VIII. Mədəniyyətin rasional əsaslandırılması

Güman etmək olardı ki, bu son təklifin icrası yolunda xüsusi çətinliklər dayanmır. Doğrudur, onda bir şeydən imtina edilir, amma bəlkə daha çox şey qazanılır və böyük təhlükə də dəf edilir. Amma insan buna qorxu ilə yanaşır — guya bununla mədəniyyəti daha da böyük təhlükəyə atırıq. Müqəddəs Bonifatsi saksların müqəddəs sayıb sitayiş etdikləri ağacı kəndikdə, ətrafda duranlar bu cürbatlığın nəticəsi kimi dəhşətli bir hadisə gözləyirdilər. O baş vermədi və sakslar vəftiz qəbul etdilər.

Mədəniyyət nəfsinə düşən, yolunu kəsən və ya malına can atan qonşunu öldürməmək əmrini qoyduqsa, bunu açıq-aydın insan birgə həyatının maraqları üçün etdi, hansı ki, əks halda icraolunmaz olardı. Axı qatil öldürülənin qohumlarının qisasını və bu qəddarlığa özləri də elə o qədər meyl bəsləyən başqalarının kor həsədini öz üzərinə çəkərdi. Deməli, o, qisasından və ya qarətində uzun sevinməyəcək — əksinə, özü də tezliklə öldürüləcəyi gözləniləcək. Hətta istisnasız gücü və ehtiyatıyla tək rəqibindən qorunsa belə, daha zəiflərin birləşməsi qarşısında məğlub olmalı olacaq. Belə birləşmə yaranmasaydı, qətllər sonsuz davam edərdi və son — insanların bir-birini məhv etmələri olardı. Tək fərdlər arasında elə vəziyyət olardı, hansı ki, Korsikada hələ də ailələr arasında, başqa yerlərdə isə yalnız millətlər arasında davam edir. Mövcudluq qeyri-müəyyənliyinin hamı üçün bərabər təhlükəsi indi insanları bir cəmiyyətə birləşdirir — cəmiyyətə ki, o, fərdə öldürməyi qadağan edir və qadağanı pozanın birgə öldürülməsi hüququnu özündə saxlayır. Bu artıq ədalət və cəzadır. Amma qətl qadağasının bu rasional əsaslandırılmasını biz irəli sürmürük — biz iddia edirik ki, qadağanı allah vermişdir. Deməli, özümüzə onun niyyətlərini güman etməyə cürət edirik və belə nəticəyə gəlirik: o da istəmir ki, insanlar bir-birini məhv etsinlər. Belə davranmaqla mədəniyyət qadağasını tam xüsusi təmtəraqlılıqla geyindiririk, amma bununla riskə giririk: qadağanın riayət olunmasını allaha inamdan asılı edirik. Bu addımı geri götürsək, öz iradəmizi artıq allaha yazmasaq və sosial əsaslandırma ilə kifayətlənsək, biz o mədəniyyət qadağasının təmtəraqlı müqəddəsləşdirilməsindən imtina etmiş olarıq, amma o biri tərəfdən onun təhlükəyə düşməsinin qarşısını da almış olarıq. Amma başqa bir qazancımız da olur. Bir növ yayılma və ya yoluxma yolu ilə müqəddəslik, toxunulmazlıq, — istərdim desəm, axirətilik — xarakteri bir neçə böyük qadağadan bütün qalan mədəni quruluşlara, qanunlara və göstərişlərə yayılıb. Amma müqəddəslik haləsi çox vaxt onlara yaraşmır; onlar yalnız bir-birini ləğv edirlər — vaxta və yerə görə zidd qərarlar verdiklərinə görə — başqa cəhətlərdən də insan acizliyinin bütün əlamətlərini nümayiş etdirirlər. Onların arasında asanlıqla seçilir o, hansı ki, yalnız uzağı görməyən qorxaqlığın məhsulu, darürekli maraqların ifadəsi və ya yetərsiz ön şərtlərdən çıxarıldır. Onlara yönəldiləcək tənqid istənilməz dərəcədə başqalarına — daha yaxşı əsaslanmış mədəni tələblərə — olan sayğıyı da aşağı salır. Allahın özünün nə tələb etdiyini və nəyin əksinə hamıqüdrətli parlamentin və ya uca məhkəmənin avtoritetindən törədiyini ayırmaq ağır iş olduğundan, allahı hər şeydən əvvəl oyundan kənar saxlamaq və bütün mədəni quruluşların və göstərişlərin saf insan mənşəyini vicdanla etiraf etmək şübhəsiz üstünlük olardı. Tələb edilən müqəddəsliklə birlikdə bu əmrlərin və qanunların sərtliyi və dəyişməzliyi də yıxılardı. İnsanlar anlayardılar ki, bunlar onları hökm altına almaq üçün yox, əksinə onların maraqlarına xidmət etmək üçün yaradılıblar; onlara daha mehriban münasibət bəsləyərdilər və onların ləğvi yerinə yalnız təkmilləşdirilmələrini məqsəd qoyardılar. Bu, mədəniyyət təzyiqi ilə barışığa aparan yolda mühüm irəliləyiş olardı.

