X. Yekun: elm illuziya deyil

«Necə də əzəmətli səslənir! Bütün illuziyalardan imtina etmiş və bununla yer üzündə özünü dözüləndər qurmağa qadir olmuş bir insanlıq! Amma mən sizin gözləntilərinizi bölə bilmirəm. Elə ona görə deyil ki, mən bəlkə sizin məni saydığınız inadcıl reaksiyonerəm. Xeyr, ölçülü düşüncədən. Məncə, biz indi rolları dəyişmişik: siz özünüzü illuziyalardan apar-t apar gedən xəyalpərvər kimi göstərirsiniz, mən isə dərrakənin haqqını, şübhənin hüququnu müdafiə edirəm. Sizin burada sadaladıqlarınız mənə səhvlər üzərində qurulmuş kimi görünür; onları sizin örnəyinizlə illuziya adlandırmaq olar, çünki onlarda arzularınızın təsiri kifayət qədər aydın görünür. Siz ümidinizi ona bağlayırsınız ki, erkən uşaqlıqda dini təlimlərin təsirini yaşamamış nəsillər arzulanan zəkanın həvəs həyatı üzərində primatına asanlıqla nail olacaqlar. Bu, özü illuziyadır; bu həlledici məqamda insan təbiəti elə də dəyişəcək deyil. Mən yanılmıramsa — başqa mədəniyyətlər haqqında elə az bilirik ki — bu gün də dini sistemin təzyiqi altında böyüməyən xalqlar var, onlar sizin idealınıza başqalarından daha yaxın deyillər. Avropa mədəniyyətimizdən dini qaldırmaq istəyirsinizsə, bu, yalnız başqa bir təlim sistemi ilə baş verə bilər, o isə başlanğıcdan dinin bütün psixoloji xüsusiyyətlərini öz üzərinə alacaq: eyni müqəddəsliyi, sərtliyini, dözümsüzlüyünü, özünü müdafiə üçün eyni düşünmək qadağasını. Tərbiyənin tələblərinə layiqli cavab vermək üçün sizin elə bir şeyə ehtiyacınız olacaq. Tərbiyədən isə imtina edə bilməzsiz. Körpədən mədəniyyətli insana yol uzundur; onlar öz inkişaflarını yönləndirmədən axına buraxılsalar, çox insan o yolda itkin düşəcək və öz həyat vəzifələrinə vaxtında yetişməyəcək. Onun tərbiyəsində işlədilmiş təlimlər onun yetkinlik illərinin düşüncəsinə həmişə sərhədlər qoyacaq — tam elə bu gün dində ona qınamadığınız kimi. Görürsünüzmü, bu, bizim — hər bir mədəniyyətin — silinməz doğma qüsburdur: o, həvəslə dolu və zəkası zəif uşağa qərarlar qəbul etməyi qoyur, elə qərarları ki, onları yalnız yetkin insanın intellekti doğrulda bilər? Amma o, başqa cür edə bilmir — insanlıq inkişafının əsrlərboyu yolu bir neçə uşaqlıq ilinə yığıldığı üçün — uşağı da ona qoyulmuş vəzifənin üstündən gəlməyə yalnız affektiv qüvvələr sövq edir. Deməli, sizin ‚zəkanın primatı‘ üçün mənzərələr bunlardır.

«Onda təəccüblənməyin ki, mən dini təlim sisteminin saxlanmasını tərbiyənin və insanların birgə yaşayışının təməli kimi müdafiə edirəm. Bu, praktik məsələdir, reallıq dəyəri sualı deyil. Mədəniyyətimizin saxlanması naminə fərdə təsir göstərməyi onun mədəniyyətə yetkinləşənə qədər gözləyə bilmiriksə — bir çoxu isə heç vaxt yetkinləşməyəcək —, böyüyənə hansısa təlim sistemi qəbul etdirməyə məcburiksə ki, o, onda tənqiddən kənar əsas kimi işləsin, dini sistem mənə bunun üçün qat-qat ən uyğunu görünür. Təbii ki, məhz onun arzu gerçəkləşdirici və təsəlli verici qüvvəsinə görə — sizin ‚illuziya‘ tanımaq istədiyiniz xüsusiyyətinə görə. Reallıqdan bir şey dərk etməyin çətinlikləri, hətta bunun bizə ümumiyyətlə mümkün olub-olmaması şübhəsi qarşısında yenə də gözdən qaçırmaq istəmirik: insan ehtiyacları da reallığın bir parçasıdır, üstəlik vacib bir parçası, bizə xüsusən yaxından dəyən bir parçası.

