II. Xəstəlik tarixçələri — Müşahidə I. Anna O. xanım (Yozef Breuer)
II. Xəstəlik tarixçələri — Müşahidə I. Anna O. xanım (Yozef Breuer)
Anna O... xanım xəstəlik dövründə (1880) 21 yaşında idi və böyük ailədə rast gəlinən bəzi psixozlar üzündən orta dərəcədə neyropatik yüklü görünür; valideynlərinin nərvası sağlam idi. Özü əvvəllər həmişə sağlam olub, inkişaf dövründə heç bir sinir əlaməti göstərməyib; əhəmiyyətli intellekt, heyrətamiz dərəcədə kəskin mühakimə və hər şeyin dibinə baxan intuisiya: möhkəm zəka — sağlam mənəvi qidanı da həzm edə bilən və ona ehtiyacı olan, məktəbi bitirdikdən sonra isə ondan məhrum qalan. Poetik və xəyali istedada zəngin, amma çox kəskin və tənqidi zəka ilə nəzarət altında. Məhz bu sonuncu onu istənilən sügestiyaya yataq etmirdi; ona yalnız dəlil-arqumentlər, heç vaxt iddialar təsir göstərirdi. İradəsi fəal, dözümlü və inadkar idi; bəzən inadcıllığa qədər yüksəlirdi, amma bu inadcıllıq məqsədindən yalnız mərhəmət naminə, başqaları üçün əl çəkirdi.
Xarakterinin ən başlıca cizgilərinə şəfqətli mərhəmət daxil idi; bəzi kasıb və xəstələrə qulluq edib başıboş qoymaq öz xəstəliyi zamanı belə ona əla xidmət göstərirdi — çünki beləcə güclü bir həvsi ödəyə bilirdi. — Əhval-ruhiyyələri həmişə yüngül həddəartma meyli daşıyırdı — şənliyə də, kədərə də; ona görə bir az əhvalipərəstliyi də vardı. Cinsi ünsür heyrətamiz dərəcədə inkişaf etməmişdi; həyatı mənə bir insanın həyatının nadir hallarda başqasına açıldığı qədər açılan bu xəstə heç vaxt məhəbbət yaşamamışdı və xəstəliyinin külli-ixtiyar hallüsinasiyaları içində ruhi həyatın bu ünsürü heç vaxt üzə çıxmadı.
Bu, ruhi canlılığı daşan qız puritan ruhlu ailədə son dərəcə monoton həyat keçirirdi və öz həyatını ona görə — ehtimal ki, xəstəliyi üçün həlledici olan
şəkildə gözəlləşdirirdi. O, sistemli şəkildə oyaq xəyallarla məşğul olurdu — ona «özəl teatr» deyirdi. Hamı onun yanında olduğunu güman edərkən o, beynində nağıllar yaşayırdı, amma çağırılanda həmişə hazırdı, heç kim bundan xəbər tutmurdu. Qüsursuz idarə etdiyi ev işlərinin yanında bu mənəvi fəaliyyət az qala fasiləsiz gedirdi. Sonra hesabat verməli olacağam ki, sağlam insanların bu vərdiş xarakterli xəyalanması xəstəliyə necə dərhal-birbaşa keçdi.
Xəstəliyin gedişi bir-birindən yaxşı ayrılan bir neçə fazaya bölünür:
α) Latent inkubasiya. 1880-cı ilin iyul ortasından təxminən 10 dekabra qədər. Bildiyimiz halların əksəriyyətində bizdən gizlənən bu fazaya hadisənin özünəməxsusluğu elə dolğun baxış imkanı verirdi ki, mən məhz buna görə onun patoloji maraqlılığını az qiymətləndirmirəm. Bu tarixçənin bu hissəsini isə sonra təqdim edəcəyəm.
β) Zahirə çıxan xəstəlik; özünəməxsus bir psixoz, parafoziya, yığılan şaşgözlük (strabismus convergens), ağır görmə pozuntuları, kontrakturalar və ifliclər — sağ yuxarı və hər iki aşağı ətrafda tam, sol yuxarı ətrafda natamam — boyun əzələlərinin parezi. Kontrakturanın tədricən yalnız sağ ətraflara qədər azalması. Apreldə ağır psixik travma ilə (atanın ölümü) kəsilən müəyyən yaxşılaşma; ondan sonra davamlı somnambulizm dövrü gəlir, bu da sonra daha normal vəziyyətlərlə növbələşir; 1881-ci ilin dekabrına qədər bir sıra daimi simptomun davam etməsi.
γ) Vəziyyətlərin və fenomenlərin get-gedə aradan qalxması — iyun 1882-yə qədər.
1880-cı ilin iyulunda xəstənin atası — onun ehtirasla sevdiyi adam — sağalmayan periplevritik absesdən xəstələnir və 1881-ci ilin aprelinə elə bu onu əldən salır. Bu xəstəliyin ilk aylarında Anna bütün
varlığını xəstəyə qulluğa sərf edir və onun bununla get-gedə çox sarsıldığına heç kim də çox təəccüblənmir. Nə başqaları, bəlkə xəstənin özü belə bilmirdi ki, onun içində nə baş verir; amma az-az vəziyyəti — zəiflik, qansızlıq, yeməkdən iyrənmə — o dərəcə pisləşir ki, ən böyük kədəri ilə xəstəyə qulluqdan uzaqlaşdırılır. Birbaşa səbəb son dərəcə güclü öskürək olur — buna görə onu ilk dəfə müayinə edirəm. Bu, tipik bir «tussis nervosa» — nərv öskürəyi idi. Tezliklə nahar vaxtlarında diqqətçəkən dincəlmə ehtiyacı üzə çıxır; axşamlar ona yuxubənzər vəziyyət, ondan sonra isə güclü həyacan qoşulur.
Dekabrın əvvəlində yığılan şaşgözlük əmələ gəlir. Göz həkimi bunu (səhv olaraq) abduzens sinirlərindən birinin parezi ilə izah edir. 11 dekabrda xəstə yataq xəstəsi olur və 1 apreldək belə qalır.
Ardıcıl surətdə, görünür, tamamən təzə bir sıra ağır pozuntular inkişaf edir.
Sol tərəfdən başın arxa ağrısı; yığılan şaşgözlük (diplopiya) həyacanla xeyli güclənir; divarın üstünə yıxıldığını görməsindən şikayət (oblikus əzələsinin zədələnməsi). Təhlili çətin görmə pozuntuları; ön boyun əzələlərinin parezi — nəticədə baş yalnız o anda hərəkət etdirilir ki, xəstə onu geri, qaldırılmış çiyinlərin arasına sıxıb bütün beli ilə hərəkətlənir. Sağ yuxarı, bir müddət sonra sağ aşağı ətrafın kontrakturası və anesteziyası; bu da tamamən dartılmış, yığılmış və içəriyə dönmüş; sonra eyni zədələnmə sol aşağı ətrafa, axırda sol qola keçir — amma orada barmaqlar müəyyən qədər hərəkətli qalır. Hər iki çiyin oynaq da tam sərt deyildi. Kontrakturanın maksimumu dirəyin əzələlərinə təsir edir; sonralar, anesteziya dəqiqliklə yoxlanıla biləndə, dirsək ətrafının ən güclü həssaslıqsız olduğu aşkarlanır. Xəstəliyin başlanğıcında anesteziyanın yoxlanılması qeyri-kafi qalırdı — xəstənin qorxu hisslərindən doğan müqaviməti üzündən.
Bu vəziyyətdə xəstəni müalicəmə götürürəm və dərhal onda ağır psixik dəyişikliyin olduğuna əmin olaram. Tamamilə bir-birindən ayrılan iki şüur vəziyyəti var idi: onlar çox tez-tez, keçidsiz şəkildə növbələşir və xəstəliyin gedişində get-gedə daha kəskin ayrılırdılar. Birincisində ətrafını tanıyır, kədərli və qorxulu idi, amma nisbətən normal; ikincisində hallüsinasiyalar görür, «şux-laqaq» idi — yəni söyür, kontraktura icazə verdiyi qədər yastıqları adamlara atır, hərəkətli barmaqları ilə yorğanlardan və əşyalardan düymələri cırıb ayırır və s. Bu fazada otaqda bir şey dəyişilmişdisə, kimisə gəlmiş ya çıxmışdısa, sonra vaxtının əskikliyindən şikayət edir və şüurlu təsəvvürlərinin gedişindəki əskikliyi
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
sezmirdi. Ona mümkün olduqda bunu inkar edir, «mən dəli olacağam» şikayətinə isə sakitləşməyə çağırışla cavab verirdilər; hər yastıq atmasından və s.-dən sonra ondan daha da «mənə nə edirlər, məni necə dağınıq buraxırlar» deyə şikayətlər gəlirdi.
