VI. Dinin psixoloji genezisi

Məncə, hər iki sualın cavabını kifayət qədər hazırlamışıq. O, dini təsəvvürlərin psixik genezisinə baxanda öz-özünə ortaya çıxır. Təlim qılığına girmiş bu təsəvvürlər təcrübənin qalıqları və ya düşüncənin son nəticələri deyillər — onlar illuziyalardır, insanlığın ən qədim, ən güclü, ən təcili arzularının gerçəkləşmələridir; onların gücünün sirri bu arzuların gücüdür. Artıq bilirik: uşaqlıq köməksizliyinin dəhşətli təəssüratı qorunma — sevgi ilə qorunma — ehtiyacını oyatmışdı, bu ehtiyacı ata ödəmişdi; bu köməksizliyin bütün ömür boyu davam etməsi biliyi isə bir — amma artıq daha qüdrətli atasının varlığına yapışmaq səbəb olmuşdur. İlahi qayğı xeyirxah iş gördükcə həyat təhlükələrindən qorxu yatışdırılır, əxlaqi dünya quruluşunun təsis edilməsi ədalət tələbinin gerçəkləşməsini təmin edir — insan mədəniyyəti daxilində o, çox vaxt yerinə yetməz qalırdı, yer üzündəki mövcudluğun gələcək həyatla uzadılması isə bu arzu gerçəkləşmələrinin keçirilməsi nəzərdə tutulan yer və zaman çərçivəsini verir. İnsan merakının tapmaca suallarına — dünyanın yaranması, bədəni ilə ruhi olanın münasibəti kimi — cavablar bu sistemin fərziyyələri əsasında işlənir; uşaqlıq dövrünün heç vaxt tam dəf edilməmiş münaqişələri ata kompleksindən alınmış və hamının qəbul etdiyi həllə yönəldiləndə, bu, fərdi psixika üçün böyük bir yüngüllükdür.

Hamısının illuziya olduğunu deyəndə bu sözün mənasını ayırd etməliyəm. İlluziya yanlışlığın özü deyil, o, mütləq yanlışlık da olmalı deyil. Aristotelin ziyanlı cücülərin nəcisdən əmələ gəldiyi haqqında — savadsız xalq onu bu gün də hələ saxlayır — fikri yanlışlıq idi; keçmiş həkim nəslinin tabes dorsalisin cinsi aşırımların nəticəsi olduğu qənaəti də elə. Bu yanlışlıqları illuziya adlandırmaq sui-istifadə olardı. Əvəzində Kolumbun yeni dəniz yolu ilə Hindistana çatdığına dair təsəvvürü illuziya idi — bu yanlışlığın əsasında onun arzusu çox aydındır. Müəyyən millətçilərin hind-germanların yeganə mədəniyyətə qadir insan irqi olması iddiasını illuziya adlandırmaq olar, eləcə də psixoanalizin yenicə dağıtdığı uşağın cinsliksiz varlıq olması inamını. İlluziya üçün insan arzularından törəməsi səciyyəvi qalır — bu cəhətdən o, psixiatrik təhəmmürə yaxınlaşır, lakin təhəmmürün daha mürəkkəb quruluşundan əlavə, həmçinin ondan da fərqlənir. Təhəmmürdə biz mahiyyət kimi reallıqla ziddiyyəti vurğulayırıq; illuziya isə mütləq yanlış, yəni gerçəkləşməz və ya reallıqla zidd olmalı deyil. Bir şəhər qızı məsələn, ona gəlib götürəcək şahzadə haqqında illuziya qura bilər. Mümkündür, bu cür halların bəziləri baş verib də. Mesianın gəlib qızıl dövr quracağı bu qədər ehtimassız deyil, çox daha az ehtimaldır; qiymətləndirənin şəxsi mövqeyindən asılı olaraq o, bu inamı ya illuziya, ya da təhəmmürün analoqu kimi təsnif edəcək. Gerçəkləşmiş illuziya nümunələrini başqa cür tapmaq asan deyil. Amma kimyaçıların bütün metalları qızıla çevirmək illuziyası belələrindən biri ola bilər. Çox qızıl, mümkün qədər çox qızıl sahibi olmaq arzusu bugünkü sərvət şərtləri biliklərimizlə çox yumşalıb, amma kimya artıq metalların qızıla çevrilməsini mümkünsüz saymır. Deməli, motivləşməsində arzu gerçəkləşməsi önə çıxan inamı illuziya adlandırırıq və bununla onun reallıqla münasibətini nəzərə almırıq — eləcə də illuziyanın özü təsdiqlərindən imtina edir.

