III. Din: təbiət qarşısında köməksizlik

Dini təsəvvürlərin xüsusi dəyəri nədədir? Mədəniyyətə düşmənçilikdən danışmışdıq — mədəniyyətin təzyiqindən, onun tələb etdiyi həvəs imtinaslarından doğan bu düşmənçilikdən. Qadağaların götürüldüyünü təsəvvür edək: deməli, indi cinsi obyekt kimi hər kəs xoşuna gələn istənilən qadını seçə bilər, qadına görə rəqibini, yaxud yolunu kəsən hər kəsi düşünmədən öldürə bilər, icazə soruşmadan başqasının istənilən malını da ondan almaq olar. Nə gözəl, nə məmnunluqlar zənciri olardı onda həyat! Lakin tezliklə ən yaxın çətinlik üzə çıxır: hər kəsin istəkləri mənimkilə eynidir və o, mənə mənim ona göstərdiyimdən daha çox güzəştli yanaşmayacaqdır. Əslində mədəni məhdudiyyətlərin belə götürülməsindən qeyri-məhdud səadətə yalnız tək bir kəs nail ola bilər — bütün hakimiyyət vasitələrini əlinə alan bir tiran, bir diktator; amma onun da hər səbəbi vardır arzulamağa ki, başqaları heç olmasa bu bir mədəni tələbə əməl etsinlər: öldürməyəcəksən.

Amma mədəniyyətin ləğvinə can atmaq necə də nankor, necə də uzaqgörməz işdir! Ondan qalacaq şey təbiət vəziyyətidir, o isə qat-qat dözməsi çətindir. Həqiqətən də, təbiət bizdən həvəs məhdudiyyəti tələb etmir, bizə sərbəstlik buraxır; amma bizə məhdudluq göstərməyin xüsusən təsirli bir yolu vardır: o, bizi məhv edir — bizim gözümüzə elə gələn soyuq, qəddar, şafqatsız şəkildə, bəlkə də məhz məmnunluq anlarımızda. Məhz təbiətin üstümüzə göndərdiyi bu təhlükələr üzündən biz birlik olub mədəniyyəti yaratmışıq — o, başqa şeylərlə yanaşı, bizim birlikdə yaşamağımızı da mümkün etməlidir. Mədəniyyətin əsas vəzifəsi, varlığının əsl əsası məhz bizi təbiətdən qorumaqdır.

Məlumdur ki, o bunu hazırda bəzi məqamlarda kifayət qədər yaxşı bacarır, aydındır ki, gələcəkdə bunu qat-qat yaxşı edəcəkdir. Amma heç kim özünü elə aldatmaya verib inanmır ki, təbiət indi onsuz da əsir götürülmüşdür; azısı ümid etməyə cürət edir ki, bir gün o insanın tam hakimiyyəti altına keçəcəkdir. Burada insanın hər məcburiyyətinə güldüyü görünən elementlər durur: yer — titrəyən, parçalayan, bütün insani və insan əsərini torpağa basdıran; su — qiyam qaldıran anda hər şeyi basan və boğan; fırtına — hər şeyi uzaqlara aparan; burada xəstəliklər də durur ki, onları biz yalnız bu yaxınlarda başqa canlıların hücumu kimi dərk etməyə başladıq; nəhayət, ölümün acı tapmacası durur — ona qarşı bu günə qədər heç bir ot tapılmayıb və görünür, tapılmayacaq da. Təbiət bu qüvvələrlə üstümüzə qalxır — əzəmətli, qəddar, şafqatsız — və bizə yenidən zəifliyimizi, köməksizliyimizi göz önünə gətirir; biz elə bilirdik ki, mədəniyyət işi ilə onlardan qaça bilərik. İnsanlıq haqqında az-az alınan bu xoş, ruhlandıran təəssüratlardan biridir o an ki, insanlıq təbii fəlakət qarşısında mədəniyyətin parçalanmağını, bütün daxili çətinliklərini və düşmənçiliklərini unudub böyük ortaq vəzifəsini — təbiətin üstün qüdrətinə qarşı özünü saxlamağı — xatırlayır.

