IV. Təlqin və libido
Biz əsas faktdan irəli getdik ki, bir şəxs kütlənin təsiri altında onun psixiki fəaliyyətində çox dərin dəyişikliklər baş verir. Onun emosionallığı qeyri-adi dərəcədə güclənir, intellektual fəaliyyəti isə əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşır; hər iki proses isə aydın şəkildə digər kütlə fərdlərinə uyğunlaşmanın istiqamətində gedir; bu nəticə isə yalnız hər bir fərdə xas olan təbiət qüvvələrinin ləğvi və ona xas olan meyillərdən imtina edilməsi yolu ilə əldə edilə bilər. Biz eşitdik ki, bu çox zaman istənilməyən təsirlər daha yüksək "təşkilat" vasitəsi ilə ən azı bir qismən dayandırıla bilər, amma kütlə psixologiyasının əsas faktına, yəni kütlədə emosionların güclənməsi və düşüncənin məhdudlaşması barədə iki qaydaya bu yolla zidd gəlinməmişdir. Bizim maraq sahəmiz fərdin kütlədə yaşadığı dəyişikliyə psixoloji izahat tapmaqdır.
Yuxarıda qeyd olunan kimi fərdin təbiətinin qorxutulması, yəni özünü saxlamaq instinktinin təsiri kimi məntiqi amillər müşahidə olunan hadisələri tam şəkildə izah edə bilmir. Bizə sosologiya və mass psixologiyası üzrə müəlliflər təqdim edir. Digər izahlar həmişə eyni şeydir. Yalnız müxtəlif adlar altında: təsir sözü. Tarde ona təqlid deyirdi, amma biz bir müəlliflə razılaşmalıyıq ki, təqlidin özü də təklif anlayışına düşür, yəni onun nəticəsidir. Le Bon isə sosial hadisələrin heyrət doğuran bütün xüsusiyyətlərini iki amila — fərdlərin bir-birinə təklifi və liderlərin nüfuzuna əsaslandırmışdı. Amma bu nüfuz yenə də təklif yaratmaq qabiliyyəti ilə özünü göstərir. Mak-Daqallın yazdıklarında bir anlıq onun "birinci emosionların təsiri" prinsipinin təklif anlayışını aradan qaldıra biləcəyi təəssurata düşmüşdük. Lakin daha dərin düşündükdə bu prinsipin əslində təqlid və ya "təsirlənmə" barədə bilinən iddialardan başqa bir şey ifadə etdiyini anladığımız üçün emosional amilin daha qəti vurğusu ilə ifadə olunur. Bizim içimizdə belə bir meylin olması barizdir, çünki biz bir...
Bruqeill, Sosial hadisənin mahiyyəti: Təklif. Filosofiya jurnalı XXV. 1913.
Freyd; Kütlə psixologiyası və Mən-analizi.
Başqasında bir emosional vəziyyət görəndə eyni emosiyaya düşməyə meyli olduğu şübhəsizdir, amma bu emosiyaya tez-tez müvəffəqiyyətlə müqavimət göstərir, onu rədd edir və tez-tez tam əksinə reaksiya veririk? Onda niyə kütlədə bu təsirlənməyə həmişə tabe oluruq? Yenə də demək lazımdır ki, kütlənin təklifedici təsiri bizə bu təqlid meylinə tabe olmaq məcburiyyətini yaradır, emosiyaları bizdə yaradır. Əslində, başqa hallarda da M^ Dougall-da təlqindən yan keçə bilmirik; biz onun başqaları kimi kütlələrin xüsusi təlqin olunma qabiliyyəti ilə seçildiyini eşidirik.
Beləliklə, bizə təsir altında qalma (daha düzgün desək, təsirə məxsusluq) əslində daha da sadələşdirilməyən, insanın daxili həyatının əsas bir hadisəsi kimi təqdim olunur. Eyni şey Bernheim üçün də doğrudur, 1889-cu ildə təəccüblü bacarıqlarını şahid olmuşdum. Lakin həmin dövrdə bu təsirin despotluğuna qarşı bir növ daxili müqavimət hissi də yadımdadır. Xəstə əgər itaətli çıxmasa, ona belə qışqırırdılar: Nə edirsiniz? Sən özünə əks-təsir göstərirsən! – deyə düşünürdüm, bu açıq-aşkar haqsızlıq və zorakılıq idi. Əgər onu təsir altında saxlamağa çalışırsansa, bu adamın təsirə qarşı çıxmaq hüququ vardır. Müqavimətim sonralar buna qarşı bir üsyan istiqaməti aldı: Təsir, hər şeyi izah edən bir şey kimi, izahdan kənar qalmalıdır. Ona istinadən mən köhnə lətifəli sualı təkrar etdim;
Kristof Kristu daşıyırdı,
Xristos isə bütün dünyanı daşıyırdı,
De gör, Kristof o zaman ayağını hara qoydu?
