I. Mədəniyyət və onun qurbanları

Bir müəyyən mədəniyyət daxilində xeyli müddət yaşayıb çox vaxt da onun yaranışını və inkişaf yolunu öyrənməyə cəhd etmişiksə, insan hərdən başqa tərəfə baxmaq, yəni bu mədəniyyətin qarşıda hansı daha uzaq taleyi gözlədiyini və hansı dəyişikliklərdən keçməyə məhkum olduğunu soruşmaq istəyi də hiss edir. Lakin tezliklə aydın olacaq ki, belə bir tədqiqat əvvəldən bir sıra məqamlarla öz dəyərini itirir. Əvvəla ona görə ki, insan dolanışığını bütün genişliyində qarşısında görə bilən çox az adam var; çoxları üçün tək bir sahəyə, yaxud bir neçə sahəyə məhdudlaşmaq məcburiyyətə çevrilib, adamın keçmişdən və bugündən xəbəri nə qədər azdırsa, gələcək haqqında hökmü də bir o qədər qeyri-müəyyən çıxacaq. Bundan əlavə ona görə ki, məhz bu hökmdə fərdin subyektiv gözləntiləri qiyməti hesablamaq çətin olan rol oynayır; onlar isə təmiz şəxsi məqamlardan asılıdır — insanın öz təcrübəsindən, həyata mizacının, uğurunun və ya uğursuzluğunun yazdığı çox-az ümüdlü münasibətindən. Nəhayət, daha bir qəribə həqiqət də öz təsirini göstərir: insanlar öz indisini necə deyərlər, sadəcə yaşayırlar, onlar onun məzmununu dəyərləndirməyə qadir deyillər; əvvəlcə ona məsafə qazanmalıdırlar, yəni indiki zaman keçmişə çevrilməlidir, əgər ondan gələcəyi qiymətləndirmək üçün dayaq nöqtələri almaq istənilirsə.

Deməli, kim ki mədəniyyətimizin ehtimal olunan gələcəyi haqqında söz demək istəyinə təslim olursa, yaxşı edər, əvvəl işarə etdiyim şübhələri, eləcə də hər proqnoza ümumiyyətlə yapışan qeyri-müəyyənliyi yadına salmağı. Mənim üçün bundan belə çıxır: həddindən artıq böyük vəzifə qarşısında tələsik qaçıb dərhal o kiçik sahəyə yönələcəyəm, diqqətim hələ də ona yönəlib olan sahəyə, çünki yalnız onun böyük bütövdəki yerini müəyyən etmişəm.

İnsan mədəniyyəti — mən bununla insan həyatının heyvanilik hədlərindən yüksəldiyi və heyvan həyatından fərqləndiyi hər şeyi nəzərdə tuturam, mədəniyyətlə sivilizasiyanı ayırmağı isə özümdən uzaq tuturam — müşahidəçiyə, məlum olduğu kimi, iki üz göstərir. Bir tərəfdən o, insanların təbiət qüvvələrini ram etmək və ondan insan ehtiyaclarının ödənilməsi üçün sərvətlər çıxarmaq üçün əllərində olan bütün bilik və bacarığı, o biri tərəfdən insanların bir-biri ilə münasibətlərini, xüsusən əlçatan sərvətlərin bölüşdürülməsini tənzimləmək üçün lazımlı bütün quruluşları əhatə edir. Mədəniyyətin bu iki istiqaməti bir-birindən asılıdır: birincisi, ona görə ki, insanların qarşılıqlı münasibətləri mövcud sərvətlərin verməyə imkan verdiyi həvəs ödənilməsinin ölçüsündən dərindən təsirlənir; ikincisi, ona görə ki, ayrı-ayrı insanın özü başqasına qarşı sərvət münasibətinə girə bilər, əgər o biri onun əmək qüvvəsindən istifadə edir və ya onu cinsi obyekt götürürsə; üçüncüsü, ona görə ki, hər fərd potensial olaraq mədəniyyətin düşmənidir, halbuki mədəniyyət bütün insanlığın ortaq marağı olmalıdır. Qəribədir: insanlar təklikdə mövcud ola bilməsələr də, birgə həyatı mümkün etmək üçün mədəniyyətin onların üstünə qoyduğu qurbanları ağır yük kimi hiss edirlər. Deməli, mədəniyyəti fərdə qarşı müdafiə etmək lazımdır və onun quruluşları, institutları və əmrləri bu vəzifəyə xidmətə keçirlər; onlar təkcə müəyyən sərvət bölgüsü qurmaq niyyətində deyil, onu saxlamaq niyyətində dirlər, hətta təbiəti ram etməyə və sərvət yaratmağa xidmət edən hər şeyi insanların düşmən meyllərindən qorumalıdırlar. İnsan yaratdıqlarını məhv etmək asandır, insanların qurduğu elm və texnika isə onların məhv edilməsinə də yaraşa bilər.

