II. Mədəniyyətin psixi sərvətləri

Sezə-sezə iqtisadi olandan psixoloji olana keçmişik. Əvvəlcə mədəniyyət sərvətini mövcud sərvətlərdə və onların bölüşdürülmə quruluşlarında axtarmaq istəyirdik. Hər mədəniyyətin əmək məcburiyyəti və həvəsdən imtina üstündə qurulduğunu, deməli bu tələblərdən təsirlənənlərdə mütləq müxalifət oyatdığını dərk etdikdə aydın oldu ki, sərvətlərin özü, onları əldə etmək vasitələri və onların bölüşdürülməsi qaydaları mədəniyyətin mahiyyəti də, tək olanda da ola bilməz. Çünki onlar mədəniyyət iştirakçılarının üsyankarlığı və dağıtmaq istəyi ilə təhdid olunurlar. Artıq sərvətlərə mədəniyyəti müdafiə etməyə yaraya bilən vasitələr qoşulur — məcburiyyət vasitələri və başqaları, hansılara ki, insanları onunla barışdırmaq və qurbanlarının əvəzini vermək nəsib edəcək. Sonuncuları isə mədəniyyətin ruhi sərvəti kimi təsvir etmək olar.

İfadə tərzinin vahidliyi naminə istəyir ik ki, bir həvəsin təmin oluna bilməməsi faktını «imtina», bu imtinanı təsbit edən quruluşu «qadağa», qadağanın yaratdığı vəziyyəti isə «məhrumiyyət» adlandıraq. Onda növbəti addım hamıya toxunan məhrumiyyətlərlə hamıya toxunmayan, yalnız qruplara, siniflərə və ya ayrı-ayrı şəxslərə toxunan məhrumiyyətləri bir-birindən fərqləndirməkdir. Birincilər ən qədimləridir; onların qoyduğu qadağalarla mədəniyyət heyvani ilkin vəziyyətdən ayrılmağa başlayıb — bilinmir neçə min illər əvvəl. Təəccüblə gördük ki, onlar hələ də təsirlidirlər, hələ də mədəniyyət düşmənçiliyinin özəyini təşkil edirlər. Onların altında əziyyət çəkən həvəs arzuları hər uşaqla yenidən doğulur; insanların elə bir sinfi — nevrotiklər — var ki, artıq bu imtinalara asosiallıqla cavab verirlər. Belə həvəs arzuları insest, kannibalizm və qətl ehtirası arzularıdır. Onları — hamının rədd edilməsində həmfikir göründüyü bu arzuları — mədəniyyətimizdə təmini və ya rədd edilməsi uğrunda bu qədər şiddətli mübarizə aparılan digər arzularla bir sıraya qoymaq qəribə səslənir, amma psixoloji baxımdan buna haqqımız var.

Bu ən qədim həvəs arzularına qarşı mədəni davranış da heç də eyni deyil: yalnız kannibalizm hamıya qadağan görünür və qeyri-analitik baxış üçün tamamilə aradan qalxmış sayılır, insest arzularının gücünü isə qadağanın arxasında hələ də sezmək mümkündür, qətl isə mədəniyyətimizdə müəyyən şərtlər altında hələ edilir, hətta əmr edilir. Bəlkə də qarşıımızda mədəniyyətin elə inkişafları dayanır ki, onlarda bu gün tam mümkün olan başqa arzu ödənilmələri də indi kannibalizm ödənilməsi qədər qəbulolunmaz görünəcək.

