Müşahidə IV. Katarina (Ziqmund Freyd)
Müşahidə IV. Katarina (Ziqmund Freyd)
189*-cı ilin tətillərində Hohen Tauern dağlarına gəzintiyə çıxdım — bir müddət üçün tibbi, xüsusən nevrozları unutmaq üçün. Az qala alınmışdı: bir gün əsas küçədən ayrılıb yana uzaqda duran bir dağa qalxmağa gedirdim — mənzərə nöqtəsi və yaxşı baxılmış sığınacaq evinə görə mədh edilən dağa. Əməktələb qalxmadan yuxarı çatmış, güclənib dincəlmiş bir halda mən, gözəl uzaq mənzərəyə dalımış, elə özümdən çıxmışdım ki, bu sualı eşidəndə onsuz da onun mənə aid olduğunu qəbul etmək istəmirdim: Cənab doktordur? Amma sual mənə aid idi və təxminən 18 yaşlı qızdan gəlirdi — o, mənə az qala məhzl bir üz ilə yemək xidməti göstərmişdi və mehmanxana sahibi onu ‚Katharina' çağırırdı. Paltarı və davranışına görə bu, xidmətçi qız ola bilməzdi — ehtimal ki, mehmanxana sahibinin qızı ya qohumuydu.
Özümə gələndən sonra cavab verirəm: Bəli, mən doktoram. Bunu haradan bilirsiniz?
Cənab özünü qonaq kitabına yazıb; mən də fikirləşdim: bəlkə, doktor cənabın indi bir az vaxtı var... Mən axı sinir xəstəsiyəm, onsuz da bir dəfə L...də doktora gedibdim, o da mənə nəsə verdi, amma yaxşı olmaq hələ alınmayıb.
Deməli, yenə nevrozlar içində idim, çünki eyilmiş üz ilə bu cüssəli, qüvvətli qızla söhbətin başqa şeydən gedəcəyi az qala mümkün deyildi. Maraqlı idi: nevrozlar 2000 metrdən yuxarıda necə də yaxşı əkməlidir — soruşmağa davam edirəm.
Bizim arasında gedən söhbəti yaddaşıma həkk olunduğu kimi verirəm və xəstənin ləhcəsinə toxunmuram.
— Bəs nədən əziyyət çəkirsiniz?
— Məndə elə təngnəfəslik tutur; həmişə yox, amma bəzən elə alır ki, düşünürəm, boğulacağam.
Bu, əvvəlcə nərv xəstəliyi kimi səslənmirdi, amma dərhal ehtimal doğuldu: bu, qorxu tutmasının əvəzedici adıdır. O, qorxunun hiss kompleksindən nəfəs darlığı məqamını layiqincə olmayan dərəcədə irəli çəkmişdi.
— Yanıma oturun. Danışın mənə: ‚təngnəfəslik' adlanan vəziyyət necədir?
— Birdən üstümə gəlir. Əvvəlcə gözlərimin üstünə təzyiq kimi çökür, baş o qədər ağır olur, başımda səs-küy düşür — dözmək olmur, başgicəllənirəm ki, yıxılacağam, sonra döşümü elə sıyır ki, nəfəsim kəsilir.
— Bəs boğazda heç nə hiss etmirsiniz?
— Boğazımı elə bağlayır ki, elə bil, boğulacağam!
— Bəli, başımı çırpır — çatlayacaq qədər.
— Bəs bu zaman qorxmursunuz heç?
— Hər dəfə düşünürəm: indi öləcəyəm; axı mən qorxmazam, hər yerdə tək gedirəm — zirzəmiyə, bütün dağdan aşağı; amma elə bir gün olsa ki, bu məndə olsun, heç yana cürət etmirəm, hər dəfə güman edirəm: arxamda biri var, qəfil məni tutacaq.
Bu, həqiqətən də qorxu tutması idi, üstəlik histerik auranın əlamətləri ilə başlanmış, ya daha düzgünü, məzmunu qorxu olan histerik tutma idi. Onun başqa məzmunu olmamalı idi?
— Tutma zamanı nəsə düşünürsünüzmü — həmişə eyni şeyi — ya da qarşınızda nəsə görürsünüzmü?
— Bəli, hər dəfə belə dəhşətli bir üz görürəm — elə qorxunc baxır ki, onsuz da ondan qorxuram.