Mədəniyyət qaydalarını tam rasional əsaslandırmağa, yəni onların sosial zəruriliyə endirilməsinə dair müdafiə sözümüz burada birdən bir şübhə ilə kəsilir. Qətl qadağasının yaranmasını biz nümunə seçmişdik. Bəs bizim təqdimatımız tarixi həqiqətə uyğun gəlirmi? Qorxuruq ki, xeyr — o, görünür, yalnız rasionalist qurulmadır. Məhz insan mədəniyyət tarixinin bu parçasını psixoanalizin köməyi ilə öyrənmişik və bu cəhdlərə söykənərək deməliyik: əslində hər şey başqa cür idi. Təmiz ağıl motivləri bugünkü insanda da ehtiraslı meyllərə qarşı az nəticə verir; o ilkin dövrün insan heyvanında isə nə qədər aciz olmalıydı! Bəlkə onun nəsilləri bu gün də əngəlsiz şəkildə bir-birini öldürərdilər, əgər o qətllər arasında biri olmasaydı — ibtidai atanın qətli, hansı ki, müqavimətsiz, ağır nəticəli hiss reaksiyası çağırmışdı. Məhz ondan bu əmr törəyib: öldürməyəcəksən; totemizmdə o yalnız atasının əvəzinə aid idi, sonra başqalarına genişləndirildi, bu gün də istisnasız icra olunmur.

Amma həmin ibtidai ata — burada təkrar etməyə ehtiyac duymadığım izahatlarla — allahın ilkin obrazı olmuşdur, sonrakı nəsillərin allah qiyafəsini yaratdığı model idi. Deməli, dini təsvir haqlıdır: allah həqiqətən də o qadağanının yaranmasında iştirak edib, onu sosial zəruriliyin dərki yox, onun təsiri yaratmışdır. İnsan iradəsinin allaha keçirilməsi də tam haqlıdır: insanlar bilirdilər ki, atanı zorla aradan qaldırıblar və cürbatlıqlarına reaksiyada bundan sonra onun iradəsinə hörmət etməyi qarşılarına məqsəd qoydular. Deməli, dini təlim bizə tarixi həqiqəti çatdırır — əlbəttə, müəyyən dəyişmə və qılıq altında; bizim rasional təqdimatımız isə onu inkar edir. İndi görürük ki, dini təsəvvürlərin xəzinəsi yalnız arzu gerçəkləşmələrini deyil, əhəmiyyətli tarixi yadigarları da saxlayır. Keçmişlə gələcəyin bu əməkdaşlığı — dinə necə də müqayisəolunmaz qüdrət bəxş etməlidir! Amma bəlkə bir analogiyanın köməyi ilə bizdə başqa bir dərketmə də aydınlaşır. Anlayışları onların böyüdüyü torpaqdan uzağa daşımaq yaxşı deyil, amma bu uyğunluğu ifadə etməliyik. İnsan uşağı haqqında bilirik ki, o, mədəniyyətə doğru inkişafını sağ-salamat keçə bilməz — bir dəfə daha aydın, bir dəfə daha az aydın nevroz mərhələsindən keçmədən. Ona görə ki, uşaq sonrakı üçün yararsız həvəs tələblərinin çoxunu rasional ruhi işlə baskı altına ala bilmir, onları itirilmə aktları ilə ram etməlidir, onların arxasında isə adətən qorxu motivi dayanır. Bu uşaq nevrozlarının çoxu böyümə müddətində öz-özünə üstələnir, xüsusən uşaqlığın məcburi nevrozları bu taleyi yaşayır. Qalanla isə sonra psixoanalitik müalicə hesablaşacaq. Tam oxşar şəkildə güman etmək lazım gələrdi ki, insanlıq bütövlükdə əsrlər boyu inkişafında nevrozlarla analoji vəziyyətlərə düşür, üstəlik eyni səbəblərə görə — çünki biliksizliyi və intellektual zəifliyi dövrlərində insan birgə həyatı üçün labüd həvəs imtinalarını yalnız afektiv qüvvələrlə həyata keçirə bilirdi. Qədimdə baş vermiş itirilməbənzər proseslərin çöküntüləri mədəniyyətə hələ uzun müddət qalıb. Din ümumiinsan məcburi nevrozu olardı — uşağın nevrozu kimi o, Ödipus kompleksindən, ata münasibətindən törəyirdi. Bu baxışla gözləmək olardı ki, dindən üz çevirmək böyümə prosesinin qədərli və amansızlığı ilə həyata keçməlidir və biz elə indi məhz bu inkişaf fazasının ortasındayıq.