Artıq bu ən qədim həvəs imtinalarında elə bir psixoloji amil öz sözünü deyir ki, o, sonrakıların hamısı üçün də əhəmiyyətli qalır. İnsan ruhunun ən qədim zamanlardan bəri heç bir inkişaf keçirmədiyini, elm və texnika irəliləyişlərinin əksinə, bu gün də tarixin başlanğıcındakı kimi qaldığını demək doğru olmazdı. Bu ruhi irəliləyişlərdən birini burada sübuta yetirmək mümkündür. İnkişafımızın istiqaməti ondadır ki, xarici məcburiyyət tədricən daxililəşir: xüsusi bir ruhi instansiya — insanın Üst MƏN-i — onu öz əmrləri altına alır. Hər uşaq bizə belə çevrilmə prosesini nümayiş etdirir, yalnız onun sayəsində mənəvi və ictimai olur. Üst MƏN-in bu güclənməsi son dərəcə dəyərli psixoloji mədəniyyət sərvətidir. Onun baş verib bitdiyi şəxslər mədəniyyət əleyhdarlarından mədəniyyət daşıyıcılarına çevrilirlər. Bir mədəniyyət dairəsində onların sayı nə qədər çoxdursa, həmin mədəniyyət bir o qədər möhkəmdir, xarici məcburiyyət vasitələrindən bir o qədər asanlıqla imtina edə bilir. Bu daxililəşmənin ölçüsü ayrı-ayrı həvəs qadağaları üçün çox müxtəlifdir. Adı çəkilən ən qədim mədəniyyət tələbləri üçün daxililəşmə — neyrotiklərin arzuolunmaz istisnasını kənara qoysaq — böyük ölçüdə həyata keçib. Digər həvəs tələblərinə üz tutanda mənzərə dəyişir. Onda təəccüb və narahatlıqla görürsən ki, insanların böyük çoxluğu mədəniyyətin bu qadağalarına yalnız xarici məcburiyyətin təzyiqi altında itaət edir, yəni yalnız orada, məcburiyyət təsirini göstərə bildikdə və ondan qorxmaq müddətində. Bu, hamı üçün eyni dərəcədə nəzərdə tutulan belə adlanan mənəvi mədəniyyət tələblərinə də aiddir.

İnsanların mənəvi etibarsızlığı haqqında bildiyimizin çoxu məhz bura aiddir. Sonsuz çoxluqda mədəniyyətli insan var ki, qətldən və ya insestdən geri çəkilərdi, amma tamahkarlığının, aqressiya həvəsinin, cinsi istəklərinin ödənilməsindən özünü saxlamır; cəzasız qala bildikdə yalan, aldatma, böhtan vasitəsilə başqalarına zərər verməkdən də əl çəkmir — və çox mədəniyyət əsrindən bəri bu həmişə belə olub.

Yalnız cəmiyyətin müəyyən təbəqələrinə aid olan məhdudiyyətlərdə kobud münasibətlərə rast gəlinir — onları heç kim heç vaxt görməməzdən gəlməyib. Gözləmək olar ki, həmin geri atılmış təbəqələr imtiyazlıların imtiyazlarını həsəd aparsınlar və öz artıq məhrumiyyət yükündən qurtulmaq üçün hər şeyi edəcəklər. Bunun mümkün olmadığı yerdə mədəniyyət daxilində daimi hoşnutsuzluq ölçüsü möhkəmlənəcək, o, təhlükəli üsyanlara gətirə bilər. Amma əgər bir mədəniyyət o həddə çatmayıbsa ki, iştirakçıların bir hissəsinin ödənilməsi o birilərin — bəlkə də əksəriyyətin — əzilməsini özünə şərt qoysun, bu da bütün müasir mədəniyyətlərin halıdır, onda aydındır ki, həmin əzilənlər mədəniyyətə güclü düşmənçilik bəsləyəcəklər o mədəniyyətə, hansını öz əməkləri ilə mümkün edirlər, onun sərvətlərindən isə payları çox az qalır. Belə halda əzilənlərdən mədəniyyət qadağalarının daxililəşməsini gözləmək olmaz; onlar əksinə bu qadağaları tanımağa hazır deyillər, mədəniyyətin özünü dağıtmağa can atırlar, hətta onun əsaslarını da ləğv etməyə qalxa bilirlər. Bu təbəqələrin mədəniyyətə düşmənçiliyi o qədər aşkardır ki, məhz ona görə daha yaxşı təmin olunmuş təbəqələrin gizli qalan düşmənçiliyi gözə görünməz olub. Deməyə dəyməz: belə çox sayda iştirakçını məmnun etməyib üsyana itələyən mədəniyyətin uzunömürlülük şansı da yoxdur, o şansı da layiq deyil.

Mədəniyyət əmrlərinin daxililəşmə ölçüsü — populyar, psixoloji olmayan ifadə ilə desək: iştirakçıların mənəvi səviyyəsi — mədəniyyətin dəyərləndirilməsində nəzərə alınan tək ruhi sərvət deyil. Onun yanında ideallara və sənət yaratdıqlarına sahib olmaq da var, yəni hər ikisindən əldə edilən məmnunluqlar.