Bəlkə, işin nüvəsinə tez nüfuz etməyin yolu açılırdı.
— Bu üzu tanıyırsınızmı — düşünürəm, bu, sizin bir dəfə həqiqətən gördüyünüz bir üzədir? — Xeyr. — Bəs tutmalarınızın haradan gəldiyini bilirsiniz? — Xeyr. — Onları ilk dəfə nə vaxt almısınız? — İlk dəfə iki il öncə, xala ilə başqa dağda olanda; o, orada əvvəllər sığınacaq evi saxlayırdı, biz onsuz da 11 ildir buradayıq, amma o yenə də geri qayıdır.
Bura təhlil cəhdi etməli idimmi? Hipnozu bu hündürlüklərə köçürməyə cürət etmirdim, amma bəlkə, sadə söhbətlə alınar. Şansım gətirdi, düz güman etdim. Gənc qızlarda qorxunu mən çox vaxt dəhşətin nəticəsi kimi tanımışdım — dəhşət qız psixikasına düşür, cinsəllik aləmi qarşısında ilk dəfə açılanda.¹)
Deməli deyirəm: Bilmirsinizsə, mən deyəcəyəm, tutmalarınızın nədən doğulduğunu güman edirəm. Siz bir vaxt, iki il öncə, elə bir şey görmüsünüz ya da eşitmisiniz ki, sizi çox incidib, görməsəydiniz daha yaxşı olardı.
O, bununla cavab verir: Ay allah, bəli! Axı əmini qohum qızım Françiskada yaxaladım!
— Bu, qızla bağlı nə hekayətidir? Mənə danışmayacaqsınız?
— Doktora axı hər şeyi danışmaq olar. Beləsə, bilirsiniz, əmi — xalanın əri idi, məhz gördüyünüz xala — o vaxtlar xala ilə **kogel dağındakı mehmanxananı saxlayırdı; indi onlar ayrılıblar və onların ayrılmasında günahkar mənəm: əminin Françiskayla işi mənim üzümdən üzə çıxıb.
— Bəs bu kəşfə necə gəlmisiniz?
— Elə olub. İki il öncə bir dəfə bir neçə cənab yuxarı qalxıblar, yemək istəyiblər. Xala evdə yox idi, Françiskanı da tapmaq olmurdu — o, həmişə bişirərdi. Əmi də tapılmır. Hər yeri axtarırıq, o anda oğlan, Alois, qohumum deyir: Axırda Françiska atamın yanındadır. Biz ikimiz güldük, amma pis bir şey fikirləşmədik. Əminin yaşadığı otağa gedirik — qapısı bağlıdır. Amma bu, mənə diqqətçəkən gəlir. Alois deyir: Dəhlizdə pəncərə var, oradan otağın içərisinə baxmaq olar. Dəhlizə gedirik. Amma Alois pəncərəyə yaxınlaşmır —1) 1) Bu səbəb-nəticə münasibətini ilk dəfə gördüyüm hali burada gətirirəm. Mürəkkəb nevrozlu gənc bir xanıma müalicə verirdim, o da yenə etiraf etmək istəmirdi ki, əzabını ailə həyatından götürüb. O, etiraz edirdi: qız ikəndən qorxu tutmalarından əziyyət çəkib, onlar huşsuzluqla bitirlər. Mən öz mövqeyimdə sərt qalıram. Yaxından tanış olandan sonra o, birdən bir gün deyir: İndi sizə danışacağam, qız ikən qorxu hallarım haradan gəlib. O vaxtlar valideynlərimin otağına bitəşik otaqda yatırırdım, qapı açıq idi və masada gecə lampası yanırdı. Bir neçə dəfə gördüm ki, ata ananın yatağına girir, və məni çox həyacana salan bir şey eşitdim. Onunla da tutmalarım başladı.¹) — Alois deyir: qorxur. Deyirəm: Sən axmaq oğlansan, mən gedirəm, mənə heç nə olmur. Onsuz da ağımda pis bir şey yox idi. İçəri baxıram: otaq az qara idi, amma əmi ilə Françiskanı görürəm, o da onun üstündədir.
