Elm, həqiqət və peşə

İnsan özünün seksual istəklərinə azadlıq verəndə xəstəlikdən sağalır.

Orta yüzilliklərdə məni tonqalda yandırardılar, indisə yalnızca kitablarımı yandırırlar.

İntellektin səsi çox yavaşdır, ancaq o, dediklərini təkrarlamaqdan yorulmur və onun dinləyiciləri də həmişə tapılır.

Problemin olduğunu boynuna almaq – onun uğurla aradan qaldırılmasının yarısını bacarmaq deməkdir.

Həqiqət sizi özgürlüyə çatdırır.

İstənilən filosof, yazıçı və memuarçı özünün fərdi psixoloji baxışlarını yaradır, insanın psixoloji fəaliyyəti ilə bağlı qanunauyğunluqlar üçün özünün hipotezlərini qurur. Psixoloji baxışlarla bağlı olan oblastda heç kim bütünlüklə sayğılı və yetkili (mötəbər) sayıla biləcək qaynaqlar tanımır. Bu, elə bir ovlaqdır, burada kim istəsə, öz istəyinə uyğun olaraq, oğurluqca ovçuluq (brakonyerlik) eləyə bilər.

Elmdə heç vaxt mütləq doğru sayıla biləcək ilahi vəhylər olmur, elm insan düşüncəsinin, çılğın bir istəklə, onda görmək istədiyi açıq-aydınlığı, dəyişməzliyi, yanlışsızlığı ortaya qoya bilmir.

Mən heç vaxt yararsız və yarımçıq baxışlarımı yararlı və bütöv adı ilə ortaya çıxarmağa çalışmıram, habelə, indiyədək doğru saydıqlarımdan nələrsə məndə inamsızlıq doğurmağa başlayan kimi onları yenisi ilə dəyişirəm.

Doğrusuna qalsa, mən alim, araşdırıcı və düşünər (mütəfəkkir) deyiləm.

Temperamentimə görə mən, olsa-olsa, konkistadoram – macəra axtaranam, arasanız, bu sayaq adamlarda olan bütün özəllikləri: öyrənməyə canatmanı, utanmazlığı və tərsliyi, məndə də görə bilərsiniz.

Hər şeyin çox yüksək ağlabatanlığı belə, bizi yanlışa qapılmaqdan qoruya bilmir; baş sındırmaqla hansısa problemin bütün kəsimlərinin aydınlaşdırıb bir yerə toplandığını sandıqda belə, doğruya oxşayanın həmişə gerçəkdən doğru ola bilməyəcəyini də unutmaq olmaz, doğru olan şeylər isə çox vaxt ağlabatan olmur.

Yüzillər keçdikcə, elm insanın sadəlövh özünəvurğunluğunu iki dəfə, çox böyük bir ölçüdə, alçaltmışdır. Elm – yerin dünyanın mərkəzi olmadığını, qalaktikanın ölçüyəgəlməz dərəcədə kiçik bir tozcuğu olduğunu bildirəndə, insan özünü alçaldılmış sandı. Bu alçaldılma Kopenikin adı ilə bağlıdır, ancaq bunu elə çox əski çağlarda İsgəndəriyyədə yaşamış alimlər də bilirdilər. Sonra elm insanı ikinci dəfə, bu sözləri deməklə, alçaltmış oldu: sən demə insan heç də tanrı tərəfindən onun özünə bənzədilərək, üstün bir varlıq kimi yaradılmayıbmış, deməyəsən, insan heyvanat aləminin təkamülündən yaranıbmış və bu gün də o öz təbiəti ilə bu aləmlə qırılmaz tellərlə bağlıdır.

Necə acınacaqlı olsa da, bu özəlliyimi boynuma alıram: mən də bir sıra yaramaz adamların sırasındayam və buna görə də, ruhlar mən olduğum yerdə insanlarla danışmaqdan boyun qaçırırlar, habelə, başqalarının yanında göyün yeddinci qatından soraq verən insanların ruhları, məni görüncə, uçub gözdən itirlər, elə buna görə də, haçansa, məni möcüzəyə inandıracaq bir güclə qarşılaşa bilməmişəm.

İnsanlar istənilən biliyi yoxlamadan keçirib sonra onun doğruluğuna inanırlar.