III. Kollektiv psixi həyatın digər dəyərləndirmələri
Le Bonun təsvirindən giriş kimi istifadə etdik, çünki o, qeyri-şüur psixik həyatın vurğusu ilə bizim psixologiyamızla çox üst-üstə düşür. Lakin indi əlavə etməliyik ki, əslində bu müəllifin heç bir iddiası yeni bir şey deyil. O, kütləvi psixikanın ifadələri haqqında mənfi və aşağılayıcı dediklərinin hamısı əvvəllər başqaları tərəfindən eyni dərəcədə müəyyən və düşmənca şəkildə deyilib və ədəbiyyatın ən qədim dövrlərindən bəri düşünür, dövlət adamları və şairlər tərəfindən eyni şəkildə təkrarlanıb. * Le Bonun ən mühüm fikirlərini – kütlədə intellektual fəaliyyətin kollektiv şəkildə tormozlanması və affektivliyin artmasını – əks etdirən həmin iki mülahizə də əvvəllər səsləndirilmişdir.
Mətni və ədəbiyyat siyahısını B-də müqayisə edin. Kraskoviç kiçik, Kollektivlərin psixologiyası. Xorvat dilindən Sieqmund fon Povac tərəfindən tərcümə olunmuşdur. Vukovar 1915. Bu, qısa müddət əvvəl Sighele tərəfindən formalaşdırılmışdı. Əsasən Le Bonun xüsusiyyəti kimi yalnız şüuraltının və ibtidai insanların psixikası ilə müqayisəsinin iki aspekti qalır, əlbəttə, bu mövzulara əvvəlki müəlliflər də toxunmuşdular.
Lakin Le Bon və digərlərinin verdiyi kütləvi ruhun təsviri tənqidsiz qalmamışdır. O, qiymətləndirilməsi də mübahisələrə səbəb olmuşdur. Şübhəsiz ki, kütləvi ruhun əvvəl təsvir olunan bütün həmin hadisələri düzgün müşahidə edilib, lakin kütləvi formalaşmanın tam əksinə təsir göstərən digər təzahürləri də aşkar etmək olar ki, onlardan kütləvi ruhun daha yüksək qiymətləndirilməsi çıxarılmalıdır.
Le Bon özü də kütlənin əxlaqı bəzi hallarda onu təşkil edən fərdlərin əxlaqından daha yüksək ola biləcəyini və yalnız bütövlüklərin yüksək özünə qurbanlıq və həsr olunma qabiliyyətində olduğunu etiraf etməyə hazırdı.
(S. 38) "Şəxsi fayda tək fərddə demək olar ki, yeganə hərəkətverici qüvvədir, amma kütlələrdə çox nadir hallarda üstünlük təşkil edir.
Bəzi müəlliflər ilk növbədə cəmiyyətin fərdə əxlaq normalarını təyin etdiyini irəli sürürlər, halbuki fərd adətən bu yüksək tələblərdən geri qalır. Ya da istisnai hallarda kollektivdə elə bir coşqu fenomeni yaranır ki, bu da ən möhtəşəm kütləvi nailiyyətləri mümkün etmişdir.
İntellektual nailiyyətlər baxımından isə hələ də qalır ki, düşüncə işinin əsas qərarları, əhəmiyyətli kəşflər və problemlərin həlləri yalnız tənhalıqda işləyən fərd üçün mümkündür. Lakin kütlənin ruhu da, əsasən dilin özü ilə isbat olunduğu kimi, xalq mahnıları, folklor və digər əsərlər kimi, dahiyanə ruhi yaradıcılıqlara qadirdir. Əlavə olaraq sual budur ki, hər bir filosof və ya şair öz yaşadığı kütlənin verdiyi təkanlardan nə qədər borcludur, o, digərlərinin də eyni anda iştirak etdiyi ruhi bir işin sadəcə tamamlayıcısıdır, yoxsa daha fazlası?
Bu tamamilə ziddiyyətlər nəzərə alınacaq olsa, kütlə psixologiyasının işinin nəticəsiz keçməsi lazım gələr. Lakin daha ümidverici bir çıxış yolu tapmaq asandır. Ehtimal ki, müxtəlif xarakterli formalaşmaları birlikdə "kütlə" adlandıraraq onların ayrılması lazımdır. Sighele, Le Bon və digərlərinin məlumatları qısaömürlü kütlələrə aiddir. Müxtəlif fərdləri müvəqqəti maraq doğrultusunda tez bir araya gətirən kütlələrə. Bu şübhəsizdir ki, Fransız inqilabının xüsusilə də inqilab kütlələrinin xarakterinin onların təsvirlərini necə təsir etdiyini görmək olar. Ziddiyyətli fikirlər insanların həyat keçirdikləri, cəmiyyətin institutlarında özünü göstərən sabit kütlələr və ya təşkilatlar haqqında qiymətləndirmələrdən irəli gəlir. Birinci növ kütlələr sonunculardan sanki dəniz dalğalarında uzun dalğaların üstündə qısa, lakin yüksək dalğalar kimi qat qat üzərində yerləşir.
