periferik qıcıqlarla oyadılaraq da fenomenə çıxır — tamamilə əvvəllər baxılan vazomotorların erekthismusu kimi.
Hər gün müşahidə edirik ki, nervoz normal insanda periferik ağrılar başqa orqanların patoloji, amma özləri ağrısız prosesləri ilə şərtlənir; belə baş ağrısı — burnun və onun əlavə boşluqlarının nisbətən əhəmiyyətsiz dəyişikliklərindən; interkostal və braxial neyrovların nevralliyaları ürəkdən və s. Hər hansı xəstədə o anomal qıcıqlanabilirlik mövcuddursa — hansını ağrı hallusinasiyasının şərti kimi qəbul etməli idik —, o, sanki həm də yenicə adı çəkilən iradiasiyalar üçün mövcuddur. Nervos olmayanlarda da olanlar daha intensiv olur və belə iradiasiyalar formalaşır ki, hansıları biz yalnız sinir xəstələrində tapırıq, amma yenə eyni mexanizm üzərində qurulublar. Belə, inanıram, ovariya genital aparatın vəziyyətlərindən asılıdır. Onun psixik vasitəçiliyi olmalı olduğuna dəlil lazımdır — bu, onunla baş verməyib ki, bu ağrını — hər başqasını kimi — hipnozda hallusinasiya kimi yaratmaq olar və ya ovariya da psixik bu mənada ki, qavrama aparatının həyacanı müəyyən bəyanatdadır ki, subkortikal mərkəzlərin həyacanı — hallusinasiyaya obyektivlik xarakterini verir — Meynertlə razıyam. Əgər xatirə şəkli ilə qavrama orqanı oyadılmalıdırsa — normaya qarşı dəyişmiş qıcıqlanabilirliyini güman etməliyik — məhz hallusinasiyanı mümkün edən. | sıçrayışı ola bilər. O, eritema kimi və ya normal sekresiyalardan biri kimi həm psixik, həm də tamamilə somatik səbəblərdən yaranır. Yalnız birinci növü histerik adlandıraq? Hansını ki, psixik mənşəyini bilirik? Onda biz adətən müşahidə edilən ovariyanı histerik simptom kompleksindən çıxarmalı olardıq — bu az qala mümkün deyil.
Əgər oynağın yüngül travmasından sonra tədricən ağır oynaq nevrozu inkişaf edirsə — bu prosesdə mütləq psixik element var: diqqətin zədəli yerə konsentrasiyası ki, hansı müvafiq sinir yollarının qıcıqlanabilirliyini artırır; amma bunu elə ifadə etmək az qala olmaz ki, hiperalgiya təsəvvürlərlə şərtlənib.
Hissin patoloji aşağı salınması ilə fərqli deyil. Tamamilə sübut edilməyib və ehtimal edilmir ki, ümumi analjeziya ya ayrı-ayrı bədən hissələrinin analjeziyası anesteziyasız təsəvvürlərlə səbəblənir. Və əgər Binet və Janetin kəşfi tam təsdiqlənsəydi — hemyanesteziyanın xüsusi psixik vəziyyətlə şərtlənməsi, psixikanın parçalanması ilə —, bu, psixogen olardı, amma ideogen deyil və Möbiusa görə histerik adlandırılmazdı.
Histerik fenomenlərin böyük sayının ideogen olduğunu güman edə bilmədikdə, Möbiusun müddəasını azaltmaq düzgün görünür. Demirik: «O xəstəlik fenomenləri histerikdir, hansılar təsəvvürlərlə doğurulub», amma yalnız: Histerik fenomenlərin çoxu — yəqin ki, bizim bu gün bildiyimizdən daha çox — ideogendir. Amma ümumi, fundamental xəstəlik dəyişikliyi — hansı həm təsəvvürlərə, həm psixik olmayan qıcıqlara patogen təsir etməyə imkan verir — sinir sisteminin anomal qıcıqlanabilirliyidir.1) Bu özü nə qədər psixik mənşəlidir — o, başqa sualdır.
Beləliklə, yalnız histerik fenomenlərin bir hissəsi ideogen ola bilərsə — məhz bunlar o birilərdir ki, hansılarını
1) Oppenheymın «molekulların labilliyi». Bəlkə də sonralar yuxarıdakı çox qeyri-müəyyən ifadəni daha dəqiq və məzmunlu formul ilə əvəz etmək mümkün olacaq.
spesifik histerik adlandırmaq olar, və onların araşdırılması — psixik mənşələrinin açılması — xəstəliyin nəzəriyyəsində ən mühüm yeni irəliləyişi təşkil edir. İndi başqa sual gəlir: Necə yaranırlar, bu fenomenlərin «psixik mexanizmi» nədir!
Bu sual qarşısında Möbiusun ayırdığı iki ideogen simptom qrupu əsaslı şəkildə fərqli davranır. Hansılarında xəstəlik fenomeni oyadan təsəvvürə məzmunca uyğundur — nisbətən anlaşılır və şəffaftır. Əgər eşidilən səsin təsəvvürü onu sağlamda «daxili eşitmədə» səssiz gəlməməklə — real obyektiv eşitmə hissi kimi hallusinator qavranmağa imkan verirsə — bu, sağlam həyatın tanınan fenomenlərinə (yuxu) uyğundur və anomal qıcıqlanabilirlik fərziyyəsi altında yaxşı anlaşılırdır. Bilirik ki, hər könüllü hərəkətdə nail olunacaq nəticənin təsəvvürü var ki, hansı müvafiq əzələ kontraksiyasını oyadır; tamamilə anlaşılmaz deyil ki, bunun mümkünsüzlük təsəvvürü hərəkəti qarşısını alır. (Süqestiv iflic.)
Fenomenlərlə fərqlidır ki, hansıların oyadan təsəvvürlə məntiqi bağlantısı yoxdur. (Onlar üçün də normal həyat analogiyalar verir — məsələn xəcalət qızarması və s.) Bunlar necə yaranır, niyə xəstə insanda təsəvvür məhz bir, tamamilə irrasion — ona heç uyğun gəlməyən — hərəkəti və ya hallusinasiyani oyadır?
«İlkin məlumatda» biz bu səbəbi bağlantı haqqında müşahidələrimizin əsasında bir şey deməyi güman etmişdik. Amma təsvirimizdə «həyacanın — hansı axmalı və ya abreaksiya edilməlidir» anlayışını onsuzda daxil etmiş və istifadə etmişdik. Bu anlayış — mövzumuz üçün və nevrozların təlimi üçün ümumiyyətlə fundamental əhəmiyyətli — daha ətraflı araşdırma tələb edir və layiqdir. Buna keçməmişdən əvvəl bağışlanma istəməliyəm ki, burada sinir sisteminin ilkin problemlərinə geri qayıdırıq. Belə «analara enmənin» həmişə müəyyən mənasızlığı var; amma fenomenin kökünü qazmaq cəhdi mütləq qaçılmaz olaraq həmişə ilkin problemlərə gətirir ki, hansılarından qaçmaq olmur. Ona görə sonrakı mülahizələrin abstrusluğuna güzəştli baxılsın!
II. İntraserebral tonik həyacan. — Affektlər.
A. Mərkəzi sinir sisteminin iki ekstremal vəziyyətini bilirik — yuxusuz yuxu və aydın oyaqlıq. Onların arasında daha az aydınlıq vəziyyətləri bütün dərəcələrdə keçidi təşkil edir. Bizim üçün burada yuxunun məqsədi və fiziki əsaslandırılması sualı (kimyəvi ya vazomotor şərtlər) maraqlı deyil, amma iki vəziyyətin əsas fərqinə görə.
Ən dərin, yuxusuz yuxudan birbaşa heç nə deyə bilmərik — çünki tamamilə şüursuzluq vəziyyəti ilə hər müşahidə və təcrübə istisna edilir. Amma qonşu yuxu yuxusu vəziyyəti haqqında bilirik ki, onda biz könüllü hərəkətləri nəzərdə tuturuq, danışırıq, gedirik və s. — onsuzda ki, müvafiq əzələ kontraksiyaları oyaqda baş verdiyi kimi könüllü oyadılmır; ki, hissi qıcıqlar bəlkə də qavranılır (onlar çox vaxt yuxuya daxil olurlar), amma apperseptiona məruz qalmır — yəni şüurlu qavramalara çevrilmir; ki, yaranan təsəvvürlər — oyaqda olduğu kimi — onlarla bağlı bütün, potensial şüurda olan təsəvvürləri aktuallaşdırmır, amma bunların böyük kütlələri oyatılmamış qalır (necə ölü ilə danışırıq, onun ölümünü xatırlamadan); ki, uyğun gəlməyən təsəvvürlər də eyni anda mövcud ola bilər — oyaqda bir-birini mane etmədiyi kimi; ki, deməli assosiasiyanatamam və natamam icra olunur. Güman etmək olar ki, ən dərin yuxuda psixik elementlər arasındaki bağlantının bu ləğvi daha tam, komplettdir.
Bunun əksinə aydın oyaqlıqda hər iradi akt müvafiq hərəkəti oyadır, hissi təəssüratlar qavramalara çevrilir, təsəvvürlər potensial şüurun bütün sahibliyi ilə assosiasiya edirlər. Beyin onda tam daxili bağlantıda işləyən vahiddir.
Bəlkə də bu faktların yalnız təsviridir — yuxuda beynin bağlantı və aparıcı yollarının psixik elementlərin (qabıq hüceyrələri?) həyacanı üçün yox, oyaqda tamamilə keçirici olduğunu demək.
Aparıcı yolların bu iki fərqli vəziyyətinin mövcudluğu yalnız o fərziyyə ilə anlaşılır ki, onlar oyaqlıqda tonik həyacandadırlar (Eknerin interstisial tetanusu); ki, bu tonik intraserebral həyacan onların keçiriciliyini şərtləndirir və onun azalması və yox olması məhz yuxu vəziyyətini yaradır.
Biz serebral aparıcı yolu telefon simi kimi təsəvvür etməməliyik ki, hansı yalnız funksional olanda — burada: işarə ötürməli olanda — elektrik həyacanlıdır; amma o telefon xəttlərindən biri kimi — hansılarından daim galvanik cərəyan axır və hansılar bu söndükdə həyacansız olurlar. — Ya daha yaxşı, böyük şaxələnmiş elektrik qurğusunu təsəvvür edək işıqlandırma və motor güc ötürməsi üçün; ondan tələb edilir ki, hər lampa və hər iş maşını sadə kontakt qurulması ilə fəaliyyətə salına bilsin. Bunu mümkün etmək üçün — işə hazırlıq məqsədi üçün — bütün aparıcı şəbəkədə funksional rahatlıq müddətində də müəyyən gərginlik olmalıdır və buna görə dinamomaşın müəyyən miqdarda enerji xərcləməlidir. — Eynilə istirahətdə olan, oyaq, amma işə hazır beynin aparıcı yollarında müəyyən həyacan ölçüsü mövcuddur.1)
Bu təsəvvür üçün danışır ki, oyaqlıq özü-özü ilə, iş göstərmədən də yorur və yuxu ehtiyacı yaradır; o, özü-özündən artıq enerji xərcini şərtləndirir.
Gərgin, amma tək bir hiss sahəsinə aid olmayan gözləntidə olan insanı təsəvvür edək. Bizim qarşımızda istirahətdə olan, amma işə hazır beyin var. Güman etmək olar ki, onda bütün aparıcı yollar maksimum
1) Burada qısaca yuxarıdakı təsvirin əsasında yatırılan təsəvvürü işarə etməyə icazə verilsin. Biz adətən hissi və sensor sinir hüceyrələrini passiv qəbul aparatları kimi təsəvvür edirik; səhvlə. Çünki assosiasiyanın lif sisteminin mövcudluğu artıq sübut edir ki, onlardan da sinir liflərinə həyacan axır. Per continuitatem və ya contiguitatem iki sensor hüceyrəni bağlayan sinir lifində gərginlik vəziyyəti olmalıdır — hər iki hüceyrədən ona həyacan axılanda. O, məsələn periferik motorik lifdə axan həyacana necə hidrostatik təzyiq axan suyun canlı qüvvəsinə, ya elektrik gərginliyi elektrik cərəyanına — belə davranır. Əgər bütün sinir hüceyrələri orta həyacan vəziyyətindədir və sinir çıxıntılarını oyadırlar — bütün nəhəng şəbəkə vahid «sinir gərginliyi» rezervuarı təşkil edir. Beləliklə, hüceyrənin kimyəvi tərkibində yatırılan potensial enerjidən və lifin həyacan vəziyyətində gedən bizə naməlum kinetik enerji formasından başqa, hələ sinir həyacanının istirahət vəziyyətini güman etməliyik — tonik həyacan və ya sinir gərginliyi.
keçiriciliyinə qurulublar, tonik həyacandadırlar. Dil bu vəziyyəti göstərici şəkildə məhz belə adlandırır: gərginlik. Təcrübə göstərir bu vəziyyət necə yorucu və tükəndiricidir — hansında heç bir aktual motorik və ya psixik iş göstərilməyib.
Bu ekzeptional vəziyyətdir — böyük enerji xərci üzündən uzun saxlanılmır. Amma aydın oyaqlığın normal vəziyyəti də müəyyən məhdud sərhədlər daxilində dalğalanan intraserebral həyacan miqdarını şərtləndirir; oyaqlığın bütün dərəcələrinə — yuxululuğa və real yuxuya qədər — daha aşağı həyacan dərəcələri uyğundur.
Beynin real iş göstərməsi mütləq işə hazırlıqdan daha böyük enerji xərcini şərtləndirir; (necə yuxarıda müqayisəyə çəkilən elektrik qurğusu daha böyük elektrik enerjisi miqdarını xəttlərə axıtmalı olur, hansıanda bir çox lampalar və ya iş maşınları qoşulur). Normal funksiyanla heç vaxt fəaliyyətdə dərhal xərclənəndən daha çox enerji azad olmur. Amma beyin belə məhdud güc qabiliyyətli qurğu kimi davranır — hansı eyni anda böyük işıq miqdarı və mexanik iş yara bilməz. Güc ötürməsi işləyəndə — işıqlandırma üçün az enerji mövcuddur və əksinə. Beləliklə görürük: güclü əzələ səyində bizim üçün davamlı düşünmək mümkünsüzdür, ki, diqqətin bir hiss sahəsinə konsentrasiyası başqa beyin orqanlarının qabiliyyətinin aşağı düşməsini şərtləndirir — ki, deməli beyin dəyişən, amma məhdud enerji miqdarı ilə işləyir.
Enerjinin qeyri-bərabər bölünməsi yəqin ki, «diqqət yolaçması» ilə (Ekner) şərtlənir — işə alınan yolların keçiriciliyi artır, başqalarının aşağı düşür və beləliklə işləyən beyində də «intraserebral tonik həyacan» qeyri-bərabər paylanıb.1)
Yatan birini oyadırıq — yəni onun tonik intraserebral həyacanının miqdarını qəflətən artırırıq — 1) Mərkəzi sinir sisteminin enerjisinin beyn üzərində dalğalan və dəyişən paylanma kimi miqdar kimi baxışı köhnədir. «La sensibilité», dedi Cabanis, «semble se comporter à la manière d'un fluide dont la quantité totale est déterminée et qui, toutes les fois qu'il se jette en plus grande abondance dans un de ses canaux, diminue proportionellement dans les autres.» (Janetdən sitat, Etat mental II, s. 277.) — canlı hiss qıcıqlarını ona təsir edərək. Bununla beyin qan dövranında dəyişikliklərin səbəb zəncirin mühüm həlqələri olub-olmaması, damarların qıcıqla ilkin genişlənməsi ya bu beyin elementlərinin həyacanının nəticəsi olması — hamısı həll olunmamışdır. Müəyyəndir ki, hiss qapısından daxil olan həyacan vəziyyəti oradan beynə yayılır, diffuziya edir və bütün aparıcı yolları daha yüksək yolaçma vəziyyətinə salır.
Spontan oyanma necə baş verir — həmişə eyni beyin hissəsi ilk oyaq həyacan vəziyyətinə girib və bu oradan yayılır, ya bəzən bir, bəzən o biri element qrupu oyadıcı funksiyanı yerinə yetirir —, hələ tamamilə qeyri-müəyyəndir.
Amma spontan oyanma — hansı tam rahatlıqda və qaranlıqda xarici qıcıqlarsız da baş verir — sübut edir ki, enerjinin inkişafı beyin elementlərinin öz həyat prosesində əsaslandırılıb.
Əzələ qıcıqlanmamış qalır, sakitdir — nə qədər uzun istirahət etsə də və özündə maksimum gərginlik qüvvələri yığsa da. Beyin elementləri belə deyil. Haqlı olaraq güman edirik ki, onlar yuxuda tərkiblərini restitusiya edirlər və gərginlik qüvvələri yığırlar. Müəyyən dərəcəyə qədər baş verəndə — sanki müəyyən səviyyəyə çatanda — artıq aparıcı yollara axır, onları yolaçır və oyaqlığın intraserebral həyacanını yaradır.
Eyni prosesi oyaqlıqda öyrədici şəkildə müşahidə edə bilərik. Oyaq beyin uzun müddət rahat qalarsa — funksiya ilə gərginliyi canlı enerjiyə çevirmədən —, fəaliyyət ehtiyacı və can-atma yaranır. Uzun motor rahatlıq hərəkət ehtiyacı yaradır (qəfəsdəki heyvanların məqsədsiz gəzintisi) və bu ehtiyac ödənilmədikdə ağrılı hiss. Hiss qıcıqlarının çatışmazlığı, qaranlıq, səssiz sükut əzab olur; ruhi rahatlıq, qavramaların, təsəvvürlərin, assosiasi fəaliyyətin çatışmazlığı darıxsıqlığın əzabını yaradır. Bu hoşnutsuzluq hissləri bir «həyacana» — normal intraserebral həyacanın artmasına uyğundur.
Tam restitusiya edilmiş beyin elementləri rahatlıqda da müəyyən enerji miqdarını azad edirlər ki, hansı funksional istifadə edilmədikdə intraserebral həyacanı artırır. Bu, hoşnutsuzluq hiss yaradır. Belələri həmişə yaranır — orqanizmin ehtiyacı ödənilmə tapmayanda. Burada müzakirə edilənlər yox olurlar — azad edilmiş artıq həyacan miqdarı funksional istifadə edildikdə —, beləliklə nəticə çıxarırıq: bu həyacan artığının yola salınması orqanizmin ehtiyacıdır və burada ilk dəfə o faktla qarşılaşırıq ki, orqanizmdə «intraserebral həyacanın konstant saxlanması tendensiyası» (Freud) mövcuddur.
Onun artıq yükləyir və narahat edir və onu xərcləmək meyli yaranır. Hiss və ya təsəvvür fəaliyyəti ilə xərc mümkün olmasa — artıq məqsədsiz motor aktında axır — gəzintidə, gedib-gəlmədə və s. — hansını bundan sonra böyük gərginliklərin ən tez-tez boşalma növü kimi görəcəyik. |
Bilinir bu baxımdan fərdi fərq necə böyükdür: canlı insanlar nə qədər
ləng, torpidlardan burada fərqlənir; «sakit otura bilməyənlər» «kanapedə oturmaq üçün doğma istedadı olanlardan»; ruhi hərəkətli olanlar kütdən — hansılar ölçülməz vaxtları ruhi rahatlıqda saxlaya bilirlər. Bu fərqliliklər — hansıların insanların «ruhi temperamentini» təşkil edir — mütləq sinir sistemlərinin dərin fərqlərinə dayanır; funksional rahatlıqda olan beyin elementlərinin enerji azad etdiyi miqdar üzrə.
