IV. Oponentlə dialoq: dini təsəvvürlərin dəyəri
Monoloq kimi işinə davam gətirən araşdırma elə də təhlükəsiz deyil. Asanlıqla ehtiyatın dalınca gedirsən, işini kəsmək istəyən fikirləri kənara atırısan və bununla nəticədə qətiyyətlə basdırmaq istədiyin qeyri-əminlik hissi qazanırsan. Ona görə özümə düşmən bir rəqib təsəvvür edirəm — o, dediklərimi şübhə ilə izləyir — və ona məqam-məqam söz verməyə imkan verirəm.
Onun bunları dediyini eşidirəm: «Siz dəfələrlə bu ifadələrdən istifadə etmisiniz: mədəniyyət bu dini təsəvvürləri yaradır, mədəniyyət onları iştirakçılarının ixtiyarına verir — burada nəsə yad gəlir; mən özüm səbəbini deyə bilmərəm, amma bu, elə öz-özündən aydın səslənmir, necə ki, mədəniyyətin əmək məhsulunun paylanması haqqında, yaxud qadın və uşaq üzərində hüquqlar haqqında qaydalar yaratması.»
Amma mən yenə də elə hesab edirəm ki, belə ifadə olunmağa haqqınız var. Mən göstərməyə çalışmışdım ki, dini təsəvvürlər mədəniyyətin bütün başqa nailiyyətləri kimi eyni ehtiyacdan doğub — təbiətin əzici qüdrətindən qorunmaq zərurətindən. Buna ikinci motiv qoşuldu: mədəniyyətin acı hiss edilən qüsurlarını düzəltmək istəyi. Xüsusən düzgündür deyəndə ki, mədəniyyət bu təsəvvürləri tək-tək insana hədiyyə verir — çünki o, onları hazır tapır, onlar ona bitmiş şəkildə çatdırılır, təkbaşına tapa bilməzdi. Bu, daxil olduğu çox nəslin mirasıdır; onu vurma cədvəli, həndəsə və s. kimi öz üzərinə alır. Burada əlbəttə, bir fərq vardır, amma o, başqa yerdədir, indi hələ işıqlandırıla bilməz. Sizin vurğuladığınız yad gəlmə hissinə bəlkə də o da təsir edir ki, bizə bu dini təsəvvürlər sərvətini ilahi vəhy kimi təqdim etməyə çalışırlar. Amma bu, özü də artıq dini sistemin bir parçasıdır və bizə məlum olan bu ideyaların tarixi inkişafını, müxtəlif dövrlərdə və mədəniyyətlərdəki fərqlərini tamamilə nəzərə almır.
Başqa bir məqam, mənə daha vacib görünən. Siz təbiətin insanlaşdırılmasını belə bir ehtiyacdan çıxarırsınız: onun qorxulan qüvvələrinə qarşı insanın çarəsizliyinə və köməksizliyinə son qoymaq, onlarla münasibət qurmaq, nəhayət, onlara təsir etmək. Amma belə motiv lazımsız görünür. İbtidai insanın seçimi yoxdur, düşünməyin başqa yolu yoxdur. Onun üçün təbii və özünə xasdır: öz varlığını dünyaya çölə atır, müşahidə etdiyi bütün hadisələri əslində özünə bənzər varlıqların təzahürü kimi qavrayır. Bu, onun başa düşməsinin tək üsuludur. Onda heç də öz-özünə aydın deyil — daha doğrusu, qəribə bir təsadüfdür — ki, təbii meylinə sərbəstlik verməklə öz böyük ehtiyaclarından birini təmin etməyə müyəssər olsun.
Bunu mən elə diqqətəlayiq görmürəm. Siz elə hesab edirsiniz ki, insanların düşüncəsi praktik motivləri tanımır, yalnız özünəxas bilik həvəsinin ifadəsidir? Bu, çox şübhəlidir. Daha doğrusu, mənə elə gəlir ki, insan təbiət qüvvələrini insana bənzətdiyi zaman belə, uşaqlıq nümunəsinin ardınca gedir. İlk əhatəsinin adamlarından öyrənib ki, onlarla əlaqə qurması onlara təsir etməyin yoludur; ona görə sonra eyni niyyətlə yoluna çıxan hər şeyi o adamlar kimi qəbul edir. Deməli, sizin təsviri qeydinizlə razılaşıram — həqiqətən də insana təbiidir, sonradan ona hökm sürmək üçün başa düşmək istədiyi hər şeyi insana bənzətmək — psixik işlənmə fiziki üstələməyə hazırlıq kimi — amma mən insan düşüncəsinin bu xüsusiyyətinin motivini və yaranmasını buna əlavə edirəm.
«İndi isə üçüncü: Siz onsuz da dindərin mənşəyini bir dəfə işləmişdiniz — „Totem və Tabu" kitabınızda. Amma orada mənzərə başqadır: hər şey oğul-ata münasibətidir, tanrı ucaldılmış atadır, ata həsrəti dini ehtiyacın köküdür. O vaxtdan bəri, görünür, siz insan acizliyinin və köməksizliyinin anını kəşf etmisiniz — dinin yaranmasında adətən ən böyük rolu məhz ona verirlər — və indi əvvəl ata kompleksi olan hər şeyi köməksizliyə hesablayırsınız. Bu dəyişiklik haqqında məlumat istəmək olarmı?»
