V. Dini təlimlər: təsnifat və tənqid

Tədqiqatın sapını yenidən götürmək üçün: deməli, dini təsəvvürlərin psixoloji mənası nədir, onları nə kimi təsnif edə bilərik? Sual ilk baxışdan heç də asan cavablanmır. Müxtəlif formul qərarlarının rədd edilməsindən sonra nəhayət birində dayanmaq olar: bunlar təlimlərdir — xarici (yaxud daxili) reallığın faktları və münasibətləri haqqında ifadələrdir, insanın özü tapmadığı bir şeyi çatdırırlar və onlara inam göstərilməsini tələb edirlər. Onlar həyatda bizim üçün ən vacib və ən maraqlı olan haqqında məlumat verdiklərindən xüsusilə yüksək qiymətləndirilirlər. Onlardan heç nə bilməyən son dərəcə savadsız sayılır; onları öz biliklərinə qatan isə özünü çox zənginləşmiş hesab etməyə haqlıdır.

Təbii ki, bu dünyanın ən müxtəlif şeyləri haqqında çoxlu belə təlimlər var. Hər dərs saatı onlarla doludur. Coğrafi təlimi seçək. Orada belə eşidirik: Konstanz şəhəri Bodensee gölünün sahilindədir. Bir tələbə mahnısı əlavə edir: Kim inanmırsa, getsin, gör! Təsadüfən orada olmuşam və təsdiq edə bilirəm: gözəl şəhər geniş bir su hövzəsinin sahilindədir, onu ətrafda yaşayan hər kəs Bodensee adlandırır. Artıq bu coğrafi iddianın doğruluğuna tam əminəm. Bu arada mənə başqa bir, son dərəcə qəribə hadisə yada düşür. Mən artıq yetkin bir adam idim, ilk dəfə Afina Akropolunun təpəsində duranda — məbəd xarabalıqları arasında, mavi dənizə baxanda. Sevincimə bir təəccüb hissi qarışırdı, bu mənə belə yozum verirdi: Deməli, bu, həqiqətən də elədir, necə ki, biz məktəbdə öyrənmişdik! Onda eşitdiklərimin real həqiqətinə necə də dayaz, aciz inam qazanmışdım ki, bu gün belə təəccüblənə bilirəm! Lakin mən bu hadisənin mənasını çox vurğulamaq istəmirəm; təəccübümün başqa bir izahı da mümkündür — o vaxt ağlıma gəlməyən, tamamilə subyektiv xarakterli və yerin xüsusiyyəti ilə bağlı izah.

Deməli, bütün belə təlimlər məzmunlarına inam tələb edirlər, amma iddialarını əsaslandırmadan yox. Onlar özlərini müşahidəyə, həmçinin nəticə çıxarmağa da söykənən daha uzun bir düşüncə prosesinin qısaldılmış nəticəsi kimi göstərirlər; kim bu prosesi özü keçmək niyyətindədir, onun nəticəsini qəbul etmək əvəzinə, onlar özü bu yolu göstərir. Hər zaman əlavə də edilir: təlimin elan etdiyi bilik haradan gəlir — o, coğrafi iddialar kimi öz-özünə aydın deyildirsə. Məsələn: Yer kürə formalıdır; bunun sübutları kimi Fuko sarkacının təcrübəsi, üfüqün davranışı, Yer ətrafına üzmək imkanı göstərilir. Hamının gördüyü kimi, bütün məktəb uşaqlarını Yer ətrafına üzməyə yollamaq mümkün olmadığından, məktəb təlimlərinin «inam və etibarla» qəbul edilməsi ilə kifayətlənirlər, amma bilirlər ki, şəxsi inamın yolu açıq qalır.

Dini təlimləri eyni ölçü ilə ölçməyə cəhd edək. Onların inanılma iddiasının nəyə söykəndiyi sualını qoyanda üç cavab alırıq ki, onlar qəribə dərəcədə pis uyğun gəlirlər.

Birincisi, onlar inama layiqdirlər, çünki bizim ibtidai ata-babalarımız da onlara inanıblar; ikincisi, bizdə elə dəlillər var ki, məhz həmin qədimlikdən bizə ötürülüb; üçüncüsü isə bu təsdiq sualını qaldırmaq ümumiyyətlə qadağandır. Əvvəllər bu cəhd ən sərt cəzalarla qarşılanırdı və bu gün də cəmiyyət kiminsə onu yenidən başlatmasını görməkdən xoşnutsuzluq duymur.

