Mədəniyyət və sivilizasiya

İnsan gözəllikdən həzz almağı, öz yaşamına anlam və sevinc gətirən ən başlıca olay sayır. Gözəlliyi öyrənən Estetika adlı ayrıca elm bölməsi olsa da, ancaq gözəllik anlayışının nədən və nə üçün yarandığı ilə bağlı sorunun düzgün cavabı bugünəcən də tapılmamışdır. «Gözəllik» və «həyəcanlanmaq» adlı kateqoriyaların biri-biri ilə qarşılıqlı və qırılmaz tellərlə bağlı olduğu bəllidir; gözəllik, həmişə, biranlamlı olaraq, həyəcan doğurur. Ancaq nədənsə, ən böyük həyəcan doğuran nəsnələrdən olan – insanların cinsiyyət orqanları, gözəllik kateqoriyasına aid olunmur.

Əyləncəyə məhdudiyyət qoyulması onun dəyərini artırır.

Çox-çox əski çağlarda başqasına daş atmaqla yanaşı, onu söyməyə də başlayan birinci insan sivilizasiyanın yaradıcısı oldu.

Fərdin yaşlandıqca keçdiyi psixi inkişaf yolu, insanlığın öz tarixi boyu keçdiyi bütün inkişaf yolunun qısaldılmış təkrarıdır.

İstənilən mədəniyyət məcburilik və ehtirasların cilovlanması üzərində qurulur.

Bizim sivilizasiya, instinktlərin sıxışdırılıb əzilməsi üzərində qurulmuşdur.

İnsanın ictimai varlıq olaraq yaşaya bilməsi üçün gərəkən və qaçılmaz olan özünüqorumanın yaratdığı güc, onun instinktlərini sıxışdırır və onların enerjisini ictimai baxımdan yararlı olan işlərə yönəldir. Bax elə insanın bu bacarığı da, onun yüksək psixi fəaliyyətinə yol açır.

İctimai həyat – insanın instinkti ilə əxlaqı və bioloji tələbatı ilə cəmiyyətin tələbləri arasında baş verən arasıkəsilməz, dayanmaq bilməyən bir savaşdır.

Bizim çoxumuz əl çəkmək istəmədiyimiz belə bir inanca bərk-bərk bağlanıb qalmışıq: “İnsanın daxilində yetkinləşməyə doğru arasıkəsilməz bir canatma vardır, elə bu canatma da, bizi bugünkü yüksək mənəvi yüksəlişə və əxlaqi ucalığa gətirib çıxarmışdır, ona görə də, bu inkişafın sonucu insanı aparıb üstün insana çatdıracaqdır”. Mənə qalsa, insanın daxilində belə bir canatmanın olduğuna inanmıram və bu çox dadlı illüziyaya qapılmağı da böyük bir yanlışlıq sayıram. İnsanın bugünədək olan inkişafını mən təbiətdə yer alan başqa heyvan soylarının inkişafından ayırmıram və burada başqa bir yozumun ola biləcəyinə də inanmıram, insanların kiçik bir kəsimində özünü göstərən daha artıq yetkinləşməyə doğru arasıkəsilməz canatmaya gəlincə, bu olsa-olsa, insan mədəniyyətinin ən dəyərli örnəklərini yarada bilmək üçün sıxışdırılmış ehtirasların üzə çıxmaq istəyindən doğulur.

Mədəniyyətin inkişafının gedişində seksuallıqdan olduqca çoxlu ilahi və müqəddəs dəyərlər atıldığından, seksin bugünə gəlib çatan qalığı çox yarımçıq görünür.

İstənilən texniki qurğuya uyğunlaşmaq insan fərdiyyətinin hansısa kəsiminin ölümü deməkdir.

İnsanın texniki araclara arxalanaraq özgürlüyə çatmağa çalışması, sadizmin işəyarar mədəni formalar almasıdır.

İnsanlar arasında maraqların toqquşmasını aradan qaldırmaq gücə arxalanaraq yoluna qoyulur. Elə heyvanlar arasında da bu belədir, ona görə də, insan gərək özünün heyvanlardan bütünlüklə ayrıldığını sanmasın; düzdür, insanlar arasında yeni tipli bir qarşıdurma da vardır, burada, çox yüksək abstraktlığacan gedib çıxan, rəylərin toqquşması baş verir və bu qarşıdurma artıq gücə arxalanaraq həll edilməli deyildir.

