Müşahidə II. Emmi fon N. xanım, 40 yaş, Livlanddan (Ziqmund Freyd)
Müşahidə II. Emmi fon N. xanım, 40 yaş, Livlanddan (Ziqmund Freyd)
1 may 1889-cu ilda təxminən qırx yaşlı bir xanımın həkimi oldum; onun əzabı da, şəxsiyyəti də mənə elə dərin maraq doğurmuşdu ki, ona vaxtımın böyük hissəsini ayırdım və sağalmasını özümə vəzifə bildim. O, histerik idi, somnambulizmə son dərəcə asanlıqla salınırdı; bunu gördüyüm kimi, Breuerin ilk xəstəsinin sağalma tarixçəsi haqqında xəbərlərindən tanıdığım hipnozda araşdırma üsulunu onda tətbiq etməyə qərar verdim. Bu, həmin terapevtik metodu ələ almağımın ilk cəhdi idi; onu mənimsəməkdən hələ çox uzaq idim və həqiqətən də xəstəlik simptomlarının təhlilini nə kifayət qədər dərinə aparmışdım, nə də kifayət qədər planlı izləmişdim. Bəlkə, xəstənin vəziyyətini və həkim kimi davranışımı ən aydın şəkildə təqdim etmək müyəssər olacaq, əgər müalicənin ilk üç həftəsi ərzində hər axşam özüm üçün tutduğum qeydləri verməsəm. Sonrakı təcrübə daha yaxşı başa düşməyə imkan verdiyi yerdə bunu qeydlərlə və araya girən qeydlərlə ifadə edəcəyəm:
1 may 1889. Divanda — boynunun altında dəri rulon — gənc görünüşlü, xarakterik kəsilmiş üz cizgiləri olan bir xanım tapıram. Üzü gərgin və ağrılı ifadə daşıyır: gözlər yumulub, baxış aşağı salınıb, alın qatı çatıqlanıb, burun-dodaq qırışları dərinləşib. Elə bil məşəqqətlə, zərif səslə danışır; vaxtaşırı spastik nitq tutulması onu kəkələməyə qədər kəsir. Bununla o, barmaqlarını bir-birinə keçirib saxlayır; onlar fasiləsiz atetozabənzər narahatlıq göstərirlər. Üzdə və boyun əzələlərində tez-tez tikabənzər tərpənmələr baş verir; bunların zamanı ayrı-ayrı əzələlər — xüsusən sağ sternokleidomastoid — plastik şəkildə çıxır. Bundan əlavə, o, danışığı tez-tez elə qəribə bir «çırt» səsi çıxarmaq üçün kəsir ki, mən onu təqlid edə bilmirəm.¹
Danışdığı şey tamamilə əlaqəli və açıq-aydın adi olmayan təhsil və zəka haqqında xəbər verir. Elə bu yüzən də təəccüblüdür ki, o, bir neçə dəqiqədən bir qəfil danışığı kəsir, üzü dəhşət və iyrənmə ifadəsi ilə eydilir, barmaqlarını açıb əyərək mənə doğru uzadır və dəyişmiş, qorxu ilə dolan səslə bu sözləri çağırır: «Susun, — heç nə deməyin, — mənə toxunmayın!» Ehtimal ki, o, təkrarlanan dəhşətli hallüsinasiyanın təsiri altındadır və yad olanın qarışmasını bu düsturla dəf edir.¹) Bu çırt səsi bir neçə tempdən ibarət idi; onu eşidən ovçuluqla məşğul həmkarlar son səslərini dövüşgən toyuğun qırqı çağırışı ilə müqayisə etmişdilər.
Bu daxiletmə də eyni qəfilliklə kəsilir və xəstə danışığını davam etdirir — yenicə olan həyacanı davam etdirmədən, davranışını izah və ya üzr istəmədən; deməli, ehtimal ki, öz fasiləsini belə fərq etməmişdir.²)
Onun şəraitindən bunları öyrənirəm: Ailəsi Orta Almaniyadandır, iki nəsildir ki, Rusiya Baltik vilayətlərində məskunlaşıb və orada zəngin torpaq sahibidir. On dörd uşaq olublar, özü on üçüncüsüdür, sağ qalanlar isə yalnız dörd nəfərdir. O, həddindən artıq güclü, sərt bir ana tərəfindən diqqətlə, amma çox məcburiyyətlə tərbiyə edilib. İyirmi üç yaşında istedadlı və fəal bir adamla evlənib — adam böyük sənayeçi kimi seçilən mövqe qazanmışdı, amma ondan xeyli yaşlı idi. Qısa nikahdan sonra adam qəfləti ürək tutmasından öldü. Bu hadisəni və indi on altı və on dörd yaşlı iki qızının tərbiyəsini — onlar çox vaxt xəstəxanalı idilər və sinir pozğunluqlarından əziyyət çəkirdilər — xəstəliyinin «səbəbləri» adlandırır. Ərinin on dörd il öncəki ölümündən bəri o, dəyişən intensivliklə daim xəstədir. Dörd il öncə elektrik vannaları ilə birləşmiş masaj kuru müvəqqəti yüngülləşmə gətirdi, əks halda sağlamlığını geri qazanmaq cəhdlərinin hamısı nəticəsiz qaldı. Çox səyahət edib, əhəmiyyətli və canlı maraqları var. Hal-hazırda böyük bir şəhərin yaxınlığında Baltik dənizində malikanədə yaşayır. Aylardır yenidən ağır əzab çəkir, xəfədir, yuxusuzdur, ağrılardan qəm çəkir; Abbaziyada yüngülləşmə axtarıb tapmayıb, altı həftədir Vyanadadır, indiyə qədər seçilən bir həkimin müşahidəsində olub.
Tərbiyəçiləri olan iki qızından ayrılıb mənim onu hər gün görə biləcəyim bir sanatoriyaya girmək təklifimi o, bir söz demədən qəbul edir.
¹) Bu sözlər həqiqətən də sonrakı izahını da tapacaq bir müdafiə düsturuna uyğun gəlirdi. Sonralar belə müdafiə düsturlarını bir melanxolikdə müşahidə etdim — o, əzabverici düşüncələrini (ərinin, anasına bir bəla üz versin arzuları, tanrısöymələr və s.) bu yolla nəzarət altında saxlamağa çalışırdı.
²) Söhbət histerik deliriumdan gedir — o, normal şüur vəziyyəti ilə növbələşir, eləcə əsl bir tik iradi hərəkətə girir, onu pozmadan və onunla qarışmadan.
2 may axşamı onu sanatoriyada ziyarət edirəm. Diqqətimi çəkir ki, qapı gözlənilmədən açılanda o, hər dəfə elə qatı silkələnir. Buna görə ev həkimlərinə və qulluq heyətinə güclü qapı döyməyi və o, «Girin» çağırana qədər girməməyi tapşırıram. Bununla belə, biri girəndə o yenə hər dəfə sifət eydib tərpənir.
Bu gün əsas şikayəti sağ ayaqdakı soyuq hiss və ağrılara aiddir — onlar belin yuxarısından, çanaq qırışından yuxarıdan gəlirlər. İsti vannalar tapşırıram və onu gündə iki dəfə bütün bədən boyu masaj etdirməyi qərarlaşdırıram.
O, hipnoz üçün seçiləndir. Önünə bir barmaq tutub çağırıram: Yuxuya gedirsiniz! — o, bayqınlıq və çaşqınlıq ifadəsi ilə geriyə yıxılır. Yuxu, bütün simptomların yaxşılaşmasını və s. təlqin edirəm; o, gözləri bağlı, amma açıq-aydın gərgin diqqətlə dinləyir, sifəti get-gedə yumşalır və sülh ifadəsi alır. İlk hipnozdan sonra sözlərim haqqında qaranlıq xatirə qalır; ikincidən sonra tam somnambulizm (amneziya) gəlir. Ona hipnoz ediləcəyini əvvəlcədən xəbər vermişdim və o, müqavimətsiz razılaşdı. O, indiyə qədər heç vaxt hipnoz edilməyib; amma hipnoz haqqında oxuyub-oxumadığını bilmirəm, hansı təsəvvürlə hipnotik vəziyyətə gəldiyini də.
İsti vannalar, gündə iki dəfə masaj və hipnotik təlqinlə müalicə sonrakı günlərdə davam edildi. O, yaxşı yatırdı, gözəçarpır şəkildə gücləndi, günün böyük hissəsini sakin xəstə vəziyyətində keçirirdi. Uşaqlarını görməyi, oxumağı və yazışmalarını idarə etməyi ona qadağan edilməmişdi.
8 may səhəri o, görünür, tam normal şəkildə məni qorxulu heyvan hekayətləri ilə məşğul edir. Qarşısında masada duran Frankfurter Zeitung-da oxuyub ki, bir şagirdi bir ¹) Hipnozdan oyananda o, hər dəfə bir an çaşqın baxışla ətrafa baxır, sonra gözləri məndə dayanır, ayılmış görünür, yatmazdan əvvəl çıxartdığı eynəyini taxır və onda şən, tam özündə olur. Bu il müalicəsi yeddi, gələn il səkkiz həftə çəkdi; bu müddət ərzində mümkün olan hər şey haqqında danışdıq və o, az qala hər gün iki dəfə mənim tərəfimdən hipnoza salındısa da, mənə hipnoz haqqında heç bir sual və ya qeyd etmədi və oyaq vəziyyətində hipnoz edilmə faktını, görünür, mümkün qədər gözdən saxlamağa çalışırdı.
oğlanı bağlayıb ağzına ağ siçan qoymuşlar: o da bundan qorxudan ölüb. Dr. K... ona danışıb ki, Tiflisə ağ siçovullarla dolu bir sandıq göndərib. Bu vaxt dəhşətin bütün əlamətləri son dərəcə canlı çıxır. O, bir neçə dəfə əli ilə kramp edir. — «Susun, heç nə deməyin, mənə toxunmayın! — Əgər yataqda belə bir heyvan olsa! (Dəhşət.) Düşünün, bu açılanda! Altda ölü siçan var, diş-diş yeyilmiş!»
Hipnozda bu heyvan hallüsinasiyalarını qovmağa çalışıram. O yatarkən Frankfurter Zeitung-u əlimə alıram; həqiqətən də şagirdin əzablanması hekayəsini tapıram, amma siçan və ya siçovullar qarışmadan. Deməli, bunu o, oxuyarkən deliriumla özünə əlavə edib.
Axşam ona ağ siçanlar haqqında söhbətimizdən danışıram. O bundan xəbərsizdir, çox təəccüblənir və ürəkdən gülür.¹)
Gündüz adlı-sanlı bir «boyun krampı» olub, amma «yalnız qısa, iki saatlıq müddətdə».²)
8 may axşamı onu hipnozda danışmağa çağırıram; bir az səydən sonra bu ona alınır. Zəif danışır, cavab verməzdən əvvəl hər dəfə bir an düşünür. Sifəti hekayətinin məzmununa uyğun dəyişir və təlqinim hekayənin təəssüratına son qoyanda sakinləşir. Sual verirəm: nə üçün belə asan qorxur? Cavab verir: Bunlar ən erkən uşaqlıqdan xatirələrdir. — Nə vaxt? Əvvəlcə beş yaşında, qardaş-bacılarım mənə dəfələrlə ölü heyvanlar atanda; o vaxt ilk huşsuzluq tutmamı kramp ilə keçirdim, amma xalam dedi ki, bu, iyrəncdir, belə tutmalar olmamalıdır — və onlar kəsildilər. Sonra yeddi yaşında, gözlənilmədən
¹) Deliriumun oyaq vəziyyətə belə qəfil girişi onda nadir deyildi və müşahidəm ərzində dəfələrlə təkrarlandı. O, adətən şikayət edirdi ki, söhbət ərzində ən dolaşıq cavablar verir, buna görə də adamları onu başa düşmürlər. İlk ziyarətimizdə o, kaç yaşında olduğumu soruşduğumda tam ciddi cavab vermişdi: Mən keçən əsrin qadınıyam. Həftələr sonra o, mənə aydınlaşdırdı ki, o vaxt deliriumda qədim mebel həvəskarı kimi səfərdə əldə etdiyi gözəl qədim şkafı düşünmüşdü. Kaç yaşında olduğum sualım vaxt haqqında ifadəyə səbəb oldu — şkafa aid olan vaxt təyini.
²) Miqrenin bir növü.
bacımı tabutda gördüyüm vaxt; sonra səkkiz yaşında, qardaşım məni ağ parçalarla dəfələrlə haya kimi qorxutduğunda; sonra doqquz yaşında, xalanı tabutda gördüyüm və ona — qəfil — alt çənəsinin yuvarlandığı vaxt.
Niyə belə qorxduğum sualıma cavab olaraq mənə verilən travmatik səbəblər sırası, görünür, onun yaddaşında hazırdır: sualım və onun cavabı arasındaki qısa anda o, gənclik dövrünün müxtəlif vaxtlarına aid bu səbəbləri o qədər tez yığa bilməzdi. Hər qism-hekayətin sonunda ümumi tərpənmələr alır, sifəti qorxu və dəhşət göstərir; axırıncından sonra o, ağzını gen açıb hava tutur. Qorxulu təcrübənin məzmununu bildirən sözlər məşəqqətlə, təngnəfəs itələnir; ondan sonra cizgiləri sakinləşir.
Sualıma o təsdiqləyir ki, hekayət ərzində müvafiq səhnələri öz qarşısında canlı, təbii rənglərlə görür. Bu təcrübələrə ümumiyyətlə çox tez-tez düşünür və son günlərdə də yenidən onlara düşünmüşdü. Düşündüyü kimi, hər dəfə səhnəni reallığın bütün canlılığı ilə qarşısında görür.¹) İndi başa düşürəm, nə üçün məni tez-tez heyvan səhnələri və cəsəd təsvirləri ilə məşğul edir. Terapiyam bu təsvirləri silməkdən ibarətdir ki, onları bir daha qarşısında görə bilməsin. Təlqini gücləndirmək üçün gözlərinin üstündən bir neçə dəfə keçirirəm.
9 may axşamı. Yenilənmiş təlqinsiz də yaxşı yatıb, amma səhər mədə ağrıları olub. Bunları dünən bağda alıb — uşaqları ilə çox uzun qalıb. Uşaqlara ziyarəti birbuçuk saatla məhdudlaşdırmağıma icazə verir; az öncə o, uşaqları tək qoyduğu üçün özünü günahlandırırdı. Onu bu gün bir az həyacanlı tapıram: qatıqaş, dil çırtması və nitq tutulması ilə. Masaj ərzində yalnız onu danışır ki, uşaqların tərbiyəçisi ona mədəni-tarixi atlas gətirib və atlasda hindiləri heyvan paltarına salmış kimi təsvir edən təsvirlərdən elə qatı qorxub. «Düşünün, onlar canlansalar!» (Dəhşət.)
¹) Canlı vizual təsvirlərdə belə xatırlama bizə başqa çox histerikdən də bildirilmişdi və xüsusən patogen xatirələr üçün vurğulanırdı.
Hipnozda soruşuram: niyə bu təsvirlərdən belə qorxub, halbuki artıq heyvanlardan qorxmur? Onlar ona qardaşının ölümü vaxtı gördüyü görüntüləri xatırladıblar. (On doqquz yaşında.) Bu xatirəni sonraya saxlayıram. Bundan əlavə soruşuram: həmişə belə kəkələmə ilə danışıbmı və tikən (qəribə dil çırtması) nə vaxtdandır?¹) Kəkələmə xəstəlik əlamətidir, tikən isə beş yaşındandır — kiçik xəstə qızının yatağında oturub tam sakit qalmaq istədiyi andan. — Bu xatirənin əhəmiyyətini zəiflətməyə çalışıram: qıza nəsə deyildi axı və s. Xeyr: o, hər dəfə gəlir, nə vaxt ki, əsəbi olur və ya qorxur. — Ona tapşırıram ki, hindi təsvirlərindən qorxmasın, əksinə, ürəkdən gülümsün və məni buna özü diqqət etsin. Oyanandan sonra da belə olur: kitabı axtarır, soruşur ki, mən onu görmüşmüyəm, səhifəni açır və qorxusuz, tam yumşalınmış cizgilərlə qrotesk fiqurlara qəhqəhə ilə gülür. Dr. Breuer ev həkimi ilə birlikdə qəfləti ziyarətə gəlir. O qorxur və dil çırtır — belə ki, hər ikisi tezliklə bizi tərk edirlər. Həyacanını onunla izah edir ki, ev həkiminin hər dəfə birlikdə görünməsi ona xoş gəlmir.
Hipnozda əlavə olaraq mədə ağrısını sığalamaqla götürürəm və deyirəm: yeməkdən sonra ağrının qayıtmasını gözləyəcək, amma o, yaxşı gəlməyəcək.
Axşam. O ilk dəfə şəndir və söhbətdir; mən bu ciddi qadında axtarmağım mümkün olmayan bir yumor inkişaf etdirir və, başqa şeylər arasında, yaxşılaşdığını tam hiss edərək həkim müaviniimin müalicəsi üzündən gülür. Uzun müddətdir bu müalicədən çıxmaq niyyətində imiş, amma formasını tapa bilmirmiş; bir dəfə onu ziyarət edən Dr. Breuerin təsadüfi qeydi ona çıxış yolu göstərib. Bu xəbərə təəccübləndiyimi görüb qorxur, ən qatı günahlandırmalara başlayır — hoşbəxtlik etmişəm — amma mən onu, görünür, sakitləşdirirəm. — Mədə ağrısı yoxdur, onları gözlədiyinə baxmayaraq.
¹) Oyaq halda tikin mənşəyi haqqında sualıma cavab almışdım: Bilmirəm; ah, çoxdan.
O, sonrakı gəncliyindən ikinci belə sıranı elə birincisi qədər dərhal gətirir və yenə təsdiqləyir ki, bütün bu səhnələri tez-tez, canlı və rəngli görür. Qohum qızını dəlilər evinə apardığını gördüyü vaxt (on beş yaşında); köməyə çağırmaq istəyib, amma ala bilməyib və o günün axşamınadək nitqini itirib. Oyaq söhbətində dəlilər evləri haqqında çox tez-tez danışdığı üçün onu kəsib başqa fürsətləri soruşuram, hansılarında söhbət dəlilərdən gedib. Danışır: anası özü bir müddət dəlilər evində imiş. Bir də qulluqçu qızları olub, hansının qadını uzun müddət dəlilər evində imiş və ona orada xəstələri stullara bağladıqları, döydükləri və s. haqqında qorxulu hekayətlər danışarmış. Bununla əlləri dəhşətdən krampa düşür, hamısını gözünün qarşısında görür. Dəlilər evi haqqında təsəvvürlərini düzəltməyə çalışıram, ona təsdiqləyirəm ki, belə bir müəssisə haqqında eşidəndə özünə aid bir münasibət hiss etməyəcək — və onun üzü yumşalır.