Bu yönlənmədən sonra yenidən dini təlimlərə dönəndə təkrar edə bilərik: onların hamısı illuziyalardır — sübut olunmaz, kimisə onları həqiqət saymağa, onlara inanmağa məcbur etmək olmaz. Onlardan bəziləri o qədər ehtimassızdır, o qədər dünyanın reallığı haqqında zəhmətlə öyrəndiklərimizin hamısı ilə ziddiyyət təşkil edir ki, onları — psixoloji fərqləri uyğun şəkildə nəzərə almaqla — təhəmmürlərlə müqayisə etmək olar. Onların çoxunun real dəyəri haqqında höküm vermək olmur. Sübut olunmaz olduqları kimi, rədd olunmazdırlar da. Onlara tənqidi yaxınlaşmaq üçün hələ çox az bilirik. Dünyanın sirləri tədqiqatımıza yalnız ləng açılırlar, elm bu gün çox suala hələ cavab verə bilmir. Amma elmi iş bizim üçün özümüzdənkənar reallığın biliksinə gətirə biləcək yeganə yoldur. İntuisiyadan və öz-özünə dalışdan nəsə gözləmək yenə də yalnız illuziyadır; o bizə yalnız öz ruhi həyatımız haqqında — yozumu çətin — açılışlar verə bilər, dini təlimin elə asan cavabladığı suallara cavab isə heç vaxt. Öz ixtiyarını boşluğa buraxıb şəxsi dərrakə ilə dini sistemin bu və ya o parçasını az-çox qəbul olunası elan etmək müqəddəsliyə cürət olardı. Bunun üçün bu suallar çox əhəmiyyətlidir, demək istərdim: çox müqəddəsdir.

Bu yerdə belə bir etiraza hazırlaşmaq olar: Deməli, ən inadcıl skeptiklər belə dinin iddialarının dərrakə ilə rədd olunmadığını etiraf edirsə, niyə mən onlara inanmayım — axı onların xeyrinə bu qədər şey var: ənənə, insanların uyğunluğu və məzmunlarının bütün rahatlığı? Bəli, niyə yox? Kimisə inama məcbur etmək olmadığı kimi, inamsızlığa da məcbur etmək olmaz. Amma belə əsaslarla düzgün düşüncə yollarına gedildiyinə inanmaqla özünüzü aldatmaqla razılaşmayın. «Boş bəhanə» hökmü hər hansı yerdə öz yerinə düşübsə, burada düşür. Biliksizlik biliksizlikdir; inanmaq hüququ ondan törəmir. Ağlı başında insan başqa işlərdə bu qədər yüngülcə davranıb hökmlərinin, mövqelərinin belə kasıb əsasları ilə qane olmaz — yalnız ən yüksək və ən müqəddəs işlərdə özünə buna icazə verir. Əslində bunlar yalnız özümüzə və ya başqalarına görünməyə çalışan cəhdlərdir — guya hələ dinə yapışıq, halbuki onsuz da çoxdan ondan ayrılmışıq. Din məsələləri söz mövzusudursa, insanlar hər cür səmimiyətsizlik və zəkə qüsurlarına yol verirlər. Filosoflar sözlərin mənasını o dərəcə uzadırlar ki, onlarda ilkin mənadan az qala bir şey qalmır; özünə yaratdıqları dumanlı abstraksiyanı «Allah» adlandırırlar və artıq deistdirlər, allahınanlardır, bütün dünya qarşısında, özünə daha yüksək, daha təmiz allah anlayışını dərk etməklə öyünə bilirlər, halbuki onların allahı artıq məzmunu olmayan kölgədir və dini təlimin qüdrətli şəxsiyyəti deyil. Tənqidçilər israr edirlər ki, bütün dünya qarşısında insanın kiçikliyi və acizliyi hissini açıq bildirən insan «dərindən dindar» elan edilsin, halbuki dindarlığın mahiyyətini bu hiss yox, məhz növbəti addım — ona qarşı çarə axtaran reaksiya təşkil edir. Daha irəli getməyən və böyük dünyada insanın əhəmiyyətsiz roluna təvazökarlıqla razılaşan o, əksinə, sözün ən həqiqi mənasında dinsizdir.

Bu tədqiqatın planında dini təlimlərin həqiqət dəyərinə mövqe tutmaq yoxdur. Onları psixoloji təbiətlərinə görə illuziyalar kimi tanımaq bizə kifayət edir. Amma bu kəşfin çoxlar üçün ən vacib görünən suala münasibətimizi güclü təsir etdiyini də gizlətməyə ehtiyac yoxdur. Dini təlimlərin hansı dövrlərdə və nə cür insanlar tərəfindən yaradıldığını təxmini bilirik. Bunun hansı motivlərdən baş verdiyini öyrənsək, din probleminə münasibətimizdə məlum dəyişiklik baş verər. Özümüzə deyirik: dünyanın yaradıcısı və xeyirxah qayğısı kimi bir allah olsaydı, əxlaqi dünya quruluşu və ölümdən sonrakı həyat olsaydı, çox yaxşı olardı, amma bütün bunların məhz bizim istədiyimiz kimi olması çox göze dəyir. Və daha qəribə olardı, kasıb, savadsız, azadsız əcdadlarımızın bütün bu çətin dünya tapmacalarının həllində uğur qazanıblarmış.