— Dərhal pəncərədən kənara çıxdım, divarına söykəndim; təngnəfəslik tutdu — onsuz da o vaxtdan məndədir; ağlım geddi, gözlərim bağlandı, başım vurmaqla çınlayırdı.
— Eyni gündə xalaya danışdınız?
— Xeyr, heç nə demədim.
— Bəs o ikisini bir yerdə tapanda niyə belə qorxmusunuz? Axı nəsə başa düşmüsünüzmü? Nə düşünmüsünüz ki, orada baş verir?
— Xeyr, o vaxt heç nə başa düşməmişdim, mən hələ 16 yaşlı idim. Bilmirəm, nəyə görə bu qədər qorxmuşam.
— Katharina xanım, əgər indi xatırlaya bilsəniz — o vaxt içinizdə nə gedirdi, ilk tutmanı alanda nə düşündünüz — sizə kömək olardı.
— Bəli, əgər biləydim; amma o qədər qorxmuşdum ki, hər şeyi unutmuşam.
(Bizim ‚İlkin məlumatımızın' dilinə çevirsək, bu belə səslənir: affekt özü hipnoid vəziyyəti yaradır, onun məhsulları isə sonra Mən şüuru ilə assosiativ ünsiyyətdən kənarda qalırlar.)
— Deyin görək, təngnəfəslik zamanı hər dəfə gördüyünüz üz bəlkə Françiskanın üzüdür — onu o vaxt gördüyünüz kimi?
— Xeyr, o, axı bu qədər dəhşətli deyildi və bu, axı kişinin üzüdür.
— Bəlkə, əminin üzüdür?
— Onun üzünü axı bu qədər aydın görməmişdim, otaq çox qaranlıq idi. Bəs o, o vaxt niyə belə qorxunc üz tutmalı idi?
— Haqlısınız. (Bu anda yol qəfil kəsildi görünür. Bəlkə, davamında nəsə tapılar.)
— Bəs ondan sonra nə oldu?
— Hə, o ikisi, deyəsən, səs duyublar; az sonra çölə çıxdılar. Mənə bütün bu vaxt elə pis idi, daim düşünməli idim; iki gün sonra bazar günü gəldi, çox iş düşdü, bütün gün işlədim, bazar ertəsi səhər yenə başgicəllənmə tutdu, qusdum, yataqda qaldım və üç gün üst-üstə qusdum.
Biz histerik simptomatologiyasını tez-tez şəkilli yazı ilə müqayisə etmişdik — bir neçə ‚bilinear' halları kəşf etdikdən sonra oxumağı öyrəndiyimiz yazı. Bu əlifbada qusma iyrənmə deməkdir. Deməli ona deyirəm: Üç gün sonra qusmusunuzsa, güman edirəm ki, otağa baxanda özünüzü iyrəncləmişsiniz.
— Bəli, iyrənmişəmdir, — o, düşünərək cavab verir. — Amma nəyə görə?
— Bəlkə, elə bir çılpaq şey görmüsünüz? O ikisi otaqda necə idilər?
— Görəsi üçün çox qaranlıq idi və onlar axı hər ikisi geyimli idi (paltarda). Bəli, bilsəydim, o vaxt nəyə görə iyrənmişəm.
Bunu mən də bilmirdim. Amma davam edib ağıla gələni danışmağı tələb edirdim — tam inamla gözləyirdim ki, ona məhz elə bir şey gələcək, hali aydınlaşdırmaq üçün lazım olanı.
O, indi danışır: nəhayət, xalaya — onu dəyişilmiş gördüyünə və arxasında gizli bir iş güman etdiyinə — kəşfini bildirib; ondan sonra əmi ilə xala arasında çox narahat səhnələr olub, uşaqlar elə şeylər duymuşlar ki, bunlar onların bir çox şey haqqında gözlərini açıb, duymasalardı daha yaxşı olardı; ta ki, xala qərar verib: öz uşaqlarını və qohum qızını götürüb buradakı başqa mehmanxananı (işlətməni) öz üzərinə alsın, əmini isə o vaxta qədər hamilələnmiş Françiska ilə tək qoysun. Amma sonra o, məni heyrətləndirərək bu ipi buraxır və iki sıra daha qədim hekayət danışmağa başlayır — travmatik andan 2–3 il geriyə gedən hekayətlər. Birinci sıra elə halları saxlayır ki, orada həmin əmi onun özünə cinsəl niyyətlə yaxınlaşmağa cəhd edib — onun hələ 14 yaşlı olanda. Bir dəfə qışda onunla dərəyə gəzintiyə düşüb və oradakı mehmanxanada gecələyiblər. O, içib oyun-kartla otaqda oturub qalıb, qız yuxulayıb və tez ikisinin üçün ayrılmış mərtəbədəki otağa çəkilib. O, bərk yatmırmış; əmi yuxarı çıxandan sonra yenidən yuxuya gedib və qəfil oyanıb: yataqda ‚onun bədənini hiss edib'.