Bu absenslər onun hələ yataqdan çıxmadığı vaxtda da müşahidə olunmuşdu: danışa-danışa sözün ortasında donub qalırdı, son sözləri təkrarlayır, qısa müddətdən sonra isə davam edirdi. Get-gedə bu, təsvir edilən ölçülər alır və xəstəliyin qəddərində, kontraktura sol tərəfi də tutanda, o, gündüz yalnız son dərəcə qısa müddətlərdə yarıyarıya normal olurdu. Nisbətən aydın şüur anlarına da pozuntular yol aşırırdı: əhval-ruhiyyənin hədd hədlərinə qədər saniyəsürətli dəyişməsi, çox qısa şadlıq, qalan vaxt isə ağır qorxu hissləri, bütün müalicə tədbirlərinə inadkar müxalifət, qara ilanlar haqda qorxulu hallüsinasiyalar — saçları, şnurları və s. belə görünürdü. Bununla belə o, öz-özünə deyirdi: get, elə axmaq deyilsən, bunlar nəyki, sənin saçlarındır və s. Tamamilə aydın anlarda isə beyninin dərin zülmətindən şikayət edir, deyirdi: düşünə bilmirəm, kor və kar olacağam, iki Mənim var — əsl Mənim və pis biri, o da məni pis işlərə məcbur edir və s.
Nahardan sonra o, gün batımından təxminən bir saat keçənə qədər davam edən somnolensiyada uzanırdı; oyandıqda isə şikayət edirdi ki, bir şey onu əzir — daha doğrusu, həmişə infinitivi təkrarlayırdı: Əzilmək, əzilmək.
Çünki kontrakturaların formalaşması ilə eyni zamanda nitqin dərin, funksional dağılması da baş vermişdi. Əvvəlcə onda sözlərin əskikliyi görünür, get-gedə bu artırdı. Sonra onun nitqi bütün qrammatikasını, istənilən sintaksisi, felin bütün tsrifini itirir; axırda o, yalnız yanlış, əksərən keçmiş feli sifətdən düzəldilmiş infinitivlər işlədir, artıklardan isə heç birini. Daha sonrakı inkişafda sözlər də demək olar tam yoxa çıxır; onları 4-5 dildən səylə yığır və bununla az qala başa düşülməz olur. Yazmağa cəhd edəndə (əvvəllər, kontraktura bunu tam maneyə qoymayana qədər) eyni jarqonla yazırdı. İki həftə boyu tam mutizm davam etdi: danışmağa əbədi səylə cəhdlər edilsə də, heç bir səs çıxmadı. Burada ilk dəfə pozuntunun psixik mexanizmi aydınlaşdı. Bildiyim kimi, o, bir şey üzündən çox təhqir olunmuşdu və bundan heç nə deməməyi qərara almışdı. Mən bunu sandığım və bunun haqqında danışmağa məcbur etdiyim anda əvvəllər hər başqa ifadəni də mümkünsüz edən maneə aradan qalxdı.
Bu, sol ətrafların hərəkətliliyinin bərpası ilə vaxtca üst-üstə düşdü — 1881-ci ilin martı. Parafoziya geriyə çəkildi, amma o indi yalnız ingiliscə danışırdı — görünür, bundan xəbərsiz; baxıcı ilə qarşıdurma yaradır, baxıcı isə təbii ki, onu başa düşmürdü; yalnız bir neçə aydan sonra ona inandıra bildim ki, o, ingiliscə danışır. Amma o, özü almanca danışan ətrafı hələ başa düşürdü. Yalnız böyük qorxu anlarında nitq tam iflic olur ya da müxtəlif dilləri qarışıq işlədir. Ən yaxşı, ən sərbəst saatlarda fransızca ya italyanca danışırdı. Bu vaxtlar ilə ingiliscə danışdığı vaxtlar arasında tam amneziya var idi. Şaşgözlük də indi azalır, axırda yalnız güclü həyacan zamanı ortaya çıxır; baş yenidən saxlanılır. 1 apreldə o ilk dəfə yataqdan qalxır.
Sonra, 5 apreldə, onun tanrılaşdırdığı ata vəfat edir — xəstəliyi ərzində o, atasını çox nadir hallarda, qısa müddətə görə bilmişdi. Bu, ona çata biləcək ən ağır psixik travma idi. Nəhəng həyacandan sonra təxminən iki gün dərin stupor gəldi; o, bu stupordan çox dəyişmiş vəziyyətdə doğuldu. Əvvəlcə xeyli sakitləşdi, qorxu hissi əhəmiyyətli dərəcədə azaldı. Sağ qol və ayağın kontrakturası davam edirdi, bu üzvlərin dərin olmayan anesteziyası da. Görmə sahəsinin yüksək dərəcədə daralması vardı. Onu çox sevindirən gül dəstəsindən hər dəfə eyni vaxtda yalnız bir çiçək görürdü. İnsanları tanımadığından şikayət edirdi. Deyirdi: əvvəllər üzləri öz-özünə, iradə işlətmədən tanıyırdım; indi belə, son dərəcə yorucu «tanıma işi» aparıb özümə deməliyəm: burun belə, saçlar belə — deməli, bu, filankəs olacaq. Bütün insanlar ona onunla heç bir münasibəti olmayan mum fiqurlar kimi görünürdü. Bəzi yaxın qohumların yanında olması ona çox dəyirdi və bu «mənfi instinkt» daim böyüyürdü. Otağa özü sevib söhbət etdiyi biri girəndə onu tanıyır, qısa müddət «buradadı», sonra yenidən fikirlərinə qərq olur və insan onun şüurundan yoxa çıxırdı. Mənə gəlincə, o, məni həmişə tanıyırdı; mən girəndə də mənimlə danışdığım müddətdə həmişə hazır və şən qalırdı — həmişə birdən-birə araya girən hallüsinativ absenslər çıxmaq şərti ilə.
O, artıq yalnız ingiliscə danışırdı və almanca deyilənləri başa düşmürdü. Ətraf onunla ingiliscə danışmalı idi; baxıcı da öz-özlüyündə belə ünsiyyət qurmağı öyrəndi. Amma fransızca və italyanca oxuyurdu; səslə oxuması lazım gəldikdə isə heyrət doğuran axıcıqla, rəvan oxuyub oxuduğunun gözəl ingiliscə tərcüməsini verirdi.
Yenidən yazmağa başladı, amma özünəməxsus üsulla: çevik sol əli ilə yazırdı, amma Antikva çap hərfləri ilə — onları öz Şekspirindən əlifba kimi yığıb hazırlamışdı.
Əvvəllər minimum qida qəbul edirdisə, indi yeməyi tamamilə rədd edir, amma məndən bəslənməyə razılaşır — beləcə qidalanması tez yaxşılaşır. Yalnız çörək yeməyi hər zaman rədd edirdi. Bəsləndikdən sonra isə ağzını yuyarmadı heç vaxt; hansısa səbəbdən heç nə yeməyibsə də bunu edirdi — bununla o, bunu edərkən nə dərəcədə «yoxda» olduğunu göstərirdi.
Nahar somnolensiyası və gün batımı ətrafında dərin yuxu davam edirdi. Özünü sonra söyləyib boşaltsaydı (buna sonra daha ətraflı gəlməli olacağam), aydın, sakit, şən olurdu.