Tonik beyin həyacanını konstant saxlamaq orqanizmin tendensiyasından danışdıq; belə bir tendensiya yalnız o zaman anlaşılırdır ki, hansı ehtiyacı o ödəyir görsək. İsti qanlıların orta temperaturunu konstant saxlamaq tendensiyasını anlayırıq — çünki təcrübədən bilirik onu orqanların funksiyası üçün optimum kimi. Və oxşar qan suyunun miqdarının konstantlığı üçün və s. güman edirik. İntraserebral tonik həyacanın səviyyəsinin də optimuma malik olduğunu güman etmək, inanıram, olar. Tonik həyacanın bu səviyyəsində beyin bütün xarici qıcıqlara əlçatandır, reflekslər yolaçılıb — amma yalnız normal reflektor fəaliyyətin miqdarında, təsəvvürlərin sahibliyi oyatma və assosiasiyaya əlçatandır o qarşılıqlı nisbi münasibətdə ayrı-ayrı təsəvvürlərin — hansı aydın səbirliyə uyğun gəlir; bu, ən yaxşı işə hazırlıq vəziyyətidir. Artıq tonik həyacanın həmin bərabər artması — hansı «gözləntini» təşkil edir — münasibətləri dəyişir. O, hiss qıcıqlarına hiperestetik edir — hansılar dərhal ağrılı olurlar — və refleks qıcıqlanabilirliyini faydalıdan artıq qaldırır (qorxululuq). Əlbəttə, bu vəziyyət bəzi vəziyyətlər və məqsədlər üçün faydalıdır: amma o, spontan, belə ilkin şərtlər olmadan göründükdə — iş qabiliyyətimizi yaxşılaşdırmır, zədələyir. Biz bunu gündəlik həyatda «nervoz olmaq» adlandırırıq. — Həyacan artımının formalarının qədər böyük sayında isə qeyri-bərabər hiperhəyacan söhbət gedir ki, hansı iş qabiliyyətinə birbaşa zərərlidir. Biz bunu «həyacanlanma» adlandırırıq. Orqanizmdə həyacanın optimumunu saxlamaq və üstələnəndən sonra yenidən çatmaq cəhdinin mövcudluğu anlaşılmaz deyil — orqanizmin başqa requlyasiyaları ilə analojiyada.
Burada elektrik işıqlandırma qurğusu ilə müqayisəyə yenidən qayıtmağa icazə verilsin. Belə qurğunun aparıcı şəbəkəsindəki gərginliyin də optimumu var; üstələnəndə funksiya asanlıqla zədələnir — məsələn ampulların telinin tez yanması. Qurğunun özünün zədəsi haqqında — izolyasiyanın pozulması və «qısa qapanma» ilə — sonralar söhbət gedəcək.
B. Bizim dilimiz — bir çox nəslin təcrübəsinin nəticəsi — fəvqəladə incəliklə həyacan artımının o formalarını və dərəcələrini ayırır ki, hansılar ruhi fəaliyyətə hələ faydalıdırlar — bütün beyin funksiyalarının azad enerjisini bərabər artırdıqları üçün —, hansılardan fərqli olaraq onları zədələyirlər, çünki qeyri-bərabər şəkildə psixik funksiyaları qismən artırır, qismən mane edirlər.
O, birinciləri oyatma, ikinciləri həyacanlanma adlandırır. Maraqlı söhbət, çay, qəhvə oyatır; mübahisə, böyük doza spirt həyacanlandırır. Oyatma yalnız artan həyacanın funksional istifadə meylini oyatarkən, həyacanlanma daha-az şiddətli, patolojiyə yaxınlaşan və ya həqiqətən patoloji proseslərdə boşalmağa çalışır. O, affektlərin psixik-fiziki təməlini təşkil edir və aşağıda onlardan söhbət gedəcək. Əvvəlcə amma həyacan artımının fizioloji, endogen səbəblərinə qısaca toxunmaq lazımdır.
Bunlara əvvəlcə orqanizmin böyük fizioloji ehtiyacları və həvəsləri daxildir — oksigen aclığı, qida aclığı və susuzluq. Hansıların qoyduğu həyacanlanma müəyyən hisslər və məqsəd təsəvvürləri ilə bağlandığından, o, yuxarıda müzakirə edilən qədər təmiz həyacan artımı kimi müşahidə edilmir — hansı yalnız beyin elementlərinin rahatlığından çıxır. Onun həmişə öz xüsusi rənglənməsi var. Amma o, dispnoenin təlaşlı həyacanlanmasında da, acdan qalanın narahatlığında da aydın görünür.
Bu mənbələrdən axan həyacan artımı beyin elementlərinin özünün kimyəvi dəyişikliyi ilə şərtlənir — hansılar oksigendən, gərginlik qüvvələrindən və ya sudan kasıblanırlar; o, öncə formalaşmış motor yollara axır ki, hansılar oyadan ehtiyacın ödənilməsinə gətirir; dispnoe tənəffüs səylərində, aclıq və susuzluq qida və suyun axtarışında və əldə edilməsində. Həyacanın konstantlıq prinsipi bu həyacanlanmaya qarşı az qala fəaliyyətə girmir; axı həyacan artımının burada xidmət etdiyi maraqlar orqanizm üçün beynin normal funksional münasibətlərinin bərpasından çox daha vacibdir. Əlbəttə, görünür heyvanlar menajeridə yemləmə saatından əvvəl həyacanlı gedib-gəlirlər; amma bu, yəqin ki, öncə formalaşmış motor göstərişinin qalığı kimi qəbul edilə bilər — qida axtarışının — hansı əsirlik ilə artıq məqsədsüz oldu —, sinir sistemi həyacanlanmadan azad etmək vasitəsi kimi deyil.
Əgər sinir sisteminin kimyəvi quruluşu yad maddələrin davamlı daxilolması ilə daimi dəyişilibsə — onların çatışmazlığı da həyacanlanma şərtləndirir, necə sağlamda normal qida maddələrinin çatışmazlığı; narkotiklərdən abstinensiyanın həyacanlanması.
Bu endogen həyacan artımlarından geniş mənada psixik affektlərə keçid cinsi həyacan və cinsi affektdir. Birincisi kimi — qeyri-müəyyən, müəyyənsiz, məqsədsiz həyacan artımı kimi — seksuallıq pubertet müddətində görünür. Sonrakı inkişafda (normalda) bu endogen — cinsi vəzilərin funksiyası ilə şərtlənmiş — həyacan artımı ilə o birinin qavraması və ya təsəvvürünün sabit bağlantısı formalaşır; hətta o möcüzəli fenomendə — ayrı-ayrı şəxsə aşiq olmaqda — bu fərdi-təsəvvür ilə. O, cinsi həvəs tərəfindən azad edilən həyacanın bütün miqdarının sahibliyinə girir; o, «affektiv təsəvvür» olur. Deməli: şüurda aktuallaşan anda o, həyacan artımını oyadır ki, hansı əslində başqa mənbəyə — cinsi vəzilərə — məxsusdur.
Cinsi həvəs mütləq uzun davam edən həyacan artımlarının ən güclü mənbəyidir (və bunun kimi — nevrozların); bu həyacan artımı sinir sistemi üzrə maksimal qeyri-bərabər paylanıb. Onun yüksək intensivlik dərəcələrində təsəvvür axını pozulur, təsəvvürlərin nisbi dəyəri dəyişib, cinsi aktın orqanizmində düşünmək az qala tamamilə sönür.
Həmçinin qavrama — hiss təəssüratlarının psixik işlənməsi əziyyət çəkir; əks halda utangaç və ehtiyatlı heyvan təhlükəyə qarşı kor və kar olur. Əksinə (ən azı erkəkdə) aqressiv instinktin intensivliyi artır; sulh heyvanı təhlükəli olur — ta ki, həyacan cinsi aktın motor göstərişlərində boşalmır.
C. Sinir sistemində dinamik balansın oxşar pozuntusu — artmış həyacanın qeyri-bərabər paylanması — məhz affektlərin psixik üzünü təşkil edir.
Burada neya affektlərin psixologiyası, nə fiziologiyası cəhd edilməyəcək. Yalnız patologiya üçün vacib tək məxrəc müzakirə tapacaq — və yalnız ideogen affektlər üçün — qavramalar və təsəvvürlərlə doğulanlar üçün. (Lange1) haqlı olaraq yenidən işarə etmişdir ki, affektlər tamamilə toksik maddələrlə də və, psixiatriya sübut etdiyi kimi, ilkin olaraq patoloji dəyişikliklərlə də şərtlənə bilərlər necə təsəvvürlərlə.)
Mütləq əlavə əsaslandırma lazım deyil ki, psixik balansın bütün o pozuntuları — hansıları biz kəskin affektlər adlandırırıq — həyacan artımı ilə gedir. (Xroniki affektlərdə — kədər və narahatlıqda, yəni uzadılmış təlaşda — ağır yorğunluq vəziyyətinin mürəkkəbliyi var ki, hansı həyacanın qeyri-bərabər paylanmasını və bununla balans pozuntusunu saxlayır, amma onun hündürlüyünü aşağı salır.) Amma bu artmış həyacan psixik fəaliyyətdə istifadə edilə bilməz. Bütün güclü affektlər assosiasiyaya, təsəvvür axınına zərər verirlər. Qəzəbdən və ya qorxudan «mənasız» olursan. Yalnız o
1) Lange, Gemütsbewegungen haqqında, 1887.
təsəvvür qrupu — hansı affekti oyadıb — maksimal intensivliklə şüurda davam edir. Beləliklə, həyacanlanmanın assosiativ fəaliyyət ilə balanslaşdırılması mümkünsüzdür.
Amma «aktiv», «stenik» affektlər həyacan artımını motor boşalma ilə balanslaşdırır. Sevincin fərəhlənməsi və sıçraması, qəzəbin artan əzələ tonusu, qəzəb danışığı və qisas aktı həyacanı hərəkət aktlarında axıdırır. Ruhi ağrı onu tənəffüs səylərində və sekretor aktda — hıçqırıq və ağlamaqda boşaldır. Bu reaksiyaların həyacanlanmanı azaltdığını və sakitləşdirdiyini gündəlik təcrübə göstərir. Necə artıq qeyd edilib, dil bunu «ağlamadan boşalmaq, çıxmaq» və s. terminlərlə ifadə edir; hansı orada verilir — məhz artan serebral həyacandır.
Yalnız bu reaksiyaların bəziləri məqsədəuyğundur — bununla qəzəb aktı və danışığı kimi hadisədə bir şey dəyişə bilər. Başqaları tamamilə məqsədsizdirlər və ya daha düzgün: başqa məqsədləri yoxdur — həyacan artımının balanslaşdırılması və psixik balansın bərpasından başqa. Onlar bunu göstərdikdə «serebral həyacanın konstant saxlanması tendensiyasına» xidmət edirlər.
Qorxunun və təlaşın «astenik» affektlərində bu reaktiv boşalma yoxdur. Qorxu birbaşa motorikanı ləngidir — assosiasiyanı kimi, və eynilə təlaş da — hansı anda məqsədəuyğun reaksiya qaçış affektin səbəbi ilə və şərtlərlə istisna edilirsə. Qorxunun həyacanı yalnız tədricən balanslaşma ilə yox olur.
Qəzəbin səbəbə uyğun, adekvat reaksiyaları var. Bunlar mümkünsüz olda və ya mane ediləndə — surroqatlar onların yerinə çıxır. Artıq qəzəb danışığı belədir. Amma başqa tamamilə məqsədsiz aktlar da əvəz edirlər. Bismark kral qarşısında qəzəbli həyacanlanmanı saxlamalı olanda — sonra qiymətli vazanı yerə ataraq yüngülləşir. Motorik aktın belə könüllü əvəzi başqası ilə tamamilə təbii ağrı reflekslərinin başqa əzələ kontraksiyaları ilə əvəzinə uyğundur; diş çıxarmaqda öncə formalaşmış refleks — həkimi itələmək və baqırmaqdır. Əvəzində əl əzəllərini kontraksiya edib stulun arxasınbasırsaq — ağrı ilə oyadılmış həyacan miqdarını bir əzələ qrupundan o birinə köçürürük. Spontan, şiddətli diş ağrısında — hansıının ah çəkməkdən başqa öncə formalaşmış refleksi yoxdur — həyacan məqsədsiz gedib-gəlmədə axır. Eynilə qəzəbin həyacanını adekvat reaksiyadan başqalarına köçürürük və yüngülləşmiş hiss edirik — hansı yalnız hansısa güclü motor innervasiya ilə xərclənirsə. |
Amma affektə belə həyacan boşalması ümumiyyətlə qadağan edilsə — vəziyyət qəzəbdə olduğu kimi qorxu və təlaşda da eynidir: intraserebral həyacan nəhəng artmışdır, amma assosiativ fəaliyyətdə də, motor fəaliyyətdə də xərclənmir. Normal insanda pozuntu tədricən balanslaşır; bəzilərində amma anomal reaksiyalar göründüyü — «hisslərin anomal ifadəsi» formalaşır
III. Histerik konversiya.
Sinir həyacanını elektrikliklə identifikasiya etdiyimə şübhə oyatmayacaq — elektrik qurğusu ilə müqayisəyə yenidən qayıtsam. Belə qurğuda gərginlik həddindən artıq olarsa — təhlükə var ki, izolyasiyanın zəif yerləri deşilir. Elektrik fenomenləri sonra anomal yerlərdə göründüyü; ya iki sim yan-yorsa — «qısa qapanma» formalaşır. Hansı ki, bu yerlərdə daimi dəyişiklik qoyulur — şərtlənən pozuntu yenidən görünə bilər, gərginlik yetərincə artırılanda. Anomal «yolaçma» baş verib.
İddia etmək olar ki, sinir sisteminin münasibətləri bir qədər oxşardır. O, tamamilə bağlı bir bütövdür; amma bir çox yerlərdə böyük, amma üstələnməz olmayan müqavimətlər daxil edilib — hansılar həyacanın ümumi bərabər yayılmasına mane edirlər. Beləliklə normal oyaq insanda təsəvvür orqanının həyacanı qavrama orqanlarına keçmir — biz hallusinasiya etmirik. Həyatı vacib orqan komplekslərinin — dövran və həzm — nervoz aparatları orqanizmin təhlükəsizliyi və qabiliyyəti üçün güclü müqavimətlərlə təsəvvür orqanlarından ayrılıblar, onların müstəqilliyi qorunub; onlar birbaşa təsəvvürlərlə təsirlənmirlər. Amma yalnız fərdi müxtəlif gücdə müqavimətlər intraserebral həyacanın dövran və həzm aparatlarına keçidini mane edirlər;
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr. 12 — bu günün nadir idealı olan tamamilə «nervoz olmayan» insan arasında — hansının ürək fəaliyyəti hər həyat vəziyyətində sabit qalır və yalnız göstərilən işlə təsirlənir, hər təhlükədə bərabər yaxşı iştahı var və həzm edir — və «nervoz» insan arasında — hansına hər hadisə ürək döyünməsi və diareya yaradır —, arasında affektiv qıcıqlanabilirliyin bütün dərəcələri dayanıb.
Amma hər halda normal insanda serebral həyacanın veqetativ orqanlara keçidi üçün müqavimətlər mövcuddur. Onlar elektrik xəttlərinin izolyasiyasına uyğundurlar. Onların anomal az olduğu yerlərdə — yüksək gərginlikli serebral həyacanda deşilirlər və o — affektin həyacanı — periferik orqana keçir. «Hisslərin anomal ifadəsi» yaranır.
Hansı üçün adı çəkilən iki şərtdən biri artıq ətraflı müzakirə edilmişdir. Bu, yüksək dərəcədə intraserebral həyacandır — hansına təsəvvür axını ilə balanslaşdırma da, motor boşalma ilə də qadağandır: ya hansı o birisi yetərincə deyil.
O biri şərt ayrı-ayrı aparıcı yollarda müqavimətlərin anomal zəifliyidir. O, insanın ilkin xüsusiyyətində ola bilər (doğma meyl); uzun müddətli həyacan vəziyyətləri ilə şərtlənə bilər — hansılar sanki sinir sisteminin quruluşunu yumşaldır və bütün müqavimətləri aşağı salır (pubertetin meyli); zəiflədici təsirlərlə, xəstəliklə, qidalanmamışlıqla və s. (tükənmə vəziyyətlərinin meyli). Ayrı-ayrı aparıcı yolların müqaviməti o orqanın əvvəlki xəstəliyi ilə aşağı salına bilər — hansı ilə beynə və beynən yollar yolaçılıb. Xəstə ürək affektin təsirinə sağlamdan daha güclü məruz qalır. «Məndə qarın boşluğunda rezonans gövdəsi var», dedi mənə xroniki parametritdən əziyyət çəkən qadın, «nə baş verirsə — köhnə ağrımı oyadır.» — (Lokal xəstəlik ilə meyl.)
Motor aktlar — hansılarında normalda affektlərin həyacanı boşalır — düzülmüş, koordinasiyalıdırlar — çox vaxt məqsədsüz olsalar da. Amma həddindən artıq həyacan koordinasiya mərkəzlərini keçə və ya deşə bilər və elementar hərəkətlərdə axa bilər. Körpədə — tənəffüs qışqırıq aktından başqa — yalnız belə koordinasiyasız əzələ kontraksiyaları, yellənmə və əzginlik, affektin təsiri və ifadəsidir. İnkişaf irəlilədikcə əzələlik daha çox koordinasiya və iradənin hakimiyyətinə düşür. Amma o opistotonus — hansı bütün bədən əzələliyinin maksimum motor səyini təmsil edir — və qıcolmanın və əzginliyin klonik hərəkətləri bütün həyat boyu beynin maksimal həyacanının reaksiya forması qalırlar; epileptik tutmanın xalis fiziki üçün necə maksimal affektlərin boşalması üçün — daha-az epileptoid kramp kimi. (Histerik tutmanın xalis motorik hissəsi.)
Belə anomal affekt reaksiyaları histeriyaya aid olsalar da — bu xəstəliyin kənarında da rast gəlinirlər; onlar nervozluğun daha-az yüksək dərəcəsini göstərirlər — histeriyanı deyil. Belə fenomenləri histerik adlandırmaq yalnız o zaman olar — hansıanda onlar yüksək dərəcəli, amma obyektiv əsaslandırılmış affektin nəticələri kimi deyil, görünən spontan xəstəlik fenomeni kimi görünmürlər. Onların üçün çoxsaylı müşahidələr — bizimkilər də — sübut etmişdir ki, onlar xatirələrə dayanırlar — hansılar ilkin affekti yeniləyir, yaxud daha düzgün: yeniləyərdilər, əgər o reaksiyalar onsuzda bir dəfə yaranmamış olsaydılar.
Ruhi cəhətdən daha hərəkətli insanların hamısında, psixik rahatlıqda, təsəvvürlərin və xatirələrin sakit axını şüurdan keçir; çox vaxt təsəvvürlərin elə az canlılığı ilə ki, onlar yaddaşda iz qoymurlar və onda assosiasiyanın necə baş verdiyini demək olmur. Amma təsəvvür yaranır ki, hansı ilkin olaraq güclü affektlə bağlı idisə — o, daha və ya daha az intensivlikdə yenilənir. Belə affektiv «vurğulanmış» təsəvvür onda aydın və canlı şüura çıxır. Xatirəni oyada bilən affektin gücü çox müxtəlifdir — hansı ölçüdə o müxtəlif «usij alan» təsirlərə məruz qalmasından asılı olaraq. Əvvəlcə — ilkin affekt «abreaksiya edilib»-edilməməsinə görə. Biz «İlkin məlumatda» işarə etmişdik — necə müxtəlif dərəcədə məsələn qəzəbin affekti təhqir üzrə xatirə tərəfindən oyadılır — əgər bu təhqir qisas edilib və ya səssiz dözülmüşdürsə. İlkin səbəbdə psixik refleks həqiqətən baş veribdisə — xatirə çox daha az həyacan miqdarını oyadır.1) Yoxdursa — xatirə daim söyüş sözlərini dodaqlara itələyir ki, hansılar o vaxt sıxışılmışdırlar və hansıları o qıcığın psixik refleksi olardı.