Makdouqall, "Qrup şüuru" adlı kitabında yuxarıda qeyd edilən eyni ziddiyyətdən çıxış edir. O, bu ziddiyyətin həllini təşkilatlanma anında görür. Ən sadə halda, kütlənin heç bir təşkilata malik olmadığını deyir. Və ya çox az təşkilata sahib olduğunu. Belə kütləni o, (crowd) yığın adlandırır. Lakin o, insanlar yığıncaq təşkil etdikdə, onların arasında ən azı təşkilatın ilk əlamətlərinin yaranmasının qeyri-mümkün olduğunu da etiraf edir və həmin sadə kütlələrdə kollektiv psixologiyaya aid bir çox əsas faktların xüsusilə aydın şəkildə müşahidə edilə biləcəyini qeyd edir (s. 22). İnsanlar dəstdəsindən təsadüfi olaraq yığılmış üzvlərdən psixoloji mənada kütləviyyətə bənzər bir şeyin yaranması üçün vacib şərt onlardı ki, hər bir fərd bir şeyə malik olsun. 23). 23). Kütlə formalaşmasının ən təəccüblü hadisəsi hər bir fərdin yaşadığı hisslərin güclənməsidir. Bu eyni zamanda ən vacib hadisədir. Hisslərin yüksəlişi və ya intensivləşməsi baş verir. (s.)
Massenbildung-in ən qəribə və eyni zamanda ən vacib hadisəsi isə indi hər bir fərd tərəfindən yaradılan affektivliyin artmasıdır (emosiyanın həyacanlanması və intensivləşdirilməsi) (S. 24). Fərdlərin bu cür kütlə ilə birlikdə aparılması fenomenini Makdouqall onun "əsaslı empatiya reaksiyası yolu ilə hisslərin birbaşa induksiyası prinsipi" adlandırdığı şeylə izah edir (s. İndividuların bu cür hərəkətə salınması M*^ Dougall tərəfindən onun adlandırdığı „hisslərin əsaslı təsdiqləmə prinsipi“ vasitəsi ilə izah edilir (S. 25), yəni bizim artıq bildiyimiz hissi yoluxma yolu ilə. Həqiqət ondan ibarətdir ki, qavranan siqnalizasiya işarələri bir Hissi vəziyyətləri, qəbul edən şəxsə avtomatik olaraq eyni hissi yaratmaq üçün uyğundur. Eyni təsir eyni anda ne qədər çox insanda qeydə alınarsa, bu avtomatik cəhd bir o qədər güclənir. Sonra tənqid susur, o özünü eyni hislərin içərisinə buraxır. Lakin o, özünə təsir edənlərin Erregungunu artırır və beləliklə, təsirlərin qarşılıqlı induksiyası yolu ilə hər bir fərdin affekt yükü artır. Şübhəsiz, başqalarına qoşulmaq, çoxluqla uyumda qalmaq üçün müəyyən bir məcburiyyət var. Qaba qurşun yayılmağa daha böyük imkan verir. Və sadə həyəcan hissləri kütləvi şəkildə. (S. 39).
Bu affekt artırma mexanizmini kütlədən gələn bəzi digər təsirlər də gücləndirir. O, müvəqqəti olaraq, avtoriteti özündə birləşdirən, cəzalarından qorxulan, onun üçün bir çox məhdudiyyətləri qəbul edən bütün insanların yerinə keçib. Onunla müqayisədə durmaq açıq-aşkar təhlükəlidir, ətrafındakıların nümunəsinə əməl etməklə isə təhlükəsizlik əldə edilir, beləliklə, lazım olsa, "qurdla ulumalı" da olar. Yeni avtoritəyə tabe olmaqla, əvvəlki "vicdanımı" işdən çıxartmaq olar. Həmin məhdudiyyətləri aradan qaldırmaqla zövqə meyl etmək olar. Yeni hakimiyyətə itaətdə keçmiş ,,vicdanını'' işdən çıxartmaq olar və bununla da... özünü saxlamaqlardan imtina edərək həzz qazancına meyl etməyə. O, daha aşağı intellektli şəxslərin yüksək intellektli olanları öz səviyyələrinə çəkdiyini deyir.
Kütlədə kollektiv intellektual tormozlanma fikri ilə Makduqall da razılaşır (s. 41). O deyir ki, kiçik intellektlər böyük intellektləri öz səviyyələrinə endirir. Sonuncuların fəaliyyəti məhdudlaşır, çünki ümumiyyətlə hisslərin güclənməsi düzgün zehni iş üçün əlverişsiz şərait yaradır; bundan əlavə, fərdlər kütlə tərəfindən qorxudulur, düşüncələri sərbəst deyil; hər bir fərdin öz fəaliyyətindən məsuliyyət hissi də azalır.