Atasının ölümündən təxminən 10 gün sonra bir konsultant həkim dəvət edilir; o, bütün yad adamlar kimi onu tamamilə laqeyd qarşılayır — mən ona bütün qəribəliklərini nümayiş etdirəndə. «Bu, imtahan kimidir» — deyə gülümsədi, mən ona fransız mətnini ingiliscə səslə oxutduranda. Yad həkim söz qatır, özünü bildirməyə çalışır: boşuna. Bu, sonralar təcrübə şəraitində çox dəfə əldə edilən əsl «mənfi hallüsinasiya» idi. Axırda o, üzünə tüstü üfürməklə bunu yarmağa müyəssər olur. Birdən qarşısında yad bir adam görür, qapının açarını çıxarmağa qaçır, huşsuz yerə yıxılır; ondan sonra qısa qəzəb tutması, ondan sonra isə ağır qorxu tutması gəlir — onu böyük səylə sakitləşdirirəm. Bədbəxtlikdən, elə həmin axşam yola düşməliydim və bir neçə gündən qayıdanda xəstəni çox pisləşmiş halda tapdım. Bütün bu müddət ərzində o, tamamilə qidadan imtina edirdi, qorxu hissləriylə dolu idi; hallüsinativ absensləri dəhşət simaları, kəllə sümükləri və iskeletlərlə dolu idi. Bu şeyləri yaşayıb — bir qədər də danışaraq — «oynadığı»ndan ətraf əksərən bu hallüsinasiyaların məzmununu bilirdi. Nahardan sonra somnolensiya, gün batımında dərin hipnoz — üçün o, «clouds» (buludlar) texniki adını tapmışdı. O anda gündüzün hallüsinasiyalarını danışa biləndə aydın, sakit, şən oyanır, işinə oturur, gecə boyu rəsm çəkir ya yazır, tamamilə aydınbəlağat; saat 4-də yatağa gedir və səhər dünənki səhnə yenidən başlayır. Gündüzün məsuliyyət qabiliyyəti olmayan, hallüsinasiyalarla həmlə edilən xəstəsi ilə gecənin mənəvi cəhətdən tamamilə aydın qızı arasındakı ziddiyyət son dərəcə təəccübdoğuran idi.
Bütün bu gecə eyforiyasına baxmayaraq psixik vəziyyət yenə də get-gedə pisləşir; intensiv intihar impulsları əmələ gəlir ki, bu da üçüncü mərtəbədə yaşamağı mümkünsüz edir. Xəstə ona görə öz istəyinə qarşı Vyanaya yaxın bir kənd evinə köçürülür (7 iyun 1881). Onun həmişə iyrəndiyi evdən bu uzaqlaşma mənim heç vaxt hədəmədiyim, amma özü gizlicə gözlədiyi və qorxduğu bir şey idi. Bu münasibətlə də bir daha aydınlaşdı ki, qorxu affekti psixik pozuntunu necə də hakimləyir. Atanın ölümündən sonra sakitlik dövrü gəldiyi kimi, indi də, qorxulan baş verdikdə, o sakitləşdi. Amma onsuz da yox — köçürülmənin arxasınca dərhal üç gündüz-gecə gəldi ki, tamamilə yuxusuz və qidasız, (bağda isə həqiqətən təhlükəsiz) intihar cəhdləri, şüşəqırma və s. ilə dolu, absensiz hallüsinasiyalar — bunları o, başqalarından yaxşı ayırırdı. Ondan sonra sakitləşdi, baxıcıdan qida qəbul etməyə başladı, axşamlar isə hətta Uhloral.
Daha sonrakı gedişi təsvir etməzdən əvvəl bir daha geriyə qayıtmalı və hadisənin indiyədək yalnız ucadan toxunduğum bir xüsusiyyətini göstərməliyəm.
Qeyd edilmişdi ki, indiyədək olan bütün gediş ərzində hər gün nahardan sonra xəstəyə somnolensiya çulğaşır, o da gün batımı ətrafında daha dərin yuxuya keçirdi (clouds). (Bu periodikliyi sadəcə olaraq aylarla davam etdiyi xəstə qulluğunun şəraitindən çıxarmaq ehtimalı məntiqlidir. Gecələr o, xəstənin başında gözətçi durur ya da qulaq asıb qorxu içində səhərə kimi oyaq yatırında uzanırdı; nahardan sonra isə, adətən baxıcıların etdiyi kimi, bir müddət istirahətə çəkilirdi; deməli, gecə gözətçiliyi və nahar yuxusunun bu tipi sonra onun öz xəstəliyinə keçib qaldı və yerinə artıq çoxdan hipnotik vəziyyət keçdiyi halda belə davam edirdi.) Sopor təxminən bir saat çəkəndə o narahatlanır, bir yana bir yana dönür və dəfələrlə deyirdi: «Əzilmək, əzilmək» — həmişə gözləri bağlı. Digər tərəfdən isə qeyd edilmişdi
gündüz absenslərində açıq-aydın hər dəfə bir vəziyyət ya hekayət qurduğunu; onun necəliyindən ayrı-ayrı mırıldanmış sözlər xəbər verirdi. Nə baş verdi: əvvəl təsadüfən, sonra məqsədlə — xəstə «əzilməkdən» şikayət edərkən ətrafdan biri belə bir «açar-söz» atdı: o dərhal yadına salır və bir vəziyyəti canlandırmağa ya hekayət danışmağa başlayır — əvvəl parafozik jarqonunda təkərlənə-təkərlənə, getdikcə axıcı, axırda tamamilə düzgün almanca. (Tamamilə ingiliscə danışmağa keçməzdən əvvəlki ilk dövrdə.) Hər zaman kədərli bu hekayətlərin bir qismi çox gözəl idi — Andersenin «Şəkilsiz şəkil kitabı» tərzində və, görünür, elə bu nümunə üzrə qurulmuşdu; çox vaxt başlanğıc ya mərkəz xəstənin yanında qorxu ilə oturan qızın vəziyyəti idi, amma tamamilə başqa motivlər də işlənirdi. — Hekayət bitdikdən bir neçə dəqiqə sonra o oyanır, açıq-aydın sakitləşmişdi ya da, öz deyimi ilə, «gehäglich»
(özünü rahat hiss etdiyi). Gecə o yenə daha narahat olurdu, səhər, iki saatlıq yuxudan sonra isə açıq-aydın başqa təsəvvür dairəsində idi. — Axşam hipnozunda mənə hekayəti bir dəfə danışa bilmədisə, axşam sakitliyi olmurdu və ertəsi gün onu əldə etmək üçün iki hekayət danışılmalı idi.
Təsvir edilən hadisənin mahiyyəti — absenslərin axşam avtohipnozuna yığılıb sıxlaşması, xəyali məhsulların psixik qıcıq kimi təsiri və hipnozda dilləndirmə yolu ilə qıcıq vəziyyətinin yüngülləşib aradan qalxması — müşahidənin bütün birbuçilliyi ərzində sabit qaldı.
Atanın ölümündən sonra hekayətlər təbii ki, daha faciəviləşdi, amma psixik vəziyyətinin pisləşməsi — somnambulizminin güclə qoparılmasından sonra gələn pisləşmə — ilə yalnız axşam hesabatları az-çox sərbəst poetik yaradıcılıq xarakterini itirib dəhşətli, qorxulu hallüsinasiyaların sərlərinə çevrildi — bunları gündüz onsuz da xəstənin davranışından çıxarmaq olardı. Amma mən onsuz da təsvir etmişdim ki, qorxu və dəhşət ilə silkələnərək bütün bu dəhşət sımalarını bərpa edib söylədikdən sonra onun psixikası necə tam azad olurdu.