Qorxu xatirələrini saymağı davam etdirir: anasını döyərinin vurması ilə yerdə uzanmış tapdığı vaxtı (on beş yaşında) — ana bundan sonra daha dörd il yaşadı — və on doqquz yaşında bir dəfə evə gəlib anasını ölü tapdığını, eydilmiş üzlə. Bu xatirələri zəiflətmək, təbii ki, mənə daha böyük çətinlik verir; uzun mübahisədən sonra ona təsdiqləyirəm ki, bu təsviri də yalnız dumanlı və gücsüz görəcək. — Bundan əlavə: on doqquz yaşında qaldırdığı daşın altında varana tapıb ondan saatlarla nitqini itirdiyini.¹)
Bu hipnozda əmin oluram ki, o, əvvəlki hipnozda olan hər şeyi bilir, halbuki oyaq vəziyyətində ondan heç nə bilmir.
10 may səhəri: Bu gün ilk dəfə isti vanna əvəzinə kəpək vannası qəbul edib. Onu köməyə çatmış, qatıqaş üzlə tapıram; əlləri şal içində sarılıb, soyuqluqdan və ağrılardan şikayət edir. Nə oldu deyə soruşanda danışır ki, qısa vannada əlverişsiz oturub, ondan da ağrılar alıb. Masaj ərzində dünən Dr. Breuerə «xəyanət» etdiyinə görə inciyib-inciyib başlayır; mən «bunu əvvəldən bilirdim» deyib onu sakitləşdirirəm, və ¹) Varanaya, görünür, xüsusi bir simvolika bağlı imiş ki, onu, üzr istəyirəm, araşdırmağa cəhd etməmişəm; bununla onun həyacanı (dil çırtması, üz kontrakturası) aradan qalxır. Beləcə, masaj ərzində artıq təsirim özünü göstərir: o, sakinləşir, aydınlaşır və hipnotik sorğusuz da hər dəfəki xəfəliyinin səbəblərini tapır. Masaj ərzində mənimlə apardığı söhbət də, görünüşünə baxmayaraq, niyyətsiz deyil: o, əksinə, son söhbətimizdən bəri onu təsirə salmış xatirə və yeni təəssüratların az qala tam reproduksiyasını ehtiva edir və çox vaxt tamamilə gözlənilmədən patogen xatirələrə çıxır — hansılarını o, soruşulmadan öz-özünə danışır. Elə bil, o, üsulumu özünə mənimsədib və görünüşdə sərbəst, təsadüfün rəhbərlik etdiyi söhbətdən hipnozun tamamlayıcısı kimi istifadə edir. Beləcə, o, bu gün məsələn ailəsi haqqında söhbətə keçib müxtəlif döngə yollarla bir qohumun hekayəsinə gəlir — o, məhdud bir qəribə idi və valideynləri onun bütün dişlərini bir oturuşda çıxartdırıblar. Bu hekayəti o, dəhşət jestləri ilə və müdafiə düsturunun dəfələrlə təkrarı ilə müşayiət edir (Susun! — Heç nə deməyin! — Mənə toxunmayın!). Bununla sifəti yumşalır və o, şən olur. Deməli, onun oyaq vəziyyətindəki davranışı somnambulizmdə əldə etdiyi, oyaq halda bilmədiyini güman etdiyi təcrübələrlə yönləndirilir.
Hipnozda onun nə ilə xəfələndiyi sualını təkrarlayıram və eyni cavabları alıram, amma əks sıra ilə: 1. Dünənki sözsözlüyü, 2. Vannada əlverişsiz oturmaqdan ağrılar. — Bu gün soruşuram: «Susun» və s. deyimi nə deməkdir. İzah edir: əsəbi düşüncələri olanda qorxur ki, düşüncə axınında kəsiləcək, çünki onda hər şey qarışır və daha pisləşir. «Susun» bununla bağlıdır ki, pis vəziyyətlərdə ona görünən heyvan surətləri, kimsə onun qarşısında tərpənəndə, hərəkətə gəlib onun üstünə gəlirlər; axırda «Mənə toxunmayın» xəbərdarlığı isə aşağıdakı təcrübələrdəndir: qardaşı çox morfindən elə xəstələnib elə dəhşətli tutmalar keçirirdi ki (on doqquz yaşında), onu tez-tez qəfil tuturdu; sonra bir tanışı onun evində qəfləti dəliləşib qolundan tutmuşdu; (üçüncü oxşar hal, hansını o dəqiq xatırlamır) və axırda kiçik qızı elə xəstələnəndə (iyirmi səkkiz yaşında), o, deliriumda onu elə qatı tutub ki, az qala boğulacaqdı. Bu dörd halı o —
— böyük vaxt fərqlərinə baxmayaraq — bir cümlə ilə və bir-birinin arxasınca elə sürətlə danışıb ki, elə bil, bir hadisə dörd pərdədə təşkil edirmiş. Belə qruplaşdırılmış travmalar haqqında bütün bildirişləri «Necə» ilə başlayır və ayrı-ayrı qism-travmalar «və» ilə bir-birinə düzülür. Müdafiə düsturunun vəzifəsinin onu bənzər təcrübələrin təkrarından qorumaq olduğunu başa düşəndə bu qorxunu təlqinlə əlindən alıram və həqiqətən də düsturu bir daha ondan eşitmədim.
Axşam onu çox şən tapıram. Gülərək danışır ki, bağda üstünə hürən kiçik bir itdən qorxub. Amma üzü az-çox eydilib və daxili həyacan var — hansı ki, ancaq ondan sonra keçir ki, məndən soruşur: səhər masajında etdiyi bir qeydə görə mən ondan əsəbiləşmişəmmi, mən isə bunu inkar edirəm. Menstruasiya az qala on dörd günlük fasilədən sonra bu gün yenidən gəlib. Ona hipnotik təlqinlə nizamlama vəd edirəm və hipnozda bir
yirmi səkkiz günlük fasilə təyin edirəm.
Hipnozda bundan əlavə soruşuram: mənə axırıncı dəfə nə danışdığını xatırlayıb-xatırlamadığını — və bununla dünən axşam bizə qalan bir vəzifəni nəzərdə tuturam. O, isə düzgünlüklə səhər hipnozunun «Mənə toxunmayın»-dan başlayır. Beləcə onu dünənki mövzuya qaytarıram. Sual vermişdim: kəkələmə haradan gəlib — və cavab almışdım: Bilmirəm.²) Bunun üçün ona indiyədək xatırlamağı tapşırmışdım. Bu gün o, demək olar, düşünmədən, amma böyük həyacanla və spastik çətinləşmiş danışığla cavab verir: Bir dəfə atlar uşaqların oturduğu arabayla qaçanda və başqa bir dəfə mən uşaqlarla birlikdə tufanda meşədən keçəndə yaşımdırla tam ağacın içinə vurdu, atlar şahlandı və mən öz-özümə dedim: İndi tam sakin qalmalısan, yoxsa qışqırığınla atları daha da qorxudacaqsan və arabacı onları heç cür saxlaya bilməyəcək: o andan itdi. Bu
¹) Hansı ki, özünü doğrultdu.
²) «Bilmirəm» cavabı düzgün imiş, amma eyni dərəcədə səbəblər haqqında danışmaq istəməməyi də bildirə bilərdi. Sonralar başqa xəstələrdə təcrübə etdim ki, onlar hipnozda da nə qədər çox səy göstərirlərsə, bir şeyi xatırlamaq onlara bir o qədər çətin gəlir.
həmin hadisəni şüurundan sıxışdırmağa [çalışmışdı].
Hekayət onu həddindən artıq həyacanlandırdı; ondan daha öyrənirəm ki, kəkələmə hər iki səbəbdən birincisindən dərhal sonra başlayıb, az müddətdən sonra itib, ikinci oxşar səbəbdən isə daimi qalıb. Bu səhnələrin canlı xatirəsini silirəm, amma onları bir daha təsəvvür etməyi tapşırıram. Görünür, cəhd edir və bununla sakin qalır; ondan da hipnozda spastik tutulmasız danışır.¹)
Onu mənə izahat verməyə hazır tapanda başqa sual verirəm: həyatının hansı hadisələri onu daha sonra elə qorxutub ki, onların canlı xatirəsini saxlayıb. Cavabında belə təcrübələrin bir dəstəsini verir: Anasının ölümündən bir il sonra tanıdığı bir fransız qadınının yanında imiş və orada başqa bir qızla birlikdə onu yeni tərk etdiyi otağa — leksikon gətirməyə göndərilib, sonra yataqdan elə bir adam qalxıb ki, az əvvəl tərk etdiyi şəxsə tam bənzəyib. O, dartılıb qalxdığı yerdə donub qalıb. Sonra eşidib ki, bu, hazırlanmış kukla imiş. Bu görünüşü hallüsinasiya adlandırıram, maarifinə müraciət edirəm və üzü yumşalır.
Xəstə qardaşına qulluq etdiyi və o, morfin nəticəsində elə dəhşətli tutmalar keçirdiyi zamanlar — onların içində o, onu qorxudub tuturdu. Bu təcrübə haqqında bu səhər də danışdığını başa düşürəm və onu sınaq üçün soruşuram: bu «tutma» daha nə vaxt olub. Sevincimə, bu dəfə o, cavab verməzdən əvvəl uzun düşünür və axırda qeyri-müəyyən soruşur: Kiçik qızımı? Digər iki səbəbi (yuxarıda bax) ümumiyyətlə xatırlamır. Xatirələri silmək əmrim, deməli, işləyib. — Davamı: Qardaşını dua etdirərkən xala qəfləti ağbaşını paravandan uzadıb — o, onu katolik imanına cəlb etməyə gəlmişdi. — Bununla onun daimi gözlənilməzlik qorxusunun kökünə gəldiyimi başa düşürəm və soruşuram: belələri daha nə vaxt olub. — Evlərində elə bir dostları olub ki, sevirdi tam səssizcə otağa sürünüb sonra qəfil ortada dayansın; anasının ölümündən sonra elə xəstələnib ki, kurorta gedib, orada bir əqli xəstə səhvərək gecə bir neçə dəfə onun otağına və yatağına qədər gəlib; və axırda Abbaziyadan bura yolda yad bir adam dörd dəfə qəfləti küpe qapısını açıb onu hər dəfə dərin baxıb. O, bundan elə qorxub ki, qatarın işçisini çağırıb.
Bütün bu xatirələri silirəm, oyadıram və ona təsdiqləyirəm ki, bu gecə yaxşı yatacaq — hansısa müvafiq təlqini hipnozda verməyi buraxdığım üçün. Ümumi vəziyyətinin yaxşılaşmasını onun bu qeydi doğruldur: bu gün heç nə oxumayıb, «xoşbəxt yuxuda» yaşayır — o, hansı ki, əks halda daxili narahatlıqdan daim bir şey etməliydi.
11 may səhəri. Bu günə ginikoloq Dr. N... ilə görüş təyin edilib — o, ən böyük qızını menstruasiya şikayətlərinə görə müayinə etməliydi. Emmy xanımı xeyli narahatlıqda tapıram, amma bu, indi əvvəlki qədər deyil, daha kiçik bədən əlamətləri ilə çıxış edir; o, vaxtaşırı çağırır: Qorxuram, elə də qorxuram, elə bil ölücəyəm. Nəyə görə qorxursan, Dr. N-dənmi? Bilmir, sadəcə qorxur. Kollega gəlməmişdən əvvəl apardığım hipnozda o etiraf edir ki, qorxur masaj ərzində dünən etdiyi, ona kobud görünən bir ifadə ilə məni təhqir etmiş olsun. Bundan əlavə hər yeni şeydən qorxur — deməli, yeni doktordan da. Onu sakitləşdirirəm; Dr. N. qarşısında o, bəzən silkələnsə də, əks halda yaxşı davranır və nə dil çırtması, nə nitq maneəsi göstərir. Onun gedəndən sonra yenidən hipnoza salıram ki, ziyarətindən qalan həyacan qalıqlarını götürüm. Davranışından özü çox razıdır, onun müalicəsindən böyük ümidlər bəsləyir və mən bu nümunə üzərində ona göstərməyə çalışıram ki, yenidən qorxmaq lazım deyil, çünki o, yaxşını da özündə saxlayır.¹)
Axşam o, çox şəndir və hipnozdan əvvəlki söhbətdə çoxlu tərəddüdlərindən xilas olur. Hipnozda soruşuram: həyatının hansı hadisəsi ən davamlı təsir göstərib və xatirə kimi ən çox təkrarlanıb. — Ərinin ölümü. — Bu təcrübəni bütün təfrrüatları ilə
¹) Belə təlimverici təlqinlərin hamısı Emmy xanımda, sonralar göstərildiyi kimi, nəticəsiz qalıb.
ondan danışdırıram — o, bunu ən dərin həyacan əlamətləri ilə edir, amma heç bir dil çırtması və kəkələmə olmadan.
Necə bir dəfə hər ikisinin çox sevdiyi Riviyera yerində bir körpüdən keçərkən adam ürək krampı ilə tutulub qəfil yıxılıb, bir neçə dəqiqə ruhsuz kimi uzanıb qalıb, sonra salamat qalxıb. Necə az müddət sonra, o, doğuşdan sonra kiçik qızı ilə yataqda yatarkən, adam — yatağının qarşısında kiçik masada səhər yeməyi yeyib qəzet oxuyan — qəfil ayağa qalxıb, ona elə qəribə baxıb, bir neçə addım atıb və onda ölü yerə yıxıb. O, yataqdan qalxıb; çağırılan həkimlər canlandırma cəhdləri ediblər — onları o, otaqdan dinləyib; amma boşa gedib. O, davam edir: Və o vaxt bir neçə həftəlik uşaq elə xəstələnib ki, altı ay xəstə qalıb — bu vaxt ərzində özü qatı hərarətlə yataq xəstəsi imiş; — və indi xronoloji sıra ilə uşaq haqqında şikayətləri gəlir — onları o, əsəbi ifadə ilə sürətlə itələyir, elə bil, bikmiş olduğu bir adam haqqında danışırlar. Uzun müddət çox qəribə imiş, daim qışqırıb yatmayıb, sol ayağın iflici alıb, hansının sağalmasından az qala ümidsizlikə qalxdılar; dörd yaşında görüntülər görüb, gec yeriyib və gec danışmağa başlayıb, belə ki, onu uzun müddət əqli qüsurlu saydılar; həkimlərin dediyinə görə beyin və onurğa beyni iltihabı keçirib, və daha nələr. Onu burada kəsirəm, işarə edirəm ki, eyni bu uşaq bu gün normal və çiçəklənəndir, və bütün bu kədərli şeyləri bir daha görmə imkanını alıram: yalnız canlı xatirəni silmirəm, bütün remissiyasını yaddaşından çıxarıram — elə ki, orada heç olmadığı kimi. Ona bunun müqabilində daim onu əzən bədbəxtlik gözləntisinin kəsilməsini və bütün bədəndəki ağrıların — hansılarından o, tam hekayət ərzində, bir neçə gündür onlar haqqında söz düşməmişkən, şikayət edirdi — vəd edirəm.¹)
¹) Bu dəfə enerjimdə, görünür, çox irəli getmişəm. Daha bir buçuk il sonra Emmy xanımı nisbətən yüksək rifahda yenidən gördükdə o, şikayət edib: təəccüblüdür ki, həyatının bəzi çox vacib anlarını yalnız son dərəcə qeyri-dəqiq xatırlaya bilir. O, bunda yaddaşının zəifləməsinin sübutunu görürdü, mən isə bu xüsusi amneziyanın izahını ona verməkdən çəkinməli idim. Terapiyanın nüfuzlu
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
Təəccübümə o, təlqinimdən dərhal sonra knyaz L... haqda danışmağa başlayır — hansının dəlilər evindən qaçması o vaxtlar çox söylənilirdi; dəlilər evləri haqqında yeni qorxu təsəvvürlərini qazır: orada adamları başına buzlu duş edirlər, bir aparatda dartıb, sakinləşənədək bururlarmış. Üç gün öncə, dəlilər evi qorxusundan ilk dəfə danışanda, onu xəstələrin orada stullara bağlanıldığı ilk hekayətdən sonra kəsmişdim. Bununla heç nəyə nail olmadığımı başa düşürəm və onu hər məqamda axıradək dinləməməkdən özümü qurtara bilmirəm. Bu tamamlandıqdan sonra yeni dəhşət təsvirlərini də alıram, maarifinə müraciət edirəm və ona bildirirəm ki, mənə dəlilər evlərinin quruluşu haqqında qorxulu hekayətlər danışan axmaq qızdan daha çox inana bilər. Bu əlavələr ərzində bəzən az-çox kəkələmə fərq edəndə onu yenidən soruşuram: kəkələmə haradandır. — Cavab yoxdur. — Bilmirsiz? — Xeyr. — Amma niyə? — Niyə? Çünki mənə icazə verilmir (qatı və əsəbilə itələnir). Bu ifadədə təlqinimin nəticəsini görürəm, amma o, hipnozdan oyadılmaq istəyini bildirir — onu yerinə yetirirəm.
12 may. Gözlədiyimdən əksinə, qısa və pis yatıb. Onu böyük qorxuda tapıram, amma, üstəlik, onun adətən bədən əlamətləri yoxdur. Nə olduğunu demək istəmir: yalnız pis yuxu gördüyünü və hələ də eyni şeyləri gördüyünü. «Necə dəhşətlidir, onlar canlanmalı olsalar.» Masaj ərzində suallarla bir şeyləri ötürür, onda şənlənir, danışır — ¹) uğuru bu nöqtədə, görünür, elə bundan da doğurdu ki, mən bu xatirəni özümdən ətraflı danışdırırdım (qeydlərin saxladığından qat-qat ətraflı), halbuki əksər vaxt sadəcə bəhs etməklə kifayətlənirdim.
¹) Bu kiçik səhnəni ancaq axırıncı gün başa düşdüm. Oyaqda da, süni yuxuda da hər məcburiyyətə qalxan azğın təbiəti onu elə qəzəbləndirib ki, mən hekayətini tamamlanmış sayıb yekun təlqinimlə kəsmişəm. Onun hipnotik şüurunda mənim işimi tənqidi izlədiyimin daha çox dəlili var. Ehtimal ki, o, mənə günahlandırma etmək istəyib ki, bu gün onu hekayətdə kəsirəm — elə cəhdi, necə az öncə dəlilər evi dəhşətlərində kəsmişdim — amma buna cürət edə bilməyib, əksinə, bu əlavələri görünür, əlaqəsiz ortaya atıb, əlaqələndirici düşüncə axını ifşa etmədən. Axırıncı gün isə səhvüm haqqında danlayan bir qeyd məni aydınlaşdırdı.
Baltik sahilindəki dul malikanəsindəki münasibətlərindən, yaxın şəhərdən qonaq çağırmaq vərdişi olan seçilən adamlarından və s. danışır.