O, yerindən fırlanıb ayağa qalxır, ona qınayır: Bəs əmi, nə edirsiniz? Niyə öz yatağınızda qalmırsınız? O, onu yuvarlamağa çalışır: Ay axmaq Gredel, sus, sən bilmirsən bu nə qədər yaxşıdır. — Sizin ‚yaxşılığınızı' istəmirəm, adamı yatmağa da qoymurlar axı. O, dəhlizə qaçmağa hazır qapının yanında dayanır, ta ki, əmi əl çəkib özü yatır. Onda qız öz yatağına girib səhərə qədər yatır. Danışdığı müdafiə tərzindən görünür: o, hücumu cinsəl kimi aydın tanımayıbmış; bunu soruşanda — bilirmisiniz ki, o, sizinlə nə niyyətlə idi — cavab verir: O vaxt xeyr, bu, ona çox sonra aydın olub. O, qarşı çıxıbmış, çünki yuxuda narahat edilmək ona xoş gəlmirmiş və ‚çünki bu, layiqincə deyildi'.
Bu hadisəni ətraflı danışmalı oldum, çünki sonrakı hər şeyi başa düşməkdə onun böyük əhəmiyyəti var. — Ondan sonra o, azca sonrakı vaxtdan başqa təcrübələri də danışır: bir dəfə mehmanxanada tam sərxoş olanda ondan müdafiə olunmalı olub, və s. Sonralar gələn təngnəfəsliyə oxşar nəsə bu hallarda hiss edib-edmədiyi sualıma o, əminliklə cavab verir: hər dəfə gözlərinə və döşünə təzyiq tutub, amma kəşf səhnəsindəki qədər güclü deyil, uzaq.
Bu xatirələr sırası qurtaran kimi ikinci sıra danışmağa başlayır — orada söhbət elə hallardan gedir ki, o, əmi ilə Françiska arasında nəsə fərq edib. Necə bir dəfə bütün ailə gecəni geyimləri ilə ot anbarının döşəməsində keçirib və qız bir səsdən qəfil oyanıb; güman edib ki, onunla Françiskanın arasında yatan əmi yana çəkilib və Françiska özünü düzəldib. Necə başqa dəfə N... kəndinin mehmanxanasında gecələyiblər: qız ilə əmi bir otaqda, Françiska qonşu otaqda. Gecə qəfil oyanıb qapının yanında uzun, ağ bir qəlib görüb — qulpu basmağa hazırlaşan: Ay allah, əmi, sənsiniz? Qapıda nə edirsiniz? — Sus, mən sadəcə nəsə axtarırdım. — İnsan onsuz da başqa qapıdan baxa bilər axı. — Yolumu itirmişəm axı və s.
Soruşuram: o vaxtlar şübhəsi varmıydı? — Xeyr, axı heç bir şey fikirləşməmişəm; mənə sadəcə hər dəfə diqqətçəkən gəlirdi, amma bundan daha çox nəsə çıxartmırdım. — Bəs bu hallarda qorxu da tuturmusunuzmü? — Deyəsən, bəli, amma bu dəfə bunda tam əmin deyil.