Kənddə, xəstəni hər gün görmək imkanım olmadığı yerdə, iş belə gediş alırdı: Axşamlar, onu hipnozda bilib gəlirdim və son ziyarətimdən bəri yığdığı fantazmalar ehtiyatının hamısını ondan alırdım. Bu, əgər yaxşı nəticə əldə edilməli idisə, tamamilə dolğun baş verməli idi. Onda o tamamilə sakitləşirdi; ertəsi gün mehriban, itaətkar, çalışqan, hətta şən; ikinci gün get-gedə əhvalipərəst, inadkar, narahatedici olurdu, üçüncü gün isə bu daha da artırdı. Bu əhvalda, hətta hipnozda belə, onu dilləndirməyə çəkmək hər zaman asan olmurdu — məhz bu proseduraya o, ciddi, əla «talking cure» (söz müalicəsi) adını, zarafatla isə «chimneysweeping» (baca təmizləmə) adını tapmışdı. Bilirdi ki, dilləndirmədən sonra bütün inadcıllığını və enerjisini itirəcək; və (uzun fasilədən sonra) artıq pis əhvalda olanda danışmaqdan imtina edirdi — mən bunu yalvarmaqla, tələblə və hekayətlərinin stereotip giriş düsturunu ona əvvəlcədən söyləmək kimi hiylələrlə əldən salmalı idim. Amma həmişə əvvəlcə, əllərimi diqqətlə əlinə alaraq mənim kim olduğuma əmin olurdu, yalnız bundan sonra danışırdı. Dilləndirmə ilə sakitliyin alınmadığı gecələrdə xloraldan kömək almaq lazım gəlirdi. Əvvəllər bir neçə dəfə sınamışdım, amma 5 qram verməli olururdum və yuxudan əvvəl saatlarla davam edən sərxoşluq gəlirdi — mənim yanımda şən keçən bu sərxoşluq, mənin yoxluğumda son dərəcə narahatedici qorxulu həyacan vəziyyəti kimi təzahür edirdi. (Qeyd edim, bu ağır sərxoşluq kontrakturanı dəyişmirdi.) Narkotiklərdən yaxa qurtara bilmişdim, çünki dilləndirmə ən azından sakitlik, yuxu olmasa belə, gətirirdi. Kənddə hipnotik yüngülləşmələr arasındakı gecələr elə dözülməz idi ki, yenə də xlorala sığınmalı olurduq; get-gedə ona bunun daha azı lazım olurdu.
Davamlı somnambulizm geri qayıtmadı; amma iki şüur vəziyyətinin növbələşməsi davam edirdi. Söhbətin ortasında hallüsinasiyalar görür, qaçırdı, ağaca qalxmağa cəhd edirdi və s. Saxlayıb tutanda isə ən qısa müddətdən sonra cümləni buradan davam etdirirdi — arada nə baş verdiyindən xəbərsiz. Amma hipnozda bütün bu hallüsinasiyalar hesabatda peyda olurdu.
Ümumiyyətlə vəziyyət yaxşılaşdı; qidalanma yaxşı mümkün idi, o, baxıcının yeməyi ağzına qoymasına icazə verirdi, yalnız çörək istəyir, amma dodaqlarına dəyən kimi rədd edirdi; ayağın kontrakturaparezi əhəmiyyətli dərəcədə azaldı; həm də onu ziyarət edən həkimə — dostum Dr. B.-yə — düzgün münasibət və böyük məhəbbət bəsləməyə başladı. Almış olduğu və ehtirasla sevdiyi nyufaundlender it böyük kömək verirdi. Üstəlik, bir dəfə, bu əzizlədiyi it pişiyə hücum edəndə zəif cismli qızın qamçı sol əlinə alıb nəhəng heyvanı onunla «müalicə etməsi», qurbanını qurtarmaq istəməsi əlahiddə mənzərə idi. Sonra bir neçə kasıb xəstəyə qulluq etdi — bu, ona çox faydalı idi.
Təsəvvür komplekslərinin — absenslərdə, onun «ikinci vəziyyətində» (condition seconde) yarananların — patogen, qıcıqlandırıcı təsirinin və onların hipnozda dilləndirmə yolu ilə həllinin ən aydın sübutunu bir neçə həftəlik
məzuniyyət səfərindən qayıdanda əldə etdim. Bu müddət ərzində «talking cure» aparılmamışdı, çünki xəstə məndən başqasına — hətta əksər vaxt səmimi bağlılıq bəslədiyi Dr. B.-yə belə — danışmağa razı salına bilmirdi. Onu kədərli mənəvi vəziyyətdə tapdım: laqeyd, itaətsiz, əhvalipərəst, hətta xəbis. Axşam danışışlarında bəlli oldu ki, xəyali-poetik damarı, görünür, qurumaqdadır; get-gedə hesabatlar daha çox onun hallüsinasiyaları haqqında və keçən günlərdə onu qəzəbləndirmiş şeylər haqqında olurdu — xəyali formaya salınmış, amma daha çox sabit xəyali düsturlarla ifadə edilmiş, poemalara çevrilməyən. Dözüləbilən vəziyyət isə yalnız onda əldə edildi ki, xəstəni bir həftəliyinə şəhərə gətirtdim və axşamaxşam ondan 3—5 hekayət qopardım. Bununla işi bitirdikdə mənim yoxluğumun həftələrində yığılan hər şey işlənib qurtarılmışdı. Yalnız bundan sonra onun psixik vəziyyətinin o ritmi bərpa olundu: dilləndirmədən sonrakı gün mehriban və şən, ikinci gün həssas və daha narahatedici, üçüncü gün isə elə bil «iyrənc». Mənəvi vəziyyəti son dilləndirmədən keçən vaxtın funksiyası idi — çünki xəyalının hər spontan məhsulu və onun psixikasının xəstə hissəsinin qavradığı hər hadisə psixik qıcıq kimi o vaxta qədər təsir göstərirdi, ta ki, hipnozda danışılmaya qədər; bununla da onun təsiri tamamilə aradan qalxırdı.
Xəstə payızda yenidən şəhərə qayıdanda (xəstələndiyi mənzildən başqa bir mənzildə) vəziyyət həm bədən, həm ruhi baxımdan dözüləbilən idi: az-az — əslində yalnız daha dərin hadisələr — xəstəlikli surətdə psixik qıcıqlara çevrilirdi
Davamlı dilləndirmə yolu ilə psixikasının yeni qıcıqlarla daimi yüklənməsinin qarşısı alınsa, artıq get-gedə artan yaxşılaşma gözləyirdim. Əvvəlcə məyus oldum. Dekabrda psixik vəziyyəti əhəmiyyətli dərəcədə pisləşdi: yenə həyacanlı, kədərli, həssas idi və «tam yaxşı günləri» az qala keçər oldu — içində sübuta yetən bir şey «qalmasa» belə. Dekabrın sonunda, Milad vaxtı, xüsusilə narahat idi və bütün həftə ərzində axşamlar təzə bir şey danışmırdı — 1880-ci ilin bayram günlərində güclü qorxu affektlərinin hökmü altında gün-gün işlədiyi fantazmaları danışırdı. Seriya qurtaranca böyük yüngülləşmə.
Bu arada onun atadan ayrılıb yataq xəstəsi olmasına bir il dolmuşdu və bu andan etibarən vəziyyət son dərəcə özünəməxsus şəkildə aydınlaşır və sistemiyyətləşir. Növbələşən iki şüur vəziyyəti — həmişə elə ki, səhərdən gün irəlilədikcə absenslər, yəni «ikinci vəziyyətin» (condition seconde) ortaya çıxması get-gedə tezləşir və axşam yalnız o qalır — birinci vəziyyətdə normal, ikincidə isə özünü itirmiş olmasından ibarət əvvəlki fərqlənməkdən artıq biri-birindən ayrılırdılar: o, birinci vəziyyətdə bizim bütün başqalarımız kimi 1881—82-ci ilin qışında yaşayırdı, ikinci vəziyyətdə isə 1880—81-ci ilin qışında; sonradan baş verən hər şey orada tamamilə unudulmuşdu. Yalnız atanın öldüyü haqda şüur əksər vaxt yenə də saxlanırdı. Əvvəlki ilə geri qaytarılma elə intensiv idi ki, yeni mənzildə əvvəlki otağını hallüsinasiya edir, qapıya getmək istədikdə sobaya çırpılırdı — soba pəncərəyə elə yaxın dururdu ki, köhnə mənzildə otağın qapısı elə idi. Bir vəziyyətdən digərinə keçid öz-özünə baş verirdi, amma həm də əvvəlki ili canlı xatırladan hər hansı hiss təəssüratıyla bütün asanlıqla yaradıla bilirdi. Onu 1882-ci ildən 1881-ci ilə «atmaq» üçün qarşısına portağal tutmaq kifayət idi (xəstəliyinin ilk vaxtlarında əsas qidası bu idi). Amma bu, keçmiş zamana geri qaytarılma ümumi, müəyyənsiz şəkildə deyil, o, keçən qışı gün-gün yenidən yaşayırdı. Bunu yalnız fərz edə bilərdim, əgər o, hər gün axşam hipnozunda 1881-ci ildə həmin gün onu həyacana salan şeyi dilləndirməyədisə və ananın 1881-ci il gizli gündəliyi əsasdakı faktların dəyişməz doğruluğunu sübut etməyədisə. Bu
keçən ilin yenidən yaşanması 1882-ci ilin iyununda xəstəliyin dəhəti yekununa qədər davam etdi.