«Dini təlimin başqa bir üstünlüyünü onun elə bir xüsusiyyətində görürəm — sizə elə gəlir ki, məhz ona xüsusi etiraz etmək lazımdır. O, anlayışların təmizlənməsinə və sublimasiyasına imkan verir; bununla ibtidai və uşaqlıq düşüncəsinin əsini daşıyan məzmunun çoxu soyula bilir. Qalan isə elə bir ideya məzmunudur ki, elm artıq ona zidd gəlmir və onu rədd də edə bilmir. Sizin yarımçılıq və kompromiss adlandırdığınız dini təlimin bu dəyişmələri savadsız kütlə ilə fəlsəfi düşünücünün arasındakı yarığı aradan qaldırmağa imkan verir, onların arasında mədəniyyətin təhlükəsizliyi üçün bu qədər vacib olan birliyi saxlayır. O zaman elə bir qorxu da yoxdur ki, xalqın adamı biləcək: cəmiyyətin yuxarı təbəqələri ‚allağa artıq inanmırlar‘. İndi məncə göstərilib ki, sizin səyiniz sınaqdan keçmiş, affektiv baxımdan dəyərli bir illuziyanı başqası ilə — sınaqdan keçməmiş və laqeyd olanla — əvəz etmək cəhdinə enir.»

Məni sizin tənqidiniz üçün əlçatmaz tapmayasınız. Bilirəm, illuziyalardan qaçmaq necə çətindir; bəlkə də, etiraf etdiyim ümidlər də illuziya təbiətlidir. Amma bir fərqdə dayanacağam. Mənim illuziyalarım — onları bölüşməməyin cəzası olmadığından başqa — dini olanlar kimi düzəldilməz deyillər, təhəmmür xarakteri daşımırlar. Əgər təcrübə — mənə yox, məndən sonra elə düşünən başqalarına — göstərərsə ki, biz yanılmışıq, öz gözləntilərimizdən əl çəkəcəyik. Sınağımı elə nədirsə, elə qəbul edin. Psixoloq — bu dünyada özünə yol tapmağın necə çətin olduğunu özünü aldatmadan bilən psixoloq — insanlığın inkişafını o azca dərrakəyə görə qiymətləndirməyə çalışır — azcaya ki, onu fərdinsanın uşaqdan yetkinə inkişafı zamanı ruhi prosesləri öyrənməklə qazanıb. Bu yolda onun ağlına təsəvvür düşür: din uşaqlıq nevrozu kimi qiymətləndirilə bilər, o da o qədər optimistdir ki, insanlığın bu nevrotik mərhələni aşacağını güman edir — necə ki, çoxlu uşaq öz oxşar nevrozunu üstündən atır. Fərdi psixologiyadan alınmış bu baxışlar yetərsiz ola bilər, insan nəslinə keçirilmə haqlı olmaya bilər, optimizm əsassız qala bilər — mən sizə bütün bu qeyri-müəyyənlikləri etiraf edirəm. Amma biz öz fikrimizi deməkdən özümüzü çox vaxt saxlaya bilmirik və üzr istəyirik bununla ki, onu qiymətindən baha təqdim etmirik.