Christophorus Xristos-u daşıyırdı, amma Xristos kürəni qaldırdı:
Christophorus hansı gün ayaqları üzərində durmuşdu?
İndi isə təxminən 30 il sonra yenidən təsirin sirrinə yaxınlaşanda, onda heç bir dəyişiklik olmadığını müşahidə edirəm. Bu iddiada, yəni psixoanalizin təsirini sübut edən yeganə istisna nəzərə alınmaqla, mən imtina edə bilərəm. Görürəm ki, xüsusilə təsir anlayışını düzgün şəkildə təyin etməyə çalışırlar. Yəni bu terminin istifadəsini müəyyən qaydalara əsasən müəyyənləşdirməyə çalışırlar. Bu, əlbəttə, boşuna deyil. Çünki sözün mənası daha geniş istifadə ilə itirilir. Bu söz tezliklə istənilən təsir növünü ifadə edəcək. Məsələn, ingiliscədə olduğu kimi. Burada „to suggest, suggestion“ sözü bizim „təsir etmək“, „təsir göstərmək“ anlayışlarımıza uyğundur. Lakin təsirin özü, yəni onun hansı şərtlər altında baş verdiyini, kifayət qədər məntiqi əsaslandırma olmadan təsir yaratmış şəxslərə aydınlıq gətirilməmişdir. Mən bu iddianı son 30 ilin ədəbiyyatı üzərində aparılan təhlil ilə sübut etmək vəzifəsindən yayınmaram, amma bunu etmirəm, çünki bilirəm ki, mənim ətrafımda bu eyni vəzifəni özünə qoyan ətraflı bir tədqiqat hazırlanır.
2) Məsələn, McDougall „Journal of Neurology and Psychopathology“ jurnalında, cild I, № i, May 1920: Təsir ilə bağlı qeyd.
Bunun əvəzinə mən kütlə psixologiyasını izah etmək üçün cəhd edəcəyəm. Libido anlayışından istifadə edəcəyəm. Bu anlayış bizə psixonevrozların öyrənilməsində çox yaxşı xidmət göstərmişdir.
Lübido affektivlik nəzəriyyəsindən götürülmüş terminidir. Biz bu terminlə miqdar kimi qəbul edilən (baxmayaraq ki, hazırda ölçülə bilməyən) enerjiyə işarə edirik; bu enerji, bizim sevgi adlandırdığımız hər şeylə əlaqəlidir. Bizim sevgi adlandırdığımız anlayışın əsasını, əlbəttə, təbiən sevgi adlandırılan və şairlərin təriflədiyi, cinsi birləşmə məqsədinə yönəlmiş cinsi sevgi təşkil edir. Lakin biz bundan, sevgi adı altında başqa nələr varsa, onları ayırmırıq: bir tərəfdən özünəsevgi, digər tərəfdən valideyn və uşağa məhəbbət, dostluq və ümumbəşəri məhəbbət, habelə konkret obyektlərə və mücərrəd ideyalara bağlılığı da kənarda qoymuruq. Haqlı olduğumuzu sübut edən əsas odur ki, psixoanalitik tədqiqat bizə öyrədib: bütün bu cəhdlər eyni dürtü hərəkətlərinin ifadəsidir. Qadın və kişi arasında cinsi birləşməyə yönələn bu eyni dürtülər fərqli münasibətlərdə həmin cinsi məqsəddən yayındırılaraq və ya ona çatmaqda maneələrə rast gəlsələr də, həmişə öz ilkin mahiyyətlərini qoruyub saxlayırlar ki, hələ də onların eyni olduğunu aydın şəkildə təsdiqləyə bilək (özünü qurban etmək, yaxınlaşmağa çalışmaq).