Onda bizim davranışımız anlayışlı tərbiyəçinin nümunəsinə uyğun olmalıdır — hansı ki, qarşıda duran yenidənquruluşa müqavimət göstərmir, əksinə onu dəstəkləməyə və onun yaranışının zorakılığını əngəlləməyə çalışır. Dinin mahiyyəti əlbəttə bu analogiya ilə tükənmir. Bir tərəfdən o, yalnız fərdi məcburi nevrozun verdiyi qədər məcburi məhdudiyyətlər gətirirsə, o biri tərəfdən reallığın inkarı ilə arzu illuziyaları sistemini saxlayır — hansı ki, biz onu ayrılıqda yalnız amentia halında, xoşbəxtlikli hallüsinatorik çaşıqlıqda görürük. Bunlar sosial fenomeni anlamaq üçün cəhdlərimizdə yalnız müqayisələrdir; fərdi patologiya bizə buna tamhüquqlu qarşılıq vermir. Dinin məcburi nevrozla analogiyası hansı detallara qədər izlənilə bilir, din yaranışının xüsusiyyətlərinin və talelərinin nə qədəri bu yolla anlaşılır — buna (mənim və xüsusən T. Raykın tərəfindən) dəfələrlə işarə olunub. Buna yaxşı uyğun gəlir də: dindar müəyyən nevrotik xəstəliklər təhlükəsindən yüksək dərəcədə qorunmuşdur; ümumi nevrozun qəbulu onu fərdi nevroz qurma vəzifəsindən azad edir.

Bəzi dini təlimlərin tarixi dəyərinin dərk olunması bizim onlara olan sayğımızı artırır, amma mədəni qaydaların motivləşdirilməsindən onları çəkmək təklifimizi dəyərsiz etmir. Əksinə! Bu tarixi qalıqların köməyi ilə bizdə dini təlimlərin — necə deyərlər — nevrotik qalıqlar kimi anlayışı əmələ gəldi və indi demək haqqımız var: güman ki, vaxtı çatıb — nevrotikin analitik müalicəsindəki kimi — sıxışdırmanın uğurlarını rasional ruhi işin nəticələri ilə əvəz etməyə. Bu yenidənqurmada iş mədəni qaydaların təmtəraqlı müqəddəsləşdirilməsindən imtina ilə bitməyəcək, onların ümumi nəzərdən keçirilməsi çoxları üçün ləğvə gətirib çıxaracaq — bu, əvvəlcədən görünür, amma çətin ki, kədər doğursun. Bizim qarşımıza qoyulan insanları mədəniyyətlə barışdırmaq vəzifəsi bu yolla geniş ölçüdə həll olunacaq. Mədəniyyət qaydalarını rasional motivləşdirəndə tarixi həqiqətdən imtinaya görə bizə qəm olmamalıdır. Dini təlimlərin saxladığı həqiqətlər elə dəyişdirilib və sistemli şəkildə geyindirilib ki, insanların kütləsi onları həqiqət kimi tanıya bilmir. Bu, elə haldır, sanki uşağa deyirik: leylək yeni doğulanları gətirir. Bununla da biz həqiqəti simvolik pərdə altında söyləyirik, çünki bilirik bu böyük quş nə deməkdir. Amma uşaq bilmir, o, yalnız dəyişdirilən hissəni eşidir, özünü aldanmış sayır, biz isə bilirik, onun böyüklərə güvənməməsi və itaətsizliyi necə-tez-tez məhz bu təəssürata yapışır. Bizə elə inam gəlib çatıb ki, həqiqətin bu cür simvolik pərdələnmə ilə çatdırılmasından imtina etmək və uşağa real münasibətlərin bilgisini onun intellektual səviyyəsinə uyğunlaşdırmaqla əsirgəməmək daha yaxşıdır.