Beləcə təəssürat doğur ki, mədəniyyət elə bir şeydir ki, onu müqavimət göstərən çoxluğa az sayda insan tətbiq edib — bu insanlar hakimiyyət və məcburiyyət vasitələrini əlinə keçirməyi bacarıblar. Təbii ki, yaxın güman etmək: bu çətinliklər mədəniyyətin öz mahiyyətinə yapışmır, indiyə qədər formalaşmış mədəniyyət formalarının qüsurlarından doğur. Həqiqətən də, bu qüsurları göstərmək çətin deyil. İnsanlıq təbiəti ram etməkdə daim irəliləyiş əldə edib və daha böyüyünü gözləyə bilər, halbuki insan işlərinin tənzimlənməsində eyni irəliləyiş aydın müşahidə olunmur, və güman ki, hər dövrdə, indi də yenidən, çox insan soruşub: mədəniyyət qazancının bu parçası ümumiyyətlə müdafiəyə dəyərmi? Elə güman etmək olar ki, insan münasibətlərinin yenidən qurulması mümkündür — məcburiyyətdən və həvəslərin boğulmasından imtina etməklə o, mədəniyyətlə bağlı hoşnutsuzluq mənbələrini azaldar, beləliklə, insanlar daxili çəkişmələrə mane olunmadan sərvət əldə etməyə və ondan həzz almağa yarırlar. Bu, qızıl əsr olardı, amma sual açıq qalır: belə vəziyyət gerçəkləşə bilərmi? Daha çox elə görünür ki, hər mədəniyyət məcburiyyət və həvəsdən imtina üstündə qurulmalıdır; hətta bu da təmin edilməyib ki, məcburiyyət götürüldükdə insan fərdlərinin çoxluğu yeni həyat sərvətləri qazanmaq üçün lazım olan əməyi öz üzərinə götürməyə hazır olacaq. Məncə, bütün insanlarda dağıdıcı — yəni ictimaiyyət əleyhinə və mədəniyyət əleyhinə — meyllərin olduğuna görə hesablaşmalıdırlar, həmin meyllər də çox sayda şəxsdə insan cəmiyyətindəki davranışını müəyyən edəcək qədər güclüdür.

Bu psixoloji faktın insan mədəniyyətinin qiymətləndirilməsində həlledici əhəmiyyəti var. Əvvəlcə elə güman edilə bilərdi ki, onun mahiyyəti həyat sərvətləri qazanmaq üçün təbiəti ram etməkdir, onu təhdid edən təhlükələr isə həmin sərvətlərin insanlar arasında məqsədəuyğun bölüşdürülməsi ilə aradan qalxar; indi isə ağırlıq mərkəzi maddi olandan ruhi olana keçir. Həlledici olan artıq budur: insanlara qoyulan həvəs qurbanlarının yükünü azaltmaq, onları mütləq qalanlarla barışdırmaq və bunun əvəzini vermək müyəssər olub-olmaması. Mədəniyyət əməyinə məcburiyyət kimi, kütləni azlığın əlində saxlamaqdan da imtina etmək olmaz, çünki kütlələr tənbəldir və anlayışsız; onlar həvəsdən imtinanı sevmirlər, onun qaçılmazlığına arqumentlərlə inandırmaq mümkün deyil və onların fərdləri bir-birini cilovsuzluğu öz halına buraxmaqda qüvvətləndirirlər. Yalnız rəhbər kimi qəbul etdikləri nümunəvi fərdlərin təsiri ilə onları həmin əməyə və imtinalara çəkmək olar, onlara ki, mədəniyyətin varlığı bağlanır. Hər şey qaydasındadır, əgər bu rəhbərlər həyatın zərurətlərini dərindən anlayan, öz həvəs arzularını ram etməyə qalxan şəxslərdirlər. Amma onları təhlükə gözləyir: təsirlərini itirməmək üçün kütləyə o birilərin özlərinə etdiyindən çox güzəştə gedərlər, ona görə də zəruridir ki, hakimiyyət vasitələrinin sahibi olmaqla kütlədən asılı olmasınlar. Qısa desək, insanların iki geniş yayılmış xüsusiyyəti günahkardır ki, mədəniyyət quruluşlarını yalnız müəyyən məcburiyyət ölçüsü ilə saxlamaq olur: onlar özlərindən əməyə can atmırlar və arqumentlərin onların ehtiraslarına qarşı heç qüdrəti yoxdur. Bilirəm, bu mülahizələrə qarşı nə etirazlar ediləcək. Deyəcəklər: burada təsvir olunan insan kütlələrinin xarakteri, hansı ki, mədəniyyət əməyinə məcburiyyətin zəruriliyini sübut etməlidir, özü yalnız qüsurlu mədəniyyət quruluşlarının nəticəsidir — o quruluşlar insanları qəzəbli, qisasçı, yaxına varmaq olmaz ediblər. Sevgi ilə və düşüncəyə dəyər verməyə tərbiyə edilən, mədəniyyətin yaxşılıqlarını erkən yaşayan yeni nəsillər ona başqa münasibət bəsləyəcəklər: onu özlərinin ən öz sərvəti kimi hiss edəcək, onun qorunması üçün lazım olan əmək və həvəs ödənilməsi qurbanlarını verməyə hazır olacaqlar. Onlar məcburiyyətsiz keçinəcəklər və rəhbərlərindən az fərqlənəcəklər. Bu keyfiyyətdə insan kütlələri indiyə qədər heç bir mədəniyyətdə olmayıbsa, ona görədir ki, heç bir mədəniyyət hələ insanları beləcə — üstəlik uşaqlıqdan — təsir altına almaq üçün quruluşlar qurmayıb.