İlkin affekt normalda yox, «anomal refleksdə» boşalıbsa — bu da xatirə ilə yenidən oyadılır; affektiv təsəvvürdən çıxan həyacan bədən fenomeninə «konversiya» edilir (Freud).
Bu anomal refleks dəfələrlə təkrarlanma ilə tamamilə yolaçılıbsa — görünür, oyadan təsəvvürlərin fəaliyyəti belə tamamilə tükənə bilər ki, affekt özü yalnız minimal gücdə və ya heç yaranmur: onda «histerik konversiya» tamamlanmışdır. Təsəvvür amma — hansı artıq psixik təsirlərə malik deyil — fərd tərəfindən nəzərdən qaçırıla və ya onun görünməsi dərhal unudula bilər — necə başqa affektsiz təsəvvürlərdə baş verir.
Belə bir təsəvvürün şərtləndirməli olduğu serebral həyacanın periferik yolların həyacanı ilə əvəzi bəlkə də öncə formalaşmış refleksin yox olmasında əks davranışın xatirəsi ilə daha qəbul edilən olur. Çox trivial nümunə seçirəm — asqırma refleksi. Əgər burun selikli qatıqlarına qıcıq bu öncə formalaşmış refleksi hansısa səbəbdən oyatmırsa — məlumdur ki, həyacan və gərginlik hissi yaranır. Bu, motor yollarla axa bilməyən həyacandır ki, indi hər başqa fəaliyyəti mane edərək beyin üzərindən yayılır. Bu ən trivial nümunə belə sxemi verir — ən mürəkkəb
1) Qisas həvəsi — təbiət adamında elə güclü olan və mədəniyyət tərəfindən daha çox pərdələnən, nəinki boğulan həvəs — ümumiyyətlə heç nədir, oyadılmamış refleksin həyacanından başqa. Döyüşdə zərəri dəf etmək və bununla yanaşı rəqibə zərbə vurmaq — adekvat, öncə formalaşmış psixik refleksdir. O icra edilməyibsə və ya yetərsiz icra olunubsa — xatirə onu dəfələrlə yenidən oyadır və «qisas həvəsi» bütün «həvəslər» kimi irrasional iradə impulsu kimi yaranır. Bunun dəlili məhz onun irrasionallığıdır — hər cür faydadan və məqsədəuyğunluqdan asılılığı, hətta öz təhlükəsizliyi barədə bütün düşüncələr üzərində qələbəsidir. Refleks bir dəfə oyadılanda — bu irrasionallıq şüura çıxa bilir. «Hələ baş verməmişdən əvvəl bir üzə malik olan əməli, başa çatandan sonra başqa üz daşıyır.»
psixik reflekslərin də baş verməməsində. Yuxarıda baxılan qisas həvəsinin həyacanlanması mahiyyətcə eynidir; və biz bu prosesi insan fəaliyyətinin ən yüksək sahələrinə qədər izləyə bilərik. Göte bir hadisə ilə barəşə bilmir — onu şeir fəaliyyətində həll edənə qədər. Onun üçün bu, affektin öncə formalaşmış refleksidir və bu baş vermədiyi müddətdə ağrılı artmış həyacan davam edir.
İntraserebral həyacan və periferik yollardakı həyacan prosesi qarşılıqlı kəmiyyətlərdir; birinci böyüyür — refleks oyadılmadıqda və oyadılmadığı müddətdə —, azalır və yox olur — periferik sinir həyacanına çevrildikdə. Belə görünür, anlaşılmaz da deyil ki, onu oyatmalı olan təsəvvür dərhal bir anomal refleksi oyadanda və yaranan həyacan bu reflekslə dərhal axanda — görünən affekt yaranmır. «Histerik konversiya» onda tamamlanmışdır: əvvəllər intraserebral olan affekt həyacanı periferik yolların həyacan prosesinə çevrilmişdir; əvvəllər affektiv olan təsəvvür artıq affekti yox, yalnız anomal refleksi oyadır.1)
Biz bununla bir addım irəli getdik — «hisslərin anomal ifadəsi»ndən uzaq. Histerik fenomen (anomal refleks) ağıllı və yaxşı müşahidəçi xəstələrə belə ideogen görünmür, çünki oyadan təsəvvür artıq affektiv vurğulanmış deyil və başqa təsəvvürlər və xatirələr arasında seçilmiş deyil; o, saf somatik fenomen kimi görünür — görünən psixik kökü olmadan.
Amma affekt həyacanının boşalması nə ilə müəyyənləşir ki, məhz elə bir anomal refleks yaradılır — hansısa istənilən-
1) Elektrik qurğusu ilə müqayisəni öldürüb üstünü örtmək istəmirəm; münasibətlərin fundamental fərqliliyi üzündən o, sinir sistemindəki prosesləri az-çox göstərə bilər, amma mütləq izah edə bilməz. Amma burada hələ o hala xatırlaya bilərsiniz: yüksək gərginlik işıqlandırma qurğusunun xəttinin izolyasiyasına zərər verib və bir yerdə «qısa qapanma» yaranıb. Bu yerdə elektrik fenomenləri görünəndə (qızma, məsələn, qısa qığılcımlar və s.) — xəttin gedib çıxdığı lampa yanmır; necə ki, həyacan anomal reflekslə axanda — somatik fenomenə konversiya edildikdə — affekt yaranmır.
başqası yox? Müşahidələrimiz bu sualın çox hallarda cavabını verir: həmin boşalma da «ən az müqavimət prinsipinə» tabe olur və hansı yollarla baş verir ki, onların müqavimətləri artıq yarış şərtləri ilə aşağı salınıblar. Bura əvvəllər baxılan hal aiddir — müəyyən refleks somatik xəstəliklə onsuzda yolaçılıbdır; məsələn, kəs kardialgiyadan tez-tez əziyyət çəkirsə, bu, affektlə də oyadılır. — Ya refleks belə yolaçılıb: ilkin affekt anında müvafiq əzələ innervasiyası könüllü nəzərdə tutulubdu; belə, Anna O. (Müşahidə I) qorxu affektində təzyiq iflici ilə hərəkətsiz olan sağ əlini uzatmağa can atır — ilanı dəf etmək üçün; o andan sağ əlin tetanusu bütün ilanabənzər şeylərin baxışı ilə oyadılır. Ya da o, affektdə saat əqrəblərini seçmək üçün gözlərini güclü şəkildə konvergiya edir — və onda konvergens strabizm bu affektin reflekslərindən biri olur, və s.
Bu, eynizamanılığın təsiridir — hansı bizim normal assosiasiyamızı da idarə edir; hər hiss qavraması şüura başqa birini qaytarır — hansı ilkin olaraq onunla eyni anda olubdu (məktəb nümunəsi — üz görüntüsü və qoyunun meələməsi haqqında və s.).
Əgər ilkin affektlə eyni anda canlı hiss təəssüratı olubdusa — bu, yenidən oyadılan affekt tərəfindən yenidən çağırılır və bunu edəndə — onsuzda həddindən artıq həyacanın boşalması söhbət gedir — xatirə kimi deyil, hallusinasiya kimi. Demək olar, bütün müşahidələrimiz burada nümunə verir. Belədir də: qadın periostitdən ağır diş ağrısı içində ağrılı affekt yaşayır — və bu affektin hər yenilənməsi, hətta onun xatirəsi belə, infraorbital nevralliya oyadır və s.
Bu, anomal reflekslərin assosiasiyanın ümumi qanunları üzrə yolaçmasıdır. Amma bəzən (əlbəttə, yalnız histeriyanın yüksək dərəcələrində) affektlə onun refleksi arasında assosiasiya edilmiş təsəvvürlərin real sıraları dayanır; bu, simvolika ilə müəyyənləşmədir. Çox vaxt gülünc söz oyunları, səs assosiasiyaları affekti refleksi ilə bağlayır — amma bu, yalnız tənqidi azalmış yuxuvari vəziyyətlərdə baş verir və onsuzda burada baxılan fenomenlər qrupunun xaricindədir.
Çox sayda halda müəyyənləşmə anlaşılmaz qalır, çünki psixik vəziyyətə baxışımız və histerik fenomenin yaranmasında aktual olan təsəvvürlər haqqında biliyimiz çox vaxt maksimal natamamdır. Amma güman etmək olar ki, proses bizi daha əlverişli hallarda aydın olan prosesə az bənzəyir.
İlkin affekti oyadan hadisələri — hansıların həyacanı sonra somatik fenomenə konversiya edilib — psixik travmalar adlandırdıq və bu yolla yaranan xəstəlik fenomenlərini travmatik mənşəli histerik simptomlar adlandırdıq. («Travmatik histeriya» adı onsuzda fenomenlər üçün verilib — hansıları bədən zədələrinin, ən dar mənada travmaların nəticələri kimi «travmatik nevrozun» bir hissəsini təşkil edirlər.)
Travmatik mənşəli histerik fenomenlərin yaranması ilə tamamilə analojiyada histerik konversiya durur — o psixik həyacanın — hansı xarici qıcıqlardan, normal psixik reflekslərin maneəsindən yox, assosiasiya axınının maneəsindən çıxır.
Bunun üçün elementar nümunə və paradiqma verən həyacandır — hansı onda yaranır ki, bizə bir ad yada düşmür, tapmacanı həll edə bilmirik və s. Adı və ya tapmacanın sözünü bizə dedikdə həyacan yox olur — assosiasiya zənciri qapanır — tamamilə refleks zəncirinin qapanması kimi. Assosiasiya sırasının durğunluğundan çıxan həyacanın gücü onun bizim üçün marağı ilə mütənasibdir — yəni iradəni hərəkətə gətirdiyi ölçüdə. Amma problemin həlli axtarışında həmişə böyük — hətta natamam da olsa — iş görülür — güclü həyacan da istifadə edilir, boşalmaya can atmır və ona görə heç vaxt patogen olmur.
Amma bu, o zaman baş verir ki, assosiasiya axını dəyər-bərabər təsəvvürlərin bir-birinə uyğun gəlməməsi ilə maneə alır; məsələn, yeni düşüncələr köklənmiş təsəvvür kompleksləri ilə toqquşanda. Bu xarakterdə dini şübhənin əzabıdır — hansına o qədər insan yoluxub və daha çoxu yoluxubdu. Burada da həyacan və onunla ruhi ağrı, hoşnutsuzluq hissi əhəmiyyətli hündürlüyə qalxır — yalnız o zaman ki, fərdin iradi marağı buraya qarışıq olur — şübhə edən öz səadətinin, ruhi xilasının təhlükədə olduğunu hiss edəndə.
Bu isə həmişə belədir — toqquşma mənblığa öyrədilmiş əxlaqi təsəvvürlərin möhkəm kompleksi ilə öz əməllərinin — bəzən yalnız düşüncələrinin də — hansı ona uyğun gəlmir — xatirəsi arasında olduqda: vicdan əzabı. İradə marağı — öz şəxsiyyətinə qürrə etmək, ondan razı qalmaq — hərəkətə gəlir və assosiasiya maneəsinin həyacanını maksimuma qaldırır. Uyğun gəlməyən təsəvvürlərin belə toqquşmasının patogen təsir etməsi gündəlik təcrübə məsələsidir. Çox vaxt cinsi həyatın təsəvvürləri və prosesləri söhbət gedir: əxlaqi cəhətdən həssas yeniyetmələrdə masturbasiya, əxlaqca sərt qadında yad kişiyə meylin şüuru. Hətta çox vaxt cinsi hisslərin və təsəvvürlərin ilk görünməsi özü-özünə yetir — əxlaqi təmizlik təsəvvürünün kökləri ilə toqquşma ilə yüksək dərəcəli həyacan vəziyyəti yaratmaq üçün.1)
Bundan adətən psixik nəticələr çıxır: patoloji əhvalsızlıq, təlaş vəziyyətləri (Freud). Amma bəzən yarış şərtləri anomala somatik fenomeni müəyyənləşdirir — hansında həyacan boşalır: qusma — mənbi ləkələnmə hissi fiziki iyrənclik hissi yaradanda; Anna O. (Müşahidə I) kimi nervoz öskürək — vicdan təlaşı qırtlaq krampı oyadanda və s.
1) Bu məxrəc üçün Benediktin (1889) bir neçə maraqlı məlumatı və qeydinə baxın — «Hypnotismus und Suggestion» kitabında yenidən çap edilib, 1894 (s. 51 və sonrakı).
2) Machın «Bewegungsempfindungen» («hərəkət hissləri») kitabında bir qeyd tapıram — hansına burada xatırlatmaq yerinə düşər:
«Təsvir edilmiş (başdönmə) təcrübələrdə dəfələrlə görünüb ki, iyrənclik hissi əsasən o zaman yaranır — hərəkət hisslərini optik təəssüratlarla uyğunlaşdırmaq çətin olanda. Görünür, labirintdən çıxan qıcığın bir hissəsi optik yolları tərk etməyə məcbur edilib — hansıları ona başqa qıcıq bağlamışdı — və tamamilə başqa yollar tutmağa. ... Stereoskop təsvirlərini güclü fərqlərlə birləşdirmək təcrübəsində də dəfələrlə iyrənclik hissi müşahidə etmişəm.»
Bu, canlı, bir-birinə uyğun gəlməyən təsəvvürlərin birgə mövcudluğu ilə patoloji, histerik fenomenlərin yaranmasının məhz fizioloji sxemidir.
Çox canlı və bir-birinə uyğun gəlməyən təsəvvürlərin yaratdığı həyacanın normal, adekvat reaksiyası var: nitqlə xəbər vermək. Biz bunu Midasın bərbəri haqqında hekayətdə gülünc həddində artırılmış şəkildə tapırıq — qamışlığa sirrini qışqırır; katolik etirafında böyük tarixi müəssisənin təməllərindən biri kimi tapırıq. Xəbər vermək yüngülləşdirir — o, gərginliyi boşaldır, hətta kahinə qarşı edilmədikdə və günahdan çıxarma ilə izlənmədikdə belə. Həyacana bu çıxış qapadıqda, o bəzən somatik fenomenə konversiya edir — travmatik affektlərin həyacanı kimi — və biz bu mənşəli histerik fenomenlərin bütün qrupunu Freydin ardından histerik retensiyon fenomenləri adlandıra bilərik.
Histerik fenomenlərin psixik yaranma mexanizminin indiyə qədərki təsviri satura açıqdır: o sxemləşdirir və prosesi gerçəkdə olduğundan daha sadə göstərir. Sağlam, ilkin olaraq nevropatologiyasız insanda düzgün histerik simptom formalaşsın — görünən psixikadan müstəqilliyi, öz müstəqil somatik mövcudluğu ilə — bunun üçün az qala həmişə bir neçə şərt yarışmalıdır.
Aşağıdakı hal bu prosesin mürəkkəbliyinə nümunə verə bilər: 12 yaşlı oğlan — əvvəllər Pavor nocturnusdan əziyyət çəkən və çox nervoz atanın oğlu — bir gün məktəbdən keyifsiz gəlir. Udmada çətinlikdən şikayətlənir — yəni yalnız çətinliklə udurdu — və baş ağrısından. Ev həkimi səbəb kimi anjina güman edir. Amma bir neçə gündən sonra da vəziyyət yaxşılaşmır. Oğlan yemək istəmir, qusur — məcbur etdikdə —, yorğun və istəksiz gəzir, daim yatmaq istəyir və cismən çox zəifləyir. 5 həftədən sonra gördükdə utancaq, qapalı uşaq təsiri bağışlayır və mən inam edirəm: vəziyyətin psixik əsası var. Tələbkər suallara banal səbəb göstərir — atanın sərt danlağı — hansı aydın ki, xəstəliyin real təməli deyil. Məktəbdən də heç nə öyrənilmir. Sonra hipnozda xəbəri zorla çıxarmağa söz verirəm. Amma bunun ehtiyacı olmadı. Ağıllı və enerjili ana bir dəfə sərt tutanda o, göz yaşı axını altında danışmağa başlayır. Həmin vaxt məktəbdən evə gedərkən pissoira daxil olub; orada bir kişi ona penisini tutub ağzına almağı tələb edib. O, qorxudan qaçıb — onsuzda başqa heç nə olmayıb. Amma o andan xəstədir. Etiraf anından tamamilə sağlamlıq qayıdır. — Anoreksiyanın, udmada çətinliyin, qusmanın fenomenini yaratmaq üçün burada bir neçə faktor lazım oldu: doğma nervoz xasiyyət, qorxu, cinsin ən vəhşi formasının uşaq ruhuna girişi və müəyyənləşdirici an kimi iyrənclik təsəvvürü. Xəstəliyin müddəti sükuta borcludur — hansı həyacanın normal boşalmasına mane oldu. Bu haldakı kimi həmişə bir neçə faktor birlikdə işləməlidir ki, indiyə qədər sağlam insanda histerik simptom formalaşsın; bu, həmişə Freydin ifadəsi ilə «həddindən artıq müəyyənləşmişdir».
Həmin həddindən artıq müəyyənləşmə kimi həm də o zaman qəbul edilə bilər — eyni affekt bir neçə, təkrarlanan səbəblə oyadılanda. Xəstə və ətraf histerik simptomu yalnız axırıncı səbəbə aid edirlər — hansı isə adətən yalnız görünüşə çıxarır — hansını başqa travmalar onsuzda az qala tamamlamışdırlar.
1) Gənc qızın ilk histerik tutması olub — arxasınca bir sıra başqaları gəlib — qaranlıqda pişik çiyninə sıçrayanda. Sadə qorxu təsiri görünürdü. Daha dəqiq araşdırma göstərdi: göstərilən dərəcədə gözəl və pis mühafizə edilən 17 yaşlı qız son vaxtlar çoxsaylı, daha-az vəhşi təqiblərin obyekti olubdu və bununla özü cinsi həyacana düşmüşdü. (Meyl.) Həmin qaranlıq pilləkəndə bir neçə gün əvvəl gənc kişi tərəfindən hücuma məruz qalıbdı — onun hücumlarından çətinliklə yaxa qurtarıbdı. Bu, əsl psixik travmadır — hansının təsirini pişik yalnız görünüşə çıxarıb. Amma neçə halda pişik belə tam yetərli causa efficiens sayılır?
Konversiyanın affektin təkrarı ilə bu dərəcə keçməsi üçün həmişə xarici səbəblərin çoxluğu lazım deyil; çox vaxt affektin xatirədə yenilənməsi də yetir — travmadan dərhal sonra, affekt zəifləməmiş, tez və tez-tez təkrarlananda. Bu, yetir — affekt çox güclü olanda; belədir dar mənada travmatik histeriyalarda.