Bu üçüncü məqam ən güclü şübhələrimizi oyatmalıdır. Belə bir qadağanın yalnız bir motivi ola bilər: cəmiyyət dini təlimləri üçün irəli sürdüyü iddianın qeyri-möhkəmliyini çox yaxşı bilir. Əks olsaydı, özünə inam qurmaq istəyən hər kəsə bu materialı sevincək təqdim edərdi. Ona görə də digər iki dəlilin yoxlanışına asanlıqla yatışdırıla bilməyən şübhə ilə yanaşırıq. Biz inanmalıyıq, çünki ibtidai atalarımız inanıb. Lakin bu əcdadlarımız bizdən qat-qat savadsız idilər, bizim bugün heç cür qəbul edə bilməyəcəyimiz şeylərə inanırdılar. Dini təlimlərin də bu cür ola bilmə ehtimalı oyandı. Bizə qoyub getdikləri dəlillər yazılarda yer tutub ki, onların özləri etibarsızlığın bütün əlamətlərini üzərində daşıyırlar. Onlar ziddiyyətli, dəfələrlə işlənmiş, təhrif olunmuşdurlar; həqiqi təsdiqlərdən bəhs etdikdə isə özləri təsdiqsizdirlər. Onların sözünün ilahi vəhydən gəldiyi iddia edilsə, bu çox kömək etmir — çünki bu iddianın özü artıq etibarlılığı yoxlanılmalı olan həmin təlimlərin bir parçasıdır, heç bir cümlə axır nəticədə özünü sübut edə bilməz.

Beləliklə, belə qəribə bir nəticəyə gəlirik: mədəniyyət mirasımızın məhz o bildirişləri ki, bizim üçün ən böyük əhəmiyyətə malik ola bilərlər, onlar üçün dünyanın sirlərini açmaq və həyatın əzabları ilə barışmaq məsəuliyyəti müəyyən edilib — məhz onların təsdiqi ən zəifdir. Balinaların yumurta qoymaq əvəzinə bala doğması kimi bizim üçün bu qədər biganə bir faktı, o daha yaxşı sübut edilə bilməsəydi, qəbul etməyə qərar gələ bilməzdik.

Bu vəziyyət özü-özlüyündə son dərəcə qəribə bir psixoloji problemdir. Üstəlik heç kim düşünməsin ki, dini təlimlərin sübut olunmazlığı haqqında yuxarıdakı qeydlərdə bir şey yeni var. Bu, hər zaman təcrübə etmişdir, əlbəttə ki, belə irs qoyub gedən ibtidai əcdadlar tərəfindən də. Ehtimal ki, onların çoxu bizim kimi eyni şübhələri bəsləyib, amma üzərlərində elə güclü təzyiq var idi ki, fikirlərini açıq şəkildə ifadə etməyə cürət etmədilər. O vaxtdan bəri saymaqla bitməyən insan eyni şübhələrlə əzab çəkib — onları boğmaq istəyiblər, çünki inanmağı özlərinə borc bilirdilər; bir çox parlaq intellektual bu münaqişədə uğursuzluğa uğrayıb, bir çox xarakter isə çıxış yolu axtararkən kompromislərə əl ataraq zərər görmüşdür.

Dini təlimlərin etibarlılığı üçün irəli sürülən bütün dəlillər keçmişdən gəlirsə, onda daha yaxşı qiymətləndirilə bilən bu günün də belə dəlillər verib-vermədiyinə baxmaq yerinə düşür. Dini sistemin yalnız bir parçasını belə şübhədən çıxarmaq müyəssər olsaydı, bütöv sistem bununla son dərəcə inamlılıq qazanardı. Məhz burada spiritistlərin fəaliyyəti başlayır — onlar fərdi ruhun davamlılığına inanırlar və dini təlimin bu bir cümləsini bizə şübhəsiz nümayiş etdirmək istəyirlər. Təəssüf ki, onlara öz ruhlarının görünmələri və ifadələrinin yalnız öz ruhi fəaliyyətlərinin məhsulu olduğunu rədd etmək müyəssər olmur. Onlar ən böyük insanların, ən görkəmli düşünürlərin ruhlarını çağırıblar, amma onlardan aldıqları bütün sözlər və məlumatlar o qədər uşaqcasına, o qədər umidsiz dərəcədə mənasız idi ki, ruhlarda başqa bir şey — yalnız onları çağıran insanlar dairəsinə uyğunlaşma qabiliyyəti inamlı sayıla bilir. İndi iki cəhdi yada salmaq lazımdır — onlar problemdən qaçmağa təlaşla səy göstərənlərin təəssüratını verirlər. Biri qüvvəyə söykənən təbiətlidir, köhnədir, digəri incə və müasirdir. Birincisi kilsə atasının «Credo quia absurdum»sidir. Bu deməkdir: dini təlimlər ağlın tələblərindən kənarda dururlar, onlar ağldan üstündür. Onların həqiqətini daxilən hiss etmək lazımdır, dərk etməyə ehtiyac yoxdur. Lakin bu credo yalnız öz-özünə etiraf kimi maraqlıdır, güc hökmü kimi onun məcburi qüvvəsi yoxdur. Mən hər bir mənasızlığa inanmağa məcbur olmalıyıqmı? Əgər yoxsa, niyə məhz bu? Ağldan yuxarı instansiya yoxdur. Əgər dini təlimlərin həqiqəti bu həqiqətə şahidlik edən daxili təcrübədən asılıdırsa, belə nadir təcrübəsi olmayan çoxsaylı insanlarla nə edirlər? Bütün insanlardan sahib olduqları ağıl qabiliyyətini tətbiq etməyi tələb etmək olar, amma yalnız az bir hissədə mövcud olan motivə bütün üçün etibarlı məcburiyyət qurmaq olmaz. Kimisə onu dərin sarıdıcı ekstatik vəziyyətdən dini təlimlərin real həqiqəti haqqında sarsılmaz əminlik qazanıbsa, bu, başqasına nə deməkdir?