İki məqamda daha dayanmalıyam. Birincisi, mövqeyimin zəifliyi sizinkinin güclənməsi demək deyil. Məncə, siz itirilmiş işi müdafiə edirsiniz. Nə qədər tez-tez vurğulasaq da, insan zəkası insanın həvəs həyatı ilə müqayisədə acizdir — və haqlıyıq. Amma bu zəiflik yenə də özünəməxsusdur: zəkanın səsi zərifdir, amma o, özünə eşitdirilənə qədər susmur. Axırda, saysız-hesabsız dəfə rədd edildikdən sonra, o, yenə də özünə yol tapır. Bu, insanlığın gələcəyi üçün optimist olmaq mümkün olan azsaylı məqamlardan biridir, amma özü-özlüyündə az deməkdir. Ona daha başqa ümidlər də bağlamaq olar. Zəkanın primatı, əlbəttə, uzaq, uzaqdadır, amma ehtimal ki, yenə də sonsuz uzaqda deyil. O, güman ki, özünə elə məqsədlər qoyacaq ki, onların gerçəkləşməsini siz öz allahınızdan gözləyirsiniz — insanlara məhəbbət və əzabın məhdudlaşdırılması, təbii ki, insan ölçüsündə, xarici reallığın, Anankenin, nə qədər imkan verməsinə görə. Deməli, deyə bilərik: bizim qarşıdurmağımız yalnız müvəqqətidir, barışmaz deyil. Biz də eyni şeyi arzulayırıq, amma siz məndən və bizimkilərdən daha tələskən, daha tələbkar və — niyə deməyəyim? — daha eqoistsiniz. Siz səadətin ölümdən dərhal sonra başlamasını istəyirsiniz, ondan mümkünsüzü tələb edirsiniz və fərdin haqqından əl çəkmək istəmirsiniz. Bizim Logos allahımız bu arzuların içindən təbiətin bizdən kənarda imkan verdiyini gerçəkləşdirəcək, amma çox tədricən, yalnız görünməz uzaq gələcəkdə və yeni insan uşaqları üçün.

Bizə, elə bizə ki, həyatda ağır əziyyət çəkirik — o, ödənc vəd etmir. Bu uzaq məqsədə gedən yolda sizin dini təlimləriniz atılmalıdır — ilk cəhdlər alınmasa da, ilk əvəzedici təşəkküllər dayaqsız çıxsa da. Siz bilirsiniz niyə: uzun müddətdə dərrakəyə və təcrübəyə heç nə müqavimət göstərə bilmir, dinin hər ikisinə qarşı ziddiyyəti isə çox gözə dəyir. Təmizlənmiş dini ideyalar da bu taleyə qaça bilməzlər, ta ki, onlar hələ dinin təsəlli məzmunundan nəsə qurtarmaq istəyirlər. Əlbəttə, onlar xüsusiyyətləri müəyyən edilməyən, niyyətləri dərk olunmayan yüksək mənəvi varlığın iddiasıyla məhdudlaşırlarsa, onda elmin etirazına qarşı bağışıqlıq qazanırlar — amma onda onları insanların marağı da tərk edəcək.

