Azadlıq, vicdan və məsuliyyət

İnsanların çoxu, doğrudan da, özgür olmaq istəmirlər, axı özgürlük onlardan sorumlu (məsuliyyətli) olmağı tələb eləyir, elə bu sorumlu olmaq da insanların çoxunu qorxudur.

Özünə qarşı mütləq səviyyədə vicdanlı davranmaq – özünü insanlığa alışdırmaq üçün ən yaxşı yoldur.

Vicdan öz ehtiraslarından əl çəkməklə yaranır; bizə qıraqdan aşılanan ehtiraslardan özümüzü çəkindirməyimizdən yaranan vicdan, bundan sonra da, daha yeni-yeni ehtiraslardan çəkinməyi tələb eləməyə başlayır.

Sosial ədalətin anlamı budur: insan, başqalarının da bunu eləməsi üçün, öz istəyi ilə, çoxlu sayda nələrisə eləməkdən əl çəkir və ya, özünün eləmədiyi nəyisə başqalarının eləməsini tələb eləmir. Sosial vicdanın və borc duyğusunun kökündə bu tələb dayanır.

İnsanın günü yaxşı keçəndə vicdanında bir boşluq yaranır və o, insanın eqoizmini başlı-başına buraxır, onun bütün şıltaqlarına və yanlışlarına dözür; insanın qara günləri başlayan kimi, o özünə qapılır, özünün suçlarını boynuna almağa başlayır, vicdanının tələbləri kəskinləşir, özünü çox şeylərdən çəkindirir və özünü tövbələrlə cəzalandırmağa çalışır. Xalqların bir çoxu da özlərini belə aparmışlar və elə bugün də aparmaqda davam eləyirlər.

İnsanlıq insan mədəniyyətini şərtləndirən yasaqların ilahi mənşəli olması inamından əl çəksə, onların yerdə, elə insanların özü tərəfindən yaradıldığına inansa, onda çox ola bilsin, bu yasaqlar həmişəlik qalmaqda olduqları donuqluğundan çıxar, daha əzmək və sıxışdırmaq vasitəsi kimi anlaşılmazdılar və insanlıq onları öz marağına qulluq eləyən vasitə kimi qavramağa başlayardı. Onda hamı da onların gərəkliyini anlayardı.