Məsələn, dəmir yolu qəzasından sonrakı günlərdə yuxuda və oyaqlıqda qorxu səhnəsi yenidən yaşanır — hər dəfə qorxu affektinin yenilənməsi ilə — ta ki, nəhayət bu «psixik işlənmə» (Şarko) və ya inkubasiya müddətindən sonra somatik fenomenə konversiya baş verir. (Əlbəttə, burada hələ bir faktor iştirak edir — hansından sonra danışılacaq.) Amma adətən affektiv təsəvvür tezliklə usurasiyaya uğrayır — «İlkin məlumatda» toxunulan bütün o təsirlərə — hansılar onu tədricən affekt dəyərindən məhrum edirlər. Onun yenidən görünməsi getdikcə daha az həyacan miqdarını şərtləndirir və 1) Bu halı mən assistent həkim Paul Karplus cənabına borcluyam.
bununla xatirə somatik fenomenin yaranmasına kömək etmək qabiliyyətini itirir. Anomal refleksin yolaçması itir və bununla status quo ante bərpa olunur.
Amma usurasiya edən təsirlərin hamısı assosiasiyanın, düşüncənin, başqa təsəvvürlərin korreksiyasının göstərişləridir. Bu, mümkünsüz olur — affektiv təsəvvür assosiasiya dövranından kənarlaşdırılanda; və belə halda o, bütün affekt dəyərini saxlayır. Hər yenilənmədə dəfələrlə ilkin affektin bütün həyacan miqdarını azad edərək, həmin vaxt başlanmış anomal refleksin yolaçması nəhayət tamamlanır və ya həmin vaxt yaranmış yolaçma saxlanılır və sabitləşdirilir. Histerik konversiya fenomeni onda müddətli müddətə tam qurulur.
Müşahidələrimizdən affektiv təsəvvürlərin assosiasiyadan belə kənarlaşdırılmasının iki formasını bilirik.
Birincisi «müdafiədir» — ağrılı təsəvvürlərin könüllü sıxışdırılması — hansılarla insan həyat sevincində ya özünə qürrəsində təhlükədə hiss edir. Freud «Abwehr-Neuro-Psychosen» haqqında məlumatında (Neurol. Zentralblatt, 1894, № 10) və burada verilən xəstəlik tarixçələrində bu prosesdən danışıb — hansının mütləq çox yüksək patoloji əhəmiyyəti var.
Təsəvvürün necə könüllü olaraq şüurdan sıxışdırıla bilməsi az qala anlaşılmazdır; amma biz müvafiq müsbət prosesi tanıyırıq: diqqətin təsəvvür üzərində konsentrasiyasını — tam olaraq; və onu necə icra etdiyimizi də heç deyə bilmirik.
Deməli, şüurun uzaqlaşdığı, onlar haqda düşünmədiyi təsəvvürlər usurasiyadan da kənarda qalırlar və affekt miqdarlarını əskilmədən saxlayırlar.
Biz bundan sonra tapdıq ki, başqa növ təsəvvürlər də düşünmə yolu ilə usurasiyadan kənarda qalır — xatırlamaq istəmədikləri üçün yox, xatırlaya bilmədikləri üçün; çünki onlar hipnotik və hipnozabənzər vəziyyətlərdə yaranıblar və affektlə təchiz ediliblər — hansı üçün oyaq şüurda amneziya mövcuddur. Axırıncılar histeriya təlimi üçün maksimal əhəmiyyətli görünürlər və ona görə bir az daha ətraflı müzakirəyə layiqdirlər.1)
1) Burada və sonra aktual, fəaliyyətli və yenə də qeyri-şüurlu olan təsəvvürlərdən danışanda — söhbət çox nadir hallarda ayrı-ayrı təsəvvür-
IV. Hipnoid vəziyyətlər.
«İlkin məlumatda» müddəanı söylədiyimizdə — histeriyanın təməli və şərti hipnoid vəziyyətlərin mövcudluğudur — görməmişdik ki, Möbius 1890-cı ildə onsuzda tam eyni şeyi demişdi. «(Patogen) təsəvvürlərin təsirinin ilkin şərti doğma, yəni bir tərəfdən histerik meyl, o biri tərəfdən xüsusi əhval vəziyyətidir. Bu əhval vəziyyəti haqda yalnız qeyri-aydın təsəvvür qurmaq olar. O, hipnotikaya bənzəməlidir, şüurun müəyyən boşluğuna uyğun gəlməlidir — hansında yaranan təsəvvürə başqalar tərəfindən heç bir müqavimət göstərilmir, hansında necə deyərlər taxt ilk gələn üçün boşdur. Bilirik ki, belə vəziyyət hipnotizədən başqa, əhval sarsıntıları ilə (qorxu, qəzəb və s.) və tükəndirici təsirlərlə (yuxusuzluq, aclıq və s.) də yaradıla bilir.»
Möbiusun bununla əvvəlcə yaxınlaşdırılmış həll verməyə cəhd etdiyi sual — təsəvvürlərlə somatik fenomenlərin yaranması sualıdır. O, bununla hipnozda belə yaranmanın hansı asanlıqla baş verdiyini xatırladır və affektlərin təsirini analoji hesab edir. Bizim, bir qədər fərqli baxışımız bu affekt təsiri haqqında yuxarıda ətraflı təsvir edilib. Ona görə burada Möbiusun qəzəbdə «şüurun» boşluğunu güman etməsinin (hansı qorxuda və uzadılmış təlaşda, əlbəttə, var) və affektin həyacan vəziyyətini hipnozun rahatlığı ilə analogiyalamağın necə çətin olduğunun içindəki çətinliyə girməyə ehtiyacım yoxdur. Amma Möbiusun müddəalarına — hansıların məncə mühüm həqiqət daşıdığını — sonra qayıdacağıq.
Bizim üçün hipnozabənzər, «hipnoid» vəziyyətlərin əhəmiyyəti başqa cəhətdən və ilk növbədə amneziyada və onların qabiliyyətin- (1-davamı) təsəvvürlər (məsələn, Anna O.nun kontrakturanı oyadan hallusinasiya edilmiş böyük ilanı kimi); çox vaxt təsəvvür kompleksləri haqqında, bağlantılar haqqında, xarici proseslərin və öz düşüncə axınlarının xatirələri haqqında. Belə təsəvvür komplekslərindəki ayrı-ayrı təsəvvürlər vaxtaşırı hamısı şüurlu düşünülürlər. Yalnız müəyyən kombinasiya şüurdan sürgün edilib.
1) Möbius, Astaziya-abaziya haqqında, Neurol. Beiträge, I hissə, s. 17.
2) Bəlkə M. bu adla başqa heç nə demir — təsəvvür axınının maneəsindən — hansı affektdə, əlbəttə, var, amma hipnozda olduğundan tamamilə başqa səbəblərdən çıxır.
də — sonra müzakirə ediləcək psixikanın parçalanmasını şərtləndirməkdə, hansı «böyük histeriya» üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bu əhəmiyyəti biz onlara indi də veririk. Amma müddəamızı əsaslı şəkildə məhdudlaşdırmalıyam. Konversiya — somatik fenomenlərin ideogen yaranması — hipnoid vəziyyətlərin xaricində də baş verir və assosiasiya dövranından kənarlaşdırılan təsəvvür komplekslərinin qurulması üçün Freud müdafiənin könüllü amneziyasında ikinci, hipnoid vəziyyətlərdən asılı olmayan mənbə tapdı. Amma bu məhdudiyyətlə hesablaşaraq hələ də düşünürəm: axırıncılar çoxlarının, hətta böyük və mürəkkəb histeriyaların əksəriyyətinin səbəbi və şərtidirlər.
Hipnoid vəziyyətlərə, əlbəttə, əvvəlcə real avtohipnozlar aiddir — hansıları süni olanlardan yalnız spontan yaranması fərqləndirir. Onları bəzi tam inkişaf etmiş histeriyalarda dəyişən tezliklə və müxtəlif müddətlərdə tapırıq — çox vaxt normal oyaqlıq vəziyyəti ilə ən sürətli növbələşmədə.1) Yuxuvari təsəvvür məzmunlarına görə onlar çox vaxt delirium hystericum adını qazana bilirlər. Oyaqlıqda bu vəziyyətlərin daxili prosesləri üçün daha-az tam amneziya mövcuddur — süni hipnozda isə tamamilə xatırlanırlar. Bu vəziyyətlərin psixik nəticələri — onlarda qurulan assosiasiyalar — amneziya ilə oyaq düşüncənin hər korreksiyasından kənarda qalırlar. Və avtohipnozda tənqid və nəzarət başqa təsəvvürlər tərəfindən azaldıldığından və adətən az qala tamamilə yox olduğundan, ondan ən dəli xəyali təsəvvürlər çıxa və uzun müddət dəyişilməz qala bilirlər. Belə yaranır bir az daha mürəkkəb irrasional «səbəb və patoloji fenomen arasındakı simvolik münasibət» — hansı çox vaxt ən gülünc səs bənzərlikləri və söz assosiasiyaları üzərində dayanır — az qala yalnız belə vəziyyətlərdə. Onların tənqidsizliyi şərtləndirir ki, onlardan bu qədər tez-tez avtosüqestiya çıxır — məsələn, histerik tutmadan sonra iflic qalanda. Amma bəlkə də təsadüfi olaraq, təhlillərimizdə histerik fenomenin bu yaranmasına az qala heç rast gəlməmişik. Onu həmişə tapdıq — avtohipnozda belə — onun xaricindəki kimi eyni proses ilə şərtlənmiş: affekt həyacanının konversiyası ilə.
1) Müşahidə I və II.
Bu «histerik konversiya» avtohipnozda hər halda oyaqlıqdan asan baş verir — necə ki, süni hipnozda süqestiv təsəvvürləri hallusinasiya və hərəkətlər kimi elə daha asan cismən reallaşır. Amma həyacan konversiyasının prosesi mahiyyətcə yuxarıda təsvir edilənlə eynidir. Bir dəfə baş verdikdə somatik fenomen təkrarlanır — affekt və avtohipnoz yenidən üst-üstə düşəndə. Və görünür, hipnotik vəziyyət onda affektin özü tərəfindən oyadılır. Beləliklə, hipnoz tam oyaqlıqla saf növbələşən müddətdə histerik simptom hipnotik vəziyyətə məhdudlaşdırılır və orada təkrarlanma ilə güclənir; oyadan təsəvvür amma oyaq düşüncənin və onun tənqidinin korreksiyasından qorunub saxlanılır — çünki o, aydın oyaqlıqda heç vaxt görünmür.
Belə, Anna O.da (Müşahidə I) sağ əlin kontrakturası — hansı avtohipnozda təlaş affekti və ilan təsəvvürü ilə assosiasiya edilmişdi — 4 ay boyu hipnotik (ya — çox qısa müddətli absenlər üçün bu adı yaramaz hesab edirsinizsə — hipnoid) vəziyyətin anlarına məhdudlaşdırdı, amma tez-tez təkrarlandı. Eyni şey hipnoid vəziyyətdə icra edilmiş başqa konversiyalarla da oldu — və beləliklə, tamamilə latent halda o böyük histerik fenomenlər kompleksi formalaşdı — hansı hipnoid vəziyyət uzadılanda görünüşə çıxdı.
Aydın oyaqlıqda belə yaranmış fenomenlər yalnız onda görünüşə çıxırlar — sonra müzakirə ediləcək psixikanın parçalanması icra edilib, oyaqlıq və hipnoid vəziyyət arasındakı növbələşmənin yerini normal və hipnoid təsəvvür komplekslərinin birgə mövcudluğu aldığında.
Belə hipnoid vəziyyətlər xəstəlikdən əvvəl mövcuddurmu və necə yaranırlar? Bunun haqqında az danışa bilirəm, çünki bunu aydınlaşdıra biləcək başqa müşahidəmiz yoxdur — Anna O. halından başqa. Bu xəstədə aydın görünür: avtohipnoza adətən çevrilmiş mürgülü düşüncələr hazırlıq etmişdi və sonra o, tamamilə uzadılmış təlaş affekti ilə qurulub — hansının özü hipnoid vəziyyət yaradır. Bu prosesin daha ümumi qüvvədə olması ehtimaldan uzaq deyil.
Çox müxtəlif vəziyyətlər «ağlı başında olmamağı» şərtləndirir, amma onlardan yalnız bəziləri avtohipnozaya meyl yaradır və ya birbaşa belə vəziyyətə keçir. Problemin içində batmış tədqiqatçı da müəyyən dərəcədə anestetikdir və hiss təəssüratlarının böyük qruplarından şüurlu qavramalar qurmur — necə canlı fantaz edən şair də (Anna O.nun «özəl teatrı»). Amma bu vəziyyətlərdə enerjili psixik iş görülür; sinir sisteminin azad olan həyacanı burada xərclənir. — Yayıqlıqda, mürgüləmədə isə əksinə, intraserebral həyacan aydın oyaqlığın səviyyəsindən aşağı düşür: bu vəziyyətlər yuxululuğa yaxınlaşır və yuxuya keçirlər. Amma «batmışlıq» belə vəziyyətlərdə və maneələnmiş təsəvvür axınında affektiv vurğulanmış təsəvvürlərin qrupu canlı olanda — o, intraserebral həyacanın yüksək səviyyəsini yaradır — hansı psixik işlə xərclənmir və anomal göstərişlər üçün, konversiya üçün mövcuddur.
Beləliklə, nə enerjili işdəki «ağlı başında olmamaq», nə affektsiz mürgülü vəziyyət patogendir — affektlə dolu mürgülü düşüncələr və uzadılmış affektlərin yorğunluq vəziyyəti isə belədir. Kədərlinin fikirlənməsi, sevimli insanın yatağı qarşısında gözətçi çəkənin təlaşı, sevgili mürgülü düşüncələri — belə vəziyyətlərdir. Affektiv təsəvvür qrupuna konsentrasiya əvvəlcə «yayıqlığı» yaradır. Tədricən təsəvvür axını ləngəşir — nəhayət az qala durğunluğa düşür; amma affektiv təsəvvür və onun affekti canlı qalır — bununla funksional istifadə edilməyən böyük həyacan miqdarı da. Münasibətlərin hipnoz şərtləri ilə bənzərliyi aydın görünür. Hipnotizə ediləcək adam da real yuxuya gedə bilməz — yəni onun intraserebral həyacanı yuxu səviyyəsinə düşməməlidir; amma təsəvvür axını maneə almalıdır. Onda təklif edilən təsəvvür üçün bütün həyacan kütləsi mövcuddur.
Beləliklə, bəzi insanlarda patogen avtohipnoz yaranır — affekt adətən çevrilmiş mürgülü düşüncələrə girəndə. Bu, yəqin ki, o səbəblərdən biridir — hansı üçün histeriyanın anamnezində bu qədər tez-tez iki böyük patogen faktora rastlaşırıq: sevgiyə düşmək və xəstə baxımı. Birincisi yoxluqdakı sevimliyə həsrətli düşüncə ilə «uzaqlaşmanı», ətraf reallığın mürgüləməsini və sonra affektlə dolu düşüncənin durğun dayanmasını yaradır; xəstə baxımı xarici rahatlıqla bir obyektdə konsentrasiyanı — xəstənin tənəffüs hərəkətlərini qulaq asmağı — düz bir çox hipnotizə metodunun eyni şərtlərini qurur və yaranmış mürgülü vəziyyəti təlaş affekti ilə doldurur. Bəlkə də bu vəziyyətlər real avtohipnozlardan yalnız kəmiyyətcə fərqlənirlər və onlara keçirlər.
Bir dəfə baş verdikdə, hipnozabənzər vəziyyət eyni şərtlərlə dəfələrlə təkrarlanır və fərdin onda normal ikisi əvəzinə üç ruhi vəziyyəti olur: oyaqlıq, yuxu və hipnoid — necə dərin süni hipnozun tez-tez təkrarlanmasında müşahidə edirik.
Bilmirəm, spontan hipnotik vəziyyətlər affektin belə müdaxiləsi olmadan da inkişaf edə bilərlərmi — ilkin meylin nəticələri kimi; amma bunu çox ehtimal edilən hesab edirəm. Sağlam və xəstə insanlarda süni hipnoza qabiliyyətin nə qədər fərqli olduğunu, bəzilərində nə qədər asan baş verdiyini görəndə — güman yaxındır ki, belələrində o, spontan da rast gəlinir. Və buna meyl bəlkə də mürgülü düşüncələrin avtohipnoza çevrilməsi üçün lazımdır. Mən deməli, Anna O.nun bizə öyrətdiyi yaranma mexanizmini bütün histeriklərdə güman etməkdən çox uzağam.
Hipnozun özündən deyil, hipnoid vəziyyətlərdən danışıram, çünki histeriyanın inkişafında bu qədər mühüm olan vəziyyətlər çox pis sərhədləniblər. Bilmirik — yuxarıda avtohipnozun ilkin mərhələsi adlandırılan mürgülü düşüncələr onsuzda bu qədər patogen göstəriş verə bilərlərmi, və uzadılmış təlaş affekti də bunu edirmi. Qorxudan əminik. O, təsəvvür axınını maneə alarkən — onsuzda affektiv təsəvvür (təhlükə) çox canlı olanda — affektlə dolu mürgülü düşüncələrlə tam paralellikdədir; və daim yenilənən xatirə bu ruhi vəziyyəti yenidən yaradarkən «qorxu-hipnoid» yaranır — hansında konversiya qurulur və ya sabitləşdirilir; dar mənada «travmatik histeriyanın» inkubasiya mərhələsi.
Belə müxtəlif, amma ən mühüm məxrəcdə üst-üstə düşən vəziyyətlər avtohipnozaya qoşulduqca, «hipnoid» ifadəsi məsləhət görülür — hansı bu daxili bənzərliyi vurğulayır. O, Möbiusun yuxarıda sitat edilən müddəalarda müdafiə etdiyi baxışı ümumiləşdirir. Ən əsas isə o, avtohipnozun özünü göstərir — hansının histerik fenomenlərin yaranmasında əhəmiyyəti konversiyanın yüngəlləşməsinə, konversiya edilmiş təsəvvürlərin usurasiyadan (amneziya ilə) qorunmasına və nəhayət bundan çıxan psixik parçalanmaya dayanır.
Əgər bədən simptomu təsəvvürlə səbəblənir və bununla dəfələrlə oyadılırsa — gözləmək lazımdır ki, ağıllı və özünümüşahidəyə qadir xəstələr bu bağlantının şüuru olsunlar; təcrübədən bilsinlər — somatik fenomen müəyyən prosesin xatirəsi ilə üst-üstə düşür. Daxili səbəb bağlantısı əlbəttə, onlara naməlumdur; amma hamımız həmişə bilirik — hansı təsəvvür bizə ağlatır, güldürür və ya qızartır — hətta bu ideogen fenomenlərin sinir mexanizmi bizə uzaqdan aydın olmasa da. — Bəzən xəstələr bağlantını həqiqətən müşahidə edirlər və onun şüuru olurlar; məsələn, qadın deyir: yüngül histerik tutma (titrəmə və ürək döyünməsi) böyük ruhi həyacanlanmadan çıxır və yalnız onu xatırladan hər prosesdə təkrarlanır. Amma histerik simptomların çoxunun — yəqin ki, əksəriyyətinin — bunu demək olmur. Ağıllı xəstələr də bilmirlər ki, onlar təsəvvürün ardınca görünürlər və onları müstəqil bədən fenomenləri hesab edirlər. Başqa cür olsaydı — histeriyanın psixik nəzəriyyəsi onsuzda ehtiramlı qocaya malik olardı.
Güman etmək yaxındır: müvafiq xəstəlik fenomenləri əvvəlcə ideogen yaranıblar; təkrar isə onları — Romberqin ifadəsini işlətmək üçün — bədənə «təsəvvür edib» — və indi onlar artıq psixik proses üzərində yox, bu arada yaranmış sinir sistemi dəyişiklikləri üzərində dayanırlar; onlar müstəqil, əsl somatik simptomlar olublar.