Hipnoz. Dəhşətli yuxu görmüşdü: stul ayaqları və kreslo belələri hamısı ilan idi — bir canavarqaşan zoğu ona üstə gəlib bütün bədənini dişləyib, başqa vəhşi heyvanlar onun üstünə tullanıb və s. Onda o, dərhal başqa heyvan deliriumlarına keçir, amma bunlar əlavə ilə fərqlənirlər: Bu həqiqətən idi (yuxu deyil). Necə (bir vaxtlar) iplik yumruğuna əl uzatanda o, siçan çıxıb qaçdı; necə gəzintidə qəfil böyük bir varana üstünə tullandı və s. Ümumi qadağamın heç nəyə nail olmadığını və belə qorxu təəssüratlarını ondan tək-tək almalı olduğumu başa düşürəm.¹) Hansısa yolla sonra onu soruşa bilirəm: mədə ağrıları niyə alıb və haradandır. Elə bilirəm, mədə ağrıları onda hər zoopsiya tutmasını müşayiət edib. Əsəbiləşmiş cavabı: bunu bilmir. Sabaha qədər xatırlamağı tapşırıram. Onda o, xeyli mürriş halda deyir: mənə daim haradan gəldiyini soruşmağa davam etmə, amma mənə demək istədiyimi danışmağa icazə ver. Razılaşıram və o, girişsiz davam edir: Onu çıxarıb-apardıqda öldüyünə inana bilmirdim. (Deməli, yenə ərindən danışır və xəfəliyinin səbəbini başa düşürəm: o, bu hekayənin saxlanmış qalığının əzabından çəkib.) Və sonra o, üç il uşağı nifrət edib, çünki özünə daim deyib: uşaq üçün yataqda qalmasaydım, əri sağalda bilərdi. Və ərinin ölümündən sonra yalnız təhqirlər və həyacanlar olub. Qohumları — daim bu nikaha əleyhdar olanlar və sonra onların belə xoşbəxt yaşamasına əsəbləşənlər — yayıblar ki, o, özü onu zəhərləyib, belə ki, o, müayinə tələb etmək istəyib. Alçaq bir qələm sahibi vasitəsilə qohumlar ona bütün mümkün məhkəmə işlərini qoşublar. Bu alçaq agentlər göndərib onu qızışdırırdılar, ona qarşı ağır təhqirli məqalələr yerli qəzetlərə yazdırıb
¹) Təəssüf ki, bu halda zoopsiyanın (hallüsinativ heyvan görüntülərinin) mənasını araşdırmağı buraxmışdım — məsələn, heyvan qorxusunda nənin ibtidai iyrənc-dəhşət olduğunu ayırmaq istəmək, hansını ki, çox neyropatda uşaqlıqdan var, nənin isə simvolika olduğunu.
və sonra kəsilmişləri ona göndərib. Onun
insanlardan qaçqınlığı və bütün yad adamlara nifrəti ondan doğub. Hekayətinə qoşduğum sakitləşdirici sözlərdən sonra o, özünü yüngülləşmiş hiss edir.
13 may. O, yenə mədə ağrılarından az yatıb, dünən axşam yeməyi götürməyib, sağ qoldakı ağrılardan da şikayət edir. Amma əhvalı yaxşıdır, şəndir və dünəndən mənə xüsusi hörmətlə davranır. Məndən onun üçün vacib göründüyü ən müxtəlif şeylər haqqında rəyimi soruşur və məsələn masaj üçün lazım olan parçaları axtarmağa məcbur olanda tam nəsəbədənkənar həyacana düşür. Dil çırtması və üz tiyi tez-tez çıxır.
Hipnoz: Dünən axşam ona qəfil səbəbi gəlib: gördüyü kiçik heyvanlar niyə nəhəng ölçülərə qalxır. Bu, ona ilk dəfə D...-da teatr tamaşasında olub, orada səhnədə nəhəng bir kərtənək varmış. Bu xatirə onu dünən də elə əzib.¹)
Dil çırtmasının qayıtması ondan doğub ki, dünən qarın ağrıları olub və onları innıdlarla ifşa etməməyə çalışıb. Dil çırtmasının əsl səbəbindən (s. 46-ya bax) xəbəri yoxdur. Mənə mədə ağrılarının haradan gəldiyini öyrənmək vəzifəsini qoymuşumu — onu da xatırlayır,
amma bunu bilmir, məndən kömək istəyir. Mən deyirəm: bəlkə böyük həyacanlardan sonra özünü yeməyə məcbur edib. Uyğundur. Ərinin ölümündən sonra uzun müddət iştahından məhrum imiş, yalnız vəzifə hissi ilə yeyirmiş, və məhz onda mədə ağrıları başlayıb. — İndi mədə ağrılarını epigastrium üzərindən bir neçə sığal ilə götürürəm. Onda o, öz-özünə onu ən çox təsirə salan şey haqqında danışır:
«Demişdim ki, kiçik qızı sevmirdim. Amma əlavə etməliyəm ki, bunu davranışımdan görmək
¹) Böyük kərtənəyin vizual xatirə əlaməti bu əhəmiyyətə, sözsüz ki, yalnız həmin teatr tamaşası ərzində düşdüyünü güman etməli olduğumuz böyük bir affektlə üst-üstə düşməsinə borcludur. Amma bu xəstənin terapiyasında, artıq etiraf etdiyim kimi, çox vaxt ən səthi araşdırmalarla kifayətlənmişdim və bu halda da dərinə getməmişdim. — Üstəlik histerik makropsiyası yada düşür. Emmy xanımı yüksək dərəcədə miyop və astiqmat idi; hallüsinasiyaları çox vaxt görmə qavramalarının dumanlılığı tərəfindən doğulmuş ola bilər.
olmazdı. Lazım olan hər şeyi etmişəm. İndi də özümü günahlandırıram ki, böyüyünü daha çox sevirəm.»
14 may. O, salamat və şəndir, səhər saat yeddiyə qədər yatıb, yalnız əlinin radius sahəsində, baş və üz ağrılarından az-çox şikayət edir. Hipnozdan əvvəlki danışma get-gedə əhəmiyyət qazanır. Bu gün o, demək olar, heç nə dəhşətli gətirmir. Sağ ayaqdakı ağrı və həssaslıqsızlıqdan şikayət edir; danışır ki, 1871-də qarın iltihabı keçirib, sonra, az-çox güclənəndə, xəstə qardaşına qulluq edib və oradan ağrılar alıb — onlar vaxtaşırı sağ ayağın iflicinə qədər gedib.
Hipnozda soruşuram: indi insanlar arasında olmaq artıq mümkündürmü, ya qorxu hələ üstündür. Görünür, ona hələ xoş gəlmir, kimsə arxasında ya da ona lap yaxında dayananda; bu bağlamda qəfil meydana çıxan şəxslərlə bağlı xoşagəlməz təəccüblərin daha hallarını danışır. Belə, bir dəfə Rügenda qızları ilə gəzintidə iki şübhəli görünüşlü «şəxsiyyət» koldan çıxıb onu təhqir ediblər. Abbaziyada axşam gəzintisində qəfil bir dilənçi daşın arxasından çıxıb onun qarşısında diz çöküb. Zararsız bir dəli imiş; bundan əlavə o, təcrid duran malikanəsindəki gecə soyğunçuluğundan danışır — o, onu çox qorxutub.
Amma asanlıqla fərq edilir ki, adamlardan bu qorxu əsasən ərinin ölümündən sonra düşdüyü təqiblərə gedib çıxır.
Axşam. Görünür, çox şəndir, amma məni bu çağırışla qarşılayır: «Qorxudan ölürəm, ah, bunu sizə deməyə az qala gücüm çatmır, özümü nifrət edirəm.» Axırda öyrənirəm ki, Dr. Breuer onu ziyarət edib və onun görünməsində o, silkələnib. Adam bunu fərq edəndə ona təsdiqləyib: Yalnız bu dəfə — və mənim xeyrimə bunun ona elə ağır gəlib ki, keçmiş qorxaqlığının bu qalığını göstərməli imiş.¹) Bu günlərdə mən ümumiyyətlə fərq etmək fürsəti almışdım ki, o, özünə qarşı necə sərtdir, ən kiçik nəyinsizliklərdən — əgər masaj parçaları eyni yerdə yoxdursa, qəzet oxuyacağım gözəçarpacaq dərəcədə hazırlanmayıbsa, o yatarkən — ona ağır günahlandırma etməyə necə asan hazırdır. Əzabverici xatirələrin ilk, ən səthi təbəqəsi dağlandıqdan sonra mənə onun əxlaqi həddindən artıq həssas, özünü kiçiltməyə meyilli şəxsiyyəti görünür — hansına mən oyaqda da, hipnozda da köhnə «minima non curat praetor» düsturunun çevrilişini söyləyirəm: yaxşı ilə pis arasında laqeyd, kiçik şeylərin bütün böyük qrupu var, hansılarından heç kim özünə günahlandırma etməməlidir. Elə bilirəm, o, bu təlimləri orta əsrin hansısa asketik rahibindən yaxşı qəbul etmir — o, onu təsirə salan hər kiçində təcrübədə Tanrının barmağını və şeytanın təkini görür və dünyanı balaca bir müddətə və hansısa balaca küncdə öz şəxsiyyətinə münasibətsiz təsəvvür etməyə qadir deyil.
Hipnozda o, qorxulu təsvirlərin ayrı-ayrı əlavələrini gətirir (belə Abbaziyada hər dalgada qanlı başlar). Ona oyaq halda verdiyim təlimləri təkrarlamağı əmr edirəm.
15 may. O, saat 19-a qədər yatıb, amma səhərə yaxın narahatlanıb, məni yüngül ti, dil çırtması və az-çox nitq maneəsi ilə qarşılayır. «Qorxudan ölürəm.» Soruşulanda danışır ki, uşaqların burada yerləşdiyi pansionat dördüncü mərtəbədədir və liftlə əldə edilir. O, dünən istəyib ki, uşaqlar da aşağı enmək üçün bu liftdən istifadə etsinlər və indi bunun üçün özünü günahlandırır, çünki lift tam etibarlı deyil. Pansionat sahibi bunu özü deyib. Qrafinya Ş... hekayəsini bilirsizmi — Romada belə bir qəzadan ölü qalıb? Mən pansionatı tanıyırəm və bilirəm ki, lift pansionat sahibinin özəl mülkiyyətidir; elə görünür, mümkün deyil ki, reklamda bu liftdən öyünən adam özü onun istifadəsindən qorxsun. Mənə elə gəlir ki, burada qorxunun doğurduğu xatirə yanılgısı var, rəyimi ona bildirirəm və əziyyətsiz onu gətirirəm ki, o, özü qorxusunun ehtimallsızlığı üzərindən gülür. Tam bundan ötrü inanmıram ki, bu, onun qorxusunun səbəbi imiş, və bu sualı onun hipnotik şüuruna ünlandırmağı qərarlaşdırıram. Bir neçə günlük fasilədən sonra bu gün yenidən apardığım masaj ərzində o, ayrı-ayrı, bir-birinə sərbəst düzülmüş, amma doğrudursa, hekayətlər danışır: zirzəmidə tapılan varana haqqında, öz əqli qüsurlu uşağını qəribə üsulla baxan eksentrik bir ana haqqında, melanxoliyaya görə dəlilər evinə salınmış bir qadın haqqında — və beləcə göstərir ki, hansı xatirələr onun beynindən keçir, nə vaxt ki, onu xoşagəlməz əhval müəyyən edir. Bu hekayətlərdən xilas olanda o, çox şənlənir, malikanəsindəki həyatından, alman Rusiyası və Şimali Almaniyanın seçilən adamları ilə münasibətlərindən danışır və mənə, həqiqətən, bu fəaliyyət hallarını elə qatı nərvöz qadın təsəvvürü ilə birləşdirmək çətindir.
Hipnozda deməli soruşuram: bu səhər niyə belə narahat idi — və lift üzərində düşünmək əvəzinə cavab alıram ki, o, menstruasiyanın qayıtacağından və yenidən masaja mane olacağından qorxub.¹)
¹) Hadisə belə olub: Səhər oyananda o, özünü əsəbi əhvalda tapıb və bu əhvalı aydınlaşdırmaq üçün ən yaxın əsəbi təsəvvürə əl atıb — hansı ki, tapılsun. Öncəki gün uşaqların evində lift haqqında söhbət olub. Həmişə narahat ana tərbiyəçidən soruşub: böyük qızı — hansı ki, sağ tərəfli ovariya və sağ ayaqdakı ağrılara görə çox yeriyə bilmirdi — aşağı enmək üçün liftə minirmi. Xatirə yanılgısı ona sonra icazə verib ki, şüurunda olan qorxunu bu lift təsəvvürünə bağlasın. Qorxusunun əsl səbəbini o, şüurunda tapmırdı; o, yalnız hipnozda soruşanda, heç bir tərəddüdsüz, üzə çıxdı. Bu, eyni hərəkətdir, hansını Bernheim və ondan sonra başqaları posthipnotik olaraq hipnozda verilmiş tapşırığı yerinə yetirən şəxslərdə öyrəniblər. Məsələn, Bernheim («Suggestion», almanca tərcümədə 31-ci s.) bir xəstəyə təlqin edib ki, oyanandan sonra hər iki baş barmağını ağzına qoyacaq. O, bunu edir və bununla üzr istəyir ki, bir gün öncə epileptiform tutmada özünə vurduğu dişləmədən dilində ağrı hiss edir. Bir qız tam yad bir məhkəmə məmuruna qətl cəhdini təlqinə itaətlə cəhd edir; tutulub hərəkətinin səbəbləri soruşulanda icad edir ki, ona edilmiş təhqir var, hansı qisas tələb edir. Görünür, şüuruna düşən psixik fenomenləri başqa şüurlu ilə səbəb əlaqəsinə salmaq ehtiyacı var. Əsl səbəbləşmə şüurun qavrayışından gizləndikdə, insansız başqa bağlantı qurulur, hansına o, özü inanır, halbuki o, yanlışdır. Aydındır ki, şüur məzmununun mövcud parçalanması belə «yanlış bağlantıları» ən qatı dəstəkləməlidir.
Bundan əlavə ayaq ağrılarının hekayəsini danışdırıram. Başlanğıcı dünənki kimidir, sonra isə əzabverici və yorucu təcrübələrin dəyişmələrinin uzun sırası gəlir — hansıların vaxtında
Yuxarıda bəhs edilən yanlış bağlantı nümunəsində bir az daha dayanmaq istərdim, çünki o, birdən çox baxımdan nümunəvi sayıla bilər. Nümunəvi, əvvəla, bu xəstənin davranışı üçün — hansı ki, müalicə ərzində mənə daha dəfələrlə hipnotik aydınlaşdırma vasitəsilə belə yanlış bağlantıları həll etmək və onlardan doğan təsirləri ləğv etmək fürsəti verdi. Bu növ bir halı ətraflı danışacağam, çünki o, söhbət gedən psixoloji faktı kifayət qədər qatı işıqlandırır. Emmy v. N. xanıma adi ılıq vannaların əvəzinə sərin yarımvanna sınamağı təklif etmişdim — ondan daha çox təravət vəd edirdim. O, heç vaxt həkim tapşırıqlarına qeydsiz-şərtsiz itaət etmirdi, amma hər dəfə onları ən ağır şübhə ilə izləyirdi. Artıq danışmışdım ki, həkim müalicəsi ona az qala heç vaxt yüngülləşmə gətirməyib. Sərin vannalar qəbul etmək təklifimi o qədər avtoritar verməmişdim ki, o, mənə əndişələrini bildirə bilməsin: «Hər dəfə sərin vannalar qəbul etdikdə bütün gün melanxolik olmuşam. Amma istəsiz, yenə sınayacağam; inanmayın ki, dediyinizi etməyəcəyəm.» Təklifimdən görünüşdə imtina edirəm, amma növbəti hipnozda ona tapşırıram ki, sərin vannaları indi özü təklif etsin — düşünüb ki, yenə sınaqdan keçirsin və s. Belə də olur: sərin yarımvanna ideyasını özü axırıncı gün qəbul edir, məni ona görə bütün arqumentlərlə ələ almağa çalışır — hansılarını mən ona söyləmişdim — və mən çox həvəssiz güzəştə gedirəm. Amma yarımvannadan sonra günü onu həqiqətən dərin xəfəlikdə tapıram. «Bu gün nəyinizə görə beləsiniz? — Əvvəlcədən bilirdim axı. Soyuardan — hər zaman belədir. — Siz özünüz istədiniz. İndi bilirik ki, onu dözmürsüz. Ilıq vannalara qayıdırıq.» — Hipnozda soruşuram: «Sizi elə xəfələndirən həqiqətən sərin vanna idimi?» — «Ah, sərin vannanın bununla heç bir əlaqəsi yoxdur» — cavab gəlir — «sadəcə bu səhər qəzetdə oxudum ki, San-Dominqoda inqilab başlayıb. Orada narahatlıqlar olanda hər zaman ağdərili üzərində gedir, mənim isə San-Dominqoda bir qardaşım var — o, bizə onsuz da çox narahatlıq verib — və indi ona bir bəla üz verəcəyindən ehtiyat edirəm.» Bununla məsələ arasında tam həll olundu: o, axırıncı səhər öz sərin yarımvannasını elə götürdü — öz-özünə aydın olan kimi — və bir neçə həftə boyu götürdü, onun heç vaxt üzünə xəfəlik qoymadı.
Bu nümunənin çox başqa neyropatların həkimin tövsiyə etdiyi terapiyaya münasibəti üçün də tipik olduğunu məndən asanlıqla qəbul edəcəklər. Hansı gün San-Dominqoda ya da başqa yerdə narahatlıqlar müəyyən simptomu doğurursa, xəstə hər zaman o simptomu son həkim təsirindən çıxarmağa meyllidir. Belə yanlış bağlantının yaranması üçün tələb olunan iki şərtdən biri — şübhə — hər zaman mövcuddur; [o, bu ayaq ağrılarına malik idi və onların təsiri ilə onlar hər dəfə güclənirdilər, hətta həssaslıq itkisi ilə hər iki ayağın iflicinə qədər; əl ağrıları ilə də vəziyyət oxşardır] digəri — şüur parçalanması — onunla əvəz olunur ki, neyropatların çoxu əzabının əsl səbəblərindən (ya da heç olmasa fürsət səbəblərindən) ya xəbərsizdir, ya da qəsdən xəbərsiz qalmaq istəyirlər, çünki onlar öz günahlarının payını xatırlamağı sevmirlər.
Güman edilə bilər ki, histeriyadan kənar neyropatlarda vurğulanmış psixik şərtlər — bilməmək ya da qəsdən laqeydlik — yanlış bağlantının yaranması üçün şüur parçalanmasının mövcudluğundan daha əlverişlidir, hansı axı şüurdan səbəb əlaqəsi üçün materialı əlindən alır. Amma bu parçalanma nadir halda təmizdir; qeyri-şüuri təsəvvür kompleksinin parçaları əksər vaxt adi şüura uzanırlar və məhz onlar belə pozuntulara səbəb olurlar. Adətən komplekslə bağlı ümumi hiss — qorxu, kədər əhval-ruhiyyəsi — hansı, yuxarıdakı nümunədəki kimi, şüurlu hiss edilir və hansı üçün bir növ «assosiasiya zoru» ilə şüurda mövcud təsəvvür kompleksi ilə bağlantı qurulmalıdır. (Üstəlik məcburi təsəvvürün mexanizminə bax, hansını Neurologisches Zentralblatt-da, 1894, № 10 və 11 bildirişimdə göstərmişəm. Həmçinin: Obsessions et phobies, Revue neurologique, 1895, № 2.)