İkinci cəhd «Als ob» fəlsəfəsinin cəhdidir. O izah edir ki, düşüncə fəaliyyətimizdə bol-bol belə fərziyyələr var ki, onların əsassızlığını, hətta mənasızlığını tam görürük. Onlara fiksiyalar deyilir, amma müxtəlif praktik motivlərdən özümüzü elə aparmalıyıq, guya bu fiksiyalara inanırıq. Bu, insan cəmiyyətinin saxlanması üçün müqayisə olunmaz əhəmiyyətli olan dini təlimlərə də tətbiq olunur.

Bu mülahizə «Credo quia absurdum»dan uzaq deyil. Lakin məncə, «Als ob»un tələbi yalnız bir filosofun irəli sürə biləcəyi cürdür. Fəlsəfə incəlikləri ilə düşüncəsində təsir olunmayan insan onu heç vaxt qəbul edə bilməyəcək — onun üçün mənasızlığın, ağla ziddliyin etirafı ilə hər şey bitibdir. Onu məhz öz ən vacib mənafelərini idarə edərkən başqa bütün adi işlərində tələb etdiyi zəmanətlərdən imtina etməyə məcbur etmək olmaz. Mən öz uşaqlarımdan birini xatırlayıram — o erkəndən həqiqətpərvərliyə xüsusi vurğu ilə fərqlənirdi. Uşaqlara nağıl danışanda, onlar dindarcasına qulaq asarkən, o yanına gəlib soruşardı: Bu, həqiqi hekayətdir? İnkar edildikdən sonra o, etinasız üz ilə gedib çıxırdı. Gözləmək olar ki, insanlar dini nağıllara qarşı tezliklə oxşar davranacaqlar — «Als ob»un müdafiəsinə baxmayaraq.

Lakin insanlar hazırda hələlik tam başqa cür davranırlar və keçmiş dövrlərdə dini təsəvvürlər təsdiqsizliyi mübahisəsiz olmasına baxmayaraq insanlığa ən güclü təsiri göstərmişlər. Bu, ən nəcib insanların uydurduğu, nəcib hissənin qəlbinin bağlı olduğu və ondan alınması mümkün olmayan anlayış quruluşlarıdır. Biz bunu heç vaxt etmək istəmirik — bütün bunları praktik fiksiya kimi mövcud buraxırıq, nəzəri həqiqət kimi isə o ölüb gedir.» yeni bir psixoloji problemdir. Biz soruşmalıyıq: bu təlimlərin daxili gücü nədədir, hansı hal onlara ağıl təsdiqindən asılı olmayan təsir qüvvəsini verir?

1) «Als ob» filosofunun başqa düşünürlərə də yad olmayan bir baxışı irəli sürməsinə, ümid edirəm, haqsızlıq etməyəcəyəm. Bax: H. Vaihinger, Die Philosophie des Als ob, yeddinci və səkkizinci nəşr, 1922, s. 68: «Biz fiksiya dairəsinə yalnız biganə, nəzəri əməliyyatları deyil, ən nəcib insanların düşünüb yaratdığı, bəşəriyyətin daha nəcib hissəsinin qəlbinin bağlı olduğu və ondan qoparıb ala bilmədiyi anlayış quruluşlarını da fiksiya dairəsinə daxil edirik. Biz də bunu heç də etmək istəmirik — praktik fiksiya kimi bütün bunları olduğu kimi saxlayırıq, nəzəri həqiqət kimi isə o, yox olub gedir.«