Beləliklə, dilin müxtəlif istifadələrində "sevgi" sözü ilə tamamilə əsaslandırılmış ümumiləşdirmə yaratdığını, eləcə də elmi müzakirələrimizə və izahlarımızda eyni şeyi əsas kimi qəbul etməyimizdən daha yaxşısı olmayacağını düşünürük. Bu qərar psixoanaliz üzərində qəzəblənən bir küləyin qopmasına səbəb olmuşdur, sanki o, sayğısız bir yeniliyə yol verməklə günah işlemiş kimi. Psixoanaliz bu "genişləndirilmiş" sevgi anlayışı ilə heç bir orijinal şey yaratmayıb. Filosof Platonun „Eros“u mənşəyinə, funksiyasına və cinsi sevgi ilə əlaqəsinə görə psixoanalizdəki sevgi qüvvəsi, yəni libido ilə tam üst-üstə düşür; bunu Nachmansohn və Pfister təfərrüatlı şəkildə göstəriblər. Əgər həvari Pavel Korinflilərə yazdığı məşhur məktubunda sevgini hər şeydən üstün tutursa, o, bunu şübhəsiz ki, eyni „genişləndirilmiş" mənada başa düşmüşdür; buradan yalnız onu öyrənmək olar ki, insanlar böyük düşünürlərini guya çox heyran olsalar da, onları həmişə ciddi qəbul etmirlər.
Əli Naxmanson, Freydin libido nəzəriyyəsi ilə Platonun eros nəzəriyyəsinin müqayisəsi. Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı, III, 1915; Pfister, eyni yerdə. VII, 1921.
Çoxluq „müəllimlər“ bu termini alçaldıcı hesab etmiş və psixoanalizə qarşı ,,panseksualizm“ ittihamını ataraq ona rədd cavab vermişdir. Kimi cinsilik insana mənəvi zərər vuran və onu aşağılayan şey kimi görünürsə, onun əvəzinə Eros və erotik kimi daha mətən ifadələrdən istifadə etmək hüququ vardır. Cinsiyyəti insan təbiətinə aidd olan, lakin utandırıcı və aşağılayıcı bir şey kimi qəbul edən şəxs, əgər istəyirsə, daha mədəni terminlər olan eros və erotikdən istifadə edə bilər. Mən özüm də əvvəldən belə edə bilərdim. Bu yolla özümə çox münaqişə qənaət edərdim. Amma mənə xoş deyildi, çünki mən həmişə xasiyyətsizliyə imtiyaz verirəm. Cinsilikdən utanmaqda heç bir xeyir görmədim; pisliyi yumşaltmaq üçün istifadə olunan yunanca Eros sözü əslində alman dilindəki „sevgi“ sözünün tərcüməsindən başqa bir şey deyil; əslində isə, sabitliyi olan şəxs heç bir kompromissə getməyə ehtiyacı olmur. i) „Əgər mən insanların və meleklərin dilləri ilə danışsam, amma sevgim olmasa, mən sadəcə tərpənən misir və ya çınlayan zəng olaram,“ və s.
Beləliklə, sevgi münasibətlərinin — tərəfsiz ifadə ilə, hisslər əlaqəsinin — həmçinin kütləvi psixikanın mahiyyətini təşkil etdiyini nəzərə alaraq işə başlayacağıq.
Beləliklə, sevgi münasibətlərinin (tərəfsiz ifadə olunsa da, həssas əlaqələr) kütləvi psixikanın mahiyyətini təşkil etdiyini nəzərə alaraq işi aparacağıq. Onlara uyğun gələcək şey, aydın ki, təlqin adlanan "ispan divarı" ekranının arxasında gizlənmişdir. Gözləntimizi əvvəlcə iki gəlib-keçən fikrə əsaslandırırıq. Birincisi, kütlənin görünür bir qüvvə tərəfindən saxlanıldığıdır. Lakin bu işi Erosdan başqa hansı qüvvəyə aid etmək olar ki, o da dünyanı bir arada saxlayan qüvvədir? İkincisi, fərd kütlədə özünəməxsusluğunu itirib başqalarının təlqinlərinə boyun əydikdə, bunu ona görə edir ki, onlarla ziddiyyət təşkil etməkdənsə, onlarla razılaşmaq ehtiyacı hiss edir, yəni bəlkə də "onların xatirinə".