Assosiasiya zorusunun bu qüvvəsinə yaxında başqa sahədəki müşahidələrlə əmin olmuşdum. Bir neçə həftə boyu adətən yatdığım yatağı daha sərt bir yataqla dəyişməli oldum — hansında ki, ehtimal ki, daha çox ya da daha canlı yuxu görürdüm, bəlkə də yalnız normal yuxu dərinliyinə çatmırdım. Oyanandan sonra ilk dörddəbir saatda gecənin bütün yuxularını bilirdim və onları yazmağa və onların həllinə cəhd etməyə səy göstərirdim. Mənə alınır ki, bütün bu yuxuları iki momentə qaytarıram: 1. Gündüz yalnız sürətlə keçdiyim, yalnız toxunub, həll etmədiyim təsəvvürlərin işlənməsinə məcburiyyətə, və 2. Eyni şüur vəziyyətində olan şeyləri bir-birinə bağlamaq zorusuna. Yuxuların mənasız və ziddiyyətli olması axırıncı momentin sərbəst hökmranlığına qaytarılırdı.
[əl ağrıları] hansıları da xəstə qulluğu ərzində boyun krampı ilə eyni anda başlayıblar. «Boyun krampı» haqqında yalnız bunu öyrənirəm: onlar əvvəl olan narahatlıq və xəfəlik vəziyyətlərini əvəz ediblər və boyunda «buz kütləsi», bütün ətrafların sərtləşməsi və ağrılı soyuqluğu, danışa bilməmək və tam süstlük formasında çıxış edirlər. Altı-on iki saat çəkirlər. Bu simptom kompleksini xatirə kimi ifşa etmək cəhdlərim alınmır. Buna yönələn suallar — [histerik vəziyyət, hansı ki, sözsüz ki, tək durmur, halbuki onun nə vaxt tanındığını bilmirəm. Ona «histerik silinmə psixozu» demək olardı. — Xəstə çoxlu psixik travma keçirib və uzun illəri çox müxtəlif təzahürlərlə xronik histeriyada keçirib. Bütün bu vəziyyətlərin səbəbləri ona və başqalarına məlum deyildi, əla təchiz edilmiş yaddaşı ən gözəçarpan boşluqları göstərirdi: həyatı ona parça-parça görünür, deyə özü şikayət edirdi. Bir gün qəfil köhnə bir xatirə plastik aydınlıqla, yeni hissin bütün təzəliyi ilə üstünə tökülüb və o andan o, az qala üç il boyu həyatının bütün travmalarını — uzun müddət unudulmuş sayılanları və bəzilərini, əslində, heç xatırlamadıqlarını — yenidən yaşayıb, ən dəhşətli əzab sərfi ilə və indiyədək olan bütün simptomların qayıtması ilə. Bu «köhnə borcların silinməsi» 33 illik dövrü ehtiva edirdi və onun hər vəziyyətinin çox vaxt çox mürəkkəb müəyyənləşməsini tanımağa imkan verirdi. Ona yüngülləşmə yalnız belə vermək olardı ki, ona fürsət verilsin: tam əhval sərfi ilə və onların bədən təzahürləri ilə məhz onu əzən xatirəni hipnozda öz-özünə danışsın, və mən iştiraka mane olsaydım — belə ki, o, özünü narahat hiss etdiyi bir şəxs qarşısında danışmalı olurdusa — bir neçə dəfə belə olub ki, o, bu şəxsə tam sakin hekayəti danışır və mənə sonra hipnozda bütün o ağlamaq, bütün ümidsizlik ifadələrini gətirir — hansılarla hekayəti əslində müşayiət etməli imiş. Hipnozda belə təmizlənmədən sonra o, bir neçə saat tam salamat və hazır olurdu. Az müddət sonra sıradakı növbəti xatirə tökülürdü. Amma bu, ona aid əhvalı saatlarla öndən göndərirdi: o, həyacanlı, əsəbi ya da ümidsiz olurdu — heç vaxt güman etmədən ki, bu əhval hazırkıya yox, onu yaxında ələ alacaq vəziyyətə aiddir. Keçid dövründə o, mütəmadi olaraq yanlış bağlantı edirdi və hipnozadək onu inadkar saxlayırdı. Belə, bir dəfə o, məni bu sualla qarşıladı: «Mən pislənmiş adam deyiləmmi, bu, pislənmənin əlaməti deyilmi ki, dünən sizə bunu dedim?» Onun əvvəlki gün dediyi, həqiqətən, bu mühakiməni heç cür əsaslandırmağa yaramırdı; qısa mübahisədən sonra o, bunu da çox yaxşı başa düşürdü, amma növbəti hipnoz bir xatirəni üzə çıxardı — hansının vaxtında o, on iki il öncə ağır günahlandırma etmişdi və indidən, üstəlik, ondan imtina etmişdi.]
qardaşının — hansına deliriumda qulluq edirdi — bir dəfə onu boyundan tutub-tutmaması sualları inkar edilirlər; bu tutmaların haradandır bilmir.¹) Axşam. Çox şəndir, əksər vaxt möhtəşəm yumor inkişaf etdirir. Lift haqqında söylədiyi belə olmamışdı. O, sadəcə bəhanə ilə aşağı enmək üçün işlədilməməli imiş. Çoxlu suallar var — onların heç birində xəstəlikli yoxdur. O, üzdə, əldə baş barmaq tərəfində və ayaqda ağrılı-qatı ağrılar almışdı. Uzun müddət sakin oturanda ya da bir nöqtəyə baxıb qalanda sərtlik və üz ağrıları hiss edirmiş. Ağır əşyanı qaldırmaq ona əl ağrıları verirmiş. — Sağ ayağın müayinəsi bududa xeyli yaxşı həssaslıq, aşağı bud və pəncədə yüksək dərəcədə anesteziya, yanaq və bel nahiyəsində daha az göstərir.
¹) Sonrakı düşünmədə mən özümə deməliyəm ki, bu «boyun krampı» orqanik təməlli, miqrenə bənzər vəziyyətlər olub. Təcrübədə belə vəziyyətlərin daha çoxuna rast gəlinir — onlar təsvir edilməyib və hemikraniyanın klassik tutması ilə elə gözəçarpan uyğunluq göstərirlər ki, insan onun anlayış təyini genişləndirib ağrının lokalizasiyasını ikinci yerə itələmək istəyir. Məlumdur ki, çox neyropatik qadın miqren tutması ilə histerik tutmaları (tərpənmələr və deliriumlar) birləşdirirlər. Emmy xanımda boyun krampını hər gördüyümdə hər dəfə delirium tutması da olub.
Əl və ayaq ağrılarına gəlincə, düşünürəm ki, burada müəyyənləşmənin o, maraqlı olmayan, amma elə daha tez-tez rast gəlinən növündən — təsadüfi üst-üstə düşmə yolu ilə — hal var idi. Belə ağrılar ona həmin həyacan və xəstə qulluğu dövründə olub, tükənmə nəticəsində adətən daha qatı hiss edilirdi və bu ağrılar — əvvəlcə həmin təcrübələrlə yalnız təsadüfi assosiasiya edilmişlər — sonradan onun yaddaşında assosiasiya kompleksinin bədən simvolu kimi təkrarlanırdı. Bu prosesin sübut edici nümunələrini sonralar daha bir neçəsi gətirə biləcəyəm. Ehtimal ki, ağrılar əvvəlcə revmatik idilər — yəni, çox istismar edilən bu sözə dəqiq məna vermək üçün, əsasən əzələlərdə yerləşən, hansılarında əzələlərin qatı təzyiqə həssaslığı və konsistensiya dəyişmələri aşkarlanır, ətrafın uzun müddət sakitliyi ya da fiksasiyasından sonra ən qatı çıxış edirlər — deməli, səhərlər — ağrılı hərəkətin məşqi ilə yaxşılaşıb masajla yox edilməyə gətirilə bilirlər. Bütün insanlarda çox tez-tez olan bu miogen ağrılar neyropatlarda böyük əhəmiyyət qazanırlar; onları — əzələləri barmaq təzyiqi ilə yoxlamaq vərdişi olmayan həkimlərin dəstəyi ilə — nerv xarakterli sayırlar və qeyri-müəyyən çoxlu histerik nevralgiyalar, adlı-sanlı şiya və s. üçün material verirlər. Bu əzabın podagra meyli ilə münasibətlərinə burada yalnız qısaca
Hipnozda o bildirir ki, hələ vaxtaşırı qorxu təsəvvürləri var: uşaqlarına bir şey üz verə bilər, xəstələnə bilərlər ya da sağ qalmaya bilərlər; qardaşı — indi bal ayındadır — qəzaya uğraya bilər, qadını ölə bilər — çünki bütün bacı-qardaşlar qısa müddətdə evləniblər. Başqa əndişələr ondan çıxarılmır. Səbəbsiz yerdə özünü qorxutmaq ehtiyacını ona qaytarıram. O, bunu «sizin istəyinizlə» buraxmağa vəd edir. Ağrılar, ayaq və s. üçün daha təlqinlər.
16 may. Yaxşı yatıb, hələ üz, əllər, ayaqlar ağrılarından şikayət edir, çox şəndir. Hipnoz tamamilə məhsulsuz alınır. Anesteziyalı ayağın faradik fırçalanması.
Axşam. Mən girən kimi o qorxur. — «Yaxşı ki, gəldiniz. Elə qorxdum.» — Bununla dəhşətin bütün əlamətləri, kəkələmə, ti. Əvvəlcə oyaq halda nə olduğunu danışdırıram — o, dəhşəti əyilmiş barmaqlarla və uzadılmış əllərlə əla təsvir edir. — Bağda nəhəng bir siçan qəfil əlinin üstündən süzülüb sonra qəfil itib; ümumiyyətlə daim bir o tərəfə, bu tərəfə süzülür. (Oynayan kölgələrin illüziyası?) Ağacların üstündə hamısı siçanlardır. — Sirkdə atların tapdalanmasını eşitmirsiz? — Yanxda bir cənab inləyir, elə bilirəm, əməliyyatdan sonra ağrıları var. — Mən axı Rügenda deyiləmmi, orada belə bir sobam olubmu? — O, beynindən kəsib keçən düşüncələrin boluğu içində, hazırığı tapmaq cəhdində çaşqındır. Hazırkı şeylər haqqında suallara — məsələn, qızlar buradidilərmi —
Bu vəziyyətin açılmasına hipnozda cəhd edirəm.
Hipnoz. Nəyə görə belə qorxmussunuz? — O, siçan hekayətini dəhşət bütün əlamətləri ilə təkrarlayır: həm də pilləkənlə gedəndə orada iyrənc bir heyvan uzanıbmış və dərhal itmiş. Bunu hallüsinasiya adlandırıram, siçan qorxusunu ona qaytarıram — onlar yalnız içkicilərdə çıxırlar (o, onlardan nifrət edir). Ona yepiskop ¹) Xəstəmin anası və iki bacısı podagradan (ya da xronik revmatizmdən) qatı əziyyət çəkiblər. O vaxt şikayət etdiyi ağrıların bir hissəsi hazırkı təbiətli ola bilər. Bilmirəm; mənim o vaxt əzələlərin bu vəziyyətini qiymətləndirməkdə təcrübəm yox idi.
Hatto haqqında hekayəti danışıram — onu da bilir və ən qatı iyrənc-dəhşətlə dinləyir. — «Sirkə necə gəldiniz?» — Yaxından atların axırlarda necə tapdalandığını və kirşələrində dolanaraq özlərinə zərər vura bildiklərini açıq-aydın eşidir. Yohann hər zaman gedib onları açırdı. — Axırın yaxınlığını və qonşunun iniltisini ona inkar edirəm. Harada olduğunu bilirmi? — Bilir, amma əvvəl Rügenda olduğuna inanırmış. Bu xatirəyə necə gəlib? — Bağda danışdınız ki, bir yerdə elə istidir, və onda ona Rügendəki kölgəsiz terras yadına düşüb. — Rügendəki qalmaqdan hansı kədərli xatirələri var? — O, onların sırasını gətirir. Orada ən dəhşətli əl və ayaq ağrılarını alıb, gəzintilərdə dəfələrlə dumana düşüb — yolunu itirib, gəzintilərdə iki dəfə bir buğanın təqibinə məruz qalıb və s. Bu gün bu tutmaya necə gəlib? Bəli, necə? Çox məktub yazıb — üç saat boyu — və bundan başı tutulub. — Deməli, güman edə bilərəm ki, yorğunluq bu delirium tutmasını doğurub, hansının məzmunu bağdakı kölgəsiz yer kimi belə oxşarlıqlarla müəyyən edilib. — Ona verməyə vərdiş etdiyim bütün təlimləri təkrarlayıram və onu hipnozda saxlayıb gedirəm.
17 may. Çox yaxşı yatıb. Bu gün aldığı kəpək vannasında bir neçə dəfə çığırıb — kəpəyi kiçik qurdlar sandığı üçün. Bunu baxıcıdan bilirəm; o, bunu danışmağı sevmir, az qala əsəbi-şəndir, amma tez-tez «Uf» qışqırıqları ilə özünü kəsir, dəhşəti bildirən cüzlər edir və son günlərin ən qatısı qədər, hətta daha çox kəkələyir. Danışır ki, gecə yuxuda görüb — sülüklərin üstündə gedir. Əvvəlki gecə dəhşətli yuxular görmüşdü: çoxlu ölünü bəzəyib tabuta qoymalı imiş, amma qapağı heç vaxt qoymaq istəmirmiş. (Açıq-aydın ərinə aid bir xatirə — yuxarıda bax.) Bundan əlavə danışır ki, həyatında heyvanlarla bir dəstə sərgüzəşt keçirib, ən dəhşətlisi yarasa ilə — o, tualet şkafına giribmiş, və o, o vaxt geyimsiz otaqdan qaçıbmış. Qardaşı ondan sonra, bu qorxudan çıxarmaq üçün, ona yarasa formalı gözəl bir broş hədiyyə edib: o, onu isə heç vaxt taxmağa tabe gəlməyib.
Hipnozda: Qurdlara qorxusu ondan doğub ki, bir dəfə ona gözəl bir iynə yastığı hədiyyə ediblər — ondan axırıncı səhər, istifadə etmək istəyəndə, hamısı kiçik qurdlar çıxıb, çünki doldurulma üçün istifadə edilən kəpək tam quru olmayıb. (Hallüsinasiya? Bəlkə də həqiqətən.) Başqa heyvan hekayətləri haqqında soruşuram. Bir dəfə əri ilə birlikdə Peterburq parkında gəzəndə bütün yol gölməçəyə qədər varanalarla dolu imiş — belə ki, geri dönməli olublar. Vaxtları olub ki, heç kimə əl uzada bilmirmiş — qorxudan ki, o, iyrənc bir heyvana çevriləcək, necə ki, çox vaxt belə olub. Heyvan qorxusundan azad etməyə çalışıram — heyvanları tək-tək keçib soruşuram ki, onlardan qorxurmu. Biri haqqında cavab verir: «Xeyr», başqaları haqqında: «Qorxmağa icazəm yoxdur!¹)» Soruşuram: bu gün və dünən niyə belə tərpənib və kəkələyib. Bunu hər zaman edir, nə vaxt ki, belə qorxaqdır. — Amma dünən niyə belə qorxaq imiş? — Bağda ona müxtəlif şeylər gəlib — onu əzən. Əsasən, müalicədən buraxılandan sonra yenidən onda nəsə yığılmasının necə qarşısını ala biləcəyi. — Ona oyaq halda artıq verdiyim üçün təsəllir səbəbini təkrarlayıram: 1. O, ümumiyyətlə daha salamat və müqavimətli olub. 2. O, vərdiş edəcək ki, ona yaxın duran hər hansı bir şəxsə danışsın. 3. İndiyədək onu əzən bir dəstə şey heç vaxt laqeydlər sırasına düşəcək. — Bundan əlavə onu əzib ki, gec gəlməyim üçün mənə təşəkkür etməyib, qorxub ki, son geri qayıtması üçün mən onunla səbirimi itirəcəyəm. Onu çox təsirə salıb və qorxutub ki, ev həkimi bağda bir cənaba soruşub: əməliyyata artıq cürəti varmı. Qadın oturub, o, özü düşünməli imiş: əgər bu, axırıncı
¹) Mənim orada izlədiyim metod güman ki, yaxşı deyildi. Bunların hamısı kifayət qədər dolğun aparılmamışdı.
²) İki ibtidai travmaya qaytarmaqla kəkələmə və dil çırtması tamamilə aradan qalxmır — ondan bəri hər iki simptomun gözəçarpan azalması olsa da. Bu uğursuzluğun izahını xəstə özü verib (s. 43-a bax). O, vərdiş edib hər dəfə qorxanda dil çırtmağa və kəkələməyə, və beləcə bu simptomlar axırda yalnız ibtidai travmalara deyil, onlarla assosiasiya edilən xatirələrin uzun zəncirinə bağlı qalıb — hansılarını silməyi buraxmışdım. Bu, çox tez-tez rast gəlinən və hər dəfə katartik metodla terapevtik işin zərifliyini və tamamlığını pozan haldır.
kasıb adamın axşamı olacaq. Bu axırıncı bildirişlə xəfəlik, görünür, həll olunub!! Axşam o, çox şən və razıdır. Hipnoz heç bir nəticə vermir. Əzələ ağrılarının müalicəsi ilə və sağ ayaqda həssaslığın bərpası ilə məşğulam — hipnozda bu çox asan alınır, amma bərpa edilən həssaslıq oyanandan sonra qismən yenidən itib. Onu tərk etməzdən əvvəl o, təəccübünü bildirir: boyun krampı uzun müddətdir olmayıb — hansı ki, hər tufandan əvvəl çıxmağa vərdiş edib. 18 may. Bu gecə o, illərdən bəri olmadığı kimi yatıb, amma vannadan boyunda soyuqluqdan, üzdə, əllərdə və pəncələrdə sıxılma və ağrılardan şikayət edir; cizgiləri gərgindir, əlləri kramp vəziyyətlərindədir. Hipnoz «boyun krampı» vəziyyətinin heç bir psixik məzmununu aşkarlamır — hansını da oyaq halda masajla yaxşılaşdırıram.
¹) Burada ilk dəfə öyrənirəm — hansını ki, sonralar sayılmaz dəfələrlə doğrulduram — təzə histerik deliriumun hipnotik həlli zamanı xəstənin bildirişi xronoloji sıranı əksinə çevirir: əvvəlcə sonrakı və daha azvacib təəssüratlar və düşüncə əlaqələrini bildirir və yalnaxırda ibtidai, ehtimal ki, səbəb baxımından ən vacib təəssürata gəlir.