İlk baxışdan bu baxış ne mümkünsüzdür, ne ehtimalsızdır. Amma inanıram, müşahidələrimizin histeriya təliminə gətirdiyi yenilik məhz onun sübutundadır — o — ən azı çox sayda halda — yanlışdır. Gördük ki, ən müxtəlif histerik simptomlar illərlə mövcudduqdan sonra sərbəst və təkrarsız yox oldular — oyadan prosesin xatirəsini tam parlaqlığa qaldırmaq mümkün olduqda, bununla müşayiət edən affekti yenidən çağır-
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr. 13 — maqda, xəstə prosesini mümkün qədər ətraflı təsvir edib affektə söz verəndə. Burada danışılan xəstəlik tarixçələri bu iddiaya bir neçə dəlil verirlər. Səbəb qapananda təsir qapanır (cessante causa cessat effectus) müddəasının əksinə, bu müşahidələrdən nəticə çıxarmaq olar: oyadan proses (yəni onun xatirəsi) illərdən sonra da təsir etməkdə davam edir — səbəbi aralıq həlqələrin zənciri ilə dolayı yox, birbaşa oyadan səbəb kimi — necə oyaq şüurda xatırlanan psixik ağrı sonralar da göz yaşı sekresiyasını oyadır; histerik əsasən reministsenziyalardan əziyyət çəkir.
Amma bu belədirsə — psixik travmanın xatirəsi xarici cism kimi, daxil olmasından uzun müddət sonra da hazırda fəaliyyətli amil kimi qəbul edilməlidir və xəstənin bu xatirələrdən və onların görünməsindən heç şüuru yoxdursa — qəbul etməliyik ki, qeyri-şüurlu təsəvvürlər mövcuddur və fəaliyyət göstərirlər.
Amma belələrini histerik fenomenlərin təhlilində yalnız tək-tək tapmırıq — qəbul etməliyik ki, həqiqətən, layiqli fransız tədqiqatçılarının göstərdiyi kimi, bəzi xəstələrdə təsəvvürlərin böyük kompleksləri və mürəkkəb, nəticəli psixik proseslər tamamilə qeyri-şüurlu qalırlar və şüurlu psixik həyatla birgə mövcuddurlar; psixik fəaliyyətin parçalanması rast gəlinir və bu, mürəkkəb histeriyaların anlaşılması üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır.
Bu çətin və qaranlıq sahəyə bir az girməyə icazə verilsin; işlədilən ifadələrin mənasını müəyyən etmək zərurəti nəzəriləşdirici müzakirəni bir qədər bağışlayar.
V. Qeyri-şüurlu və şüura qadir olmayan təsəvvürlər. Psixikanın parçalanması.
Bildiklərimizi şüurlu təsəvvürlər adlandırırıq. İnsanda özşüurluğun möcüzəli faktı var; biz içimizdə yaranan və bir-birini əvəz edən təsəvvürləri obyektlər kimi baxa və müşahidə edə bilirik. Bu, həmişə baş vermir — onsuzda özünümüşahidəyə səbəb nadirdir. Amma bu, bütün insanların qabiliyyətidir — çünki hər kəs deyir: mən bunu və bunu düşünmüşəm. İçimizdə canlı müşahidə etdiyimiz və ya müşahidə edərdik — diqqətimiz olsaydı — təsəvvürləri şüurlu adlandırırıq. Bunlar hər vaxt anında yalnız çox azdırlar; və əgər bunlardan başqa daha başqaları aktual olsaydı — onları qeyri-şüurlu təsəvvürlər adlandırmalı olardıq.
Aktual, amma qeyri-şüurlu və ya şüuraltı təsəvvürlərin mövcudluğu haqqında danışmaq onsuzda lazım görünmür. Bunlar ən gündəlik həyatın faktlarıdır. Həkim çağırışını unutmuşamsa — canlı narahatlıq hiss edirəm. Təcrübədən bilirəm bu hiss nə deməkdir: unudulma. Xatirələrimi yoxlayıram — səbəbi tapmıram, ta ki, çox vaxt saatlar sonra qəflətən şüura çıxır. Amma bütün bu müddət boyu narahatam. Deməli, həmin çağırışın təsəvvürü daim fəaliyyətlidir, deməli daim mövcuddur — amma şüurda deyil. — Məşğul adam səhər ümidsizliyə düşüb. İşi onu tamamilə alır; fəaliyyət müddətində şüurlu düşüncəsi tamamilə məşğuldur və o, öz qəzəbinə düşünmür. Amma qərarlarına təsir edir — başqa halda «hə» deyəcəyi yerdə «yox» deyir. Deməli, xatirə yenə də fəaliyyətlidir, deməli mövcuddur. «Əhval» adlandırdığımız şeyin böyük hissəsi belə mənbədən çıxır — şüurun eşiyi altında mövcud olan və fəaliyyət göstərən təsəvvürlərdən. — Həmçinin bütün həyat sürüşməmiz daim şüuraltı təsəvvürlər tərəfindən təsirlənir. Hər gün görürük — ruhi tənəzzüldə, məsələn paralizin başlanğıcında — maneələr zəifləyir və yox olurlar — hansıları onsuzda bir çox əməli mane edirlər. Amma paralitik — hansı indi qadınlar qarşısında şəhvət sözləri danışır — sağlam günlərdə bunu şüurlu xatirə və mülahizə ilə yox, «instinktiv» və «avtomatik» saxlayıbdı — yəni onu təsəvvürlər saxlayıbdı — hansıları belə əmələ impulsu oyadırdı, amma şüurun eşiyi altında qalırdılar və yenə də impulsu mane edirdilər. — Bütün intuitiv fəaliyyət əksərən şüuraltı olan təsəvvürlər tərəfindən idarə edilir. Onsuzda yalnız ən parlaq, ən intensiv təsəvvürlər özşüurluq tərəfindən qavranılırlar — aktual, amma zəifər təsəvvürlərin böyük kütləsi qeyri-şüurlu qalır.
«Qeyri-şüurlu təsəvvürlərin» mövcudluğuna və fəaliyyətinə qarşı irəli sürülənlər əsasən söz şəkkançılığıdır. Əlbəttə, «təsəvvür» şüurlu
düşüncə terminologiyasından sözdür və deməli «qeyri-şüurlu təsəvvür» ziddiyyətli
ifadədir. Amma təsəvvürün altında duran fiziki proses məzmun və forma etibarilə (kəmiyyətcə yox) eynidir — təsəvvür şüurun eşiyini keçir və ya onun altında qalır. «Təsəvvür substratı» kimi termin qurmaq yetərdi — ziddiyyətdən qaçmaq və həmin ittihamdan yan keçmək üçün.
Deməli, qeyri-şüurlu təsəvvürləri patoloji fenomenlərin səbəbləri kimi qəbul etməyə heç bir prinsipial maneə yoxdur. Amma məsələyə daha dərindən baxanda başqa çətinliklər çıxır. Başqa hallarda qeyri-şüurlu təsəvvürlərin intensivliyi artdıqda — onlar eo ipso şüura çıxırlar. Onlar yalnız az intensivlikdə qeyri-şüurlu qalırlar. Amma anlamaq çətindir: təsəvvür necə eyni anda məsələn canlı motor aktı oyatmaq üçün yetərincə intensiv olsun və şüura çıxmaq üçün yetməsin.
Əvvəllər bir baxışı işarə etmişdim — hansını qısa yolla rədd etməməli görünür. Təsəvvürlərimizin parlaqlığı — bununla onların özşüurluq tərəfindən müşahidə edilə, şüurlu olma qabiliyyəti — qismən onların oyatdığı həzz və ya hoşnutsuzluq hissi ilə, affekt dəyərləri ilə şərtlənir. Əgər təsəvvür birbaşa canlı somatik nəticə oyadırsa — həyacan müvafiq yola axır — hansına onsuzda, ondan çıxaraq, beyində yayılardı — və məhz ona görə ki, bədən nəticələri var — onun psixik qıcıq miqdarının somatikə konversiyası baş verib —, o, başqa halda təsəvvürlər axınında seçiləcəyi parlaqlığı itirir; o, başqaları arasında itir.
Məsələn, kiməsə yemək zamanı güclü affekt olub və «abreaksiya edilməyib». Nəticədə yeməyə cəhdə tündürmə və qusma yaranır — hansı xəstəyə saf bədən simptomu kimi görünür. Uzun müddət histerik qusma davam edir — hipnozda affekt yenilənəndə, danışılanda və ona reaksiya ediləndə yox olur. Şübhəsiz, yeməyə cəhd hər dəfə həmin xatirəni oyadıbdı və qusma aktını oyadıbdı. Amma o, aydın şüura çıxmır — çünki o, indi affektsizdir — qusma diqqəti tamamilə alarkən.
Düşünüləndir ki, bu səbəbdən bəzi təsəvvürlər — hansıları histerik fenomenləri oyadırlar — onların səbəbi kimi tanınmırlar. Amma affektsizləşmiş — çünki konversiya edilmiş — təsəvvürlərin belə nəzərdən qaçması mümkünsüzdür ki, o, səbəb olsun — başqa hallarda təsəvvür kompleksləri şüura çıxmırlar — hansıları affektsizlikdən heç nə demək deyillər. Xəstəlik tarixçələrimizdə buna bir neçə nümunə gətirilib.
Belə xəstələrdə qaydadır: əhval dəyişikliyi, təlaşlılıq, qəzəbli qıcıqlılıq, kədər somatik simptomun görünməsindən əvvəl gedir və ya ondan dərhal sonra gəlir — hər ikisi arta bilir — ta ki, ya sözlə danışmaqla həll baş verir, ya affekt və somatik fenomenlər tədricən yenidən yox olurlar. Birinci baş verdikdə affektin keyfiyyəti həmişə tamamilə anlaşıqlı oldu — hətta onun intensivliyi sağama və həll edəndən sonra xəstənin özünə də tamamilə mütənasibsiz görünməli idi. Deməli, bunlar o təsəvvürlərdir — hansıları intensivdirlər: yalnız güclü bədən fenomenləri yaratmaq üçün yox, həm də müvafiq affekti oyatmaq üçün, assosiasiyaya təsir etmək üçün — qohum düşüncələr onların vasitəsilə üstünlük alırlar —, və yenə də şüurun xaricində qalırlar. Onları şüura gətirmək üçün hipnoz lazımdır — Müşahidə I və II-də kimi — və ya həkimin intensiv köməkçiliyi (Müşahidə IV, V) ən əməkdar axtarışla.
Belə təsəvvürlər — hansıları (aktual olaraq) qeyri-şüurludurlar — nisbi zəif canlılıq üzündən yox, böyük intensivliyə baxmayaraq — şüura qadir olmayan1) təsəvvürlər adlandırıla bilər.
Belə şüura qadir olmayan təsəvvürlərin mövcudluğu patoloji olandır. Sağlamda bütün təsəvvürlər — hansıları əvvəlcə aktual ola bilərlər — yetərincə intensivlikdə həm də şüura çıxırlar. Xəstələrimizdə yan-yana böyük şüura qadir kompleks tapırıq və daha kiçik şüura qadir olmayan təsəvvürlər kompleksi. Təsəvvür edən psixik fəaliyyətin sahəsi onlarda deməli potensial şüur ilə üst-üstə düşmür; amma axırıncı bundan məhduddur. Psixik təsəvvür fəaliyyəti burada şüurluya və qeyri-şüurluya parçalanır — təsəvvürlər şüura qadirlərə və şüura qadir olmayanlara. Deməli, şüurun parçalanması haqqında danışa bilmərik — amma psixikanın parçalanması haqqında danışa bilərik.
1) Bu ifadə birmənalı deyil və ona görə çox arzuolunan şey qoyur; amma «hoffähig» (saraya gedə bilən) analojiyası ilə qurulub — daha yaxşısı olmadığından bu arada istifadə edilsin.
Əksinə, bu şüuraltı təsəvvürlər şüurlu düşüncə ilə də təsirləndirilə və korreksiya edilə bilmirlər. Çox vaxt o vaxtdan məzmunlarını itirmiş keçirişlər söhbət gedir — baş verməmiş hadisələrdən qorxu, xilas üzrə gülüşə və ya sevincə çevrilmiş qorxu. Bu davamlar xatirədən şüurlu düşüncə üçün hər affektivliyi alırlar; somatik fenomenlər oyadan şüuraltı təsəvvür bundan tamamilə toxunulmaz qalır.
Bunun üçün hələ nümunə gətirməyə icazə verilsin: Gənc qadın bir müddət kiçik bacısının taleyi haqda canlı narahatlıqda idi. Bu təəssürat altında başqa cür müntəzəm olan menstruasiya iki həftə uzandı, sol hipoqastrin ağrılığı göründü və iki dəfə xəstə «məyusluqdan» oyanaraq döşəmədə sərt tapıldı. Arxasınca ağır peritonit görüntüləri ilə sol tərəfli ovariya gəldi. Qızdırmamasızlıq, sol ayağın (və belin) kontrakturası xəstəliyi psevdoperitonit kimi göstərirdi və xəstə bir neçə il sonra dünyasını dəyişib otopsiya edildikdə — yalnız hər iki ovariyanın «kiçik-kistoz deqenerasiyası» tapıldı — keçmiş peritonitin qalıqları olmadan. Ağır görüntülər tədricən yox oldular və ovariya, bel əzəllərinin kontrakturasını qoydular — beləliklə gövdə tir kimi sərt idi — və sol ayağın kontrakturasını. Axırıncı hipnozda birbaşa təkliflə aradan qaldırıldı. Bel kontrakturası təsirsiz qaldı. Bu arada bacının məsələsi tamamilə yoluna düşdü və hər ehtimal yox oldu. Amma histerik fenomenlər — hansıları bundan çıxarılmalıdırlar — dəyişmədən davam edirdilər. Güman yaxındır: bunlar müstəqilləşmiş innervasiya dəyişiklikləridir və artıq oyadan təsəvvürə bağlı deyillər. Amma hipnozda xəstə «peritonit»ə xəstələnənə qədər bütün hekayəti danışmağa məcbur edildikdə (onu çox istəmirdi) — bundan dərhal sonra döşəkdə sərbəst oturdu və bel kontrakturası həmişəlik yox oldu. (Ovariya — hansının ilk mənşəyi mütləq qədər qocadır — təsirsiz qaldı.) — Deməli, yenə də aylar boyu patogen təlaş təsəvvürü fəaliyyətli canlılıqda davam edib; və o, proseslərlə hər korreksiyaya tamamilə əlçatmaz idi.
Amma təsəvvür komplekslərinin mövcudluğunu qəbul etməliyiksə — hansıları heç vaxt oyaq şüura çıxmırlar və şüurlu düşüncə ilə təsirlənmirlər — bizimlə artıq bu qədər sadə histeriyalar üçün də psixikanın iki nisbətən müstəqil hissəyə parçalanmasını qəbul etmişik. İddia etmirəm ki, histerik adlandırılan hər şey belə parçalanmaya təməl və şərtə malikdir; amma onsuzda ki, «o psixik fəaliyyətin parçalanması — hansı tanınan haldə double conscience qədər göstərilir — rudimentar şəkildə hər «böyük» histeriyada mövcuddur və bu dissosiasiyaya qabiliyyət və meyl bu nevrozun əsas fenomenidir».
Amma bu fenomenlərin müzakirəsinə girməzdən əvvəl qeyri-şüurlu təsəvvürlər barədə — hansıları somatik görüntüləri oyadırlar — bir qeyd əlavə etmək lazımdır. Yuxarıda danışılan haldakı kontraktura kimi, histerik fenomenlərin çoxu uzun kontinual müddətə malikdir. Güzüştürməliyik və edə bilərikmi güman etməyi: bütün bu müddət boyu oyadan təsəvvür həmişə canlı, aktual mövcuddurmu? İnanıram: hə. Sağlamda psixik fəaliyyətin təsəvvürlərin tez dəyişməsi ilə getdiyini görürük. Amma ağır melanxolunu uzun müddət kontinual eyni ağrılı təsəvvürün içində batmış görürük — hansı daim canlı, aktualdır. Həmçinin güman etmək olar ki, sağlamda da ağır qayğı həmişə mövcuddur — onsuzda o, üz ifadəsini idarə edir — şüur başqa düşüncələrlə dolu olsa belə. Amma psixik fəaliyyətin həmin ayrılmış hissəsi — hansını histerikdə qeyri-şüurlu təsəvvürlərlə dolu düşünürük — adətən elə yoxsul onlarla yüklənib, elə xarici təəssüratların dəyişməsinə əlçatmazdır ki, burada bir təsəvvürün daimi canlılığı mümkün güman edə bilərik.
Əgər bizə — Binet və Janet kimi — psixik fəaliyyətin bir hissəsinin ayrılması histeriyanın mərkəzində dayanır görünürsə — bu fenomen haqda mümkün qədər aydınlıq axtarmağa borcluduq. Artıq asan insanların düşünmə adətinə düşürlər — substantiv arxasında substansiya güman etmək; «Bewußtsein», «conscience» altında tədricən bir şey anlamaq; və metaforik lokal münasibətləri işlətməyə öyrəşəndə — «Unterbewußtsein» kimi —, vaxt keçdikcə həqiqətən təsəvvür formalaşır — hansında metafora unudulub və hansı il real kimi rahat manipulyasiya edirlər. Onda mifologiya hazırdır.
Bütün düşüncəmizə yoldaş və köməkçi kimi məkan təsəvvürləri irəli atılırlar və biz məkan metaforalarında danışırıq. Belə işıqda duran ağacın gövdəsinin və qaranlıqda köklərinin təsvirləri ya binanın və onun qaranlıq zirzəmisinin təsvirləri az qala məcburi yaranırlar — aydın şüur sahəsində olan təsəvvürlərdən və heç vaxt özşüurluğun aydınlığına çıxmayan qeyri-şüurlulardan danışanda. Amma həmişə özümüzü saxlayırıqsa — burada hər məkanlı metaforadır — və beyində lokalizasiya etməyə yoldaş edilmiriksə — şüur və şüuraltı haqda danışa bilərik. Amma yalnız bu ehtiyatla.
Öz nitq rəsmlərimizin aldatmasına yol verməməkdən əminik — həmişə xatırlayırıqsa: onsuzda eyni beyindir və çox ehtimal ki, eyni böyük beyin qabığı — hansıarda şüurlu da, qeyri-şüurlu da təsəvvürlər yaranırlar. Bu, necə mümkündür — demək olmur. Amma biz beyin qabığının psixik fəaliyyətindən onsuzda o qədər az bilirik ki, daha bir müəmmalı mürəkkəblik bizim sonsuz biliyimizin yoxluğunu az qala artırmaz. Faktı qəbul etməliyik: histeriklərdə psixik fəaliyyətin bir hissəsi oyaq şəxsin özşüurluğunun qavramasına əlçatmazdır və beləliklə psixika parçalanıbdır.
Psixik fəaliyyətin belə bölünməsinin hamıya tanış hali histerik tutmadır — bəzi formalarında və mərhələlərində. Onun başlanğıcında şüurlu düşüncə çox vaxt tamamilə sönüb; amma sonra tədricən oyanır. Bir çox ağıllı xəstədən bu etirafı eşidirik: şüurlu Mənləri tutma müddətində tamamilə aydın idi və maraq və təəccüb ilə bütün o dəlilikləri müşahidə edirdilər — hansıları icra edib və danışırdılar. Belə xəstələr sonra (yanlış) rəydə olurlar ki, yaxşı iradə ilə tutmanı mane edə bilərdilər — və onu özlərinə günah yazmağa meyllidirlər. «Bunları etməməli idilər.» (Simulyasiyanın öz-özünü ittihamları da əsasən bu hiss üzərində dayanırlar.) Növbəti tutmada şüurlu Mən prosesləri əvvəlki kimi az idarə edə bilir. — Deməli, şüurlu oyaq Mənin düşüncəsi və təsəvvürləri dayanıblar yan-yana o təsəvvürlərlə — hansıları onsuzda qeyri-şüurlunun qaranlığında — indi əzələlik üzərində, dil üzərində, hətta təsəvvür fəaliyyətinin böyük hissəsi üzərində də hakimiyyəti qazanıblar — və psixikanın parçalanması açıqdır.