Bununla belə bu, yenidən canlanan psixik qıcıqların ikinci vəziyyətdən birinci, daha normal vəziyyətə necə təsir etdiyini görmək çox maraqlı idi. Olurdu ki, xəstə səhər mənə gülmüklə deyir: bilmirəm mənə nə olub, sənə əsəbiləşmişəm; gündəliyin sayəsində bilirdim nədən söhbət gedir və axşam hipnozunda nəyin yenidən keçiriləcəyini. 1881-ci ildə o axşam mən xəstəni çox qəzəbləndirmişdim. Ya deyirdi: gözlərimdə nəsə var, rəngləri səhv görürəm; bilirəm donum qəhvəyidir, amma onu göy görürəm. Dərhal məlum oldu ki, yoxlama vərəqlərindəki bütün rəngləri düzgün və kəskin ayırd edir və pozuntu yalnız donunun parçasına yapışıb. Səbəb odur ki, 1881-ci ildə bu günlərdə atası üçün bir gecədonu üzərində çox işləmişdi — dondakı parça, amma göy rəngdə, ona işlənmişdi. Burada həm də tez-tez bu, qopub gələn xatirələrin öncələnməsi aydın idi: normal vəziyyətin pozuntusu daha əvvəl baş verirdi, xatirə isə yalnız az-az, «ikinci vəziyyət» üçün oyanırdı.
Axşam hipnozu onsuz da bundan yüklü idi — çünki təzə məhsullu fantazmalardan əlavə 1881-ci ilin hadisələri və «vexations»ları da dilləndirilməli idi (1881-ci il fantasmalarını o vaxt mən, xoşbəxtlikdən, onsuz da götürmüşdüm) — bundan əlavə, xəstə və həkimin yerinə yetirməli olduğu iş həcminə üçüncü bir sıra ayrı-ayrı pozuntular nəhəng surətdə yüklənirdi; onlar da bu cür həll edilməli idi: 1880-cı ilin iyulundan dekabrına qədərki xəstəlik inkubasiyasının psixik hadisələri — bütün histerik fenomenləri doğanlar və dilləndirilmələri ilə simptomların yoxa çıxdığı.
Axşam hipnozunda təsadüfi, öz-özünə, provokasiyasız dilləndirmə yolu ilə artıq uzun müddətdir mövcud olan pozuntunun ilk dəfə yoxa çıxmasını gördükdə çox təəccüblənmişdim. Yayda güclü istilik dövrü idi və xəstə susuzluqdan çox əzab çəkirdi; çünki, səbəb göstərə bilmədiyi halda, ona birdən-birə içmək mümkünsüz olmuşdu. Arzuladığı stəkanı su ilə əlinə alır, amma dodaqlarına dəyən kimi hidrofob kimi uzağa atırdı. Bu, açıq-aydın, həmin bir neçə saniyədə absensdə olurdu. Dözülməz susuzluğu yumşaltmaq üçün yalnız meyvə, qarpız və s. ilə yaşayırdı. Bu, təxminən 6 həftə çəkəndə bir dəfə hipnozda sevmediyi ingiliscə kompanyon qızı haqqında mühakimə yürüdür və sonra iyrəncin bütün əlamətləri ilə danışır: onun otağına girmişdi və orada onun balaca iti — o, iyrənc heyvan — bir stəkandan su içmişdi. Heç nə deməyib, çünki nəzakətli olmaq istəyib. Qopub qalmış qəzəbini hələ enerjili ifadə edəndən sonra içmək istəyir, maneəsiz böyük su içir və hipnozdan stəkan dodaqlarında oyanır. Pozuntu bununla əbədi yoxa çıxdı. Eyni cür, hadisə danışılandan sonra, qəribə inadkar züğurtluqlar da gedirdi — onlara səbəb olan hadisə danışılandan sonra. Amma böyük addım onda atıldı ki, eyni yolla daimi simptomlardan birincisi kimi sağ ayağın kontrakturası gedib — doğrudur, o, onsuz da əvvəllər çox azalmışdı. Bu təcrübələrdən — bu xəstədə histerik fenomenlər hipnozda simptomu doğuran hadisə bərpa edilən kimi yoxa çıxırdı — məntiqi ardıcıllığı və sistemiyyətli aparılışı baxımından arzulanacaq heç nə qoymayan bir müalicə-texniki prosedura formalaşdı. Bu mürəkkəb xəstəlik mənzərəsinin hər ayrı simptomu ayrılıqda götürülür; onun ortaya çıxdığı bütün hallar əks ardıcıllıqla danışılırdı — xəstə yataq xəstəsi olmazdan əvvəlki günlərdən geriyə, ilk dəfə ortaya çıxmasına səbəb olana qədər. Bu danışılanda simptom bununla əbədi həll olunurdu. Beləcə kontrakturaparezlər və anesteziyalar, müxtəlif görmə və eşitmə pozuntuları, neyralgiyalar, öskürək, titrəmələr və s., axırda nitq pozuntuları da «söyləyib-aradan qaldırıldı» («wegerzählt»). Görmə pozuntularından misal üçün ayrı-ayrılıqda həll edildi: cütgörmə ilə yığılan şaşgözlük; hər iki gözün sağa yayılması — tutan əl həmişə obyektin solunda qalırdı; görmə sahəsinin daralması; mərkəzi ambliopiya; makropsiya; atasının yerində kəllə görmək; oxuya bilməmək. Bu təhlildən yalnız xəstə yatağında inkişaf etmiş ayrı-ayrı fenomenlər kənarda qaldı — kontrakturaparezin sol tərəfə yayılması kimi — və onların, görünür, həqiqətən də birbaşa psixik səbəbi yox idi. İşin qısalması isə — simptomların ilk səbəbini birbaşa xatirəyə çağırmaqla — tamamilə yaramaz çıxdı: o, onu tapmırdı, çaşqın olurdu və iş, onu sakit və əmin şəkildə tutulmuş xatirə sapını geriyə tükətdirməkdən daha yavaş gedirdi. Amma bu, axşam hipnozunda artıq çox yavaş idi — xəstə iki başqa seriyasının «dilləndirməsində» yorğun və diqqəti dağınıq idi, xatirələrin də tam canlılıqla açılmağa vaxtı lazım idi — ona görə aşağıdakı prosedura formalaşdı. Səhər ona gəlir, hipnoza salırdım (çox sadə hipnoz proseduraları təcrübə yolu ilə tapılmışdı) və indi fikirlərini məhz yeni müalicə edilən simptom üzərində cəmlədiyi halda ondan bu simptomun ortaya çıxdığı halları soruşurdum. Xəstə indi tez-tez, qısa «açar-sözlərlə» bu xarici səbəbləri göstərirdi, mən isə qeyd edirdim. Axşam hipnozunda isə, qeyd edilmiş ardıcıllığın dəstəyilə, hadisələri olduqca ətraflı danışırdı. Bunun hər cəhətdən necə dolğun dəqiqliklə edildiyini bir misal göstərər. Xəstəyə müraciət edəndə onun eşitməməsi həmişə baş verirdi. Bu, müvəqqəti eşitməmə belə ayrılır:
a) Diqqətin dağınıqlığından birinin girişini eşitməmək — 108 dəfə; bunların ətraflı halları; şəxslərin, şəraitin, tez-tez tarixin göstərilməsi; birincisi — atasının girişini eşitməməsi; b) bir neçə nəfərin danışdığı zaman başa düşməmək — 27 dəfə; birinci dəfə yenə ata və bir tanışı; c) tək olanda, birbaşa müraciət edildikdə eşitməmək — 50 dəfə; mənşəyi — atanın ondan şərab istəyən müraciətinin boş qalması; d) qıcolma yolu ilə kar olmaq (arabada və s.) — 15 dəfə; mənşəyi — gənc qardaşının, onu gecə xəstə otağının qapısında qulaq asarkən tutub davada şüttəlməsi; e) bir səs üzündən qorxudan kar olmaq — 37 dəfə; mənşəyi — atasının tıxanma üzündən boğulma tutması;
f) dərin absensdə kar olmaq — 12 dəfə;
g) uzun qulaq asma və gizlincə dinləmədən kar olmaq — sonra müraciət edəndə eşitmirdi — 54 dəfə.