²) Əvvəlki axşam boyun krampının uzun müddətdir olmadığına təəccübü deməli, o vaxtlar artıq hazırlanan və qeyri-şüurda qeyd edilən yaxın vəziyyətin sələsəti idi. Bu qəribə sələsət forması əvvəl bəhs edilən Sesiliya M. xanımda adi bir şey idi. Hər dəfə ən yaxşı vəziyyətdə mənə məsələn deyəndə: «Artıq uzun müddətdir gecələr cadulardan qorxmuram» ya da: «Nə qədər şadam, göz ağrım bu qədər çəkilib çıxıb» — mən əmin ola bilirdim ki, axırıncı gecə baxıcı ən qatı cadu qorxusu ilə xidməti çətinləşdirəcək ya da növbəti vəziyyət qorxulan göz ağrısı ilə başlayacaq. Hər dəfə qeyri-şüurda artıq hazırlanmışın seçilməsi idi, və sələsətli «rəsmi» şüur (Şarkonun ifadəsilə) qəfil düşüncə kimi üzə çıxan təsəvvürü məmnunluq ifadəsinə salırdı — hansı da hər dəfə kifayət qədər tez və dəqiq haqsız çıxırdı. Sesiliya — yüksək zəkali bir xanım, hansından histerik simptomların başa düşülməsində çox dəstək almışam — mənə özü işarə edib ki, belə hadisələr tanınmış xurafata — əsərə qalmağa və taxta vurmağa — səbəb olub. Xoşbəxtliyindən danışmamalısan, digər tərəfdən şeytanı divara çəkməməlisən, yoxsa o gəlir. Əslində insan xoşbəxtliyindən danışır ki, artıq bədbəxtlik püsür və sələsəti öyünlük formasına salır — çünki burada xatirənin məzmunu ona aid hissdən öndə çıxır, şüurda deməli xoş kontrast var.
Ümid edirəm, ilk üç həftənin salnaməsindən yuxarıdakı seçmə xəstənin vəziyyəti, terapevtik səylərimin xarakteri və onların nəticəsi haqqında canlı mənzərə verməyə kifayət edəcək. Xəstəlik tarixçəsini tamamlamağa keçirəm.
Sonradan təsvir edilən histerik delirium Emmy v. N. xanımın vəziyyətindəki axırıncı əhəmiyyətli pozuntu idi. Xəstəlik simptomlarını və onların əsaslandırılmasını özümdən araşdırmağımdım, nəsə göstərilənədək ya da o, mənə narahatedici bir düşüncə etiraf edənədək gözləyirdimsə, hipnozlar tezliklə məhsulsuzlaşdı və mən onları əksər vaxt ona təlimlər vermək üçün işlətdim — hansıları ki, düşüncələrində daim hazır qalmalı və onu evdə yenidən bənzər vəziyyətlərə düşməkdən qorumalı idilər. O vaxtlar mən tamamilə Bernheimin «Suggestion» haqqında kitabının təsiri altında idim və belə təlimverici təsirdən bu gün gözləyəcəyimdən daha çox şey gözləyirdim. Xəstəmin vəziyyəti qısa müddətdə elə yüksəldi ki, o, təsdiqləyib: ərinin ölümündən bəri onsuz da yaxşı hiss etməmişdi. Yeddi həftəlik müalicədən sonra onu Baltik sahilindəki vətəninə buraxıram.
Onun haqqında xəbər təxminən yeddi aydan sonra mənə yox, Dr. Breuerə gəlib. Onun rifahı bir neçə ay davam edib, onda isə yeni bir psixik silkələnməyə tabe olub.
Onun ən böyük qızı — hansı ki, ilk
Vyanada qalmaqda artıq anaya boyun krampı və yüngül histerik vəziyyətlərdə tay-idar imiş — əsasən uterus retrofleksiyasına görə yeriməkdə ağrılardan əziyyət çəkirdi — mənim məsləhətimlə Dr. N... — bizim ən seçilən ginikoloqlarımızdan biri — müalicə etmişdi: o, uterusu masajla düzəldib, belə ki, qız bir neçə ay şikayətsiz qalıb. Bunlar evdə yenidən çıxanda ana yaxın universitet şəhərinin ginikoloquna müraciət edib — o, qıza birləşmiş lokal və ümumi terapiya tətbiq edib, hansı da uşağın ağır sinir xəstəliyinə gətirib. Ehtimal ki, burada artıq o vaxtki on yeddi yaşlı qızın patoloji meyli seçilirdi — hansı ki, bir il sonra xarakter dəyişməsində manifest oldu. Uşağı həkimlərə öz adətən güzəşt və şübhə qarışığı ilə təslim etmiş ana bu kurun bədbəxt nəticəsindən sonra ən qatı günahlandırmalara başlayıb, mənə bəlli olmayan bir düşüncə yolu ilə bu nəticəyə gəlib ki, hər ikimiz — Dr. N. və mən — uşağın xəstələnməsinə günahkarıq, çünki kiçik qızının ağır əzabını ona yüngül göstərmişik, hansısa iradə fəaliyyəti ilə mənim müalicəmin təsirini ləğv edib və dərhal onu azad etdiyim eyni vəziyyətlərə yenidən düşüb. Yaxınlığındakı seçilən bir həkim — hansına müraciət edib — və onunla yazışıb tanış olan Dr. Breuer ona məhkəmə təqsirlilərinin bəxtsizliyi haqqında düşüncəyə gətira biliblər, amma bu vaxtda əmələ gələn mənə nifrət bu aydınlaşdırmadan sonra da histerik qalıq kimi onda qalıb və o, bəyan edib ki, yenidən mənim müalicəmə girmək ona mümkünsüzdür. O həkim avtoritetinin məsləhəti ilə köməyi Şimali Almaniyanın bir sanatoriyasında axtarıb, və mən Breuerin istəyi ilə müəssisənin rəhbər həkiminə bildirmişəm ki, hansı dəyişikliklə hipnotik terapiya onda fəaliyyətli olub.
Bu transfer cəhdi tamamilə baş tutmur. O, görünür, başlanğıcdan həkim ilə anlaşmayıb, onunla nə əməliyyat aparıldısa, hamısına müqavimətdə tükənib, sönüb, yuxunu və iştahı itirib və yalnız ondan sonra güclənib, hansı vaxtda müəssisəyə onu ziyarət edən bir dostu onu, əslində, gizlicə oğurlayıb evində baxıb. Az müddət sonra — mənimlə ilk görüşmədən tam bir il sonra — o, yenidən Vyanadadır və yenidən əllərimə özünü verir.
Onu yazışmalardan təsəvvür etdiyimdən qat-qat yaxşı tapıram. O, hərəkətlidir, qorxusuzdur; keçən ildə qurduğum çox şey deməli daimi olub. Əsas şikayəti tez-tez baş verən çaşqınlıq haqqındadır — «başda qasırğa» deyirdi — üstəlik yuxusuzdur, saatlarla ağlamağa məcbur idi və günün müəyyən vaxtında (saat 5) kədərli olurdu. Bu, qışda sanatoriyada olan qızını ziyarət edə bildiyi vaxt idi. Çox dil çırtır və kəkələyir, tez-tez əllərini dəhşətlə bir-birinə sürtür və ondan soruşanda çox heyvan görüb-görmədiyini, yalnız cavab verir: Ah, susun!
Onu ilk hipnoza salmaq cəhdində o, yumruqlarını sıxıb qışqırır: Mən antipirin inyeksiyası istəmirəm, ağrılarımı saxlamağı üstün tuturam. Dr. R... məni sevmirəm, o, mənə yaddır. Başa düşürəm ki, o,
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr. — müəssisədə keçən bir hipnozun xatirəsinə qərq olduğunu başa düşürəm və onu hazırkı vəziyyətə qaytardıqda o, sakinləşir.
Müalicənin başlanğıcında elə təlimverici bir təcrübə almışdım. Soruşmuşdum: kəkələmə nə vaxtdan qayıdıb — və (hipnozda) tərəddüdə cavab verib: qışda D...-da aldığı qorxudan. Onun qaldığı mehmanxananın ofisiantı onun otağına gizlənibmiş; o, qaranlıqda o şeyi palto sandıqmış, tutmuşmuş və onda adam qəfil «yuxarı atılmış». Bu xatirə təsvirini ondan alıram və həqiqətən də, ondan bəri o, hipnozda da, oyaqda da az-çox görünən qədər kəkələyir. Burada uğuru sınamağa məni nə vadar etdiyini xatırlamıram. Axşam qayıdanda o, görünür, tam zərərsiz soruşur ki, mən gedəndə, o yatarkən, qapını necə bağlamalıyam ki, kiminsə gizlicə girməsi mümkün olmasın. Təəccübümə o, qatı qorxur, dişlərini gıcırdatmağa və əllərini sürtməyə başlayır, bildirir ki, D...-da belə bir qatı qorxu olub, amma hekayəti danışmağa cəlb edilə bilmir. Fərq edirəm ki, o, səhər hipnozda danışdığı və hansını silmiş saydığım eyni hekayəti nəzərdə tutur. Növbəti hipnozda o, indi daha ətraflı və doğruluqla danışır. Axşam o, həyacanla dəhlizdə bir o tərəfə, bu tərəfə gəzib, qulluqçu qadınının otağının qapısını açıq tapıb və orada oturmaq üçün daxil olmaq istəyib. Qulluqçu qadın yolunu kəsib, o isə dayanmamış, yenə daxil olub və sonra divardakı həmin tünd əşyanı fərq edib — hansı adam çıxıb. Açıq-aydın məhz bu kiçik sərgüzəştin erotik momenti onu xəyanətli təsvirə vadar edib. Amma öyrənmişəm ki, hipnozda natamam hekayətin müalicə təsiri yoxdur, vərdiş edirəm ki, hekayəti nəticə vermədisə, natamam sayım və tədricən xəstələrdən sifətdən oxumağı öyrənirəm: onlar mənə etirafın vacib bir parçasını gizlətməyiblərmi.
Bu dəfə onunla aparmaq lazım olan iş qızının kur və öz müəssisə qalmağı ərzində aldığı xoşagəlməz təəssüratların hipnotik həllindən ibarət idi. O, onu hipnozda «Kröte» (varana) sözünü hərf-hərf yazmağa məcbur edən həkimə qarşı basdırılmış qəzəblə dolu idi və məndən bu sözü ona heç vaxt tapşırmağa dair vəd alıb. Burada mənə bir təlqinli məzhəkəyə icazə verirəm — yeganə, üstəlik, az qala zərərsiz hipnoz istismarı, hansı üçün bu xəstədə günahlandırıla bilərəm. Ona təsdiqləyirəm ki, ***tal-dakı qalmaq ona elə uzağa aparacaq ki, o, adı xatırlamayacaq və hər dəfə onu danışmaq istəyəndə ...berg, ...tal, ...wald və s. arasında səhvəcək. Belə də olur və tezliklə bu adda qeyri-müəyyənlik onda müşahidə edilən yeganə nitq maneəsi olur — ta ki, Dr. Breuerin bir qeydi ilə onu bu paramneziya zorusundan azad etməyə qədər.
Bu təcrübə qalıqları ilə mən daha uzun müddət o vəziyyətlərlə mübarizə aparmalı olmuşdum, hansıları ki, onu «başda qasırğa» adlandırırdı. Onu ilk dəfə belə vəziyyətdə gördükdə o, eydilmiş cizgilərlə divanda bütün bədənin fasiləsiz narahatlığında uzanırdı, əllər həmişə alına basdırılırdı və eyni zamanda həsrət və sənətsizliklə öz adını — «Emmy» — çağırırdı, hansı onun öz adı da idi, ən böyük qızının da. Hipnozda o, izahatlar verib: vəziyyət qızının müalicəsi ərzində onu ələ almağa vərdiş etdiyi çoxlu ümidsizlik tutmalarının təkrarıdır — hansı vaxtda saatlarla düşünübmüş ki, müalicənin pis nəticəsini necə düzəltmək olar, çıxış yolu tapmadan. Düşüncələrinin qarışdığını hiss edəndə vərdiş edib ki, qızın adını uca çağırıb onun vasitəsilə yenidən aydınlığa çıxsın. Çünki o vaxtlar, qızın vəziyyəti ona yeni vəzifələr qoyanda və nərvosluğun yenidən onun üzərində hakim olacağını hiss edəndə, özündə sabitləşdirmişdi ki, bu uşaqa aid hər şey çaşqınlıqdan kənarda qalmalıdır, başqa hər şey beynində baş-ayaq olsun belə.
Bir neçə həftədən sonra bu xatirələr də üstə gəlinib və Emmy xanım tam rifahda bir müddət daha mənim müşahidəmdə qalıb. Məhz qalmasının axırında nəsə olub — hansını ətraflı danışacağam, çünki bu epizod xəstənin xarakterinə və vəziyyətlərinin yaranma yoluna ən qatı işıq salır.
Onu bir dəfə nahar vaxtı ziyarət edirəm və belə şaşırdıram: kağız sarğıda nəsə bağa atır — orada ev xidmətçisinin uşaqları onu tuturlar. Soruşumda
o etiraf edir ki, bu, onun (quru) un yeməyidir — hər gün eyni
yola gəlməyə vərdiş edib. Bu mənə fürsət verir ki, başqa qədəhlərin qalıqlarını yoxlayım və qablarda onun yeyə biləcəyindən daha çox qalan tapıram. Nə üçün az yediyi haqqında söhbətə çəkiləndə cavab verir: yeməyə daha çox vərdiş etməyib, üstəlik bu, ona zərər vuracaq; vəfat etmiş atası kimi təbiətə malikdir — atası da zəif yeyən imiş. Nə içdiyini soruşanda cavab gəlir: o, onsuz da yalnız qatı mayelərə dözür — süd, qəhvə, kakao və s.; bulaq ya da mineral su içəndə mədəsini korlayır. Bu, indi açıq-aydın nerv xarakterli seçimin möhürünü daşıyır. Sidik nümunəsi alıram və sidikdə çox qatılaşmanı və sidik turşusu duzları ilə yüklənməni tapıram.
Deməli, ona bol içməyi məsləhət görməyi məqsədəuyğun sayıram və qida qəbulunu artırmağı da özümə qoyuram. O, sözsüz ki, gözləniləcək dərəcədə arıq deyil, amma az-çox artıq qidalanma mənə hər halda arzuolunandır. Növbəti ziyarətimdə ona qələvi su tövsiyə edib adi un yeməyinin istifadəsini qadağan edəndə o, az olmayan həyacana düşür. «Bunu edəcəyəm, çünki siz istəyirsiniz, amma öncə deyirəm: pis alnacaq, çünki bu, təbiətimə əksdir, atasım da belə idi.» Hipnozda qoyulmuş suala — niyə daha çox yeyə və su içə bilmir — xeyli mürriş cavab gəlir: «Bilmirəm.» Axırıncı gün mənə baxıcı təsdiqləyir ki, Emmy xanım bütün hissəsini yeyib və qələvi sudan bir stəkan içib. Onun özünü isə yatmış, dərin xəfəlikdə və çox qəddar əhvalda tapıram. Çox qatı mədə ağrılarından şikayət edir: «Sizə onsuz da demişdim. İndi bütün nəticə yenidən itib, hansı üçün biz bu qədər əzab çəkirdik. Mən mədəmi korladım — hər dəfə, necə ki, daha çox yeyirəm ya su içirəm, və yenə 5-8 gün tam acqalmalı olacağam, ta ki, nəsə dözə bilim.» Ona təsdiqləyirəm ki, ac qalmalı olmayacaq, bu üsulla mədəni korlamaq tam mümkünsüzdür, ağrıları yalnız yeməyi və içməyi ilə bağlı qorxudan gəlir. Açıq-aydın bu aydınlaşdırmam onda heç bir təəssürat salmayıb, çünki tezliklə onu hipnoza salmaq istəyəndə hipnoz ilk dəfə alınmır və onun mənə atmış qəzəbli baxışından başa düşürəm ki, o, tam üsyan içindədir və vəziyyət çox ciddidir. Hipnozdan imtina edirəm, ona bildirirəm ki, ona 24 saatlıq düşünmə müddəti verirəm — ağrılarının yalnız qorxusundan gəldiyi baxışına tabe olmaq üçün: bu vaxtdan sonra soruşacağam ki, hələ belə güman edirmi ki, bir stəkan mineral su və mülayim yeməklə 8 günlük müddətə mədəni korlamaq mümkündür, və razılaşsa, gedib buraxmağını xahiş edəcəyəm. Kiçik səhnə bizim, əks halda çox dostluq münasibətlərimizlə xeyli qatı kontrastda idi.
Onu 24 saat sonra mütəvazi və yumşalmış tapıram. Mədə ağrılarının mənşəyi haqqında necə düşündüyü sualına, saxta qura bilmədən cavab verir: «Güman edirəm ki, onlar mənim qorxumdan gəlirlər, amma yalnız onu sizin dediyinizə görə.» İndi onu hipnoza salıram və yenidən soruşuram: «Niyə daha çox yeyə bilmirsiz?»
Cavab dərhal gəlir və yenə yaddaşdan xronoloji düzülmüş motivlər sırasının bildirilməsindən ibarətdir: «Uşaq ikən tez-tez olubdu ki, üstdənsizlikdən masada ətimi yemək istəmirdim. Ana hər zaman çox sərt idi və mən ağır cəza altında 2 saat sonra saxlanılmış əti eyni qabda yeməli idim. Ət tam soyumuşdu və piy elə sərt idi (iyrənmə),... və çəngəli hələ qarşımda görürəm,... bir dişi az-çox əyilmişdi. İndi masaya oturanda hər zaman qarşımda soyuq ət və piyli qabları görürəm; və necə çox illər sonra qardaşımla birlikdə yaşadım — o, zabit idi və onda o pis xəstəlik vardı; — bilirdim ki, o, yoluxucudur, və idarəsində səhv etməkdən elə dəhşətli qorxudum — onun çəngəlini və bıçağını götürmək (iyrənc-dəhşət), amma onsuz da onunla yeyirdim ki, kimlərsə xəstə olduğunu dərk etməsin; və necə az sonra başqa qardaşıma qulluq etdim — o, elə ağciyər xəstəsi idi, yatağının qarşısında oturduq, qus qabı hər zaman masada idi və açıq (iyrənc-dəhşət) ... və onun vərdişi vardı ki, qabların üstündən qabına tüpürsün — mən hər dəfə elə iyrənirdim, amma göstərə bilmirdim, onu təhqir etməmək üçün. Və bu qus qabları hələ də masada dururlar, nə vaxt ki, yeyirəm, və mən hələ də iyrənirəm.» Bu iyrənmə alətləri ilə təbii ki, dolğun hesablaşırıram və sonra soruşuram: niyə su içə bilmir. O, 17 yaşında olanda ailə bir neçə ay Münhendə qalıb və az qala bütün üzvlər pis içmə suyu istifadəsilə mədə katarrları alıblar. Başqalarında bu əzab həkim tapşırıqlarıyla tez aradan qalxıb, onda isə qalıb; ona tövsiyə edilmiş mineral su da heç nə yaxşılaşdırmayıb. O, dərhal düşünüb ki, həkim ona bu tapşırığı verəndə: bu, sözsüz ki, heç nəyə yaramayacaq. O andan bu bulaq və mineral sulara dözümsüzlük sayılmaz dəfələrlə təkrarlanıb.