Amma yalnız psixik fəaliyyətin deyil, şüurun parçalanması adına layiq olanlar Binetin və Janetin tapıntılarıdır; məlumdur ki, bu müşahidəçilər xəstələrinin «şüuraltı» ilə əlaqəyə girməyə nail olublar — psixik fəaliyyətin həmin hissəsi ilə — hansı haqda şüurlu oyaq Mən heç nə bilmir; və onlar bəzi halda burada bütün psixik funksiyaları sübut ediblər — özşüurluğu da daxil olmaqla. Çünki orada əvvəlki psixik proseslərin xatirəsi tapılır. Bu yarım-psixika deməli tamamilə tamdır — özündə şüurlu. Parçalanmış psixika hissəsi bizim haldə «qaranlığa verilib» — necə titanlar Etna boğazına zəncirləniblər — yeri titrədə bilərlər, amma heç vaxt işıqda görünmürlər. Janetin haldə dövlətin tam bölünməsi baş verib. Hələ ranq fərqi ilə. Amma bu da yox olur — iki şüur yarısı növbələşəndə — tanınan double conscience halında kimi — və qabiliyyətlərində fərqlənmədikdə.
Amma o təsəvvürlərə qayıdaq — hansıları xəstələrimizdə histerik fenomenlərinin səbəbləri kimi sübut etmişdik. Onların hamısını düz «qeyri-şüurlu» və «şüura qadir olmayan» adlandırmaqdan çox uzaqdır. Nadir refleks oyadan tamamilə şüurlu təsəvvürdən o təsəvvürə qədər — hansı heç vaxt oyaqlıqda yox, yalnız hipnozda şüura çıxır — bütün qaranlıqlıq və qeyri-aydınlıq dərəcələri üzrə az qala kəsilməz pilləli nərdivan gedir. Yenə də sübutun verildiyini hesab edirik: histeriyanın yüksək dərəcələrində psixik fəaliyyətin parçalanması mövcuddur — və yalnız o, xəstəliyin psixik nəzəriyyəsini mümkün edir.
Bu fenomenin səbəbi və yaranması haqda nə ehtimalla demək və ya güman etmək olar?
P. Janet — hansına histeriya təlimi o qədər nəhəng borcludur və hansı ilə çox məxrəclərdə üst-üstə düşürük — burada bir baxış inkişaf etdirib — hansını bizimkimə çevirə bilmirik:
Janet düşünür: «şəxsiyyətin parçalanması» ilkin ruhi zəiflik üzərində dayanır (insuffisance psychologique); hər normal ruhi fəaliyyət müəyyən «sintez» qabiliyyətini güman edir — bir neçə təsəvvürü kompleksə bağlamaq mümkünlüyünü. Belə sintetik fəaliyyət onsuzda müxtəlif hiss qavramalarının ətrafın təsvirinə birləşməsidir; psixikanın bu göstərişini histeriklərdə normadan dərin aşağıda tapırlar. Normal insan — diqqəti maksimal bir məxrəcə yönəldilibsə, məsələn bir hisslə qavramaya — keçici olaraq başqa hisslərin təəssüratlarını appersepsiya etmək qabiliyyətini itirir — yəni şüurlu düşüncəyə almaq. Histeriklərdə bu, hər xüsusi diqqət konsentrasiyası olmadan belədir. Hansısa şeyi qavrananda — başqa hiss qavramaları üçün əlçatmazdırlar. Hətta bir hissin təəssüratlarını toplu qavramağa da qadir deyillər; məsələn, yalnız bədən yarısının toxunma qavramalarını appersepsiya edə bilirlər; o biri tərəfin təəssüratları mərkəzə gəlirlər, hərəkət koordinasiyası üçün istifadə edilirlər, amma appersepsiya edilmirlər. Belə insan hemyanestezikdir.
Normal insanda təsəvvür böyük sayda başqalarını assosiativ şüura çağırır — hansıları birincisi ilə məsələn dəstəkləyici və ya maneə edici münasibətə girirlər — və yalnız maksimal canlı təsəvvürlər belə üstü-üstə güclüdürlər ki, assosiasiyalar şüurun eşiyi altında qalırlar. Histeriklərdə bu həmişə belədir. Hər təsəvvür bütün, az ruhi fəaliyyəti işə alır; bu, xəstələrin həddindən artıq affektivliyini şərtləndirir.
Öz psixikasının bu xüsusiyyətini Janet histeriklərin «şüur sahəsinin daralması» adı ilə göstərir — «baxış sahəsinin daralması» ilə analojiyada. Appersepsiya edilməyən hiss təəssüratları və oyadılmış, amma şüura çıxmayan təsəvvürlər adətən əlavə nəticələr olmadan sönürlər; bəzən amma yığılırlar və komplekslər qururlar: şüurdan alınmış psixik qat, şüuraltı.
Histeriya — əsasən psixikanın bu parçalanması üzərində dayanan — «une maladie de faiblesse»dür (zəiflik xəstəsidir); və ona görə ən tez inkişaf edir — ilkin zəif psixikaya əlavə zəiflədici təsirlər təsir edəndə və ya yüksək tələblər qoyulanda — hansılarına qarşı ruhi güc daha az görünür.
Baxışlarının bu təsvirində Janet onsuzda histeriyaya meyl sualına cavab verib; typus hystericus üzrə (bu sözü eyni mənada alırıq — necə typus phthisicusdan danışırıq və onun altında uzun, ensiz qəfəsi, kiçik ürəyi və s. anlayırıq). Janet doğma ruhi zəifliyin müəyyən formasını histeriyaya meyl hesab edir. Bunun əksinə bizim baxışımızı qısaca aşağıdakı kimi formul edərdik: Şüurun parçalanması onsuzda baş vermir ki, xəstələr zəifbəhldirlər — xəstələr zəifbəhl görünür, çünki onların psixik fəaliyyəti bölünübdür və şüurlu düşüncəyə yalnız qabiliyyətin bir hissəsi mövcuddur. Typus hystericus kimi — histeriyaya meylin bütün məzmunu kimi — ruhi zəifliyi görmək olmaz.
Birinci müddəanın nə demək olduğu nümunə ilə aydınlaşa bilər. Bir çox dəfə xəstələrimizin birində (Cäcilie M. xanımda) aşağıdakı gedişi müşahidə edə bildik: nisbi yaxşı halda histerik simptom görünür: əzablı, obsesyon hallusinasiya, nevralliya və s. — hansının intensivliyi bir müddət artır. Bununla eyni anda ruhi qabiliyyət kontinual azalır və bir neçə gündən hər yad etirafçı xəstəni zəifbəhl adlandırmalıdır. Sonra onu qeyri-şüurlu təsəvvürdən (çox vaxt onsuzda keçmiş psixik travmanın xatirəsindən) azad edirlər; ya həkim hipnozda, ya onda ki, o, qəflətən həyacanlanma vəziyyətində canlı affekt altında məsələni danışır. Onda o, yalnız sakit və şən olmur — əzablı simptomdan azad edilmiş —, həmişə yenidən ən zəngin, aydın intellektə, anlayışının və hökmünün dəqiqliyinə təəccüb edirdilər. Üstünlüklə (möhtəşəm) şahmat oynayırdı — və sevincdən iki oyunu eyni anda — hansı az qala ruhi sintezin çatışmazlığının işarəsi deyil. Təəssürat qaçınılmazdı: belə gedişdə qeyri-şüurlu təsəvvür psixik fəaliyyətin daim artan hissəsini özünə çəkir; hansı qədər bu baş verir, bir o qədər şüurlu düşüncənin payı kiçiklənir — ta o, tamamilə imbesilliyə düşənə qədər; amma o, maraqlı dərəcədə dəqiq Vyana ifadəsi ilə «beisammen» (özündə) olanda — əmin ruhi qabiliyyətinə malikdir.
Normal vəziyyətlərin müqayisəsində diqqətin konsentrasiyasını yox, preokkupasiyanı işə almaq istərdik. İnsan canlı təsəvvürlə — məsələn qayğı ilə — «preokkupasiyalı»dırsa — onun ruhi qabiliyyəti oxşar şəkildə aşağı salınır.
Hər müşahidəçi əsasən öz müşahidə obyektlərinin təsiri altındadır və inanmaq istərdik ki, Janetin baxışı əsasən o zəifbəhl histeriklərin ətraflı öyrənilməsində formalaşıb — hansıları xəstəxanada ya sığınacaqdadırlar — çünki xəstəliyinə və onunla şərtlənmiş ruhi zəifliyə görə həyatda saxlana bilmirlər. Təhsil görmüş histeriklərin müşahidəmiz bizə onların psixikası haqda əsaslı fərqli rəyə məcbur edir. İnanırıq: «histeriklər arasında ruhi cəhətdən ən aydın, iradəsi ən güclü, xarakterli və tənqidi ən inkişaf etmiş insanları tapmaq olar». Real, dəyərli psixik istedatın heç bir ölçüsü histeriya ilə istisna edilmir — hətta çox vaxt xəstəliklə real göstəriş mümkünsüz olursa da. Axı histeriyanın müqəddəs hamisi Müqəddəs Tereza — ən böyük praktik dəyərli qadın idi.
Amma əlbəttə, həm də aldanlıığın, yararsızlığın və iradə zəifliyinin heç bir ölçüsü histeriyadan qorunmur. Hər şeydən onu çıxarsaq da — hansı yalnız xəstəliyin nəticəsidir — zəifbəhl histeriklərin tipini tez-tez olan kimi qəbul etməliyik. Yalnız burada da söhbət torpid, flegmatik aldanlıqdan yox, daha çox ruhi hərəkətliliyin həddindən artıq dərəcəsindədir — hansı yararsız edir. İlkin meyl sualını sonra müzakirə edəcəyəm. Burada yalnız müəyyənləşdirilsin: Janetin rəyi — ruhi zəiflik ümumiyyətlə histeriyanın və psixik parçalanmanın altında durur — qəbul edilə bilməz.
Janetin rəyinin tam əksinə mən düşünürəm: çox sayda halda desaqreqasiyanın altında psixik üst göstəriş durur — iki heterogen təsəvvür sırasının adətən çevrilmiş birgə mövcudluğu. Çox vaxt işarə edilib ki, biz tez-tez yalnız «mexanik» fəaliyyətdəyik — şüurlu düşüncəmizdə təsəvvür sıraları axarkən — hansıların fəaliyyətimizlə ortaq heç nə yoxdur; amma həm də şübhəsiz psixik göstərişlərə qadirlər — düşüncələrimiz «başqa yerdə məşğul» olanda; necə düzgün və müvafiq tonla oxuyuruq — amma sonra onsuzda bilmirik, nə oxumuşuq.
Belələrinin bütün kütləsi var görünür — mexaniklərdən — toxuculuq, skala oyunları kimi — daha böyüklərə qədər — hansıları onsuzda bir az ruhi göstəriş şərtləndirirlər — hansıları bir çox insan yarı-diqqətlə icra edirlər. Xüsusilə belələri — hansıları böyük canlılıqda monoton, sadə, qıcıqsız məşğulluq ilə əzablanırlar və əvvəlcə düz qəsdən başqa nəyə düşünmək üçün özlərinə əyləncə yaradırlar. (Anna O.nun «özəl teatrı», xəstəlik tarixçəsi № I.) Başqa, amma oxşar hal — maraqlı təsəvvür sırası — məsələn oxu, teatrdan və s. çıxan — özünə yol açır və itələyir. Bu itələmə daha enerjili — yad təsəvvür sırası güclü «affektiv vurğulanmış»dırsa: qayğı, sevgili həsrəti kimi. Onda yuxarıda toxunulan preokkupasiya vəziyyəti var — hansı bir çox insana mülayim mürəkkəblikli göstərişlər yenə yaratmağa mane olmur. Sosial münasibətlər çox vaxt belə intensiv düşüncənin də ikinləşməsini məcbur edirlər — necə qadın əzablı qayğıda və ya ehtiraslı həyacanlanmada sosial öhdəliklərini və mehriban sahibə funksiyalarını icra edir. Bu növün daha kiçik göstərişlərini hamımız peşədə bitiririk; amma özünümüşahidə hamıya nəticə verir görünür: affektiv təsəvvür qrupu assosiativ olaraq vaxtaşırı oyadılmır — amma daim aktual psixikada mövcuddur, şüura çıxır — necə canlı xarici təəssürat ya iradi akt onu işə almır.
Həmçinin insanlarda — hansıları adətən adi fəaliyyət yanında oyaq yuxuları axıtmırlar — bəzi vəziyyətlər böyük müddətlər üzrə belə yan-yana mövcudluğu şərtləndirirlər: xarici həyatın dəyişən təəssüratları və reaksiyaları ilə affektiv vurğulanmış təsəvvür qrupunun. «Post equitem sedet atra cura» (atlı arxasında qara qayğı oturur). Belə vəziyyətlər başqalarından əvvəl sevimli insanların xəstə baxımı və sevgi meylidir. Təcrübədən xəstə baxımı və seksual affekt histeriklərin əksər dəqiq təhlil edilmiş xəstəlik tarixçələrində də baş rolu oynayırlar.
Güman edirəm: adətən çevrilmiş ya affektli həyat vəziyyətləri ilə şərtlənmiş psixik qabiliyyətin ikinləşməsi real patoloji psixika parçalanmasına əsaslı şəkildə meyl yaradır. O, buna keçir — iki birgə mövcud təsəvvür sırası artıq eyni xarakterli məzmuna malik olmadıqda, onlardan biri şüura qadir olmayan təsəvvürləri saxlayırsa: müdafiə edilmişləri və hipnoid vəziyyətlərdən çıxanları. Onda iki vaxtaşırı ayrılmış axının — sağlamda həmişə yenidən baş verən — birləşməsi mümkünsüzdür və qeyri-şüurlu psixik fəaliyyətin ayrılmış sahəsi daim qurulur. Histeriyanın bu psixik parçalanması sağlamın «ikiqat Mən»inə münasibətdə necə davranır — hipnoidin normal mürgülü düşüncələrə. Burada amneziya patoloji keyfiyyəti şərtləndirir — orada təsəvvürlərin şüura qadir olmaması.
Müşahidə I (Anna O.) — hansına mən həmişə qayıtmalıyam — gedişə aydın baxış verir. Qız tam sağlamlıqda öyrəşmişdi: məşğulluqları yanında fantaz təsəvvür sıralarını axıtmağa. Avtohipnoza əlverişli vəziyyətdə təlaş affekti mürgülü düşüncələrə daxil olur və hipnoid yaradır — hansı üçün amneziya mövcuddur. Bu, müxtəlif fürsətlərdə təkrarlanır; onun təsəvvür məzmunu tədricən getdikcə zənginləşir; amma hələ də tamamilə normal oyaq düşüncənin vəziyyəti ilə növbələşir.
4 aydan sonra hipnoid vəziyyət xəstəni tamamilə ələ alır; ayrı-ayrı hücumların birləşməsi ilə état de mal formalaşır — ağır kəskin histeriya. Bir neçə aylıq müddətdə müxtəlif formalarda (somnambul dövr) o, zorla kəsilir və indi yenidən normal psixik davranış ilə növbələşir. Amma bunda da somatik və psixik fenomenlər davam edirlər — hansıları haqda burada bilirik: onlar hipnoidin təsəvvürləri üzərində dayanırlar (kontraktura, hemyanesteziya, dilin dəyişməsi). Bununla sübut edilib: normal davranış müddətində də hipnoidin təsəvvür kompleksi — «şüuraltı» — aktualdır, psixikanın parçalanması davam edir.
Belə inkişafın ikinci nümunəsini gətirə bilmirəm. Amma inanıram ki, bu, travmatik nevrozun formalaşmasına bir az işıq salır. Bundada qəzadan sonrakı ilk günlərdə xatirə ilə qorxu-hipnoid təkrarlanır: bu, həmişə daha tez-tez baş verdikcə — onun intensivliyi o qədər azalır ki, o artıq oyaq düşüncə ilə növbələşmir, amma yalnız onun yanında mövcuddur. İndi o kontinual olur və somatik simptomlar — hansıları əvvəllər yalnız qorxu tutmasında idilər — daimi mövcudluq qazanırlar. Amma yalnız güman edə bilirəm ki, belə baş verir — belə hali təhlil etməmişəm.
Freudun müşahidələri və təhlilləri sübut edirlər: psixikanın parçalanması həm də «müdafiə» ilə — şüurun ağrılı təsəvvürlərdən könüllü uzaqlaşması ilə şərtlənə bilər. Amma yenə də yalnız bəzi insanlarda — hansılarına ona görə psixik xüsusi xasiyyət yazmalıyıq. Normal insanlarda belə təsəvvürlərin sıxışdırılması müyəssərdir — və onda onlar tamamilə yox olurlar — ya müyəssər deyil — və onda onlar həmişə yenidən şüurda görünirlər. Həmin xüsusi xasiyyət nədədir — demək bilmirəm. Yalnız güman etməyə cəsarət edirəm: hipnoidin köməyi lazımdır — müdafiə ilə yalnız tək konversiya edilmiş təsəvvürlər qeyri-şüurlu qurulanda yox, real psixika parçalanması icra edilməlidirsə. Avtohipnoz necə deyərlər sahəni qurdu — qeyri-şüurlu psixik fəaliyyətin — hansına müdafiə edilmiş təsəvvürlər daxilə itələnirlər. Amma necə olsa da, «müdafiə»nin patogen əhəmiyyəti faktını qəbul etməliyik.
Amma inanmıram ki, müzakirə edilmiş, yarım anlaşılan proseslərlə psixik parçalanmanın genenizi az qala tükənir. Belə, yüksək dərəcəli başlayan histeriyalar əksərən bir müddət sindromu müşahidə etdirirlər — hansını kəskin histeriya adlandırmaq olar. (Kişi histeriklərinin anamnezlərində bu xəstəlik formasına adətən belə adla rastlaşırıq: beyin iltihabı; qadın histeriyalarında ovariya buna diaqnoz verir: qarın pərdəsi iltihabı.)
Histeriyanın bu kəskin mərhələsində psixotik xüsusiyyətlər çox aydındırlar: manik və qəzəbli həyacanlanma vəziyyətləri, histerik fenomenlərin tez dəyişməsi, hallusinasiyalar və s. Belə vəziyyətdə psixikanın parçalanması bəlkə də başqa şəkildə baş verir — necə yuxarıda təsvir etməyə cəhd etdik.
Bəlkə də bu bütün mərhələ uzun hipnoid vəziyyət kimi baxılmalıdır — hansının qalıqları qeyri-şüurlu təsəvvür kompleksinin nüvəsini verirlər — oyaq düşüncə isə ona amnestikdir. Belə kəskin histeriyanın yaranma şərtləri bizə əksərən məlum deyillər (Anna O.da gedişini ümumi qüvvədə olan hesab etməyə cəsarət etmirəm), onda bu, başqa bir — yuxarıda müzakirə edilənlərdən fərqli — irrasional adlandırıla bilən psixik parçalanma növü olardı.1) Və əmin ki, bu prosesin daha başqa növləri də mövcuddurlar — gənc psixoloji biliyə hələ yaxalanmamışdırlar. Çünki əmin bu sahədə yalnız ilk addımları atmışıq və sonrakı təcrübələr bu günkü baxışları əsaslı şəkildə yenidən quracaqlar.