Təbii ki, bütün bunlar böyük ölçüdə bir-birinə üst-üstə düşən hadisələrdir — onları dağınıqlığa — absensə ya qorxu affektinə qaytarmaq olar. Amma xəstənin xatirəsində onlar elə aydın ayrılmışdı ki, bir dəfə ardıcıllıqda səhv etsə, düzgün sıranı düzəldərək qoymaq lazım gəlirdi, yoxsa hesabat donub qalırdı. Danışılan hadisələr maraqsızlığı və əhəmiyyətsizliyi, danışışın dəqiqliyi ilə onların uydurma olduğu şübhəsini belə doğurmurdu. Bu hadisələrin çoxu sırf daxili hadisə kimi nəzarətdən kənar idi. Başqalarına və ya müşayiət edən şəraita ətraf yad salırdı.
Burada da simptom «dilləndirilərkən» müntəzəm müşahidə edilən baş verirdi: o, danışılarkən güclənmiş intensivliklə təzahür edirdi. Belə, eşitməmənin təhlili zamanı xəstə elə kar idi ki, bəzən onunla yazılı ünsiyyət qurmalı olururdum. İlk səbəb həmişə atanın qulluğu zamanı yaşadığı hansısa qorxu, onun öz tərəfindən bir nəzarətsizlik və s. idi.
Xatırlama hər zaman asan getmirdi və bəzən xəstə nəhəng səylər etməli olurdu. Bir dəfə bütün gediş bir müddət donub qaldı — xatirə yaranmaq istəmirdi; söhbət xəstə üçün çox dəhşətli hallüsinasiyadan gedirdi: baxdığı atasını kəllə ilə görmüşdü. O və ətrafı xatırladı ki, bir dəfə, hələ görünən sağlamlığı olanda, qohumlarından birinə qonaq gedib, qapını açıb və dərhal huşsuz yerə yıxılıb. Maneəni aşmaq üçün o, indi yenidən ora getdi və otağa girən kimi yenə huşsuz yerə yıxıldı. Axşam hipnozunda isə maneə aşılıb: otağa girəndə qapının qarşısındakı güzgüdə öz solğun üzünü görmüş, amma özünü deyil, atasını kəllə ilə görmüşdü. — Biz tez-tez müşahidə etmişik: bir xatirədən qorxu, burada baş verdiyi kimi, onun yaranmasını maneyə qoyur və bu, xəstənin ya həkimin qüvvəsi ilə məcbur edilməli olur.
Vəziyyətlərin daxili məntiqinin nə qədər güclü olduğunu digərləri arasında aşağıdakı göstərirdi: qeyd edildiyi kimi, xəstə bu dövrdə gecələr həmişə öz «condition seconde»sində, yəni 1881-ci ildə idi. Bir gecə oyandı, iddia etdi ki, yenə evdən aparılıb, ağır həyacan vəziyyətinə düşdü — bütün evi ayağa qaldırdı. Səbəb sadə idi. Əvvəlki axşam «talking cure» ilə onun görmə pozuntusu gedib — və «condition seconde» üçün də. Gecə oyananda özünü ona tanış olmayan otaqda tapdı — axı ailə 1881-ci ilin baharından mənzil dəyişmişdi. Bu, xeyli narahatedici hadisələr onda qarşısı alındı ki, mən ona (öz xahişi ilə) hər axşam gözlərini qapayırdım — sügestiya ilə ki, o, onları mən səhər özüm açmayınca aça bilməz. Yalnız bir dəfə səs-küy təkrarlandı — xəstə yuxuda ağlamış və oyanarkən gözlərini açmışdı.
Simptomların bu zəhmətli təhlili 1880-cı ilin yay aylarına — xəstəliyin hazırlandığı aylara aid olduğundan, bu histeriyanın inkubasiyası və patogenezinə tam baxış əldə etdim və indi onu qısaca təqdim edəcəyəm.
1880-cı ilin iyulunda xəstənin atası kənddə subplevral absesdən ağır xəstələnir; Anna anası ilə qulluğu bölüşürdü. Bir dəfə gecə o, yüksək qızdırmalı xəstənin başında böyük qorxu ilə və gərginlikdə gözətçi tuturdu — Vyandan əməliyyat üçün cərrah gözlənilirdi. Ana bir müddət üçün uzaqlaşmışdı və Anna xəstə yatağının başında oturur, sağ qolu stulun dalınca söykənmişdi. O, oyaq xəyallar vəziyyətinə düşür və görür ki, divardan qara ilan xəstəyə yaxınlaşır, onu dişləməyə. (Ev arxasındaki çəməndə həqiqətən bir neçə ilanın olması, qızın onsuz da əvvəllər onlardan qorxması və onların indi hallüsinasiyanın materialını verməsi ehtimalı çox yüksəkdir.) O, heyvanı dəf etmək istəyir, amma iflic kimi donub; stulun dalınca sallanan sağ qol «yuxulayıb», anesteziyalı və parezli olmuşdu; qola baxdıqda barmaqlar kəlləli balaca ilanlara çevrildi (dırnaqlar). Ehtimal ki, o, ilanları iflic olmuş sağ əli ilə qovmağa cəhd edirdi və beləcə bu əlin anesteziyası və iflici ilan hallüsinasiyası ilə assosiasiyaya düşdü. — Bu gedəndə qorxu içində dua etmək istədi, amma hər dil iflas etdi; heç birində danışa bilmir, ta ki, axırda bir ingiliscə uşaq şeiri tapdı və indi bu dildə də düşünüb dua edə bildi.
Gözlənilən cərrahı gətirən lokomotivin fitləri bu qorxunc səhnəni kəsdi. Ertəsi gün oynaqda atılmış halqanı kol içindən almaq istəyəndə əyilmiş budaq ilan hallüsinasiyasını yenidən çağırdı və bununla birlikdə sağ qol sərt dartıldı. Bu, indi hər dəfə, az-çox ilanabənzər obyekt hallüsinasiyanı provokasiya edəndə təkrarlanırdı. Amma bu, kontraktura kimi, yalnız qısa absenslərdə ortaya çıxırdı — o gecədən sonra get-gedə tezləşən. (Kontraktura yalnız dekabrda sabitləşdi, xəstə tamamilə sarsıldığında və yataqdan artıq qalxa bilmədiyində.) Hansısa — qeydlərimdə tapmadığım və xatırlamadığım — bir münasibətlə qolun kontrakturasına sağ ayağın kontrakturası əlavə olundu.
Avtohipnotik absenslərə meyl beləcə yaranmışdı. Həmin gecədən sonrakı gündə cərrahı gözləyərkən o, elə bir «yoxluğa» qərq olur ki, cərrah axırda otaqda dayanır — onun gəlişini eşitməyib. Daimi qorxu hissi ona yeməyə mane olurdu və get-gedə intensiv iyrənclik yaradırdı. Amma əks halda bütün ayrı-ayrı histerik simptomlar affektdə əmələ gəlirdi. Burada hər dəfə tamamilə dolğun, anlıq absensin olub-olmadığı tam aydın deyil, amma ehtimal ki, olurdu — çünki xəstə oyaq ikən bütün bu bağlantıdan heç nə bilmirdi.
Bəzi simptomlar isə, görünür, absensdə deyil, yalnız affektdə, oyaq vəziyyətdə ortaya çıxmış, sonra da eləcə təkrarlanmışdı. Görmə pozuntuları hamısı ayrı-ayrı, az-çox aydın müəyyənləşən səbəblərə qaytarılırdı — məsələn, belə ki, xəstə gözlərində yaşla xəstə yatağının başında oturarkən atası birdən soruşdu: saat necədir; o, qeyri-aydın görür, səy göstərir, saatı gözlərinə yaxın gətirir və indi saat kürəsi çox böyük görünür (makropsiya və yığılan şaşgözlük); ya da yaşları xəstənin görməməsi üçün saxlamağa səy göstərirdi.
Cavabını özündə saxladığı bir davada qlottis spazmı yarandı — hər oxşar münasibətdə bu, təkrarlanırdı.