Və ikincisi: illuziyaya qarşı sizin və mənim davranışlarınızın fərqliliyinə diqqət yetirin. Siz dini illuziyanı bütün qüvvətinizlə müdafiə etməlisiniz; onun dəyəri salındıqda — o isə həqiqətən də kifayət qədər təhdid altındadır — dünyanız dağılır, sizə başqa çarə qalmır, ancaq hər şeydən — mədəniyyətdən də, insanlığın gələcəyindən də — ümidsizləşməkdən. Bu təhkimçilikdən biz azadıq. Biz uşaqlıq arzularımızın yaxşı bir hissəsindən imtina etməyə hazır olduğumuzdan, buna dözə bilirik, əgər gözləntilərimizdən bəziləri illüziya olduğu üzə çıxsa. Dini təlimlərin təzyiqindən azad edilmiş tərbiyə bəlkə də insanın psixoloji təbiətində çox dəyişiklik etməyəcək; bizim Loqos tanrımız bəlkə də elə də hər şeyə qadir deyil, öz sələflərinin vəd etdiyinin yalnız kiçik bir hissəsini yerinə yetirə bilər. Bunu dərk etməyə məcbur olsaq, təslimiyyətlə qəbul edəcəyik. Dünyaya və həyata marağımız bunun üçün itmir, çünki bizdə bir yerdə etibarlı dayaq var ki, sizdə onu yoxdur. İnanırıq ki, elmi əmək dünyanın reallığı haqqında nəsə öyrənməyə qadirdir; bununla gücumuzu artırırıq və ona görə də həyatımızı qururuq. Əgər bu inam illuziyadırsa, onda biz sizinlə eyni vəziyyətdəyik; amma elm çoxsaylı və önəmli uğurları ilə bizə sübut etmişdir ki, o, illuziya deyil. Dini inamı sarsıtdığına və onu devirməklə hədələdiyinə görə elmə bunu bağışlaya bilməyənlər arasında onun çoxlu açıq düşməni, ondan da çox gizli düşməni var. Ona ittiham edirlər: bizə necə az şey öyrətdi və necə müqayisəolunmaz dərəcədə çox şeyi qaranlıqda saxlayıb. Amma bununla unudurlar ki, o nə qədər gəncdir, başlanğıcları nə qədər çətin idi və insan zəkasının onun vəzifələri üçün gücləndiyi andan bu günə qədər keçən müddət nə qədər yox dərəcəsində kiçikdir. Məgər hamımız səhv etmirik: hökmlərimiz üçün çox qısa müddətlər əsas götürürük? Geoloqlardan örnək götürməliyik. Elmin qeyri-müəyyənliyindən şikayət edirlər: o, bu gün qanun kimi elan edir ki, onu gələcək nəsil səhv kimi tanıyır və eyni dərəcədə qısa müddət qüvvədə olan yeni qanunla əvəz edir. Amma bu, haqsızlıqdır və qismən də yalandır. Elmi fikirlərin dəyişmələri inkişaf, tərəqqidir — devrilmə deyil. Əvvəlcə mütləq qüvvədə sayılan qanun daha geniş qanunauyğunluğun xüsusi halı kimi üzə çıxır, ya da yalnız sonra tanınan başqa qanunla məhdudlaşdırılır; həqiqətə kobud yaxınlaşma daha diqqətlə uyğunlaşdırılmış yaxınlaşma ilə əvəz olunur, o isə öz növbəsində yenə daha da təkmilləşmə gözləyir. Bir sıra sahələrdə tədqiqatın o mərhələsi hələ keçilməyib ki, orada fərziyyələr sınanır, onları isə tezliklə qeyri-kafi sayıb rədd etmək lazım gəlir; başqa sahələrdə isə artıq biliyin təsbit edilmiş və demək olar ki, dəyişməz nüvəsi mövcuddur. Nəhayət, elmi səyi qəti surətdə dəyərdən salmağa cəhd ediblər belə mülahizə ilə ki, o, öz təşkilatımızın şərtlərinə bağlı olduğundan subyektiv nəticələrdən başqa heç nə verə bilməz, bizdən kənar şeylərin həqiqi təbiəti isə ona əlçatmaz qalır. Bununla birlikdə elmi əməyin anlaşılması üçün həlledici olan bəzi məqamlar əldən salınır: bizim təşkilatımızın — yəni psixik aparatımızın — məhz xarici dünyanı öyrənməyə can atmada inkişaf etməsi, deməli quruluşunda məqsədəuyğunluğun bir parçasını gerçəkləşdirmiş olmalıdır; onun özünün tədqiq etməli olduğumuz o dünyanın tərkib hissəsi olması və belə tədqiqatları asanlıqla qəbul etməsi; elmin vəzifəsinin tam şəkildə müəyyənləşməsi, əgər biz onu dünyanın təşkilatımızın xüsusiyyəti üzündən bizə necə görünməli olduğunu göstərməklə məhdudlaşdırsaq; elmin sonlu nəticələrinin məhz əldə edilmə tərzi üzündən yalnız təşkilatımızla deyil, həm də bu təşkilata təsir göstərmiş olanla şərtlənməsi; və nəhayət, qavrayan psixik aparatımızı nəzərə almadan dünya quruluşu probleminin boş abstraksiya olması, praktik marağı olmaması.

Xeyr, bizim elmimiz illuziya deyil. Illuziya isə ona inanmaq olardı ki, bizə verə bilmədiyi şeyi başqa yerdən ala bilərik.

1) Hollandiyalı Multatulinin Logos–Ananke tanrı cütü.