Bu iki hekayə sırasını bitirəndə dayanır. O, dəyişilmiş kimi idi: məhzl, əzablı üzü canlanır, gözləri təzə baxır, ruhi cəhətdən yüngülləşib qalxıb. Məndə isə bu vaxta qədər onun hali haqqında başa düşmə açılmışdı: axırda görünür, plansız danışdıqları kəşf səhnəsindəki davranışını əla yozur. O, o anda özü ilə iki təcrübə sırası daşıyırdı: xatırlayırdı, amma başa düşmürdü, heç bir nəticəyə yolla bilmirdi; cinsi birləşmədə olan cütlüyün görünüşü gözlərinə sataşan kimi o, dərhal yeni təəssüratı bu iki xatirə sırası ilə əlaqələndirir, başa düşməyə başlayır və eyni anda dəf edir. Ondan sonra işlənmənin — ‚inkubasiyanın' qısa dövrü gedir, sonra konversiya simptomları gəlir: mənəvi və fiziki iyrənmənin əvəzi kimi qusma. Beləliklə, tapmaca həll olundu: o, o ikisinin görünüşündən yox, həmin görünüşün oyatdığı bir xatirədən iyrənmişdi, hər şeyi yekunlaşdıqda bu, yalnız gecə hücumunun — ‚əminin bədənini hiss etdiyi' andın — xatirəsi ola bilərdi.
Deməli, etirafını bitirəndən sonra ona deyirəm: Artıq bilirəm, otağa baxanda o vaxt nə düşünmüsünüz. Düşünmüsünüz: indi o, onunla elə edir, kiçik gecə və başqa dəfələrdə mənimlə etmək istəyirdi. Axı onsuz da məhz bundan iyrənmişsiniz, çünki o gecə oyanda onun bədənini hiss etmə hissini yada salmısınız.
Cavab verir: Bəli, ola bilər ki, bundan iyrənmişəm və o vaxt elə düşünmüşəm.
— Mənə dəqiq danışın axı: siz indi yetkin qızsanız və hər şeyi bilirsiniz...
— Bəli, indi hə, axı.
— Dəqiq deyin: həmin gecə onun bədənindən əslində nə hiss etmisiniz?
Amma daha dəqiq cavab vermir; utanıb güüləyir və tutulmuş kimi — elə biri kimi ki, etiraf etməli olmalı: indi işin dibinə çatıblar, hansı haqqında artıq çox danışmaq olmaz. Düşünə bilirəm: sonralar yozumağı öyrəndiyi toxunma hissi necə idi; mənim üçün onun münasibəti də elə deyir: o, güman edir ki, mən doğrunu düşünürəm, amma daha dərinə gedib çıxmaq alınmır; onsuz da ona bunun üçün minnətdaram,
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
çünki o, şəhər praktikamdakı nümdar xanımlardan xeyli asanlıqla dil açır — həminlər üçün isə bütün naturalia turpia utanc sayılan təbiət həqiqətləridir.
Beləliklə, hal aydınlaşardı; amma dayanın: tutmada təkrarlanan o baş hallüsinasiyası — qorxu salan o üz — haradan gəlir? İndi bunu ondan soruşuram. O da guya bu söhbətdə öz başa düşməsini genişləndirmiş kimi, dərhal cavab verir: Bəli, bunu artıq bilirəm: baş — əminin başıdır, indi tanıyıram, amma kəşf zamanından deyil. Sonra, bütün o sürtüşmələr başlananda, əmi mənə elə nonsens qəzəb tutub: hər dəfə deyirdi, hər şeydə günahkar sensən; hər şeyi danışmasaydın, boşanmaya heç vaxt gəlib çıxmazdı; mənə həmişə hədə-verib: sənə bir şey edəcəyəm; uzaqdan görəndə üzü qəzəbdən eyilib, qaldırılmış əllə üstümə gəlirdi. Mən də həmişə ondan qaçırdım, daim ən böyük qorxu içində idim: harada olursa, qəfil tutacaq. İndi hər dəfə gördüyüm üz — qəzəb içindəki üzüdür.
Bu cavab mənə yada salır: histeriyanın ilk simptomu — qusma — onsuz da keçib, qorxu tutması qalıb və yeni məzmunla dolub. Deməli, söhbət çox böyük hissəsi abreaksiya olunmuş histeriyadan gedir. O da həqiqətən də kəşfini az sonra xalaya bildirib.
— Xalaya o başqa hekayətləri də danışmısınızmı — necə o sizin üstünüzmə düşüb?
— Bəli, dərhal yox, sonra — boşanmadan söhbət gedəndə. Xala demişdi: Bunu özümüz üçün saxlayaq; məhkəmədə çətinlik yaratsa, bunu da deyəcəyik.