Nitq iflas edirdi: a) qorxudan — ilk gecə hallüsinasiyasından bəri; b) bir dəfə yenidən ifadəni özündə saxladığından (aktiv maneə); c) bir dəfə haqsız yerə danlanmasından; d) bütün oxşar hallarda (təhqir). Öskürək ilk dəfə olanda gəldi ki, xəstə gözətçiliyi zamanı qonşu evdən rəqs musiqisi gəlirdi və orada olmaq arzusu qalxıb onda öz-özünə ittihamlar oyatdı. O andan etibarən bütün xəstəlik müddəti ərzində hər güclü ritmli musiqiyə «tussis nervosa» ilə cavab verirdi.
Qeydlərimin natamamlığı bütün histerik simptomların burada səbəblərinə qaytarılmasını mümkün etmədiyi üçün çox da peşman deyiləm. Xəstə bunu hamısı üçün etdi — yuxarıda qeyd edilən istisnanın xaricində — və hər simptom, təsvir edildiyi kimi, ilk səbəbin danışılmasından sonra yoxa çıxırdı.
Elə bu cür bütün histeriya da yekunlaşdı. Xəstə özü özünə möhkəm qərar vermişdi: kəndə köçürülməsinin illiyində hər şeylə işini bitirməli idi. Ona görə iyunun əvvəllərində «talking cure»u böyük, həyacandoğuran enerji ilə aparırdı. Axırıncı gün o, otağı atasının xəstə otağı olduğu kimi düzəldib (buna onu çağırışla kömək edirdim) yuxarıda danışılan qorxu hallüsinasiyasını — bütün xəstəliyin kökünü, içində o, yalnız ingiliscə düşünüb dua edə bilmişdi — yenidən yaşadı; dərhal bundan sonra almanca danışdı və indi əvvəllər göstərdiyi sonsuz ayrı-ayrı pozuntulardan azad idi. Ondan sonra səfər üçün Vyandan çıxdı, amma psixik tarazlığını tamamilə tapmağa hələ daha uzun müddət lazım oldu. O vaxtdan tam sağlamlıqdadır.
Nə qədər az-çox maraqlı təfərrüatı gizlətməmişəm, Anna O...un xəstəlik tarixçəsi yenə də genişləndi — özü-özlüyündə elə də adi olan histerik xəstəliyin layiq gördüyündən daha geniş. Amma hadisənin təsviri təfərrüata daxil olmadan mümkün deyildi və onun xüsusiyyətləri mənə elə əhəmiyyətlidir ki, bu, ətraflı hesabatı haqlayıb. Exinoderm yumurtaları da embriologiya üçün onsuz da elə ona görə vacib deyil ki, dəniz kirpisi guya xüsusilə maraqlı heyvandır — ona görədir ki, onların protoplazması şəffafdır və insan onlarda nə görmək olarsa, bulanıq protoplazmalı yumurtalarda da nə baş verə biləcəyinə qıyas edir.
Bu hadisənin marağı mənə əvvəla onun patogenezinin geniş şəffaflığında və izaholunmasında görünür.
Histerik xəstəliyə meyl yaradan kimi, hələ tamamilə sağlam olan bu qızda iki psixik xüsusiyyət tapırıq:
1. Ailə həyatının monotonluğunda və uyğun mənəvi iş olmadan işlədilməyən psixik canlılıq və enerji artığı — daim fəaliyyət göstərən xəyalda boşalır, və 2. vərdiş xarakterli oyaq xəyallar («özəl teatr») — mənəvi şəxsiyyətin dissosiasiyasına zəmin qoyur. Hər halda bu da hələ normalın sərhədləri içində qalır; az-çox mexanik məşğuliyyət zamanı xəyalanma, meditasiya öz-özlüyündə hələ şüurun patoloji parçalanması deyil — çünki onda hər pozuntu, hər müraciət, məsələn, onun normal vəhdətini yenidən bərpa edir və, görünür, amneziya da yoxdur. Amma Anna O...da bununla zəmin yarandı — orada təsvir edilən şəkildə qorxu və gözlənti affekti kök saldı, bir dəfə vərdiş xarakterli xəyalanmanı hallüsinativ absensə çevirdikdən sonra. Təəccüblüdür ki, başlayan xəstəliyin bu ilk təzahüründə onsuz da neçə demək olar iki il sabit qalacaq başlıca cizgilər tamamilə görünür: ikinci şüur vəziyyətinin mövcudluğu — əvvəl anlıq absens kimi təzahür edən, sonra double conscience-a təşkil olunan; qorxu affekti ilə şərtlənən nitq maneəsi — bir ingiliscə uşaq şeiri ilə təsadüfi boşalması ilə; sonra parafoziya və ana dilinin itirilməsi — onu əvəz edən əla ingiliscə; axırda sağ qolun təsadüfi sıxılma iflici — sonralar sağ tərəf kontrakturaparezi və anesteziyasına inkişaf edən. Bu sonuncu zədələnmənin yaranma mexanizmi travmatik histeriya haqda Şarko nəzəriyyəsinə tamamilə uyğundur: hipnotik vəziyyət, içində yüngül travma baş verir.
Amma Şarkonun histerik iflici təcrübə yolu ilə yaratdığı xəstələrdə bu dərhal sabitləşib qalır, ağır qorxu travması ilə silkələnən travmatik nevroz sahiblərində isə tez yerini tutur — bizim gənc qızın sinir sistemi isə daha 4 ay uğurlu müqavimət göstərdi. Kontraktura, eləcə ona az-az qoşulan digər pozuntular yalnız anlıq absenslərdə, «condition seconde»da ortaya çıxır və xəstəni normal vəziyyətdə bədəninin və hisslərinin tam sahibi saxlayırdı — nə o özü bundan bir şey bilirdi, nə ətraf bir şey görürdü; amma ətrafın diqqəti onsuz da ağır xəstə ataya cəmlənmişdi və beləcə yayındırılmışdı.
Breuer və Freud, Histeriya haqqında tədqiqatlar. 3-cü nəşr.
O ilk hallüsinativ avtohipnozdan bəri absenslər tam amneziya ilə və histerik
fenomenlərlə yığılanda yeni bu cür simptomların yaranması halları çoxalır və artıq yaranmışlar tez-tez təkrarlanma ilə möhkəmlənirdi. Üstəlik, get-gedə hər ağrılı, qəfləti affekt absens kimi təsir göstərirdi (güman ki, onsuz da hər dəfə anlıq absens yaradırdı); təsadüfi üst-üstə düşmələr patoloji assosiasiyalar, hiss ya hərəki pozuntular yaradırdı — o andan etibarən onlar affektlə eyni vaxtda yenidən ortaya çıxırdı. Amma hələ də yalnız anlıq, keçici; xəstə yataq xəstəsi olmazdan əvvəl onsuz da histerik fenomenlərin bütün böyük kolleksiyasını inkişaf etdirmişdi — bundan heç kimin xəbəri yox idi. Yalnız onda — xəstə qidasızlıqdan tükənmə, yuxusuzluq və davamlı qorxu affekti ilə son dərəcə zəifləyib tamamilə sarsıldığında, «condition seconde»da normal vəziyyətdəkindən daha çox vaxt keçirdikdə — histerik fenomenlər həm normal vəziyyətə yol aşır və tutma-tutma ortaya çıxan hadisələrdən daimi simptomlara çevrilir.
İndi sual qoymaq lazımdır: xəstənin göstərişləri nə dərəcədə etibarlıdır və fenomenlər həqiqətən də onun göstərdiyi yaranma üsulu və səbəbə malik idilərmi? Daha vacib və əsas gedişlər nəzərə alınanda hesabatın etibarlılığı mənim üçün şübhəsizdir. Simptomların «söylənib-qırılandan» («aberzählt») sonra yoxa çıxmasına istinad etmirəm; bu, tamamilə sügestiya ilə izah oluna bilərdi. Amma xəstəni həmişə tamamilə həqiqətpərvər və etibarlı tapmışam; danışılan şeylər onun ən müqəddəs saydığı ilə dərindən bağlı idi; başqa şəxslərin nəzarətinə açıq olan hər şey tamamilə təsdiqləndi. İstedadlı qız belə olsa bilməzdi — göstərişlər sistemi qurardı ki, onda burada xəstəliyinin inkişaf tarixçəsində görünən qədər böyük daxili məntiq olsun. Əvvəldən rədd edilə bilməyən isə budur: məhz bu məntiqin ardıcıllığında o, bəzi simptomlara (tam inamla) həqiqətdə mövcud olmayan səbəb «yapışdırmış» ola bilərdi. Amma mən bu fərziyyəni də düzgün saymıram. Məhz bu qədər çox səbəbin əhəmiyyətsizliyi, bu qədər çox bağlantının irrasionallığı onların real olmasına şahidlik edir. Xəstəyə anlaşılmaz idi: necə olur ki, rəqs musiqisi onu öskürtdürür. Bilərək qurulan konstruksiya üçün bu, həddindən artıq mənasızdır. Mən isə düşünə bildim ki, hər vicdan qasıqları onda məhz qlottis spazmı yaradır və rəqsə çox həvəsli qızın duyduğu hərəki impuls bu qlottis spazmını «tussis nervosa»ya çevirir. Deməli, xəstənin göstərişlərini tamamilə etibarlı və həqiqətpərvər sayıram.