Bu hipnotik araşdırmanın terapevtik təsiri dərhal və daimi idi. O, 8 gün ac qalmadı, amma axırıncı gün onsuz da bütün şikayətlərsiz yeyib içib. İki ay sonra məktubda yazıb: «Çox yaxşı yeyirəm və qat-qat artdım. Sudansa onsuz da 40 butulka içmişəm. Güman edirsinizmi, bununla davam edəcəyəm?»
Emmy v. N. xanımı axırıncı ilin yazında D... yaxınlığındakı malikanəsində yenidən görürəm. Ən böyük qızı — hansının adını «başdakı qasırgalar» ərzində çağırmağa vərdiş etmişdi — bu vaxtlarda anormal inkişaf fazasına girib, məhdud istedadına nəsəbədənkənar ehtiras göstərib, itaətsiz olub və anaya qarşı özü qəddarlaşdırmışdı. Mən hələ axırıncının inamına sahib idim və gənc qızın vəziyyəti haqqında rəyim verilməsi üçün dəvət edilmişdim. Uşaqda gedən psixik dəyişmədən pisləşdirici təəssürat alırdım və proqnoz qoyarkən hələ bu faktı nəzərə almalı idim ki, xəstənin bütün atabir bacı-qardaşları (N. cənabının ilk nikahdan uşaqları) paranoidaya görə məhv olublar. Ana ailəsində də, sözsüz ki, kifayət qədər qatı neyropatik yüklənmə vardı, halbuki onun ən yaxın qohum dairəsindən heç kim sonlu psixozuna düşməyib. V. N. xanım — hansına istədiyi izahatı heç bir gizlətmədən vermişdim — bununla sakin və anlayışlı davranıb. O, güclənmişdi, çiçəklənən görünürdü, son müalicənin bitməsindən keçən üç dörddəbir il nisbətən yüksək rifahda keçib — hansı yalnız boyun krampı və başqa kiçik əzablarla pozulubdu. Vəzifələrinin, nəticələrinin və mənəvi maraqlarının bütün həcmini mən yalnız onun evindəki bu çoxgünlük qalma ərzində tanıdım. Orada elə bir ev həkimi də tapdım ki, xanımdan çox şeydən şikayət etmədi; deməli, o, «peşə» ilə az-çox barışıb.
Qadın onsuz da qat-qat salamat və fəaliyyətli olub, amma xarakterinin əsas cizgiləri bütün təlimverici təlqinlərə baxmayaraq az dəyişib. «Laqeyd şeylər» kateqoriyasını, mənə görünür, etiraf etməyib, öz-özünü əzablama meyli müalicə vaxtından az fərqlənirdi. Histerik meyl bu yaxşı vaxtda da sükut etməyib — o, məsələn, uzun dəmiryolu səfərləri etməkdən əlillikdən şikayət edib, hansını o, axırıncı aylarda almışdı, və bu maneəni həll etmək üçün məcburi tələsik cəhd yalnız D...-a və ətrafa axırıncı səfərlərdə aldığı müxtəlif kiçik xoşagəlməz təəssüratları verib. Hipnozda danışmaq istəmədiyi görünürdü və mən onsuzda gümana edirdim ki, o, mənim təsirimdən yenidən çıxmaqdadır və dəmiryolu maneəsinin gizli məqsədi Vyanaya yeni səfəri qarşısını almaqdır.
Bu günlərdə o, yaddaşında «məhz ən vacib hadisələrdə» boşluqlar haqqında o şikayəti də bildirib — hansından mən çıxarırdım ki, işim 2 il öncə dolğun və daimi təsir göstərib. — Bir gün o, məni evdən dəniz körfəzinə gedən aleyadan aparanda, bu aleyanın tez-tez varanalarla dolu olub-olmaması sualını cürət edirəm. Cavab olaraq məni cəzalandırıcı baxış tutur, amma iyrənc-dəhşət əlamətləri ilə müşayiət edilmir, və sonra tamamlayıcı olaraq bu ifadə gəlir: «Amma həqiqətən burada var.» — Dəmiryolu maneəsini həll etmək üçün təşkil etdiyim hipnoz ərzində o, öz verdiyi cavablardan özü razı qalmadığı görünürdü və qorxusunu bildirib ki, o, indi artıq əvvəlki qədər hipnoza itaət etməyəcək. Əksini onu inandırmağa qərar verirəm. Kağız üzərində bir neçə söz yazıb onu ona verirəm və deyirəm: «Bu gün nahar vaxtı yenidən dünənki kimi bir stəkan qırmızı şərab dolayacaqsınız. Mən stəkanı ağzıma aparan kimi deyəcəksiniz: Ah, mənə də bir stəkan dolayıq, və mən butulkaya uzananda qışqıracaqsınız: Xeyr, təşəkkür edirəm, onsuz da istəmirəm. Bunun sonra cibinizə girib həmin kağızı çıxaracaqsınız, hansında ki, eyni sözlər yazılıb.» Bu, səhər idi; bir neçə saat sonra kiçik səhnə tam elə keçdi, necə ki, mən onu təyin etmişdim, və elə təbii gedişilə ki, onun çoxlu hazır olanlarından heç kimə bəlli olmadı. O, məndən şərab istəyəndə, görünür, özü ilə mübarizə aparırdı — onsuz da o, heç vaxt şərab içmirdi — və aydın yüngülləşmə ilə içkiyi ləğv etdikdən sonra cibi girib, hansında ki, axırıncı söylədiyi sözlər yazılıb, kağızı çıxarır, başını silkələyir və mənə təəccübü ilə baxır.
Bu May 1890 ziyarətindən bəri V. N. xanıma dair xəbərlərim tədricən azalırdı. Dolayı yollarla öyrənirəm ki, qızının xoşagəlməz vəziyyəti — hansı ona ən müxtəlif əzabverici həyacanlar gətirirdi — axırda onsuz da onun rifahını alt-üst edib. Axırda ondan (1893-cü ilin yayı) qısa məktub alıram, hansında o, məndən icazə istəyir ki, başqa bir həkim onu hipnoz etsin, çünki yenidən əzab çəkir və Vyanaya gələ bilmir. Əvvəlcə başa düşmürəm ki, bunun üçün nə üçün mənim icazəm lazımdır — ta ki, xatirəm üzə çıxır ki, 1890-da onu öz istəyi ilə yad hipnozdan qorumuşdum, ki, yenidən təhlükəyə düşməsin — necə o vaxtlar ***bergdə (...tal, ...wald) ona yad olmayan həkimin əzabverici zoru altında əzab çəkdi. İndi deməli mən yazılı şəkildə öz istisna hüququmdan imtina edirəm.
Adların qiyməti və əhəmiyyəti haqqında əvvəlcədən dolğun anlaşma olmadan xəstəlik halını histeriyaya ya başqa (nevrastenik olmayan) nevrozlara aid etmək asan deyil, və adi rast gəlinən qarışıq nevrozların sahəsində hələ sərhəd daşlarını qoyan və xarakteristikası üçün vacib əlamətləri vurğulayan səliqəyə salan əl gözlənir. Əgər indiyə qədər dar mənada histeriyani məlum tipik hallarla oxşarlığa görə diaqnoz etməyə vərdiş etmişiksə, Emmy v. N. xanımın halına histeriya adını az etirazla verəcəklər. Qalan mənəvi fəaliyyət ərzində delirium və hallüsinasiyaların asanlığı, süni somnambulizmdə şəxsiyyətin və yaddaşın dəyişməsi, ağrılı ətrafdakı anesteziya, anamnezin müəyyən məlumatları, ovariya və s. xəstəliyin ya ən azından xəstənin histerik təbiəti haqqında heç bir şübhəyə yol vermir. Sual əslində irəli sürülə bilməsi bu halın müəyyən xarakterindən doğur — hansı da ümumi düzgün qeyd üçün səbəb ola bilər. Girişdə çap etdiyimiz «İlkin bildiriş»dən göründüyü kimi, histerik simptomları sinir sisteminə travma kimi təsir etmiş həyacanların effektləri və qalıqları kimi qəbul edirik. Belə qalıqlar qalmır, əgər ilkin həyacan abreaksiya ya da düşüncə işi ilə boşaldılıbsa. Burada artıq kənarlaşdırmaq olmur: kəmiyyətləri (ölçülə bilən olmasalar belə) nəzərə almaq, prosesi belə qəbul etmək: sinir sisteminə daxil olan həyacan cəmi sonlu simptomlara çevrilir, hansı qədər ki, ölçüsünə uyğun xaricə fəaliyyətə sərf edilməyib. Biz onsuz da vərdiş etmişik ki, histeriyada travmanın «həyacan cəmi»nin xeyli hissəsi tam bədən simptomlarına çevrilir. Bu, histeriyanın o cizgidir, hansı bu qədər uzun müddət psixik xəstəlik kimi onun qəbulunu əngəlləyib.
Qısalıq üçün psixik həyacanın bədən sonlu simptomlarına çevrilməsi üçün «konversiya» adını seçərsək — hansı histeriyanı seçilən edir — deyə bilərik ki, Emmy v. N. xanımın halı az konversiya göstərir: ilkin psixik həyacan əksər vaxt psixik sahədə qalır və başa düşüləndir ki, o, onsuz bu yolla başqa, histerik olmayan nevrozlara oxşayır. Histeriyanın halları var, hansılarında konversiya bütün qıcıq artımına təsir edir, belə ki, histeriyanın bədən simptomları görünüşdə tam normal şüura uzanırlar; adi halda natamam çevrilmədir, belə ki, travmaya müşayiət edən affektin azından bir hissəsi əhval-ruhiyyə komponenti kimi şüurda qalır.
Az konversiyalı histeriyanın bu halının psixik simptomlarını əhval-ruhiyyə dəyişməsi (qorxu, melanxolik depressiya), fobiyalar və abuliyalar (iradə maneələri) kimi qruplaşdırmaq olar. Psixik pozuntunun bu axırıncı iki növü — hansıları ki, fransız psixiatrlarının məktəbi nerv degenerasiyasının stiqmaları kimi qəbul edirlər — bizim halda travmatik təcrübələrlə kifayət qədər müəyyənləşir; bunlar əksərən travmatik fobiyalar və abuliyalardır — necə ki, ətraflı izah edəcəyəm.
Fobiyalardan bəziləri, sözsüz ki, insanın — xüsusən neyropatın — ibtidai fobiyalarına uyğun gəlirlər, belə əsasən heyvan qorxusu (ilanlar, varanalar və üstəlik bütün zərərli heyvanlar, hansıların sahibi kimi Mefistofel öyünür), tufan qorxusu və s. Amma bu fobiyalar da travmatik təcrübələrlə möhkəmləndiriliblər — belə varana qorxusu erkən gənclikdəki təəssüratla, hansı vaxt bir qardaşı ona ölü varana atıb və ondan histerik tərpənmələr tutması alıb; tufan qorxusu o qorxu ilə, hansı dil çırtmasının yaranmasına səbəb olub; duman qorxusu Rügendəki o gəzintilə; bu qrupda ibtidai, necə deyərlər, instinktiv qorxu psixik stiqma kimi əsas rolu oynayır.
Başqa və daha xüsusi fobiyalar da xüsusi təcrübələrlə doğrulanıblar. Gözlənilməz, qəfil qorxu qorxusu onun həyatındakı o dəhşətli təəssüratın nəticəsidir, hansı vaxt o, ərini tam salamatlıqdan ürək tutmasında ölərkən gördü. Yad adamlardan qorxu, insan qorxusu ümumiyyətlə, o vaxtdan qalıq çıxır, hansı vaxt o, ailəsinin təqiblərinə məruz qalırdı və hər yadda yaxınların agentini görməyə meylli idi, ya da ona elə gəlirdi ki, yad adamlar onun haqqında ağızdan və yazılı yayılan şeyləri bilirlər. Dəlilər evinə və onun sakinlərinə qorxu ailəsindəki kədərli təcrübələr sırasına və dinləyən uşağa axmaq xidmətçi qızın etdiyi təsvirlərə gedib çıxır; üstəlik bu fobiya bir tərəfdən sağlam insanın dəliliyə qarşı ibtidai, instinktiv iyrənc-dəhşətinə, digər tərəfdən hər nərvözdə olduğu kimi onda da olan narahatlığa söykənir ki, özü də dəliliyə düşəcək. Onun arxasında kimsə durması kimi elə ixtisaslaşmış qorxu gəncliyindən və sonrakı vaxtdan bir neçə qorxulu təəssüratla motivləşir. Mehmanxanadakı onu xüsusən əzən bir təcrübədən — əzən, çünki o, erotikla bağlıdır — yad şəxsin gizlicə girişinə qorxu xüsusən vurğulanır; axırda neyropatlarda çox tez-tez olan fobiya — diri-diri basdırılmaqdan — tam aydınlaşmasını o gümana borcludur ki, onun əri ölü deyildi, hansı vaxt cəsədini apardılar — o gümana ki, sevdiyi varlıqla münasibətin qəfil kəsilməsinə uymaq qabiliyyətsizliyi elə hərəkətli çıxış edir. Amma, üstəlik, güman edirəm ki, bütün bu psixik momentlər fobiyaların yalnız seçilməsini, daimiliyini yox izah edə bilirlər. Axırıncısı üçün mən neyrotik momenti əlavə etməliyəm — o fakt, deməli, ki, xəstə illərdir cinsi abstinensiyada idi, hansı ilə qorxu meylinə ən tez-tez rast gəlinən səbəblərdən biri verilir.
Bizim xəstədə olan abuliyalar (iradə maneələri, qabiliyyətsizliklər) fobiyalardan daha az ümumi daralmış fəaliyyət qabiliyyəti nəticəsində psixik stiqmalar kimi qəbul edilməyə imkan verirlər. Əksinə, halın hipnotik təhlili aydınlaşdırır ki, buradakı abuliyalar ikiqat psixik mexanizm ilə şərtlənirlər — hansı əslində yenə yalnız biridir. Abuliya ya sadəcə fobiyanın nəticəsidir — yəni bütün o hallarda, hansılarında fobiya gözləntiyə yox, öz fəaliyyətinə bağlanır (gəzmək, adamları ziyarət etmək — başqa hal, hansında kimsə gizlənib daxil olur və s.), və iradə maneəsinin səbəbi fəaliyyətin nəticəsi ilə bağlı qorxudur. Bu növ abuliyaları onlara uyğun fobiyalar yanında xüsusi simptomlar kimi göstərməkdə səhv olardı, amma etiraf etmək lazımdır ki, belə fobiya — o, həddindən artıq qatı olmasa — abuliyaya gətirilə bilər. Abuliyaların başqa növü affektlə vurğulanmış, həll olunmamış assosiasiyaların mövcudluğuna söykənir — hansıları yeni assosiasiyaların qoşulmasına, xüsusən belə uyğunsuz növə qarşı çıxırlar. Belə abuliyaya ən parlaq nümunə bizim xəstənin anoreksiyasıdır. O, yalnız bu qədər az yeyir, çünki ona dad vermir, və yeməkdən dad çıxara bilmir, çünki yemək fəaliyyəti onda uşaqlıqdan iyrənmə xatirələri ilə bağlıdır — hansıların affekt miqdarı hələ azalma keçirməyib. Amma eyni anda iyrənmə və ləzzətlə yemək mümkün deyil. Əvvəldən yeməklərə bağlı iyrənmənin azalması ona görə olmayıb ki, o, hər dəfə iyrənməni basdırmalı imiş — ondan reaksiya yolu ilə xilas olmaq əvəzinə; uşaq ikən o, cəza qorxusundan iyrənmə ilə soyuq yeməyi yeməyə məcbur edilib, daha yetkin illərdə isə qardaşlara nəzər onları əks etdirən affektləri — hansılarına birlikdə keçirilən yeməklərdə düşüblər — bildirməyi əngəlləyib.
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
[...]
Burada bəlkə də kiçik bir işi xatırlatmaq olar — onda histerik ifliclərin psixoloji izahını verməyə cəhd etmişdim. Orada bu nəticəyə gəlmişdim: bu ifliclərin səbəbi, məsələn, bir ətrafın təsəvvür dairəsinin yeni assosiasiyalar üçün əlçatmazlığındadır; bu assosiativ əlçatmazlığın özü isə bundan doğur ki, iflic olmuş üzvün təsəvvürü həll olunmamış affektlə yüklənmiş travmanın xatirəsinə daxil edilib. Adi həyatın nümunələrindən gətirmişdim ki, təsəvvürün həll olunmamış affektlə belə yüklənməsi hər dəfə müəyyən assosiativ əlçatmazlıq, yeni yükləmələrlə uyğunsuzluq ölçüsü ilə gedir.¹)
¹) Archives de Neurologie, № 77, 1893.
İndiyə qədər o vaxtkı fərziyyələrimi motorik iflicin bir halında hipnotik təhlillə sübut edə bilməmişəm, amma V. N. xanımın anoreksiyasına müraciət edə bilərəm — hansı bu mexanizmin müəyyən abuliyalar üçün düzgünlüyünün sübutudur, abuliyalar isə axı başqa heç nə deyil, çox ixtisaslaşdırılmış, fransız deyimi ilə, «sistemləşdirilmiş» psixik ifliclərdir. V. N. xanımın psixik vəziyyətini, demək olar, iki şeyi vurğulamaqla xarakterizə etmək olar: 1. Onunda travmatik təcrübələrin əzabverici affektləri həll olunmamış qalıb — xəfəlik, ağrı (ərinin ölümünə görə), qəzəb (qohumların təqiblərindən), iyrənmə (məcbur edilmiş yeməklərdən), qorxu (bu qədər qorxulu təcrübələrdən) və s.; 2. onda canlı xatirə fəaliyyəti var — hansı da bəzən öz-özünə, bəzən hazırığın oyadıcı qıcıqlarına qarşı (məsələn, San-Dominqodakı inqilabın xəbəri zamanı) travmaları onları müşayiət edən affektlərlə birlikdə parça-parça aktual şüura çağırır. Terapiyam bu xatirə fəaliyyətinin gedişinə qoşulub və hər gün səthə gətiriləni həll və tükəndirməyə çalışırdı — ta ki, xəstəlik yaradan xatirələrin əlçatan ehtiyatı tükənmiş görünənə qədər. Histerik paroksimzlarda ümumi tapıntı saydığım bu iki psixik cizgiyə bir neçə vacib mülahizə qoşula bilər — onları sonraya saxlayıram, ta ki, bədən simptomlarının mexa-
nizmə bir az diqqət yetirilənə qədər.