Ancaq bu mürəkkəbləşmə insanın yaşamında çox-çox sonralar ortaya çıxmışdır.

Məncə, insanlığın qarşısında belə bir ölüm-dirim sorusu dayanır: mədəniyyətin inkişaf yolunda gəlib çıxdığı aqressiya və özünüyoxetmə ehtiraslarını cilovlamaq olacaqmı, olacaqsa, haracan və necə olacaqdır? Bugünümüzdə bu ən önəmli bir soru kimi önümüzdə dayanmaqdadır. İnsanlar təbiətin gücləri üzərində ağalıq eləyə bilməkdə çox uzaqlara gedib çıxdıqlarından, indi onlardan yararlanmaqla bütün insanlığı yer üzündən silib atmaq olar. İnsanlar artıq bunu anlayırlar və onların ruhunda yer alan çaşqınlıqlar, bədbəxtliklər və qarğaşaların yaranmasında bu durumun çox böyük rolu da gözə çarpmaqdadır.

Mədəniyyətin insanlığın ən böyük uğuru olması və mədəniyyət yolunu tutanların görünməmiş bir ucalığa çatacaqları ilə bağlı yürüdülən məntiqsiz düşüncələri bölüşmürəm. Mən mədəniyyətin məqsədi və ona çatmaq araclarına baxıb onu bəyənməyən və belə bir sonuca gələn kimsələrin dedikləri bu sözləri azacıq da olsa acıqlanmadan dinləyirəm: mədəniyyətin qazandıqları onun üçün çəkilən əməyə dəymir, sonucda o, fərdləri olduqca dözülməz bir duruma salacaqdır.

Hər bir fərdin daxilində iki istək biri-biri ilə toqquşur, bunlar: öz xoşbəxtliyinə canatmaq ilə başqa insanlarla doğmalaşmağın qarşıdurmasıdır; elə bunun kimi də, toplumda fərdi inkişaf ilə mədəni inkişafın qarşıdurması yaranır.

Fərdlərin psixi inkişafı, insanlığın keçdiyi psixi inkişaf yolunun qısa təkrarıdır.

Mədəniləşən insan özünün xoşbəxt olmaq imkanını təhlükəsiz yaşamaq imkanı ilə başa-baş dəyişdi.

Sözün qısası, insanların çox geniş yayılmış iki çatışmazlığı mədəniyyətin qorunmasının, bəlli ölçülərdə, zorakılığa arxalanmasına gətirib çıxarmışdır, bunlardan birincisi, insanların könüllü olaraq əməyə qatlanmaq istəməməsidir, ikincisi isə, əqli dəlillərin onların ehtiraslarına üstün gələ bilməməsidir.

Mədəniyyət anlayışı – bizim yaşamımızı heyvan kökənli ulularımızdan ayıran bütün insani uğurların və sosial quruluşların toplusuna verilən addır, onun iki məqsədi vardır: insanı təbiətin basqılarından qorumaq və insanların biri-biri ilə yola getməsinə çalışmaq.

İnsan mədəniyyəti – təbiət güclərini yenə bilmək, onları özünə qulluq eləməyə qoşmaq üçün, biliklərin qazanılması prosesidir və bu biliklər insanın öz gərəklərini və çoxyönlü yararlarını ödəmək işinə yarayır. Habelə, bu proseslərin, insanların qarşılıqlı ilişkilərini sistemləşdirmək kimi bir özəlliyi də vardır. İnsanlar bu birliklərin yaradılması üçün özlərinin hansısa istəklərindən keçməli, bir sıra ehtiraslarını boğmalı olurlar; ancaq buna baxmayaraq, insanlar, demək olar, təklikdə yaşamağı bacarmasalar da, bu birliklərin yaranması üçün itirdikləri nəsnələrə görə üzülürlər.

Onlar, mədəniyyətin yaratdığı bu insani birliklərin zorakılığına və basqısına düşdüklərini düşünürlər.

Mədəniyyətin əldə elədiyi üstünlükləri, onun daşıyıcıları öz üstünlükləri saymağa başlayırlar. Beləliklə də, mədəni özəlliklər və fərqliliklər bu mədəniyyətin daşıyıcılarını başqa mədəniyyətlərə yuxarıdan aşağı baxmağa gətirib çıxarır.