Başqa xəstələrdə də histeriyanın inkişafı analoji olsun, elə orada da oxşar şeylər baş verəsin — elə bir aydın ayrılmış «condition seconde»un təşkil olmadığı yerlərdə — bu fərziyyə nə dərəcədə haqlıdır? Burada işarə etmək istərdim: xəstəliyin inkişafının bütün bu tarixçəsi bizim xəstədə də tamamilə naməlum qalardı — özü üçün də, həkimlər üçün də — əgər onda təsvir edilən şəkildə hipnozda xatırlamaq və xatırladığını danışmaq xüsusiyyəti olmayaydı. Oyaq ikən o, bunların hamısından heç nə bilmirdi. Başqalarda bu necə olsun — buna oyaq insanın müayinəsindən heç vaxt çıxarmaq olmaz, çünki o, nə qədər istəsə də, heç bir məlumat verə bilmir. Ətrafın bütün bu gedişlərdən nə qədər az bir şey müşahidə edə bildiyini onsuz da yuxarıda qeyd etmişdim. — Başqa xəstələrdə işin necə durduğuna yalnız Anna O...da avtohipnozların verə bildiyi kimi oxşar üsulla baxmaq mümkün idi. Əvvəlcə yalnız fərziyyə haqlı idi: oxşar gedişlər bizim patogen mexanizm biliksizliyimizin güman etdiyindən tez-tez olsun. Xəstə yataq xəstəsi olanda, şüuru daim normal ilə «ikinci» vəziyyət arasında oszillasiya olanda, ayrı-ayrı yaranmış və indiyədək latent olan histerik simptomlar ordusu daimi simptomlar kimi təzahür edəndə, bunlara daha bir qrup hadisə qoşuldu ki, görünür, başqa mənşəlidir: sol ətrafların kontrakturaiflici və baş qaldıran əzələlərin parezi. Mən onları digər fenomenlərdən ayırıram, çünki onlar bir dəfə gedəndən sonra heç vaxt — hətta tutma şəklində ya ima ilə belə — geri qayıtmadılar; digər bütün simptomların uzun yuxudan sonra yenidən canlandığı yekun və sağalma fazasında da. Uyğun olaraq onlar hipnotik təhlillərdə də heç vaxt görünmədilər və affektiv ya xəyali səbəblərə qaytarılmadılar. Ona görə inanmaq istərdim ki, onlar varlığını digər simptomlarla eyni psixik gedişə deyil, həmin bilinməyən vəziyyətin — histerik fenomenlərin somatik zəminidir — ikincili
yayılmasına borcludur.
Bütün xəstəlik gedişi ərzində iki şüur vəziyyəti yan-yana mövcud idi: xəstənin psixik cəhətdən tamamilə normal olduğu ilkin və «ikinci» vəziyyət — fantazmalar, hallüsinasiyalar bolluğuna, xatirənin böyük əskikliklərinə, fikirlərin maneə və nəzarətsizliyinə uyğun olaraq onu yuxu ilə müqayisə edə bilərik. Bu ikinci vəziyyətdə xəstə özünü itirmişdi. Məncə, bu, ən azı bir növ histerik psixozların mahiyyətinə yaxşı baxış verir: xəstənin psixik vəziyyəti tamamilə bu ikinci vəziyyətin normalın içərisinə yığılmasından asılı idi. Hər axşam hipnozu sübut verirdi: «qeyri-şüurda» ikinci vəziyyətin heç bir məhsulu qıcıq kimi təsir göstərmirsə, xəstə tamamilə aydın, qaydalı və hisslərində, istəklərində normaldır; bu boşalma prosedurasında hər böyük fasilədəki çoxbariz psixoz isə göstərirdi ki, məhz bu məhsullar «normal» vəziyyətin psixik gedişlərinə nə dərəcədə təsir göstərir. Xəstənin iki şəxsiyyətə parçalanması ifadəsindən yana dolanmaq çətindir — onlardan biri psixik cəhətdən normal, o biri isə ruhi xəstə idi. Məncə, xəstəmizdə iki vəziyyətin kəskin ayrılması yalnız bir münasibəti aydınlaşdırırdı — bu, çox başqa histeriklərdə də bir çox sirrin səbəbidir. Anna O...da xüsusilə diqqətçəkən idi ki, «pis Mən»in — xəstənin öz deyimi — məhsulları onun əxlaqi tərzinə necə də güclü təsir edirdi. Onlar davamlı olaraq kənar edilməyaydi, onda bizim əlimdə pis xasiyyətli histerik olardı — itaətsiz, laqeyd, xoşagəlməz, xəbis; belə isə bu qıcıqların aradan qalxmasından sonra hər dəfə dərhal onun əsl xarakteri üzə çıxırdı — hamısının əksini.
Amma iki vəziyyət nə qədər kəskin ayrılmışdısa, içərisinə yalnız «ikinci vəziyyət» yol aşmırdı — xəstənin ifadəsi ilə, ən pis vəziyyətlərdə belə, çox vaxt beyninin hansısa küncündə kəskin və sakit bir müşahidəçi oturub dəli şeylərə baxırdı. Psixozun hakimliyi zamanı aydın təfəkkürün bu davamı çox qəribə ifadə qazandı: histerik fenomenlər qurtarandan sonra xəstə keçici
depressiyada olanda digər uşaqqafiyət qorxuları və öz-özünü ittihamlar arasında bunu da irəli sürdü: guya əsla xəstə deyil, hər şey yalnız qurcalanmışdı (simulasiya). Oxşar şeylər, məlum olduğu kimi, onsuz da bir neçə dəfə baş verib.
Xəstəlik keçəndən sonra iki şüur vəziyyəti yenidən birə qovuşanda xəstələr geri baxanda özlərini o vahid, bölünməz şəxsiyyət kimi görürlər — bütün bu axmaqlıqdan xəbəri olan — və güman edirlər ki, istəsələrdi, ona mane ola bilərdilər, deməli, bu, yaramazlığı bilərək törədiblər. — Amma ikinci vəziyyət zamanı normal təfəkkürün bu davamlılığı, doğrusu, kəmiyyətcə nəhəng dəyişkənlik göstərmiş və böyük ölçüdə onsuz da mövcud olmamış ola bilər.
Xəstəliyin başlanğıcından yekununa qədər ikinci vəziyyətdən gələn bütün qıcıqların və onların nəticələrinin hipnozda dilləndirmə yolu ilə daimi olaraq aradan qalxması möcüzəli faktını onsuz da təsvir etmişəm və ona yalnız bir təsdiq əlavə etmək olar: bu, mənim ixtiram olmayıb xəstəyə sügestiya etdiyim bir şey deyildi; mən buna özüm son dərəcə təəccüblənmişdim və yalnız bir sıra spontan həll olunmalar baş verdikdən sonra bunda müalicə texnikası inkişaf etdi.
Histeriyanın son dəhəti sağalması da bir neçə sözə layiqdir. O, təsvir edilən şəkildə, xəstənin əhəmiyyətli narahatlığı və psixik vəziyyətinin pisləşməsi şəraitində baş verdi. Tamamilə elə təəssürat idi ki, ikinci vəziyyətin yatmış məhsullarının külliyyəti indi şüura sıxışır, xatırlanır — yenə də əvvəlcə «condition seconde»da — amma normal vəziyyəti yükləyib narahat edir. Başqa hallarda da xroniki histeriyanın yekunlaşdığı psixozun eyni mənşəli olub-olmamasını nəzərə almaq lazım gələcək.