Bütün insanlıq üçün olduğu kimi, tək-tək insan üçün də həyat dözməsi çətindir. Onun payına düşən mədəniyyət ona müəyyən məhrumiyyət qoyur; başqa insanlar ona müəyyən əzab verirlər — ya mədəniyyət qaydalarına baxmayaraq, ya da bu mədəniyyətin qüsursuzluğu üzündən. Buna əlavə olaraq, ələ alınmamış təbiət ona zərər vurur — o bunu təqdir adlandırır. Bu vəziyyətin nəticəsi daimi qorxulu gözlənti və təbii narsisizmin ağır zədələnməsi olmalıdır. Tək-tək insanın mədəniyyətdən və başqalardan gələn zərərlərə necə reaksiya verməsini onsuz da bilirik: o, bu mədəniyyətin qurğularına uyğun ölçüdə müqavimət, mədəniyyətə düşmənçilik inkişaf etdirir. Amma təbiətin, təqdirin üstün qüvvələrinə — həm ona, həm hamımıza hədə qoyanlara — necə müqavimət göstərir?

Mədəniyyət bu işi ondan öz üzərinə alır, hamı üçün eyni şəkildə yerinə yetirir; diqqətəlayiqdir ki, demək olar bütün mədəniyyətlər bu məqamda eyni şeyi edirlər. O, insanı təbiətdən qorumaq vəzifəsini yerinə yetirməklə kifayətlənmir — bu vəzifəni başqa vasitələrlə davam etdirir. Burada vəzifə çoxtərəflidir: ağır təhlükə altına düşən insanın özünə güvən hissi təsəlli istəyir; dünyadan və həyatdan dəhşətlər alınmalıdır; bir yandan da insanların bilik həvəsi — onu onsuz da ən güclü praktik maraq hərəkətə gətirir — cavab istəyir.

İlk addımla artıq çox şey əldə edilir. Bu addım təbiəti insanlaşdırmaqdır. Şəxsiyyətsiz qüvvələrə və təqdirə yaxınlaşmaq olmur, onlar əbədi yad qalırlar. Amma əgər elementlərdə öz canımızdakı kimi ehtiraslar qaynayırsa, əgər hətta ölüm də heç bir özbaşınalıq deyil, pis bir iradənin zorakılığıdırsa, əgər təbiətin hər yerində öz dairəmizdən tanıdığımız kimi varlıqlar ətrafımızda dolaşırsa, o zaman insan nəfəs alır, özünü qorxunc olanların arasında evindəymiş kimi hiss edir, mənasız qorxusunu psixik cəhətdən işləyə bilir. Bəlkə hələ də müdafiəsizdir, amma artıq köməksizlikdən iflic olmayıb; heç olmasa reaksiya verə bilir, bəlkə də əslində müdafiəsiz də deyil: xaricdəki bu zorakı, insanüstü varlıqlara qarşı öz cəmiyyətində işlətdiyi vasitələri tətbiq edə bilir — onları oxuyub çağırmağa, sakitləşdirməyə, rüşvət verməyə çalışır və belə təsirlə onların gücünün bir hissəsini əlindən alır. Təbiət elminin psixologiya ilə belə əvəzlənməsi yalnız dərhal rahatlıq gətirmir, o, vəziyyətin daha dərin yanaşılmasına gedən yolu da göstərir.

Çünki bu vəziyyət yenilik deyil — onun uşaqlıq nümunəsi vardır, əslində yalnız köhnənin davamıdır: belə köməksizlikdə insan onsuz da bir dəfə olub — kiçik uşaq kimi valideynlərin qarşısında; onlardan, xüsusən atadan qorxmağa əsası vardı, amma o zaman tanıdığı təhlükələrdən atanın qoruması ilə əmin idi. Odur ki, bu iki vəziyyəti bir-birinə yaxınlaşdırmaq çox təbii idi. Burada — yuxu həyatında olduğu kimi — arzu da öz hesabına işləyir. Yuxuya gedəni ölüm əngini bürür, onu məzara itələmək istəyir, amma yuxu işi şərti elə seçir ki, bu qorxulu hadisə də arzunun gerçəkləşməsinə çevrilsin: yuxu sahibi özünü qədim etrusk məzarında görür — oraya arxeoloji maraqlarının təmini ilə səadətlə enmişdi. Eyni şəkildə insan təbiət qüvvələrini sadəcə insanlara — öz tayına tutub ünsiyyət qura biləcəyi insanlara — çevirmir; bu, onların haqqında aldığı əzəmətli təəssürata da haqq verməzdi; o, onlara ata xarakteri verir, onları tanrılara çevirir — bunu edərkən yalnız uşaqlıq dövrünün deyil, göstərməyə çalışdığım kimi, filogenetik nümunənin də ardınca gedir.