Bunun mümkünlüyündə — ümumiyyətlə və ya elə indi, təbiəti ram etməkdəki mövcud səviyyəmizdə — şübhə etmək olar; sual qaldırmaq olar: üstün, sarsılmaz, öz mənafeyini güdməyən rəhbərlərin sayı haradan gələcək, hansılar ki, gələcək nəsillərin tərbiyəçisi kimi iş görməlidirlər; bu niyyətlərin həyata keçirilməsinə qədər qaçılmaz olacaq nəhəng məcburiyyət xərclərindən dəhşətə gəlmək olar. Bu planın böyüklüyünü, insan mədəniyyətinin gələcəyi üçün əhəmiyyətini danmaq mümkün olmayacaq. O, sağlam psixoloji anlayış üstündə möhkəm dayanır: insan ən müxtəlif həvəs meylləri ilə təchiz olunub və erkən uşaqlıq təcrübələri onlara son istiqaməti göstərir. İnsanın tərbiyəolunma qabiliyyətinin sərhədləri deməli belə bir mədəniyyət dəyişikliyinin təsir gücünə də öz sərhədlərini qoyur. Şübhə etmək olar: başqa mədəniyyət mühiti insan kütlələrinin insan işlərinin idarə olunmasını bu qədər çətinləşdirən hər iki xüsusiyyətini nə dərəcədə və ümumiyyətlə silib ata bilər. Təcrübə hələ edilməyib. Ehtimal ki, insanlığın müəyyən faizi — xəstə quruluşuna və ya həvəslərinin həddindən artıq gücünə görə — həmişə ictimaiyyətdənkənar qalacaq; amma əgər bugünkü mədəniyyətə düşmən əksəriyyəti azlığa endirməyi bacarsalar, çox şey əldə edilmiş olacaq, bəlkə də əldə etmək mümkün olan hər şey.

Belə təəssürat oyatmaq istəmirəm ki, tədqiqatımın əvvəldən çəkilmiş yolundan uzağa yollaşmışam. Ona görə də açıq bildirirəm: Avropa ilə Asiya arasındakı geniş ölkədə hazırda aparılan böyük mədəniyyət təcrübəsini qiymətləndirmək mənə çox uzaqdır. Mənə həm məsələyə bələdlik, həm də qabiliyyət yoxdur: onun gerçəkləşə biləcəyini qiymətləndirmək, tətbiq olunan üsulların effektivliyini yoxlamaq və ya niyyət ilə həyata keçirilmə arasında olan qaçılmaz uçurumun həcmini ölçmək. Orada hazırlanan şey hələ yarımçıq olduğundan baxışımıza gəlmir — baxışa ki, uzun əvvəldən möhkəmlənmiş mədəniyyətimiz material təqdim edir.