Başa düşürəm: xatirə simvolu məhz son vaxtdan — evdə həyacanlı səhnələr üst-üstə yığılanda, onun vəziyyəti axı o münaqişəyə tam tutulmuş xalanın marağını oyatmağı dayandıran andan — yığılma və saxlanma dövründən qalıb.
Ümid edirəm, mənimlə söhbət cinsəl hissiyatı bu qədər erkən yaralanmış qıza bir az yaxşı təsir göstərmişdir: onu bir daha görmədim. Epikriz.
Bu xəstəlik tarixçəsində kimisə təhlil edilmiş yox, tapmacanın düzgün gümanla həll edilmiş histeriya halı görmək istəyirsə, buna heç bir etirazım yoxdur. Xəstə, həqiqətən də, hekayətinə araya saldığım hər şeyi ehtimal kimi qəbul edirdi, amma onsuz da onu yaşanmış kimi tanımağa qadir deyildi. Düşünürəm, bunun üçün hipnoz lazım olardı. Düz güman etmişəmsə və indi bu hali III haldan bizə gələn qazanılmış histeriya sxeminə endirməyə cəhd etsəm, travmatik anlarla iki cinsəl təcrübə sırasını ‚auxiliar' anla, cütlüyün kəşf səhnəsini müqayisə etmək yaxın gəlir. Oxşarlıq ondadır ki, birincilərdə Mənin düşüncə fəaliyyətindən kənar şüur məzmunu yaradılıb saxlanılmış, axırıncı səhnədə isə yeni təəssürat bu kənarda duran qrupun Mən ilə assosiativ birləşməsini məcbur edib. O biri tərəfdən, laqeyd qoyula bilməyən fərqlər də var. Təcridin səbəbi III haldakı kimi Mənin iradəsi deyil, Mənin bilməməzliyidir — cinsəl təcrübələrlə hələ nə edəcəyini bilməyən Mən. Bu baxımdan Katharina hali tipikdir: cinsəl travmalara dayaq qoyulmuş hər histeriyanın təhlilində görürsən ki, cinsəl öncəsi dövrün — uşaq üstündə təsirsiz qalan — təəssüratları sonralar xatirə kimi travmatik güc alırlar, qıza ya qadına cinsəl həyatın başa düşülməsi açılanda. Psixik qrupların ayrılması, necə deyərlər, yeniyetmələrin inkişafında normal prosesdir və başa düşülür ki, onların sonralar Mənə qəbulu psixik pozuntular üçün tez-tez istifadə edilən bir fürsət verir. Bundan əlavə, burada şübhəm də ifadə edim: bilməməzliklə doğulan şüur parçalanması həqiqətən də şüurlu rədd ilə doğulandan fərqlidir mi, və eləcə yeniyetmələr cinsəl bilikləri güman edildiyindən və özlərinin etiraf etməyə cürət etdiyindən xeyli tez-tez sahib deyillərmi.
Bu halın psixik mexanizmində başqa bir fərq ondadır ki, bizim ‚auxiliar' adlandırdığımız kəşf səhnəsi eyni zamanda ‚travmatik' adını da haqlayır. O, öz məzmunu ilə təsir göstərir, yalnız öncəki travmatik təcrübələrin oyatılması ilə deyil; o, ‚auxiliar' anın da, travmatik anın da xüsusiyyətlərini birləşdirir. Amma bu üst-üstə düşmədə konseptual ayırıcılığı buraxmağın səbəbini görmürəm — hansına ki, başqa hallarda zaman ayırıcılığı da uyğun gəlir. Katharina halının başqa bir xüsusiyyəti — onsuz da çoxdandır bilinən — ondan görünür ki, konversiya, histerik fenomenlərin doğulması travmadan dərhal sonra yox, inkubasiya aralığından sonra baş verir. Şarko bu aralığı üstün tutaraq ‚psixik işlənmə dövrü' adlandırırdı. Katharina tutmalarında əziyyət çəkdiyi qorxu histerik qorxudur, yəni hər bir cinsəl travmada baş verən qorxunun reproduksiyası. Burada prosesi də açıqlamaqdan əl çəkirəm — hansını ki, halların gözəçarpan böyük sayında müntəzəm doğru kimi tanımışam: qızlarda cinsəl münasibətlərin dərk olunması qorxu affekti doğurur.