Zaman keçdikcə təbiət hadisələrində ilk qanunauyğunluq müşahidələri edilir, təbiət qüvvələri bununla insan cizgilərini itirirlər. Amma insanların köməksizliyi qalır — onunla birlikdə ata həsrəti və tanrılar da. Tanrılar öz üçlü vəzifələrini saxlayırlar: təbiətin dəhşətlərini dəf etmək, təqdirin — xüsusən onun ölümdə göstərdiyi üzü ilə — qəddarlığı ilə barışdırmaq və mədəni birlikdə yaşayışın insana qoyduğu əzabları, məhrumiyyətləri ödəmək.

Amma bu fəaliyyətlərin içində vurğu tədricən yerdəyişir. Görürük ki, təbiət hadisələri daxili məcburiyyətlərlə özbaşına gedir; şübhəsiz, tanrılar təbiətin sahibidir, onlar onu belə qurublar və artıq onu öz taleyinə buraxa bilirlər. Yalnız bəzən — sözü gedən möcüzələrdə — gedişinə müdaxilə edirlər, sanki ilkin güc sahələrindən heç nə itirmədiklərini təsdiqləmək üçün. Təqdirin paylanmasına gəlincə, insan nəslinin çarəsizliyinin və köməksizliyinin dəf olunmasına bir çarə yoxdur deyə narahat bir əngin qalır. Tanrılar məhz burada ən çox aciz qalırlar; onlar özü təqdir yaradırlarsa, onların qərarını dərk olunmaz saymaq lazımdır. Qədim dünyanın ən istedadlı xalqına açılıb gəlir ki, Moira tanrılardan da üstündür və tanrıların öz təqdiri də vardır. Təbiət nə qədər müstəqilləşir, tanrılar ondan nə qədər çəkilirsə, onlara qoyulmuş üçüncü fəaliyyətə bütün gözləntilər bir o qədər ciddi yönəlir, mənəvi olan bir o qədər onların əsl sahəsinə çevrilir. İndi ilahi vəzifəyə çevrilir: mədəniyyətin çatışmazlıqlarını və zərərlərini qarşılamaq, insanların birlikdə yaşayışında bir-birinə vurduqları əzabları nəzərə almaq, insanların elə də yaxşı əməl etmədikləri mədəniyyət qaydalarının icrasına nəzarət etmək. Mədəniyyət qaydalarının özünə ilahi mənşə də verilir, onlar insan cəmiyyətindən yuxarı qaldırılır, təbiətə və dünya hadisələrinə yayılır.