Məmnuniyyətlə — mən yalnız bu çağırışı gözləyirdim. Əgər bu həqiqətən də dəyişikliksə. «Totem və Tabu»da dinlərin yaranması deyil, yalnız totemizmin yaranması izah edilməli idi. Sizə məlum olan hər hansı bir mövqedən məntiqli göstərmək olarmı ki, qoruyan tanrının insana açıldığı ilk forma heyvani forma idi; bu heyvanı öldürməyə və yeməyə qadağa vardı və bununla yanaşı, ildə bir dəfə onu birlikdə öldürüb yemək təmtəraqlı adət idi? Məhz totemizmdə bu baş verir. Totemizmə din demək düzdürmü — bunun üstündə mübahisə etmək elə də sərfəli deyil. Onun sonrakı tanrı dinləri ilə sıx münasibətləri vardır: totem heyvanları tanrıların müqəddəs heyvanlarına çevrilirlər. İlk — amma ən dərin — əxlaqi məhdudiyyətlər qətl və insest qadağaları totemizm zəminində doğulur. «Totem və Tabu»nun nəticələrini qəbul edib-etməməyinizdən asılı olmayaraq, ümid edirəm, etiraf edəcəksiniz: kitabda çox qəribə, səpələnmiş bir sıra faktlar tutarlı bir bütövdə cəmlənib.
Heyvan tanrısının nə üçün uzun müddət kifayət etməyib insan tanrısı ilə əvəz olunduğu «Totem və Tabu»da az toxunulub, dinin yaranmasının başqa problemləri orada ümumiyyətlə yad edilmir. Belə məhdudluğu inkarla eyniləşdirirsiniz? Mənim işim psixoanalitik baxışın dini problemin həllində nə qədər iştirak edə biləcəyini ciddi şəkildə məhdudlaşdıran yaxşı nümunədir. İndi digər, daha az dərin gizlədiləni əlavə etməyə çalışarkən, mənə əvvəl təkərəfəlilik kimi etiraz etdiyiniz kimi ziddiyyətdə ittiham etməyin. Əvvəl deyilənlə ilə indi irəli sürülmüşlər, dərin və zahirən motivasiya, ata kompleksi ilə insanın köməksizliyi və qorunma ehtiyacı arasında gedən yolları göstərmək təbii ki, mənim vəzifəmdir.
Bu yolları tapmaq çətin deyil. Bunlar uşağın köməksizliyi ilə onu davam etdirən böyüyün köməksizliyi arasındakı münasibətlərdir; beləliklə, gözlənildiyi kimi, dinin yaranmasının psixoanalitik motivasiyası onun zahirən motivasiyasına uşaqlıq qatqısı olur. Kiçik uşağın ruhi həyatına köçək. Analizin danışdığı əsaslanma tipi üzrə obyekt seçimini xatırlayırsınız? Libido narsisistik ehtiyacların yolları ilə gedir və onları təmin edən obyektlərə bağlanır. Beləliklə, acılığı qarşılayan ana ilk sevgi obyektinə, əlbəttə, həm də xarici dünyada təhdid salan bütün müəyyən olmayan təhlükələrə qarşı ilk qorunmaya — deyə bilərik, ilk qorxu qorumasına çevrilir.
Bu funksiyada ana tezliklə daha qüdrətli ata ilə əvəz olunur — bu funksiya indi bütün uşaqlıq boyu ataya bağlı qalır. Amma ataya münasibət xüsusi bir ikitərəfllik daşıyır. Atanın özü də təhlükə idi — bəlkə də anaya olan əvvəlki münasibətdən gəlir. Ona görə ondan ona həsrət çəkdiyimiz və ona heyranlıq bəslədiyimiz qədər qorxuruq. Ata münasibətinin bu ikitərəflliyinin əlamətləri bütün dinlərə dərin həkk olunub, necə ki, «Totem və Tabu»da da göstərilir. Böyüyən insan anlayanda ki, ona həmişə uşaq qalmaq yazılıbdır, yad qüvvələrin qorumasından heç vaxt kəsilə bilməyəcəkdir, o, bu qüvvələrə ata obrazının xüsusiyyətlərini verir; özü üçün tanrılar yaradır — onlardan qorxur, onları öz tərəfinə çəkməyə çalışır və yenə də qorunmasını onlara həvalə edir. Deməli, ata həsrəti motivi insan acizliyinin nəticələrindən qorunma ehtiyacı ilə üst-üstə düşür; uşaqlıq köməksizliyinin dəf edilməsi böyüyün etiraf etməyə məcbur olduğu köməksizliyə reaksiyaya — məhz dinin yaranmasına — öz xarakterik cizgilərini verir. Amma bizim niyyətimiz tanrı ideyasının inkişafını daha da araşdırmaq deyil; burada bizim işimiz mədəniyyətin tək-tək insana çatdırdığı hazır dini təsəvvürlər sərvəti ilədir.