İndi sual edək: psixik parçalanmanın son illərdə qazanılmış biliyi histeriyanın anlaşılması üçün nə verdi. Çox və əhəmiyyətli görünür.
1) Amma qeyd etməliyəm: məhz ən yaxşı bilinən və ən şəffaf böyük histeriya halında — manifest double conscience ilə — məhz Anna O.da (Müşahidə I) kəskin mərhələdən xronikiyə heç qalıq keçirilməyib və axırıncının bütün fenomenləri onsuzda «inkubasiya müddətində» hipnoidlərdə və affekt vəziyyətlərində yaradılmışdırlar.
Bu bilik görünən saf somatik simptomları təsəvvürlərə qaytarmağı mümkün edir — hansıları xəstələrin şüurunda tapılmırlar. Buraya yenidən girmək artıqdır.
O, tutmanı qeyri-şüurlu təsəvvür kompleksinin göstərişi kimi ən azı qismən anlamağı öyrətdi (Şarko).
O, həm də histeriyanın psixik xüsusiyyətlərinin bəzilərini izah edir — və bu məxrəc bəlkə də daha ətraflı işlənməyə layiqdir.
«Qeyri-şüurlu təsəvvürlər» heç vaxt ya heç nadir və çətin oyaq düşüncəyə çıxmırlar — amma onu təsirləndirirlər. Əvvəlcə təsirləri ilə — məsələn tamamilə anlaşılmaz, mənasız hallusinasiya xəstəni əzablayanda — hansının mənası və motivasiyası hipnozda aydın olur.
Sonra assosiasiyaya təsir edirlər — ayrı-ayrı təsəvvürləri daha canlı edirlər — necə onlar onsuzda qeyri-şüurludan gələn bu gücləndirmə olmadan olardılar. Beləliklə, xəstələrə müəyyən təsəvvür qrupları müəyyən məcburiyyətlə itələnirlər — hansıları haqda düşünməliyirlər. (Oxşardır: Janetin hemyanestezikləri onsuzda həssassız əllərinin dəfələrlə toxunmasını hiss etmirlər — amma istənilən rəqəm deməyə çağırılanda həmişə hansını seçirlər ki, hansı toxunmaların rəqəminə uyğundur.) Bundan sonra əhval vəziyyətini, əhval-ruhiyyəni idarə edirlər. Anna O. xatirələrini açarkən əvvəllər canlı affektlə bağlı olana yaxınlaşsaydı — müvafiq əhval-ruhiyyə onsuzda günlər əvvəl göründü — xatirə hələ hipnotik şüurda belə aydın görünməmişdən əvvəl,
Bu, bizə «kaprizləri» — xəstələrin açıqlanmamış, əsaslandırılmamış, oyaq düşüncə üçün motivsiz əhvalsızlıqlarını anlaşılır edir. Histeriklərin impressionabilliyi əsasən sadəcə onların ilkin qıcıqlanabilirliyi ilə şərtlənir; amma canlı affektlər — hansılarına nisbətən cüzvi səbəblərlə düşürlər — daha anlaşılan olurlar — nəzərə alsaq ki, «parçalanmış psixika» kamerafonun notuna rezonator kimi təsir edir. «Qeyri-şüurlu» xatirələri oyadan hər hadisə bu usurasiya edilməmiş təsəvvürlərin bütün affekt gücünü azad edir və oyadılan affekt onda tamamilə mütənasib deyil — hansına yalnız şüurlu psixikada yaranardı.
Yuxarıda (s. 203) xəstədən danışıldı — hansının psixik göstərişi həmişə qeyri-şüurlu təsəvvürlərinin canlılığı ilə əks mütənasiblikdədir. Şüurlu düşüncəsinin aşağı salınması qismən — amma yalnız qismən — xüsusi növ «diqqətsizlik» üzərində dayanır: hər momentli «absensdən» sonra — hansıları daim baş verirlər — bilmir, absens müddətində nə haqda düşünüb. O, «condition prime» və «seconde» arasında dalğalanır — şüurlu və qeyri-şüurlu təsəvvür kompleksi arasında. Amma onun psixik göstərişi yalnız bununla azalmır və də qeyri-şüurludan onu idarə edən affekt ilə də. Onun oyaq düşüncəsi belə vəziyyətdə enerjisizdir, hökmü uşaqlıqdır — necə deyirlər, düz imbesil görünür. Mən düşünürəm bu, orada əsaslandırılıb: oyaq düşüncəyə daha az enerji mövcuddur — psixik həyacanın böyük kütləsi qeyri-şüurlu tərəfindən işə alındıqda.
Əgər bu, yalnız vaxti olursa — parçalanmış psixika daim həyacandadırsa — necə Janetin hemyanesteziklərində — hansılarında hətta bədən yarısının bütün hissləri yalnız qeyri-şüurlu psixika tərəfindən qavranılırlar —, oyaq düşüncə üçün beyin göstərişindən elə az qalır ki, bununla ruhi zəiflik tamamilə izah edilir — hansını Janet təsvir edir və ilkin hesab edir. Az insanlardan deyərəm Ulandın Bertran de Bornu kimi: «onlara heç vaxt ruhlarının yarısından çox lazım olmur». Əksəriyyət belə psixik enerjisinin azalmasında məhz zəifbəhldirlər.
Bu ruhi parçalanma ilə şərtlənmiş ruhi zəiflik üzərində görünür bəzi histeriklərin nəticəli xüsusiyyəti də dayanır: onların süqestivliyi. (Deyirəm «bəzi histeriklərin» — çünki əmindir ki, bu növ xəstələr arasında hökmə ən əmin, tənqidi ən inkişaf etmiş insanları da tapmaq olar.)
Süqestivlik altında əvvəlcə yalnız təsəvvürlərə və təsəvvür komplekslərinə (hökmələrə) tənqidsizliyi anlayırıq — hansıları öz şüurunda yaranırlar ya xaricdən oraya daxil edirlər — yad nitq dinləməklə ya oxu ilə. Şüura təzə çıxan belə təsəvvürlərin hər tənqidi buna dayanır: onlar assosiativ başqalarını oyadırlar — və onların arasında belələri də — hansıları ilə uyğun gəlmirlər. Onlara müqavimət deməli — Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr. 14 — potensial şüurun sahibliyindən asılıdır — belə müqavimətli təsəvvürlərə — və onun gücü təzə təsəvvürlərin canlılığı ilə xatirədən oyadılanların nisbətinə uyğundur. Bu nisbət normal intellektlərdə də çox fərqlidir. Bizim «intellektual temperament» adlandırdığımız əsasən bundan asılıdır. Sanqvinik — yeni insanlar və şeylər həmişə ovuşturan — yəqin ki, elədir, çünki xatirə təsvirlərinin intensivliyi yeni təəssüratların intensivliyi ilə müqayisədə daha sakit, «flegmatik» insanlardakından azdır. Patoloji vəziyyətlərdə təzə təsəvvürlərin üstünlüyü böyüyür və onlara müqavimətsizlik o qədər daha çox — xatirə təsvirləri nə qədər az oyadılırlar — deməli assosiasiya nə qədər zəif və yoxsuldur; belə onsuzda yuxuda və yuxuda, hipnozda, ruhi enerjinin hər azalmasında — hansı müddətdə təzə təsəvvürlərin canlılığı zədələnmir.
Histeriyanın qeyri-şüurlu, parçalanmış psixikası əmin süqestivlidir — təsəvvür məzmununun yoxsulluğu və natamamlığı üzündən. Amma bəzi histeriklərin şüurlu psixikasının süqestivliyi də görünür buna dayanır. Onların ilkin meyliləri üzrə qıcıqlanabilirlər; təzə təsəvvürlər onlarda böyük canlılıqdadırlar. Əksinə, əsl intellektual fəaliyyət — assosiasiya — aşağı salınıbdır — oyaq düşüncəyə — «qeyri-şüurlu»nun ayrılması üzündən — yalnız psixik enerjinin bir hissəsi mövcuddur.
Bununla avto- necə yad süqestiyalara müqavimətliliyi azalıb və bəzən məhv edilib. Onların iradəsinin süqestivliyi də görünür yalnız buradan çıxır. Hallusinator süqestivlik əksinə — hansı hər hiss qavraması təsəvvürünü dərhal qavramanın özünə çevirir — hər hallusinasiya kimi, qavrama orqanının qıcıqlanabilirliyinin anomal dərəcəsini tələb edir və yalnız psixik parçalanmadan çıxarıla bilməz.
VI. Doğma meyl; histeriyanın inkişafı.
Bu təsvirlərin demək olar hər mərhələsində qəbul etməli oldum: bizim anlaşılmasına can atan əksər görüntülər həm də doğma xüsusi xasiyyət üzərində dayana bilirlər. Bu, faktların müəyyənləşdirilməsindən uzaq gedən hər izahdan yaxalanır. Amma həm də histeriyaya yoluxma qabiliyyəti mütləq insanların xüsusi xasiyyətinə bağlıdır və cəhd bəlkə də tamamilə bəhrəsiz olmaz — bunu bir az daha dəqiq müəyyən etmək.
Yuxarıda açdım — Janetin baxışı niyə qəbul edilə bilməz: histeriyaya meyl doğma ruhi zəiflik üzərində dayanır. Praktik — hansı ev həkimi kimi histerik ailələrin üzvlərini bütün yaş mərhələlərində müşahidə edir — mütləq əksinə bu meyli artıqda yox, çatışmazlıqda axtaracaq. Sonralar histerik olan adolesentlər xəstəliyindən əvvəl əksərən canlıdırlar, istedadlıdırlar, ruhi maraqlarla doludurlar; onların iradə enerjisi çox vaxt görkəmlidir. Onlara o qızlar aiddirlər — hansıları gecə qalxırlar — valideynlərinin həddindən artıq yorğunluqdan qorxaraq qadağan etdiyi hansısa təlimi gizlicə işləmək üçün. Düşüncəli hökm qabiliyyəti mütləq onlara başqa insanlardan daha bol verilməyib. Amma onların arasında sadə, kütdüru ruhi lənglik və aldanlıq nadir tapılır. Onların psixikasının daşan məhsuldarlığı dostlarımdan birini iddiaya gətirdi: histeriklər bəşəriyyətin çiçəyidirlər — əlbəttə, sterildirlər, amma dolmalaq güllər qədər də gözəldirlər.
Onların canlılığı və rahatlıqsızlığı, sensasiyalara və ruhi fəaliyyətə ehtiyacları, monotonluğu və darıxsıqlığı dözmə qabiliyyətsizliyi belə formul edə bilərlər: onlar o insanlara aiddirlər — hansıların sinir sistemi rahatlıqda həyacanın artığını azad edir — hansı istifadə tələb edir (s. 172). Pubertet inkişafı müddətində və onun nəticəsində ilkin artıqya o hələ həyacanın nəhəng artımı qoşulur — hansı oyanan seksuallıqdan, cinsi vəzilərdən çıxır. İndi patoloji fenomenlər üçün sərbəst sinir həyacanın həddindən artıq miqdarı mövcuddur: amma bunun üçün ki, onlar histerik xəstəlik fenomenləri formasında görünsünlər — açıqdır hələ fərdin başqa, spesifik xüsusi xasiyyəti lazımdır. Çünki canlı, həyacanlı insanların böyük əksəriyyəti yenə də histerik olmurlar.
Bu xüsusi xasiyyəti yuxarıda yalnız qeyri-müəyyən və məzmonsuz sözlərlə göstərə bildim: «sinir sisteminin anomal qıcıqlanabilirliyi». Amma bəlkə də daha uzağa getmək və demək olar: bu abnormallıq məhz oradadır — belə insanlarda hissin sinir aparatlarına — hansıları de norma yalnız periferik qıcıqlara əlçatandırlar — və veqetativ orqanların aparatlarına — hansıları güclü müqavimətlərlə mərkəzi sinir sistemindən izolyediliblər — mərkəzi orqanın həyacanı axa bilər. Həmişə mövcud olan həyacan artığının bu təsəvvürü — hansına hissi, vazomotor və visseral aparatlar əlçatandırlar — bəlkə də onsuzda bir neçə patoloji fenomeni örtür.
Belə tərkibli insanda diqqət zorla bədən hissəsinə konsentrasiya edildikdə — müvafiq hiss aparatının «diqqət yolaçması» (Ekner) normal ölçünü üstələyir; sərbəst, üzən həyacan necə deyərlər bu yola özünü qoyur və lokal hiperalgiya yaranır — hansı şərtləndirir: hansısa şərtlənmiş bütün ağrılar maksimal intensiv olurlar, bütün xəstəliklər «dəhşətli» və «dözülməz»dirlər. Amma bir dəfə hiss yolu tutan həyacan miqdarı onu həmişə yenidən tərk etmir — normal insanda kimi; o, yalnız durmur, amma hər təzə həyacan axını ilə artır. Belə yüngül oynaq travmasından sonra oynaq nevrozu inkişaf edir; ovariya şişkinliyinin ağrı hissləri daimi ovariya olurlar.
Dövranın sinir aparatları normaldakından serebral təsirə əlçatandırlar: nervoz ürək döyünməsi, sinkopeyə meyl, həddindən artıq qızarmaq və ağartmaq və s. mövcuddur.
Amma əlbəttə, yalnız mərkəzi təsirlərə qarşı periferik sinir aparatları daha asan qıcıqlanabildirlər: onlar adekvat, funksional qıcıqlara da həddindən artıq və perverst şəkildə reaksiya edirlər. Ürək döyünməsi mülayim səyi ruhi həyacanlanma kimi izləyir, vazomotorlar arteriyaları kontraksiyaya gətirirlər («ərimək üzrə olan barmaqlar») — heç bir psixik təsir olmadan. Və məhz necə yüngül travmadan oynaq nevrozu izləyir — belə qısa bronxitdən nervoz astma və həzm pozğunluğundan tez-tez kardialgiya qalırlar. Deməli qəbul etməliyik: mərkəzi mənşəli həyacan miqdalarına əlçatanlıq ümumi anomal qıcıqlanabilirliyin yalnız spesial halıdır1) — hətta mövzumuz üçün ən vacib olsa da.
Ona görə də düşünmürəm ki, bu simptomların köhnə «refleks nəzəriyyəsi» — hansını bəlkə də sadəcə «nervoz» adlandırmaq daha yaxşı olardı — amma hansı histeriyanın empirik xəstəlik mənzərəsinə aiddir — tamamilə rədd edilsin. Qusma — hansı hamilə uterusun uzanmasını müşayiət edir — anomal qıcıqlanabilirlikdə tamamilə 1) Oppenheymın «molekulların labilliyi».
cüzvi uterus qıcıqları ilə reflektor yolla oyadıla bilər: hətta bəlkə də ovariya şişkinliklərinin dəyişmələri ilə. Bilirik orqan dəyişikliklərinin bu qədər uzaq təsirlərini, bu qədər qəribə «birləşmiş (konjuqe) nöqtələri» ki, rədd etmək olmaz: sinir simptomlarının böyük hissəsi — hansıları bir dəfə psixik şərtləniblər — başqa halda reflektor uzaq təsirlər olsunlar. Həmçinin ən müasir olmayan bidəti cəsarət edirəm: bəlkə də bir dəfə ayağın hərəkət zəifliyi də psixik yox, birbaşa reflektor genital xəstəlik ilə şərtlənər. Mən düşünürəm, yeni baxışlarımızı elə eksklüziv qüvvədə saxlamamaq və hər halda ümumiləşdirmək yaxşıdır.
Anomal hiss qıcıqlanabilirliyinin başqa formaları bizim anlaşmamızdan hələ tamamilə yaxalanmırlar; belə ümumi analjeziya, anestezik plaklar, real baxış sahəsinin daralması və s. Mümkündür və bəlkə də ehtimal edilir ki, sonrakı müşahidələr bu stiqmaların birinin və ya o birinin psixik mənşəyini sübut edəcəklər və bununla simptomu izah edəcəklər; indiyə qədər bu baş verməyib (Müşahidə I-nin verdiyi məxrəcləri ümumiləşdirməyə cəsarət etmirəm) və onu haqlı hesab etmirəm — belə çıxarış müyəssər olmamışdan əvvəl onu presümissiya etmək.
Amma göstərilən sinir sistemi və psixika xüsusi xasiyyəti bir çox histeriklərin hamıya tanış xüsusiyyətlərini izah edir görünür. Həyacan artığı — hansını onların sinir sistemi rahatlıqda azad edir — şərtləndirir: monoton həyatı və darıxsıqlığı dözmə qabiliyyətsizliklərini; sensasiya ehtiyaclarını — hansı onları xəstəlik qırılmasından sonra xəstə mövcudluğun eynilüyini müxtəlif «hadisələrlə» kəsməyə itələyir — necə təbiətcə əvvəlcə patoloji fenomenlər görünüşə çatırlar. Avtosüqestiya onları bunda çox vaxt dəstəkləyir. Onları onsuzda daha uzağa onların xəstəlik ehtiyacı aparır — o qəribə cəhət — hansı histeriya üçün o qədər paqnoqnomikdir — necə xəstəlikdən qorxu hipoxondriya üçün. Bir histerika tanıyıram — hansı öz çox əhəmiyyətli öz-zədələmələrini yalnız öz istifadəsi üçün edirdi — ətraf və həkim onsuzda bilmirdilər. Başqa heç nə olmasa — o, tək otaqda müxtəlif qayğılar icra edirdi — yalnız özünə sübut etmək üçün: o, normal deyil. Onun xəstəliyinin aydın hissi var, öhdəliklərini yetərsiz icra edir və belə aktlarla öz qarşısında haqlılıq yaradır. Başqa xəstə — ağır əziyyətli qadın xəstə vicdanlılıqla və özünə qarşı tam şübhə ilə — hər histerik fenomeni günah kimi qavrayır: «çünki o, bunu mütləq olmamalıdır — düzgün istəsəydi». Ayaqlarının parezi səhvən onurğa xəstəliyi kimi izah edildikdə — bunu xilas kimi qavradı və «yalnız nervozdur» və keçəcəkdir izahatı yetdi — ona ağır vicdan təlaşını yaratmaq üçün. Xəstəlik ehtiyacı xəstənin həsrətindən çıxır — özünü və başqalarını xəstəliyinin reallığından inandırmaq. O, sonra xəstəxana otağının monotonluğu ilə şərtlənən əzaba qoşulanda — həmişə yeni simptomlara malik olma meyli maksimal inkişaf edir.
Amma bu, yalançılığa çevriləndə və real simulyasiyaya gətirəndə — və inanıram, biz simulyasiyanın rəddində indi əvvəllər onun qəbulunda gedildiyi qədər uzağa gedirik —, bu, histerik meyl üzərində dayanmır — amma Möbiusun möhtəşəm dediyi kimi — onun başqa deqenerasiyalarla, ilkin əxlaqi dəyərsizliklə komplikasiyası üzərində dayanır. Məhz necə «xəbis histerika» yaranır: ilkin qıcıqlanabilən, amma hisslərindən yoxsul insan həm də eqoistik xarakterin xırıldamasına düşür — hansını xroniki əzilmişlik belə asan yaradır. «Xəbis histerika» əslində sonrakı mərhələlərin xəbis tabetikindən daha tez-tez deyil.