İnsan az qala heç çətinlik çəkmədən mədəniyyətin ideallarını — yəni hansı nailiyyətlərin ən yüksəkdə duran və ən çox can atılmalı olduğunu bildirən qiymətləndirmələrini — onun psixik sərvətlərinə daxil etməyə hazır olacaq. İlk baxışda elə görünür ki, bu ideallar mədəniyyət dairəsinin nailiyyətlərini müəyyən edirlər; həqiqi gediş isə güman ki, əksidir: ideallar o ilk nailiyyətlərdən sonra formalaşır — nailiyyətlərdən sonra ki, bir mədəniyyətin daxili istedadının xarici şərtlərlə birgə işi onları mümkün edib — və artıq ideal məhz bu ilk nailiyyətləri davam etdirmək üçün möhkəm saxlayır. Deməli, idealın mədəniyyət iştirakçılarına bəxş etdiyi məmnunluq narsisistik təbiətdədir: o, artıq alınmış nailiyyət üzündən qürura dayanır. Tamamlanması üçün ona başqa mədəniyyətlərlə müqayisə lazımdır — mədəniyyətlərə ki, onlar başqa nailiyyətlərə atılıb, başqa ideallar formalaşdırıblar. Bu fərqlərin qüvvəsi ilə hər mədəniyyət özünə o birisini aşağı tutmaq hüququ tanıyır. Beləcə mədəniyyət idealları müxtəlif mədəniyyət dairələri arasında ayrılıq və düşmənçilik üçün əsas olur — bu, millətlər arasında ən bariz görünür.

Mədəniyyət idealından qazanılan narsisistik məmnunluq da o qüvvələr sırasındadır ki, onlar mədəniyyət dairəsi daxilindəki mədəniyyətə düşmənçiliyə müvəffəqiyyətlə qarşı dururlar. Təkcə bu mədəniyyətin yaxşılıqlarından bəhrələnən imtiyazlı təbəqələr yox, həm də əzilənlər ondan pay ala bilirlər: kənarda qalanlara nifrət etmək hüququ onları öz dairələrində yaşadıqları məhrumiyyət üçün kompensasiya edir. Sən həqiqətən bədbəxt, borclarla və hərbi xidmətlə əzablanan bir plebeysən, amma bunun müqabilində Romalısan: başqa xalqları ram etmək və onlara qanun qoymaq vəzifəsində sənin də payın var. Əzilənlərin onları idarə edib istismar edən təbəqə ilə bu identifikasiyası isə daha böyük bağın yalnız bir parçasıdır. O biri tərəfdən onlar həmin təbəqəyə hisslə bağlana bilirlər, düşmənçiliyə baxmayaraq, öz ideallarını ağalarında görürlər. Əgər belə əslində məmnunluq verən münasibətlər olmasaydı, anlaşılmaz qalardı: nə qədər çox mədəniyyət böyük insan kütlələrinin haqlı düşmənçiliyinə baxmayaraq bu qədər uzun müddət özünü saxlayıb.

Başqa növ məmnunluqdur incəsənətin mədəniyyət dairəsinin iştirakçılarına verəni, halbuki o, adətən yorucu əməklə bağlı olan və fərdi tərbiyə görməmiş kütlələr üçün əlçatmaz qalır. İncəsənət, çoxdan öyrəndiyimiz kimi, ən qədim, hələ də ən dərin yaşanan mədəniyyət imtinaları üçün əvəzedici məmnunluqlar verir və ona görə də onun üçün verilən qurbanlarla barışdırmaqda heç nə ilə müqayisə olunmur. O biri tərəfdən onun yaratdıqları hər mədəniyyət dairəsinin bu qədər ehtiyac duyduğu identifikasiya hisslərini qaldırır — birgə yaşanan, yüksək dəyərlənən duyğulara səbəb olmaqla; üstəlik onlar narsisistik məmnunluğa da xidmət edirlər: öz mədəniyyətinin nailiyyətlərini təqdim edəndə, onun ideallarını təsirli şəkildə xatırladanda.

Mədəniyyətin psixik sərvətlərinin bəlkə də ən əhəmiyyətli parçası hələ qeyd olunmayıb. Bunlar onun ən geniş mənada dini təsəvvürləridir — daha sonra əsaslandırılacaq başqa sözlə, illüziyalarıdır.