Xəstənin bütün bədən simptomları üçün eyni çıxarış vermək olmaz — əksinə, bu halda da bəhrəsiz olmayan bu halın özündən öyrənirsən ki, histeriyanın bədən simptomları müxtəlif yollarla yaranırlar. Əvvəlcə ağrıları bədən simptomlarına aid etməyə icazə verirəm. Görə bildiyim qədər, ağrıların bir hissəsi sözsüz ki, orqanik təməlli idi — əzələlərdə, vətərlərdə və fasçiyalarda həmin yüngül (revmatik) dəyişmələrlə, hansıları neyropata sağlam insandan qat-qat çox ağrı verirlər; ağrıların başqa hissəsi son dərəcə ehtimal ki, ağrı-xatirə idi — həyacan və xəstə qulluğu vaxtlarının xatirə simvolu, hansılar xəstənin həyatında elə böyük yer tutublar. Bu ağrılar da əvvəlcə bir vaxt orqanik haqlı olublar, amma ondan nevrozun məqsədləri üçün işləniliblər. V. N. xanımın ağrıları haqqında bu ifadələrimi başqa yerdə əldə edilmiş təcrübələrə söykəndirirəm — hansılarını bu işin sonrakı yerində verəcəyəm; xəstənin özündən məhz bu məqamda az-çox aydınlaşdırma almaq mümkün idi.
Emmy v. N. xanımın göstərdiyi diqqətçəkən hərəki təzahürlərin bir hissəsi sadəcə ruhi həyacanın ifadəsi idi və bu mənada asan tanınır — belə açılmış və əyilmiş barmaqlarla əllərin uzadılması iyrənc-dəhşətin ifadəsi kimi, mimika və s. Ancaq bu qadının adətən mimikasına, tərbiyəsinə və irqinə uyğun gələndən daha canlı və əngəlsiz ruhi həyacan ifadəsi; histerik vəziyyətində deyilsə, o, ifadə hərəkətlərində ölçülü, az qala sərt idi. Hərəki simptomlarının başqa hissəsi onun ifadəsinə görə ağrıları ilə birbaşa əlaqədə idi: barmaqları ilə narahat oynayır (1888) ya da əllərini bir-birinə sürtür (1889) — qışqırmamalı olmaq üçün, və bu motivləşmə Darvintə ifadə hərəkətinin izahına aid prinsiplərdən birini — «həyacanın axınla çıxarılması» prinsipini canlı xatırladır — hansı ilə o, məsələn, itlərin quyruq çırpmasını izah edir. Ağrılı qıcıqlarda qışqırmanın əvəzini başqa növ motorik innervasiya ilə verməyi onsuz da hamımız edirik. Diş həkimində başı və ağzını sakin saxlamağa və əllərlə araya girməməyə söz verən adam az qala ayaqları ilə döyünür.
Konversiyanın daha mürəkkəb yolunu tikabənzər
hərəkətlərdə tanımaq olar: dil çırtması və kəkələmə, çaşqınlıq tutmasında öz adının — «Emmy» — çağırılması, birləşmiş müdafiə düsturu — «Susun — heç nə
¹) Nərvöz — hansının özşüurunda kədər, əsəbi gözlənti cizgisi az qala heç vaxt əskik olmur — belə qarşı təsəvvürlərin daha böyük sayını yaradır ya da onları daha asan qavrayır, onlar ona həm də daha vacib görünürlər. Tükənmə vəziyyətində — hansında bizim xəstədir — indi əks halda dəf edilən qarşı təsəvvür güclü çıxır; obyektivləşən məhz o və xəstənin dəhşətinə qorxulan səs həqiqətən də doğulur. Bütün prosesin izahı üçün daha güman edirəm ki, tükənmə qisməndir — Janetin və ardıcıllarının terminlərində deyərdisə, yalnız xəstənin ibtidai Məninə aiddir — onun nəticəsi o deyil ki, qarşı təsəvvür də zəifləyir.
Bundan əlavə güman edirəm ki, məhz iradəyə qarşı doğrulan səs üzərindəki dəhşət o andı travmatik fəaliyyətli edən və bu səsi özü bütün səhnənin cisim xatirə simptomu kimi sabitləyən. Bəli, bu tikin xarakterində — hansı bir neçə spastik itələnmiş, fasillərlə bir-birindən ayrılmış səslərdən ibarətdir, hansılar dil çırtması ilə ən çox oxşardırlar — onun yaranmasına borclu olduğu prosesin izini tanımağı güman edirəm. Görünür, nəzərdə tutulan hərəkət ilə qarşı təsəvvür arasında — «əks-iradə» ilə — mübarizə keçib, hansı tika ayrılmış xarakter verib və qarşı təsəvvürü nitq əzələlərinin qeyri-adi innervasiya yollarına məhdudlaşdırıb.
Təbiətində oxşar səbəbdən spastik nitq maneəsi, xüsusi kəkələmə qalıb — yalnız bu dəfə son innervasiyanın nəticəsi, qışqırıq deyil, innervasiya prosesinin özü, nitq alətlərinin kramp ilə maneə olunması cəhdi hadisənin simvolu kimi xatirəyə qaldırılıb.
Yaranma tarixçəsi ilə yaxın qohum olan hər iki simptom — dil çırtması və kəkələmə — bundan sonra da assosiasiya edilib və oxşar səbəbdə təkrarlanma ilə daimi simptomlara çevriliblər. Onda isə onlar daha geniş istifadəyə götürülüblər. Qatı qorxuda yaranıb, onlar ondan (monosimptomatik histeriyanın mexanizmi ilə — hansını Müşahidə V-də göstərəcəyəm) hər qorxuya qoşulublar — hansısa qarşı təsəvvürün obyektivləşməsinə səbəb ola bilməsə belə.
Onlar axırda bu qədər çox travmaya bağlıdırlar, xatirədə yenidən gəlməyə elə çox haqları var ki, onsuz da əlavə səbəbsiz mənasız tik kimi danışığı fasiləsiz kəsirlər. Hipnotik təhlil sonra göstərə bilib ki, bu görünüşdəki tikin arxasında nə qədər əhəmiyyət gizlənib, və əgər Breuer üsuluna burada hər iki simptomu bir zərbə ilə tam itirmək alınmadısa, bu, ona görə idi ki, katarsis yalnız üç əsas travmaya uzadılıb, ikincil assosiasiya edilənlərə yox.¹)
¹) Burada yaranmaq mümkündür təəssürat, hansı ki, mən simptomların təfərrüatlarına çox ağırlıq verirəm və lazımsız işarə-yozumunda itirirəm. Amma öyrənmişəm ki, histerik simptomların müəyyənləşməsi həqiqətən onların ən zərif yerinə yetirilməsinədək enir və onlara asanlıqla çox məna qoymaq olmur. Mənə haqq verəcək bir nümunə gətirəcəyəm. Aylar öncə ağır yüklü ailədən on səkkiz yaşlı bir qızı müalicə edirdim — hansının mürəkkəb nevrozunda histeriya layiqli payını alıb. Ondan ilk öyrəndiyim şikayət idi: iki məzmunlu ümidsizlik tutmaları. Birində o, üzün aşağı hissəsində — yanaqlardan aşağı, ağıza doğru — dartılma və qıcolma hiss edirdi; digərində hər iki ayağın pəncələri kramp ilə uzanıb narahat bir o tərəfə, bu tərəfə oynayırdı. Əvvəlcə mən də bu təfərrüatlara çox əhəmiyyət verməyə meyilli deyildim və histeriyanın əvvəlki tədqiqatçılarına sözsüz ki, belə təzahürlərdə kortex mərkəzlərinin qıcıqlanmasının sübutu görməyə cəhd edilərdi.
Çaşqınlıq tutmalarında «Emmy» adının çağırılması, hansı ki, histerik tutmaların qaydaları üzrə histerik tutma zamanı tez-tez baş verən vəziyyətləri görməkdə ifadə olunur. Belə paresteziyaların mərkəzlərinin harada yerləşdiyini bilmirik, amma məlumdur ki, belə paresteziyalar qismən epilepsiyaya başlanğıc verirlər və Şarkonun hissi (sensorik) epilepsiyasını təşkil edirlər. Pəncələrin hərəkəti üçün orta yarığa yaxın simmetrik qabıq sahələri cavabdeh sayılmalıydı. Amma hər şey fərqli aydınlaşdı. Qızla daha tanış olanda bir dəfə ona birbaşa soruşuram: belə tutmalarda hansı düşüncələr gəlir; utanmasın, o, hər iki görünüş üçün izahat verə bilməlidir. Xəstə utancdan üzü qızarır və axırda, hipnozsuz, aşağıdakı aydınlaşdırmalara cəlb olunur — hansılarının reallıqla əlaqəsini yanında olan sədri tam təsdiqləyib. Menstruasiyaların başlamasından illər boyu o, gənclik başağrısından (Cephalaea adolescentium) əziyyət çəkib — hansı ona hər davamlı məşğuliyyəti mümkünsüz edib və təlimini kəsib. Nəhayət, bu maneədən azad olub, ehtiraslı və az-çox sadəbəst uşaq öz üzərində qatı işləməyə qərar verib — bacılarını və yaş həmkarlarını yenidən ötmək üçün. Bununla o, hər ölçüdən artıq səy göstərirdi və belə səy adətən ümidsizlik partlayışı ilə bitirdi — öz qüvvələrini artıq qiymətləndirdiyinə görə. Təbii ki, o, başqa qızlarla bədəncə də müqayisə edib özündə bədən qüsuru tapanda bəxtsiz olurdu. Onu tam (aşkar) proqnatizm əzməyə başlayıb və o, onu düzəltmək ideyasına gəlib — dörddəbir saatlarla yuxarı dodağı qabarıq dişlərin üzərinə aşağı çəkməyi məşq etməklə. Bu uşaqşəkilli cəhdlərin nəticəsizliyi bir dəfə ümidsizlik partlayışına gətirib, və o andan yanaqdan aşağı dartılma və qıcolma bir tutma növünün məzmunu kimi verilib. — Pəncələrin uzanması və narahatlığı motorik simptomu ilə başqa tutmaların müəyyənləşməsi də az aydın deyil. Mənə bildirilib ki, ilk belə tutma İşl yaxınlığındakı Şafberqə çıxışdan sonra olub, və yaxınları, təbii ki, onu artıq səydən çıxarmağa meylli idilər. Qız amma aşağıdakını danışır: bacı-qardaşlar arasında bir-birini diləmək üçün sevimli mövzu (inkaredilməz) böyük pəncələrə diqqət çəkmək imiş. Bizim xəstəmiz — uzun müddətdir bu gözəllik qüsurundan bəxtsiz — pəncəyini ən dar çəkmələrə sıxmağa cəhd edib, amma diqqətli ata buna tabe gəlməyib və ona yalnız rahat ayaq geyimi geyinməyə qayğı göstərib. O, bu qərardan xeyli narazı imiş, daim düşünürmüş və pəncələri ilə çəkmədə oynamağa vərdiş etmişdi — necə edirlər, ölçmək istəyəndə: çəkmə qat-qat böyükdürmü, hansısa daha kiçik çəkməyə dözmək olarmı və s. Şafberqə dağ çıxışı ərzində — hansını o, heç yorucu saymırdı — təbii ki, yenə fürsət vardı ki, qaldırılmış qısa yubkalarda çəkmə ilə məşğul olsun. Bacılarından biri yolda ona deyib: «Bu gün amma xüsusən böyük çəkmələr geyinibsən.» O, pəncələrlə oynamağı sınayır; ona da belə görünür. Bəxtsiz böyük pəncələr haqqında həyacan onu bir daha tərk etmir və evə qayıdanda sənətsizlikdən doğan tutma baş verib. — [Əsas mətn:] qızının müalicəsi ərzində reproduksiya edilən [çağırış], mürəkkəb düşüncə axını ilə tutmanın məzmunu ilə bağlı imiş və xəstənin bu tutmaya qarşı müdafiə düsturuna təxminən uyğun gəlirmiş. Bu çağırış, mənasından daha az sərt istifadə olunsa, tikə düşməyə də meyilli imiş; «Mənə toxunmayın və s.» mürəkkəb müdafiə düsturu artıq bu tətbiqə çatmışdı, amma hipnotik terapiya hər iki halda bu simptomların sonrakı inkişafını dayandırdı. Tam təzə doğulmuş «Emmy» çağırışını hələ onun anənəsində — çaşqınlıq tutmasında — məhdud tapdım.
Hansısa bu motorik simptomlar — dil çırtması qarşı təsəvvürün obyektivləşməsi ilə, kəkələmə psixik həyacanın motorikə sadəcə konversiyası ilə, «Emmy» çağırışı və uzun düstur xəstənin istəkli fəaliyyəti ilə histerik paroksimzdə yaranmaq mümkünsə də — hamısına ortadır bir şey: onlar ilkin ya da daimi aşkarlanabilən travmalarla bağlantıdadırlar, hansıları üçün onlar xatirə fəaliyyətində simptomlar kimi çıxışırlar.
Xəstənin başqa bədən simptomları onsuz da histerik təbiətli deyillər — belə boyun krampı, hansıları mən dəyişdirilmiş miqrenlər kimi qəbul edirəm və hansıları onsuz da nevrozlara yox, orqanik affeksiyalara aid etmək lazımdır. Amma onlara mütəmadi olaraq histerik simptomlar qoşulurlar; V. N. xanımda boyun krampı histerik tutmalara işlədilir, halbuki o, histerik tutmanın tipik görüntü formaları əlində deyil.
V. N. xanımın psixik vəziyyətinin xarakteristikasını tamamlandırmaq istəyirəm — onunda aşkarlanan şüurun xəstəlikli dəyişmələrinə dönəcəyəm. ¹) Qeyd edirəm ki, burada söhbət tutma simptomlarından gedir, daimi simptomlardan yox; əlavə edirəm ki, bu etiraflardan sonra birinci növ tutmalar kəsildi, pəncələr narahatlığı olan ikinci növ davam etdi. Deməli, görünür, içində hələ bir parça var idi ki, o da etiraf edilməmişdi. — Necə ki, boyun
Əlavə qeyd: Sonralar bunu da öyrənirəm. Axmaq qız öz gözəlləşdirilməsi üzərində elə həvəslə işləyirdi, çünki — gənc bir qohum oğlana xoş görünmək istəyirdi.
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
krampı kimi, o, həmçinin hazırığın əzabverici təəssüratları ilə (bağdakı axırıncı deliriuma bax) ya da travmalarından birinə qatı oxşarlıqlarla delirium vəziyyətinə salınır — hansı ərzində, buna dair az müşahidələrimə görə başqa nə demək olmur, — yuxudakı kimoxşayan şüur məhdudlaşması, eyni assosiasiya zoru hakimdir, hallüsinasiyalar və illüziyalar son dərəcə asanlaşır və zəifbəstə ya da birbaşa əksmənalı nəticələr çıxarılır. Bu vəziyyət, mənəvi yadlaşma ilə müqayisə edilən, ehtimal ki, onun tutmasını — məsələn, «hallüsinativ çaşqınlıq» kimi klassifikasiya edilən kəskin psixozu tutma ekvivalenti kimi — təmsil edir. Tipik histerik tutmayla daha bir oxşarlıq ondadır ki, əksər vaxt köhnə travmatik xatirələrin bir parçası deliriumun təməli kimi aşkarlanır. Normal vəziyyətdən bu deliriuma keçid çox vaxt tam sezilməz gedir; o, daha az affektli şeylər haqqında tam düzgün danışırdı və onu əzabverici təsəvvürlərə gətirən söhbətin davamında artmış jestlərindən, söz düsturlarının çıxışından və s. delirium etdiyini fərq edirəm. Müalicənin başlanğıcında delirium bütün günü çəkirdi, belə ki, ayrı-ayrı simptomların dəqiqliklə demək çətin idi: onlar — jestlər kimi — yalnız psixik vəziyyətin tutma simptomlarına aid idilər, ya da «dil çırtması və kəkələmə» kimi real daimi simptomlara çevrilmişdilər. Çox vaxt yalnız sonra aydınlaşdırmaq alınır ki, nə deliriumda, nə normal vəziyyətdə olub. Hər iki vəziyyət yaddaşla ayrılmışdı və o, son dərəcə təəccüblənirdi, eşidəndə ki, delirium normal aparılan söhbətə hansı şeyləri qoşub. Onunla ilk söhbətim bunun ən qəribə nümunəsi idi — necə hər iki vəziyyət bir-birindən xəbər tutmadan bir-birinin içindən keçirdi. Bu psixik gədək ərzində yalnız bir dəfə hazırığı izləyən normal şüurun təsiri baş verdi — o, mənə deliriumdan gələn cavabı verdi: mən keçən əsrin qadınıyam.
Emmy v. N. xanımın bu deliriumunun təhlili az məhsullu qalıb, əsasən ona görə ki, vəziyyəti dərhal elə yaxşılaşdı ki, deliriumlar normal həyatdan kəskin ayrılıb boyun krampı vaxtları ilə məhdudlaşdı. Xəstənin üçüncü psixik vəziyyətdə — süni somnambulizmdə — davranışı haqqında ondan daha çox təcrübə topladım. Öz normal vəziyyətində deliriumlarında və somnambulizmdə nə psixik yaşadığını bilmirdisə, somnambulizmdə bütün üç vəziyyətin xatirələrinə sahib idi — burada o, əslində ən normal idi. O, somnambul kimi adi həyatının ən yaxşı saatlarında olduğundan qat-qat az saxlanqlı idi mənə qarşı — deməli, somnambul kimi ailəsi haqqında və s. bildirişlər verirdi, halbuki əks halda mənimlə yad adam kimi davranırdı — və somnambulların tam təlqinə yataqlılığını göstərirdi; bunları çıxsaq, mən deməliyəm: somnambul kimi o, tam normal vəziyyətdə idi. Maraqlı idi müşahidə etmək ki, bu somnambulizm, əks tərəfdən, heç bir «üst-normal» cizgi göstərmirdi, o, normal şüur vəziyyətinə aid etdiyimiz bütün psixik qüsurlarla yüklü idi. Somnambul yaddaşın davranışını aşağıdakı sınaqlar aydınlaşdırır. Bir dəfə söhbət ərzində o, sanatoriyanın vestibülünü bəzəyən gözəl saksı bitkisi haqqında heyranlığını bildirir. «Amma adı nədir axı, doktor cənab? Bilmirsiz? Həm almanca, həm latınca adını bilirdim, hər ikisini unutdum.» O, əla bitki bilicisi idi, mən isə bu fürsətdə botanika cəhalətimi etiraf etdim. Bir neçə dəqiqə sonra hipnozda soruşuram: «Pilləkəndəki bitkinin adını indi bilirsiz?» Cavab heç bir düşünmədən gəlir: Almanca adı ilə ona Türkenlilie — «türk zanbağı» — deyirlər, latınca adını isə həqiqətən unutmuşam. Başqa bir dəfə yaxşı vəziyyətdə Roma katakombalarına bir ziyarət haqqında danışır və təsvirin iki terminini xatırlaya bilmir — hansılarına mən də ona kömək edə bilmirəm. Dərhal ardından hipnozda soruşuram: hansı sözləri nəzərdə tuturdu. O, hipnozda da bilmir. Ona deyirəm: Daha düşünməyin, sabah axşam saat 5-6 arasında bağda, 6-a yaxın, onlar sizə qəfil yadınıza düşəcək.