Həmçinin motorik sahədə həyacan artığı patoloji fenomenlər yaradır. Belə tərkibli uşaqlar çox asan tik tipli hərəkətlər inkişaf etdirirlər — əvvəlcə gözlərdə və ya üz hansısa hisslə və ya paltardan gələn təsirlə oyadılanlar — tezliklə daimilik qazanırlar — dərhal mübarizə edilmədisə. Refleks yollar çox asan və tez «yolaçılırlar».
Həmçinin rədd etmək olmaz: tamamilə motorik, hər psixik faktordan asılı olmayan kramp tutması olsun — hansında yalnız summasiya ilə yığılmış həyacan kütləsi boşalır — məhz necə epileptik tutmada anatomi dəyişikliklər ilə şərtlənmiş qıcıq kütləsi. Bu, ideogen olmayan histerik kramp olardı.
Biz o qədər tez-tez adolesentlər görürük — hansıları qıcıqlanabilən, amma sağlam idilər — pubertet inkişafı müddətində histeriyaya yoluxurlar ki, sual etməliyik: bu proses orada meyli yaratmır — hansı ilkin hələ yoxdursa. Və əlbəttə, ona sadə həyacan miqdarının artmasından daha çox yazmalıyıq; cinsi yetkinləşmə bütün sinir sistemində yer alır — hər yerdə qıcıqlanabilirliyi artıraraq və müqavimətləri aşağı salaraq. Bunu histerik olmayan adolesentlərin müşahidəsi öyrədir — və bizimlə inanmağa haqlıyıq ki, o, həm də histerik meyli qurur — hansı qədər o bu sinir sistemi xüsusiyyətindədir. Bununla biz onsuzda seksuallığı histeriyanın böyük komponentlərindən biri kimi qəbul edirik. Görəcəyik: onun payı bundan da çox böyükdür və o, xəstəliyin qurulmasına ən müxtəlif yollarla iştirak edir.
Əgər stiqmalar birbaşa histeriyanın ilkin ana-bazasından çıxırlar və ideogen mənşəli deyillər — onda ideogeniyani histeriyanın mərkəzinə qoymaq da mümkünsüzdür — necə bu gün bəzən edirlər. Nə əsl histerik ola bilər stiqmalardan — o paqnoqnomik tapıntılardan — hansıları diaqnozu müəyyən edirlər — və onsuzda məhz bunlar ideogen görünmürlər. Amma histeriyanın təməli bütün sinir sisteminin xüsusi xasiyyətidirsə — onun üzərində ideogen, psixik şərtlənmiş simptomların kompleksi qalxır — bina təməllər üzərində. Və o, çoxmərtəbəli binadır. Belə binanın strukturu yalnız o zaman anlaşılır — müxtəlif mərtəbələrin planını fərqləndirəndə — belə, məncə, histeriyanın anlaşılması o şərtə bağlıdır ki, simptom səbəblərinin müxtəlif komplikasiyası nəzərə alınsın. Onu çıxarsaq və histeriyanın izahatını tək səbəb bağlantısı ilə aparmağa cəhd etsək — həmişə çox böyük izah edilməmiş fenomenlərin qalığı qalır; məhz elədir — necə çoxmərtəbəli evin müxtəlif otaqlarını bir mərtəbənin planına yazmaq istəsələr.
Necə stiqmalar — bir sıra başqa sinir simptomları da, necə yuxarıda gördük — təsəvvürlərlə oyadılmırlar, amma sinir sisteminin fundamental anomaliliyinin birbaşa nəticəsidirlər: bəzi algiyalar, vazomotor fenomenlər, bəlkə də xalis motorik kramp tutması.
Onlara ən yaxın ideogen fenomenlər dayanırlar — hansıları sadəcə affekt həyacanın konversiyalarıdırlar (s. 177). Onlar histerik meyl insanlarında affektlərin təsirləri kimi yaranırlar və əvvəlcə yalnız «hisslərin anomal ifadəsi»dirlər
(Oppenheim)1). Bu, təkrarlanma ilə real, görünən saf somatik histerik simptom olur — oyadan təsəvvür görünməz olduqda (s. 181) ya müdafiə ediləndə və ona görə şüurdan sıxışdırılanda. Müdafiə edilmiş və konversiya edilmiş təsəvvürlərin əksəriyyəti və ən vacibləri cinsi məzmundadırlar. Onlar pubertet histeriyasının böyük hissəsinin altında dayanırlar. Yetişən qızlar — onsuzda əsasən onlar söhbət gedir — onlara təzyiq edən cinsi təsəvvürlərə və hisslərə çox müxtəlif davranırlar. Bəzən tam sərbəstliklə — hansıanda bəziləri bütün sahəni ignoral edib nəzərdən qaçırırlar. Başqaları onları oğlanlar kimi qəbul edirlər; bu, kəndli və işçi qızlarında yəqin ki, qaydadır. Yenə başqaları daha-az perverst maraqla hər şeyə yırtışırlar — söhbət və oxu onlara cinsindən nə gətirirsə; və nəhayət incə təşkil edilmiş xasiyyətlər — böyük cinsi qıcıqlanabilirliklə, amma eyni dərəcədə böyük əxlaqi təmizliklə — hansıları bütün cinsini əxlaqi məzmunları ilə uyğun gəlməyən kimi qavrayırlar — ləkələnmə və bulanma kimi2). Bunlar seksuallığı şüurlarından sıxışırlar və somatik fenomenlər yaratmış belə məzmunlu affektiv təsəvvürlər «müdafiə edilmiş» kimi qeyri-şüurlu olurlar.
Cinsinə müdafiəyə meyl hələ güclənir — sensual həyacanda qızda təlaş qarışığı var: naməlumun, sezilənin — gələcəyin qorxusu — normal, sağlam gənc kişidə onsuzda qarışıqsız aqressiv həvəsdir. Qız Erosta o dəhşətli gücü sezir — hansı onun taleyini idarə edir və həll edir — və ondan təlaşa düşür. Uzaqlaşma meyli o qədər böyükdür — təlaşlandıranı şüurdan sıxışdırmaq.
Evlilik yeni cinsi travmalar gətirir. Təəccüblüdür ki, bəy gecəsi daha tez-tez patogen təsir etmir — onsuzda təəssüf ki, çox vaxt onun məzmunu erotik çağırış yox, zordur. Amma əlbəttə, gənc qadınların histeriyaları da nadir deyillər — hansıları buna qaytarılırlar və yox olurlar — vaxt keçdikcə cinsi
1) Həmin meyl məhz o şeydir — hansını Strümpell histeriyanın altında duran «psixo-fizikdəki pozuntu» adlandırır.
2) Bir neçə müşahidə bizə inandırır: qadınları hər an əllərini yumağa məcbur edən toxunma — əslində ləkələnmə qorxusu — çox vaxt bu mənşəyə malikdir. Yuma ledi Makbetdəki kimi eyni ruhi prosesdən çıxır.
zövq qurulub travma silindikdə. Daha bir çox evliliyin sonrakı gedişində də cinsi travmalar rast gəlinirlər. O xəstəlik tarixçələri — hansıların dərcini rədd etməli idik — bundan böyük sayı saxlayırlar: ərin perverst tələbləri, təbiətdən kənar praktikalar və s. Artırmıram güman — iddia edirəmsə: qadınlarda ağır nevrozların böyük əksəriyyəti evlilik yatağından çıxır!1)
Cinsi zərərlərin bir hissəsi — hansının əsası əsasən yetərsiz ödənilmədədir (coitus interruptus, ejaculatio praecox və s.) — Freydin kəşfindən sonra2) histeriyaya yox, təlaş nevrozuna gətirir. Amma məncə, belə halda də çox vaxt cinsi affektin həyacanı histerik somatik fenomenlərə konversiya edilir.
Özü-özündən aydındır və müşahidələrimizdən də yetərincə çıxır: qorxunun, təlaşın, qəzəbin cinsə aid olmayan affektləri histerik fenomenlərin yaranmasına gətirirlər. Amma bəlkə də artıq deyil — həmişə yenidən vurğulamaq: cinsi məxrəc həddindən artıq ən vacib və patoloji cəhətdən ən bəhrəlidir. Qabaqçılarımızın naiv müşahidəsi — hansının qalığını «histeriya» sözündə saxlayırıq — həqiqətə daha yaxın gəlib — sonrakı baxışdan — hansı seksuallığı az qala axırıncı səfərə qoyur — xəstələri əxlaqi ittihamdan qorumaq üçün. Əlbəttə, histeriklərin cinsi ehtiyacları məhz eyni dərəcədə fərdi müxtəlif böyükdürlər və sağamlardakından daha güclü deyillər. Amma onlar onlardan xəstələnirlər — və onsuzda əsasən məhz onlarınla mübarizə ilə, seksuallığın müdafiəsi ilə.
Cinsindən yanşı qorxu-histeriyanı xatırlamaq lazımdır burada — əsl travmatik histeriya. O, histeriya formalarının ən tanış və qəbul edilənlərindən birini təşkil edir.
Necə deyərlər eyni qatda — affekt həyacanın konversiyası ilə yaranmış fenomenlərlə — o biriləri dayanırlar,
1) Əmindir, bu yaramazdır ki, klinika bunu — ən vacib patogen məxrəclərindən birini — ignoral edir ya onsuzda yalnız zərif işarə ilə toxunur. Bu, əmindir o obyektdir — hansında təcrübəlinin təcrübəsi gənc həkimə çatdırılmalıdır — hansı onsuzda adətən seksuallıq yanından kor keçir; ən azı onun xəstələrinə baxır.
2) Freud, «Neurasteniyadan müəyyən simptom kompleksini təlaş nevrozu kimi ayırmaq haqlılığı haqqında». Neurol. Zentralblatt 1895, № 2.
hansıların mənşəyi ilkin süqestiv fərdlərdə süqestivə (əksərən avtosüqestiyaya) borcludurlar. Yüksək dərəcəli süqestivlik — yəni maneəsiz təzə oyadılmış təsəvvürlərin üstünlüyü — histeriyanın mahiyyətinə aid deyil; amma o, histerik meylilərdə komplikasiya kimi rast gəlinə bilər — hansılarında məhz bu sinir sistemi xüsusi xasiyyəti üst dəyərli təsəvvürlərin cismən reallaşmasını mümkün edir. Əslində əksərən yenə də yalnız affektiv təsəvvürlər süqestiv somatik fenomenlərdə reallaşırlar — və prosesi çox vaxt müşayiət edən qorxu ya təlaş affektinin konversiyası kimi də baxmaq olar.
Affekt konversiyasının və süqestiyanın bu prosesləri eynilər indi baxılacaq mürəkkəb histeriya formalarında da; onlar orada yalnız əlverişli şərtlər tapırlar; amma psixik şərtlənmiş histerik fenomenlər həmişə bu iki prosesdən biri ilə yaranırlar.
Histerik meylin o üçüncü konstituent — hansı bəzi halda əvvəllər müzakirə edilənlərə qoşulur, konversiyanı necə süqestiyanı maksimal dərəcədə gücləndirir və yüngəlləşdirir və bununla necə deyərlər kiçik histeriyalar üzərində — hansıları yalnız ayrı-ayrı histerik fenomenlər göstərirlər — böyük histeriyanın daha mərtəbəsini qurur —, hipnoiddir, avtohipnozaya meyl (s. 188). O, əvvəlcə yalnız vaxti və normal ilə növbələşən vəziyyət qurur — hansına cismə o təsirin artımını yazmaq olar — hansını süni hipnozda müşahidə edirik; bu təsir burada o qədər intensiv və dərin gedir — hansı qədər o, hipnoz xaricində onsuzda anomal qıcıqlanabilir sinir sisteminə toxunur!1) Nə qədər və hansı halda avtohipnozaya meyl orqanizmin ilkin xüsusiyyətidir — bilmirik. Yuxarıda
1) Hipnoza meyli ilkin anomali qıcıqlanabilirliklə identifikasiya etmək yaxındır — onsuzda süni hipnoz bizə sekresiyanın, lokal qan doldurmasının, sidik qablarının və s. ideogen dəyişikliklərini göstərir. Bu, Möbiusun rəyi görünür. Amma mən düşünürəm: burada yanlış dairədə hərəkət edirik. Hipnozun bu möcüzəyaradıcılığını — mən görə bildiyim qədər — yenə də yalnız histeriklərdə müşahidə edirik. Biz deməli hipnoza histeriyanın göstərişlərini yazacaqdıq və sonra yenidən bunu hipnozdan çıxardacaqdıq.
(s. 191) rəyi söylənib: o, affektlə dolu mürgülü düşüncələrdən inkişaf edir. Amma əmindir — buraya da ilkin meyl aiddir. Həmin rəyi düzgündürsə — burada da aydın olur: histeriyanın inkişafına seksuallığın təsiri necə böyükdür. Çünki xəstə baxımdan başqa heç bir psixik faktor yoxdur — hansı sevgi həsrəti kimi affektlə dolu mürgülü düşüncələr yaratmağa elə uyğundur. Və əlavə cinsi orqazmın özü affektlə doluluğu və şüurun daralması ilə hipnoid vəziyyətlərə yaxından qohumdur.
Hipnoid ən aydın histerik tutma kimi görünüşə çıxır — və həmin vəziyyətdə — hansını kəskin histeriya adlandırmaq olar və hansı görünür, böyük histeriyanın inkişafında o qədər əhəmiyyətli rol oynayır (s. 207). Bunlar uzun, çox vaxt bir neçə ay davam edən, aydın psixotik vəziyyətlərdir — hansıları çox vaxt düz hallusinator çaşqınlıq kimi adlandırmaq lazımdır: pozuntu bu qədər uzaq getmədisə də — belə vəziyyətdə müxtəlif histerik fenomenlər görünürlər — hansıların bəziləri bundan sonra da davam edirlər. Bu vəziyyətlərin psixik məzmunu qismən məhz o təsəvvürlərdən təşkil edilir — hansıları oyaq həyatda müdafiə edilib və şüurdan sıxışdırılıblar («müqəddəslərin və rahibələrin, abstinent qadınların, tərbiyəli uşaqların histerik deliriləri»).
Bu vəziyyətlər bu qədər tez-tez düz psixozlardırlar və yenə də birbaşa və yalnız histeriyadan çıxırlar — Möbiusun rəyinə qoşula bilmirəm: «tutmaya bağlanan delirilərdən başqa — real histerik dəlilikdən danışmaq olmaz»1). Bu vəziyyətlər bir çox halda belədirlər; və histeriyanın sonrakı gedişində də belə psixozlar təkrarlanırlar — hansıları əslində tutmanın psixotik mərhələsindən başqa heç nə deyillər — amma aylarla müddətində onları tutmalar adlandırmaq çətindir.
Bu kəskin histeriyalar necə yaranırlar? Ən yaxşı bilinən halda (Müşahidə I) o, hipnoid hücumların yığılmasından inkişaf etdi; başqa haldə — onsuzda mövcud mürəkkəb histeriya ilə — morfin çəkilməsinin arxasınca. Əksərən proses tamamilə qaranlıqdır və sonrakı müşahidələrin aydınlığını gözləyir.
1) Möbius: Histeriyanın hazırkı baxışı. Monatschrift für Geburtshilfe und Gynäkologie, 1895, I cild, s. 18.
Burada müzakirə edilən histeriyalar üçün deməli Möbiusun müddəası qüvvədədir: «Histeriya üçün vacib dəyişiklik bundadır: vaxti ya daim histerikin ruhi vəziyyəti hipnotizə edilənin vəziyyətinə bənzəyir.»
Hipnoiddə yaranmış histerik simptomların normal vəziyyət müddətində davamı posthipnotik süqestiya haqda təcrübələrimizlə tamamilə üst-üstə düşür. Bununla onsuzda demək olub ki, şüura qadir olmayan təsəvvürlərin kompleksləri şüurlu axan ideyalar sıraları ilə birgə mövcuddurlar, psixikanın parçalanması (s. 197) icra edilib. Görünür, əmindir: bu, hipnoid olmadan da yara bilər — müdafiə edilmiş, şüurdan sıxışdırılmış, amma boğulmamış təsəvvürlərin bolluğundan. Bir və ya o biri yolla ruhi həyatın sahəsi yaranır — bəzən ideyalarından yoxsul, rudimentar — bəzən oyaq düşüncəyə daha-az bərabər — hansının biliyini biz əvvəlcə Binetə və Janetə borcluyuq. Psixikanın parçalanması histeriyanın tamamlanmasıdır; əvvəllər (V fəsildə) təsvir edilib — necə o, xəstəliyin əsas xarakter cəhətlərini izah edir. Xəstənin psixikasının bir hissəsi hipnoiddədir — daim, amma təsəvvürlərinin dəyişən canlılığı ilə — həmişə hazır: oyaq düşüncə zəifləyəndə bütün insan üzərində hakimiyyəti qazanmağa (tutma, delirium). Bu, baş verir — güclü affekt normal təsəvvür axınını pozanda, mürgülü və tükənmə vəziyyətlərində. Bu davam edən hipnoiddən yuxarı motivsiz təsəvvürlər irəliləyirlər şüura — normal assosiasiyaya yad olanlar —, hallusinasiyalar qavramaya atılırlar, motor aktlar şüurlu iradədən asılı olmayaraq innervasiya edilirlər. Bu hipnoid psixika affekt konversiyasına və süqestiyaya maksimal dərəcədə qadirdir — və beləliklə yeni histerik fenomenlər rahatlıqla yaranırlar — hansıları psixik parçalanma olmadan yalnız çox çətin və təkrar affektlərin təzyiqi altında yaranardılar. Parçalanmış psixika o iblisdür — köhnə, xurafat dövrlərinin naiv müşahidəsi xəstələrin ona yeyildiklərinə inanırdılar. Xəstənin oyaq şüuruna yad ruhun onda hökm sürməsi doğrudur; yalnız o, real yad deyil — amma özünün bir hissəsidir.
Bügünkü biliklərimizdən histeriyanı sintetik qurmaq cəhdi — burada atılan — eklektisizmin ittihamına açıqdır — hətta o ümumiyyətlə haqlıdırsa. Histeriyanın bu qədər formulyasiyası — köhnə «refleks nəzəriyyəsindən» «şəxsiyyətin disossiasiyası»na qədər — burada yer tapmalı idilər. Amma başqa cür az qala olmaz. O qədər çoxluq dəyərli müşahidəçi və dərin ağıllar histeriya ilə məşğul olublar. Ehtimaldan uzaq ki, onların hər formulyasiyası həqiqətin bir hissəsini saxlamasın. Gələcəyin real vəziyyətin təsviri mütləq hamısını saxlayacaq və yalnız obyektin bütün birtərəfli baxışlarını cisimli reallığa birləşdirəcək. Eklektisizm məncə ona görə ittiham deyil.
Amma histeriyanın belə tam anlaşılmasının mümkünlüyündən biz bu gün necə uzağıq! Nə qeyri-əmin xətlərlə burada konturlar çəkiliblər, nə kaba köməkçi təsəvvürlərlə açılan boşluqlar doldurulmaqdan daha çox örtülüblər. Yalnız bir mülahizə bir az sakitləşdirir: bu, bütün fizioloji təsvirlərə mürəkkəb psixik proseslər üzrə məxsusdur və məxsus olmalıdır. Onlara həmişə o təsir edir — Theseusun «Yay gecəsi yuxusu»nda tragediya haqqında dediyi: «Bu növün ən yaxşısı da yalnız kölgə oyunudur.» Və ən zəifi də bəhrəsiz deyil — o axtarırsa, sədaqət və təvazökarlıqla kölgə konturlarını saxlamağı — hansıları naməlum real obyektlər divara atırlar. Onda həmişə ümid haqlıdır: real proseslər və bizim onlar haqda təsəvvürümüz arasında hansısa mütənasiblik və bənzərlik olacaq.