I. Xüsusi adların unudulması

Fərdi psixologiya ilə sosial və ya kütlə psixologiyası arasındakı fərq bizə əvvəlcə çox mühüm görünə bilər, lakin diqqətli nəzərdən keçirildikdə onun kəskinliyi çox azalır. Fərdi psixologiya əslində fərdi insanın öz instinkt tələbatlarını təmin etmək üçün hansı yollardan keçdiyini nəzərdən keçirir, lakin o, yalnız müəyyən istisna hallarda və çox nadirən bu fərdin digər şəxslərlə münasibətlərini nəzərə almamaq imkanına malik olur. Fərdin daxili həyatında tamamilə müntəzəm olaraq digəri nümunə, obyekt, köməkçi və rəqib kimi nəzərə alınır və buna görə də fərdi psixologiya əslində geniş, lakin tamamilə haqlı mənada eyni zamanda sosial psixologiyadır.

Fərdin valideynlərinə və bacı-qardaşlarına, sevgi obyektinə və həkiminə olan münasibəti, yəni indiyə qədər əsasən psixoanalitik tədqiqatların obyekti olmuş bütün bu münasibətlər sosial hadisələr kimi qiymətləndirilə bilər və müəyyən başqa proseslərlə, yəni bizim narsissistik adlandırdığımız hadisələrlə ziddiyyət təşkil edir, burada instinktiv tələbatın ödənməsi başqa şəxslərin təsirindən yayınır və ya onlardan imtina edir. Sosial və narsissistik — Bleuler, belə deyə bilər, avtistik — psixiki aktlar arasında olan fərq tamamilə fərdi psixologiya sahəsi daxilində yer alır və bu fərq individual psixologiyanı sosial və ya kütlə psixologiyasıdan ayırmağa xidmət etmir.

Valideynlər və bacı-qardaşlar, sevgi obyekti, dostu və həkimlə olan münasibətlərdə tək bir şəxs həmişə yalnız bir və ya çox az sayda şəxsin təsiri altında olur, bu şəxslərin hər biri onun üçün böyük əhəmiyyət qazanmışdır. İndi sosial və ya mass psixologiyasından danışarkən bu cür əlaqələrdən əl çəkməyə və onunla müəyyən cəhətdən bağlı olan, lakin başqa cəhətlərdən tamamilə yad olduğu bir çox şəxs tərəfindən təsirlənməni tədqiqat obyekti kimi ayırmağa alışıqlıq var. Beləliklə, mass psixologiyası tək bir insanı qəbilənin, xalqın, kastanın, sırfın, institutun üzvü kimi və ya müəyyən bir zamanda müəyyən məqsədlə kütləyə təşkilatlanmış insanlar toplusunun tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirir. Bu təbii əlaqənin pozulmasından sonra bu xüsusi şərtlər altında müşahidə olunan hadisələri sosial instinkt — sürü instinkti, qrup şüuru — adı altında başqa yerlərdə təzahür etməyən xüsusi, daha da izah olunmayan bir instinktin nümayişi kimi qəbul etmək təbii görünmüşdür. Lakin biz, əminik ki, etiraz edə bilərik; say faktoruna o qədər böyük əhəmiyyət vermək bizə çətin görünür ki, yalnız onun hesabına insanın daxili həyatında başqa yerlərdə heç təzahür etməyən yeni bir instinkti oyatmaq mümkün olsun. Beləliklə bizim gözləntimiz digər iki ehtimalla bağlıdır: sosial instinktin ilkin və bölünməz olmaması ehtimalı və onun formalaşmasının əsaslarının məsələn ailə dairəsi kimi daha dar dairələrdə tapıla biləcəyi ehtimalı.

Kütlə psixologiyası, hələ ilk addımlarında olsa da, bir çox xüsusi məsələləri özündə birləşdirir və tədqiqatçıya sayısız, hələ ki yaxşı ayrılmamış vəzifələr qoyur. Müxtəlif kütləvi formaların sadəcə qruplaşdırılması və onların nümayiş etdirdiyi psixiki hadisələrin təsviri müşahidə və təqdimat üçün böyük səy tələb edir və artıq zəngin ədəbiyyatın yaranmasına səbəb olmuşdur. Bu kiçik kitabçanı kütlə psixologiyasının həcmi ilə müqayisə edən hər kəs, şübhəsiz, burada bütün mövzunun yalnız bir neçə məqamının işlənəcəyini güman edə bilər. Həqiqətən də yalnız bəzi suallar var ki, onlara psixoanalizin dərin tədqiqatı xüsusi maraq göstərir.