Axırıncı axşam katakombalarla tam əlaqəsiz söhbət ərzində o qəfil dəyir: Kripta, doktor
cənab, və kolumbarium. — Ah, bunlar axı o sözlərdir, hansılarına dünən gələ bilmirdiniz. Onlar sizə nə vaxt yadınıza düşdü? — Bu gün axşamüstü bağda, yuxarı qalxmazdan az əvvəl. — Fərq edirdim ki, o, mənə bu yolla göstərmək istəyir: göstərilən vaxtı tam saxlayıb, çünki o, bağı saat 6-yə yaxın tərk etməyə vərdiş etmişdi. Deməli, o, somnambulizmdə də biliklərinin bütün həcminə sahib deyildi; onun üçün də aktual və potensial şüur var idi. Çox vaxt belə də olurdu: somnambulizmdə mənim «bu ya başqa görünüş haradandır?» sualıma o, qaşlarını çatıqlaşdırır və fasilədən sonra kiçik səslə cavab verir: Bunu bilmirəm. Onda mən «Düşünün, indi öyrənəcəksiz» deməyə vərdiş etmişdim və o, az-çox düşünməkdən sonra istənilən izahatı verə bilirdi. Amma baş verirdi də ki, ona heç nə gəlmirdi və mən ona sabahadək xatırlamaq vəzifəsini saxlamalı olurduam — bu da hər dəfə doğruldu. Adi həyatda hər yalançılıqdan elə diqqətli şəkildə yayınan qadın hipnozda da heç vaxt yalan demədi, amma olurdu ki, natamam bildirişlər verir, hesabatın bir parçasını saxlayır — ta ki, mən ikinci dəfə tamamlanmanı məcbur etməyənə qədər. S. 66-da verilmiş nümunədə olduğu kimi, bu, əksərən ona mövzunun qoşduğu nifrət idi, hansı da somnambulizmdə də onun ağzını bağlayırdı. Bu məhdudiyyət cizgilərinə baxmayaraq, onun somnambulizmdəki psixik davranışının yaratdığı təəssürat ümumiyyətlə mənəvi gücünün əngəlsiz açılışı və xatirə ehtiyatının tam idarəedilməsi təəssüratı idi.
Onun somnambulizmdəki şübhəsiz böyük təlqinə yataqlılığı isə, bir tərəfdən, xəstəlikli müqavimətsizlikdən uzaq idi. Ümumiyyətlə deməliyəm: mən yenə ona psixik mexanizmin bu dərəcə dərinliyinə girərkən gözləyə biləcəyimdən artıq təəssürat salmırdım — elə bir şəxsdə, hansı ki, böyük inamla və tam zəka aydınlığında məni dinləyərdi; sadəcə, V. N. xanım mənə öz adlandırılan normal vəziyyətində belə əlverişli psixik durumu göstərə bilmirdi. Harada, heyvan qorxusunda olduğu kimi, ona inandırıcı dəlillər gətirmək alınmırdı, ya da simptomun psixik mənşə tarixçəsinə getməyib avtoritet təlqini ilə təsir etmək istəyirdimsə, orada hər dəfə somnambulun sifətində gərgin, narazı ifadə fərq edirdim və sonunda soruşanda:
Bəs, bu heyvandan yenə qorxacaqsınızmı? — cavab gəlirdi: Xeyr, — sizin istəyinizlə. Amma əslində belə bir vəd — hansı ki, yalnız mənə qarşı uyuşqanlığına söykənə bilirdi —
heç vaxt nəticə vermir, elə nəticəsiz, necə ki, mənim ona verdiyim çoxlu ümumi təlimlər — onların əvəzinə eyni qədər «Sağlam olun» təlqinini təkrarlamaq olardı.
Eyni şəxs — hansı ki, xəstəlik simptomlarını təlqinə qarşı elə inadkar saxlayır və onları yalnız psixik təhlil ya da inandırma ilə buraxır — başqa tərəfdən, vacib olmayan təlqinlərdə, xəstəliyi ilə əlaqəsiz şeylərdə ən yaxşı xəstəxana mediumu qədər uyuşqandır. Belə posthipnotik itaətin nümunələrini xəstəlik tarixçəsində verdimsə də, bu davranışda ziddiyyət görmürəm. Güclü təsəvvürün hüququ burada da özünü göstərməliydi. Patoloji «fiksə olunmuş fikir»in mexanizminə girəndə onun elə çox və elə qatı təsirli təcrübələrlə əsaslandırılıb dəstəkləndiyini tapırsan ki, təəccüblənmək olmaz: o, təlqin edilmiş, özü də yalnız müəyyən qüvvə ilə təchiz edilmiş qarşı təsəvvürə uğurlu müqavimət göstərə bilir. Yalnız tam patoloji bir beyində mümkün ola bilərdi ki, psixik proseslərin bu qədər məşru nəticələri təlqinlə üfürülüb aparılsın.¹)
¹) Somnambulun digər bütün sahələrdəki ən geniş itaəti ilə xəstəlik simptomlarının inadkar dəyişməzliyi arasındakı bu maraqlı ziddiyyət haqqında — hansına görə ki, simptomlar dərindən əsaslandırılıb və təhlil üçün əlçatmazdır — başqa bir halda dərin təəssürat almışdım. Bir buçuk ildir ki, ağır gediş pozğunluğu olan gənc, canlı və istedadlı bir qızı beş aydan çox müalicə edirdim, ona kömək edə bilmədən. Qızın hər iki ayağında analgeziya və ağrılı nöqtələr, əllərində sürətli tremor vardı; ağır ayaqlarla, kiçik addımlarla önə əyilib beyncik zədəsindəki kimi titrəyirdi, bəzən yıxılırdı. Onun əhvalı açıq-aşkar şən idi. O vaxtki Vyana avtoritetlərindən biri bu simptom kompleksinə görə proliferativ skleroz diaqnozuna razı olmuşdu, başqa bir mütəxəssis histeriya tanıdı — üçün ki, xəstəliyin başlanğıcındakı klinik mənzərənin mürəkkəbliyi də danışırdı (ağrılar, huşsuzluqlar, amauroz) — və xəstənin müalicəsini mənə tapşırdı. Onun gedişini hipnotik təlqinlə, hipnozda ayaqların müalicəsi ilə və s. yaxşılaşdırmağa çalışdım, amma heç bir uğursuz — halbuki o, əla somnambul idi. Bir gün o, yenə bir qolunu atasının qolunda, digərini — ucu artıq xeyli aşınmış bir şəmsiyyətdə dayayıb otağa dillənəndə səbirim kəsildi və hipnozda onu qışqırdım: «Bu artıq ən» — Emmy v. N. xanımın somnambul vəziyyətini öyrənəndə ilk dəfə Bernheimin «Tout est dans la suggestion» müddəsinin düzgünlüyünə və onun kəsfiyyətli dostu Delboeufun «Comme quoi il n'y a pas d'hypnotisme» düşüncə axınına ciddi şübhələr üzə çıxdı. Bu gün də başa düşmürəm: mənim qaldırılmış barmağım və bir dəfəlik «Yuxuya gedirsiniz» xəstənin xüsusi psixik vəziyyətini necə yaratmış ola bilər — hansında ki, onun yaddaşı bütün psixik təcrübələrini ehtiva edirdi. Bu vəziyyəti doğurmuş ola bilərdim, amma təlqinimlə yaratmamışam, çünki onun cizgiləri — hansıları ki, üstəlik ümumi düzgünlük daşıyırlar — məni elə təəccübləndirmişdi.
Somnambulizmdə burada terapiya necə aparılırdı, xəstəlik tarixçəsindən bəllidir. Hipnotik psixoterapiyada qəbul edildiyi kimi, mövcud xəstəlikli təsəvvürləri təsdiqləmə, qadağan, hər növ qarşı təsəvvürün daxil edilməsi ilə dəf edirdim, amma bununla kifayətlənmirdim — ayrı-ayrı ən uzun müddət belə olubdu. Səhər tezliklə əlinizdəki bu şəmsiyyət qırılacaq və şəmsiyyətsiz evə getməli olacaqsınız; ondan sonra sizə şəmsiyyət artıq lazım olmayacaq.» Bilirəm ki, necə axmaqlığa düşdüm — şəmsiyyətə təlqin ünlandırmaq; sonradan utandım və ağıllı xəstəmin atasından — atası həkim idi və hipnozlarda iştirak edirdi — məni xilas etməyi öz üzərinə götürəcəyini güman etməmişdim. Axırıncı gün ata mənə danışır: «Bilirsiniz, o, dünən nə etdi? Ringştrassedə gəzirik; qəfil o, azğınlıqla şənlənib — yolun ortasında — oxumağa başlayır: Azad həyat yaşayırıq, bununla şəmsiyyəti daşa vurub ritm tutur və şəmsiyyəti qırır.» O, təbii ki, güman etmirdi ki, özü belə hazırlıqla axmaq təlqini şənlənməyə çevirib. Onun vəziyyəti təsdiqləmə, əmr və hipnozda müalicə ilə yaxşılaşmayanda psixik təhlilə keçirəm və öyrənmək istəyirəm: hansı ruhi həyacan xəstəliyin partlayışından öncə idi. O, indi danışır (hipnozda, amma hər hansı həyacansız): az öncə gənc bir qohum ölüb, hansının nişanlısı sayılıb özünü uzun illərdir. Bu bildiriş amma vəziyyətinə heç bir dəyişiklik gətirmir; növbəti hipnozda ona deyirəm: qohumun ölümünün vəziyyəti ilə heç bir əlaqəsi yoxdur, başqa bir şey olub, hansını o, bəhs etməyib. Onda o, yalnız bir işarəyə cəlb olunur, amma bir söz deyəndə susur və onun arxasında oturan yaşlı ata kədərlə inləməyə başlayır. Mən, təbii ki, xəstəni daha sıxmıram, amma onu bir daha görməyə də müyəssər olmaram.
simptomlarının mənşə tarixçəsinə gedirdim — hansısa əsasları dəf edə bilmək üçün, hansıları üzərində xəstəlikli fikirlər tikilirdi. Bu təhlillər ərzində mütəmadi olaraq baş verirdi ki, xəstə ən qatı həyacan əlamətləri ilə o şeylər haqqında danışır — hansıların affekti indiyədək yalnız ruhi həyacan ifadəsi kimi axın tapırdı. Hər dəfəki terapevtik uğurun nə qədəri statu nascendi-də bu təlqinə, nə qədəri affektin abreaksiya ilə həllinə aid olduğunu bildirmirəm, çünki hər iki terapevtik momentin birgə işləməsinə icazə vermişdim. Bu hal, deməli, katartik metoda terapevtik fəaliyyət yatdığının qatı sübutu üçün işlədilə bilməz, amma deməliyəm ki, yalnız psixik təhlil apardığım xəstəlik simptomları həqiqətən də daimi aradan qaldırılıb.
Terapevtik nəticə ümumiyyətlə xeyli əhəmiyyətli idi, amma daimi deyildi; xəstənin yeni travmalarla — hansılarla ona düşürdülər — oxşar formada xəstələnmə qabiliyyəti aradan qalxmadı. Belə histeriyanın sonlu sağalmasına girişmək istəyən ətraflı hesabat verəcəyəm fenomenlərin əlaqəsi haqqında, necə ki, o vaxtlar cəhd edirdim. V. N. xanım sözsüz ki, neyropatik-irsi yüklü şəxs idi. Belə meyl olmadan, ehtimal ki, onsuz da heç bir histeriya yarana bilməz. Amma meyl onsuz da histeriya yaratmır — səbəblər lazımdır, və, güman etdiyim kimi, adekvat səbəblər, müəyyən təbiətli etiologiya. Əvvəl bəhs etmişdim ki, V. N. xanımda çoxlu travmatik təcrübələrin affektləri saxlanılmış görünürdü və canlı xatirə fəaliyyəti bu ya o travmanı psixik səthə gətirirdi. İndi bu affektlərin saxlanılmasının səbəbini V. N. xanımda göstərməyə cürət edəcəyəm. O, sözsüz ki, onun irsi meyli ilə bağlıdır. Onun hissləri bir tərəfdən çox intensiv idi — o, qatı təbiət idi, ehtiraslılığın ən böyük boşalmasına qadir, digər tərəfdən o, ərinin ölümündən bəri tam mənəvi tənhalıqda yaşayırdı — qohumların təqibləri ilə dostlara qarşı şübhəli salınmış, həvəslə gözətçi edirdi ki, kiminsə onun davranışına çox təsiri olmasın. Vəzifələrinin dairəsi böyük idi və ona qoyulan bütün psixik işi onsuz da dost ya da sirdaşsız, ailəsindən az qala təcrid və onun vicdanlılığı, öz-özünü əzablama meyli, çox vaxt qadın kimi təbii sənətsizliyi nəticəsində çətinləşərək tək aparırdı. Qısa, böyük həyacan cəmlərinin saxlanılma mexanizmi özü burada tanınmaz deyil. O, həyatının şəraitinə, bir tərəfdən, onun təbii meylinə, digər tərəfdən söykənir — özü haqqında nəsə bildirməkdən özü tutması elə qatı idi ki, onun evinin gündəlik ziyarətçilərindən heç biri, necə 1891-da təəccüblə fərq etdim, onu xəstə ya da məni onun həkimi kimi tanımırdı.
Onunla bu histeriya halının etiologiyasını tükəndirmişəmmi? Güman etmirəm, çünki hər iki müalicə vaxtı artıq o sualları qoymamışdım, hansıların cavabı dolğun aydınlaşdırma üçün lazımdır. İndi düşünürəm ki, uzun illər dəyişməz etiologik fəaliyyətli münasibətlərdə əzabın partlayışını məhz axırıncı illərdə doğurmaq üçün hələ bir şey əlavə olunmalı imiş. Mənə həmçinin açılıb ki, bütün bu intim bildirişlərdə — hansıları mənə xəstə verirdi — cinsi element, hansı digərlərindən çox travmalara səbəb olur, tamamilə yox idi. Belə heç bir qalıq olmadan həyacanlar bu sahədə qalmamış ola bilərlər — ehtimal ki, bu, onun həyat tarixçəsinin editio in usum delphini idi (şahzadələr üçün «təmizlənmiş» redaksiya), hansını eşitməyə almışdım. Xəstə davranışında ən böyük, saxta görünməyən nəzakətli idi, heç bir prüderlik yoxdur. Amma mehmanxanada qulluqçu qadınının kiçik sərgüzəştini hipnozda hansı saxlanqlılıqla danışdığını düşünəndə şübhəyə gəlirəm: bu qatı, bu qədər qatı hisslərə qadir qadın cinsi ehtiyacları üzərində qələbəni ağır mübarizəsiz qazanıb və vaxtaşırı bu ən qatı həvəsin basdırılması cəhdində psixik cəhətdən çox tükənib. O, mənə bir dəfə etiraf edib ki, yenidən evlənməyib, çünki böyük varlığı ilə iddialıların mənaföpərəstliyinə inana bilmirdi və özünə günahlandırma edərdi ki, iki uşağının maraqlarına yeni nikahla zərər vurur.
V. N. xanımın xəstəlik tarixçəsini bitirməzdən əvvəl bir qeyd daha əlavə etməliyəm. Biz onsuz da hər ikisi onu az-çox dəqiq tanıyırdıq — Dr. Breuer və mən — və xeyli müddət boyu, və gülməyə vərdiş etmişdik, hansı vaxt onun xarakter mənzərəsini histerik psixikasının təsviri ilə müqayisə edirdik — hansı köhnə vaxtlardan kitablar və həkimlərin rəyindən keçib. Sesiliya M. xanımın müşahidəsindən görmüşdük ki, ən ağır formada histeriya ən zəngin və orijinal istedadla uyğundur — bir fakt, hansı, üstəlik, tarix və ədəbiyyat üçün əhəmiyyətli qadınların biografiyalarından dəlilə qədər parlayır —, Emmy v. N. xanımda isə nümunə almışdıq ki, histeriya qüsursuz xarakter inkişafını və məqsədli həyat gedişini də istisna etmir. Bu, seçilən qadın idi — hansını tanımışdıq, hansının vəzifələrini qəbul edəndə əxlaqi ciddiyi, onsuz da kişiyəxas zəkası və enerjisi, yüksək təhsili və doğruluq sevgisi hər ikimizi təəssüratlandırmışdı, hansı vaxt onun bütün ona tabe olan şəxslərə mehriban qayğısı, daxili təvazökarlığı və davranış formalarının zərifliyi onu xanımlıqda da qədir göstərirdi. Belə qadına «degenerə» demək bu sözün mənasını tanınmazlığa qədər eydiləməkdir. Yaxşı etmək olar ki, «meylliləri» «degenerələrdən» anlayışlı ayırsan, yoxsa məcbur olacaqsan etiraf edəsən ki, insanlıq böyük qazanclarının yaxşı hissəsini «degenerə» fərdlərin səylərinə borcludur.
Mən həmçinin etiraf edirəm — V. N. xanımın tarixçəsində «psixik aşağıfəaliyyət» tapa bilmirəm, hansına P. Janet histeriyanın yaranmasını qaytarır. Histerik meyl onun üçün şüur sahəsinin anormal daralmasından (irsi degenerasiya nəticəsində) ibarətdir — hansı qavramaların bütün sıralarının laqeydliyinə, daha da Mənin parçalanmasına və ikinci şəxsiyyətlərin təşkilinə səbəb olur. Deməli, histerik təşkil edilmiş psixik qrupların çıxılmasından sonra Mən qalığı da normal Məndən az fəaliyyətli olmalıdır, və həqiqətən, Janetə görə bu Mən histeriklərdə psixik stiqmalarla yüklüdür, monoideizmə məhkumdur və həyatın adi iradə fəaliyyətlərinə qadir deyil. Mən güman edirəm ki, Janet burada histerik şüur dəyişməsinin nəticə vəziyyətlərini əsaslandırılmamış histeriyanın ibtidai şərtləri rütbəsinə qaldırıb. Mövzu başqa yerdə dolğun müalicəyə layiqdir; V. N. xanımda amma belə aşağıfəaliyyətdən heç nə fərq edilmirdi. Ən ağır vəziyyətləri dövründə o, qalıb və qalırdı qadir ki, böyük sənaye müəssisəsinin idarəsində payını aparsın, uşaqlarının tərbiyəsini heç vaxt gözdən itirməsin, zəkaca görkəmli şəxslərlə yazışmalarını davam etdirsin — qısa, bütün vəzifələrinə elə uyğun gəlsin ki, onun xəstəliyi gizli qala bilərdi. Mən onsuz güman etməliyəm: bu, psixik artıqfəaliyyətin əhəmiyyətli ölçüsü verərdi — hansı bəlkə də uzun müddətə dözmədi və tükənməyə, ikinci «Misere psychologique»yə gətirməli idi. Ehtimal ki, mən onu ilk gördüyüm vaxtda onsuz da belə fəaliyyət qabiliyyəti pozuntuları hiss edilməyə başlayıb, amma hər halda ağır histeriya bu tükənmə simptomlarından uzun illər öncə davam edib.