Beləliklə, təsəvvürlər sərvəti yaradılır — insan köməksizliyini dözüləbilir etmək ehtiyacından doğan; öz uşaqlığımızın və insan nəslinin uşaqlığının köməksizliyi xatirələrinin materialı üzərində qurulan. Aydın görünür ki, bu sərvət insanı iki istiqamətdə qoruyur: təbiətin və təqdirin təhlükələrindən, habelə insan cəmiyyətinin özündən gələn zərərlərə qarşı. Vahid məzmunla bu belə səslənir: bu dünyadakı həyat bir ali məqsədə xidmət edir — onu asanlıqla dərk etmək olmur, amma şübhəsiz ki, o, insan təbiətinin mükəmməlləşməsini bildirir. Görünür, insanın mənəvi varlığı — ruhu ki, əsrlər boyu o qədər yavaş və istəksizcə bədəndən ayrılıb — bu ucalığın və yüksəlişin obyekti olmalıdır. Bu dünyada nə olursa olsun, hər şey bizdən ali bir zəkanın niyyətlərinin icrasıdır — o, izlənilməsi çətin yollarla və dolanbaclarla gedir, nəhayət, hər şeyi xeyrə, yəni bizə xoş gələnə yönəldir. Hər birimizin üstündə mərhəmətli, yalnız görünüşdə sərt bir ilahi qayğı durur; o, bizə buraxmır ki, son dərəcə qüdrətli və şafqatsız təbiət qüvvələrinin oyuncağına çevrilək; ölümün özü də məhv deyil, cansız qeyri-üzviyə qayıtmaq deyil — o, yüksək inkişaf yolunda duran yeni bir varlıq formasının başlanğıcıdır. O bir tərəfdən: öz mədəniyyətlərimizin qoyduğu əxlaq qanunları bütün dünya hadisələrinə də hakimdir, yalnız onları ən ali məhkəmə instansiyası qat-qat böyük qüdrət və ardıcıllıqla qoruyur. Nəhayət, bütün xeyir öz mükafatını, bütün şər cəzasını tapır — bu həyat formasında olmasa da, ölümdən sonra başlayan sonrakı varlıqlarda. Beləliklə, həyatın bütün dəhşətləri, əzabları və sərtlikləri ləğv edilməyə məhkumdur; ölüm sonrası həyat — yer üzündəki həyatımızı davam etdirən, necə ki, spektrin görünməz hissəsi görünənə birləşdirilir — bizim burada bəlkə də əskik saydığımız bütün kamilliyi gətirir. Bu axını idarə edən ali dərrakət, onda özünü göstərən sonsuz mərhəmət, onda qələbə çalan ədalət — bunlar bizim də, bütün dünya ilə birlikdə yaradan ilahi varlıqların xüsusiyyətləridir. Daha doğrusu — tək bir ilahi varlığın, bizim mədəniyyətimizdə qədim zamanların bütün tanrılarının sıxılıb məhz ona çevrildiyi varlığın. İlahi keyfiyyətlərin belə cəmlənməsinə ilk dəfə nail olan xalq bu irəliləyişə görə çox öyünürdü. O, hər tanrı obrazının arxasında əsrlər boyu gizlənən ata nüvəsini üzə çıxartmışdı; əslində bu, tanrı ideyasının tarixi başlanğıclarına qayıdış idi. İndi, tanrı tək olduğuna görə, ona münasibətlər uşağın ataya olan münasibətinin səmimiliyini və qüvvətini geri qazana bilərdi. Amma ata üçün bu qədər iş görüldüysə, mükafat da istənilirdi — heç olmasa tək sevilən uşaq olmaq, seçilmiş xalq olmaq. Xeyli sonra dindar Amerika iddia edir ki, o «Tanrının öz ölkəsidir» (God's own country) — və insanların tanrını ehtiram etdiyi formalardan biri üçün bu həqiqətə də uyğundur.

Bir az əvvəl yekunlaşdırılan dini təsəvvürlər təbii ki, uzun inkişaf yolu keçib, müxtəlif mədəniyyətlər tərəfindən müxtəlif mərhələlərdə saxlanılıblar. Mən elə bir inkişaf mərhələsini seçdim ki, o, təxminən bu günkü ağ, xristian mədəniyyətimizin son quruluşuna uyğundur. Asanlıqla görmək olar ki, bu bütövün bütün parçaları bir-birinə eyni dərəcədə yaraşmır, bütün vacib suallara cavab verilmir, gündəlik təcrübənin ziddiyyəti isə ancaq böyük zəhmətlə rədd oluna bilir. Amma onlar bu halda da — ən geniş mənada dini olan bu təsəvvürlər — mədəniyyətin ən dəyərli sərvəti, iştirakçılarına təklif etdiyi ən qiymətli şey kimi qiymətləndirilir; yerdən sərvət çıxartmaq, insanlığı ərzaqla təmin etmək, xəstəliklərin qarşısını almaq və s. bütün sənətlərdən qat-qat yüksək qiymətlənirlər. İnsanlar güman edirlər ki, bu təsəvvürlərə tələb olunan dəyəri verməsələr, həyatı daşıya bilməyəcəklər. İndi isə sual budur: psixologiyanın işığında bu təsəvvürlər nədir, yüksək qiymətlərini hardan alırlar və utana-utana davam etmək olarsa — onların dəyəri nədir?