M*^ Dougallın Le Bon kimi, sadə, «təşkil olunmamış» kütlənin psixiki imkanları barədə ümumi rəyində heç bir yaxşı söz yoxdur. Belə bir kütlə (S. 45): son dərəcə həyəcanlanan, tərtibsiz, ehtiraslı, dəyişkən, qeyri-ardıcıl, qətiyyətsiz və eyni zamanda hərəkətlərində ən uca həddə getməyə hazır, yalnız kobud ehtiraslara və sadə hisslərə açıq, fövqəladə təlqinə meyilli, mühakimələrində yüngül, qərarlarında şiddətli, yalnız ən sadə və natamam nəticələri və arqumentləri qəbul etməyə qadir, asanlıqla idarə olunan və sarsılan, özünə inamı, özünə hörməti və məsuliyyət hissi olmayan, lakin öz gücünə inamı ilə bizi yalnız mütləq və məsuliyyətsiz bir gücdən gözləyə biləcəyimiz bütün pis əməllərə sürüklənməyə hazırdır. Beləliklə, o, daha çox tərbiyəsiz bir uşağa və ya ona yad bir vəziyyətdə nəzarətsiz bir vəhşiyə bənzəyir; ən pis hallarda onun davranışı insan varlığından daha çox vəhşi heyvanlar sürüsünün davranışına bənzəyir.
Çünki Dugall yüksək təşkilatlanmış kütlələrin davranışını burada təsvir olunandan fərqli şəkildə göstərir, biz xüsusilə onun təşkilatının nədən ibarət olduğunu və hansı amillərlə yaradıldığını öyrənmək istəyəcəyik. Müəllif kütlənin daxili həyatının daha yüksək səviyyəyə qaldırılması üçün beş əsas şərti sadalayır.
Birinci əsas şərt kütlənin tərkibində müəyyən dərəcədə davamlılıqdır. Bu, materi al və ya formal davamlılıq ola bilər; birinci halda eyni şəxslər uzun müddət kütlədə qalır, ikinci halda isə kütlə daxilində müəyyən vəzifələr formalaşır ki, bu da növbəli şəxslərə təyin edilir.
İkinci şərt odur ki, kütlə üzvü olan fərdin daxilində kütlənin təbiəti, funksiyası, imkanları və tələbləri barədə müəyyən təsəvvür formalaşır ki, bu da onda kütlənin bütöv bir varlıq kimi qəbuluna qarşı emosional münasibət yaradır.
Üçüncü şərt kütlənin digər, ona bənzər, lakin bir çox cəhətdən fərqlənən kütlələrlə münasibətdə olmasıdır, məsələn, onlarla rəqabətə girməsi.
Dördüncü şərt kütlənin xüsusən də üzvlərinin bir-biri ilə münasibətlərinə yönəlmiş ənənələrə, adətlərə və təşkilatlara malik olmasıdır.
Beşinci şərt kütlədə var olan təşkilatın fərdə düşən xüsusi vəzifələrə görə fərqlənməsi ilə ifadə olunur.
Dugallın dediyinə görə, bu şərtlərin yerinə yetirilməsi ilə kütlələşmənin psixiki zərərləri aradan qaldırılır. İntellektual fəaliyyətin kollektiv şəkildə aşağı düşməsindən bu yolla qorunmaq olar ki, intellektual tapşırıqların həlli kütlədən alınaraq, onun daxilindəki müəyyən şəxslərə həvalə edilsin.
Bizə görə, Dugall kütlənin təşkilatı adlandırdığı bu şərti, daha əsaslandırılmış, başqa cür təsvir etmək olar. Məqsəd odur ki, kütləyə xüsusiyyətlər verilsin. Bu xüsusiyyətlər fərd üçün xarakterik olmuşdur. Və kütlələşmə zamanı fərdin itirdiyi xüsusiyyətlərdir. Çünki fərd davamlılığı, özünəməxsusluğu, ənənələri və adətləri, xüsusi əmək fəaliyyəti və təşkili ilə digərlərindən ayrılır və onlarla rəqabət aparırdı. Bu xüsusiyyəti isə o, təşkilatlanmamış kütləyə daxil olarkən müəyyən müddət itirirdi. Əgər məqsəd kütləni fərdə məxsus xassələrlə təchiz etmək olarsa, onda W. Trottərin kütlələşmə meylini qəbul etdiyi zəngin fikrə istinad ediləcək. Bu meylin bütün yüksək orqanizmlərin çoxhüceyrəliliyinin bioloji davamı kimi görülməsi vacibdir.