IX. Oponentin etirazları: ağılın primatı

»Siz bir-birinə uyğunlaşdırmaq çətin olan ziddiyyətlərə yol verirsiniz. Əvvəla iddia edirsiniz ki, sizinki kimi yazı tamamilə zərərsizdir. Belə mülahizələrdən kiməsə öz dini inamını qoparmaq olmayacaq. Amma sonradan görünür ki, sizin niyyətiniz məhz bu inamı sarsıtmaqdır, onda sual etmək olar: onu ümumiyyətlə niyə dərc edirsiniz? Başqa yerdə isə siz yenə etiraf edirsiniz ki, kimisə allaha artıq inanmadığını öyrənmək təhlükəli, hətta çox təhlükəli ola bilər. O, o qədərə qədər itaətkar idi, indi isə mədəniyyət qaydalarına itaəti bir kənara atır. Mədəniyyət əmrlərinin dini motivləşdirilməsi mədəniyyət üçün təhlükədir deyə bütün mülahizəniz dindarın dindarlıqdan çıxarıla bilməsi gümanına söykənir, bu isə tam ziddiyyətdir.«

»Başqa bir ziddiyyət ondadır ki, siz bir tərəfdən etiraf edirsiniz: insan zəka ilə idarə olunmur, onu ehtirasları və həvəs tələbləri idarə edir, o biri tərəfdən isə təklif edirsiniz ki, mədəniyyətə itaətinin affektiv əsasları rasional ilə əvəz olunsun. Bunu kim anlayar.* Mənə elə gəlir — ya biri, ya o biri.«

»Əlavə olaraq, siz tarixdən heç nə öyrənməmisinizmi? Dini ağılla əvəz etdirmək cəhdi onsuz da bir dəfə edilmişdir — rəsmi şəkildə və böyük miqyasda. Fransa inqilabını və Robespyer yadınıza salmısınız? Amma bu təcrübənin qısaömürlülüyünü və acınacaqlı uğursuzluğunu da. Onu indi Rusiyada təkrarlayırlar; bizə necə bitəcəyini merak etmək lazım deyil. Elə güman etmək olmazmı ki, insan dindən imtina edə bilməz?« »Siz özünüz dediniz ki, din məcburi nevrozdandan daha çox şeydir. Amma onun bu o biri üzündən söz açmadınız. Sizə nevrozla analojiyanı aparmaq bəs edir. İnsanları nevrozdan azad etmək lazımdır. Bununla birlikdə başqa nə itirilir, sizi maraqlandırmır.«

Ziddiyyət görüntüsü, güman ki, mürəkkəb şeyləri çox tələsik işlədiyimdən əmələ gəlib. Bir hissəsini sonradan yerinə yetirərik. Hələ də iddia edirəm ki, yazım bir cəhətdən tamamilə zərərsizdir. İnananlardan heç biri bu və ya oxşar mülahizələrdən öz inamında sarsılmayacaq. Dindarın dinin məzmununa müəyyən zərif bağları vardır. Əlbəttə, saymaqla bitməyən çoxlu başqaları da var ki, onlar eyni mənada dindar deyillər. Onlar mədəniyyət qaydalarına itaətkardır, ona görə ki, dinin hədələri onları qorxudur, dindən də onda qorxurlar, ta ki, onu özünü məhdudlaşdıran reallığın bir hissəsi kimi qəbul etsinlər. Məhz onlar qopurlar, ta ki, onun real dəyərinə inamı buraxmaq onların əlinə keçir, amma burada da mülahizələrin təsiri yoxdur. Dindən qorxmağı onda buraxırlar, görürlərsə ki, başqaları da qorxmurlar; mən onların haqqında iddia etmişəm ki, dini təsirin süqutu haqqında onlar öyrənərdilər, yazımı dərc etməsəm də. Amma elə güman edirəm ki, siz mənə tutduğunuz başqa ziddiyyətə özünüz daha böyük əhəmiyyət verirsiniz. İnsanlar ağıl səbəblərinə o qədər az əlçatandırlar, həvəs arzuları ilə tam idarə olunurlar. Deməli niyə onlardan həvəs ödənilməsini almaq və onu ağıl səbəbləri ilə əvəz etmək istənilsin? Əlbəttə, insanlar belədir, amma soruşmusunuzmu, onlar belə olmalıdırmı, ən dərin təbiətləri onları buna məcbur edirmi? Antropoloq uşaqlarının başını erkən yaşlardan sarğılarla dəyişdirmə adətinə riayət edən xalqın kəllə indeksini göstərə bilərmi? Düşünün: sağlam uşağın parlaq zəkası ilə orta yetkinin zəif düşüncəliliyi arasındakı kədərli ziddiyyət haqqında. Məhz dini tərbiyənin bu nisbi pöhrələnməyə böyük payda günahkar olmasına elə də imkan yoxdurmu? Məncə, təsirsiz qalmış uşaq allah və bu dünyanın o tayındakı əşyalar haqqında düşüncələr qurmağa başlamazdan əvvəl çox vaxt keçər. Bəlkə bu düşüncələr sonra onun ulu əcdadlarında getdikləri eyni yolları tutardı, amma insan bu inkişafı gözləmir, ona dini təlimləri elə vaxtda verirlər ki, uşağın nə onlara marağı var, nə də əhatəsini dərk etmək qabiliyyəti. Cinsi inkişafın gecikdirilməsi və dini təsirin vaxtından əvvəl salınması — bunlar bugünkü pedaqoqikanın proqramının iki əsas məqamıdır, elə deyilmi? Uşağın düşüncəsi oyananda dini təlimlər artıq toxunulmaz olurlar. Amma sizcə, düşüncə funksiyasının möhkəmlənməsi üçün ona bu qədər əhəmiyyətli sahəni cəhənnəm cəzaları hədələri ilə qapamaq düzgün mülahizədirmi? Dini təlimlərin ona çatdırdığı bütün mənasızlıqları tənqidsiz qəbul etməyə, üstəlik onların arasındakı ziddiyyətləri gözdən yayınmağa bir dəfə özünü vərdiş etdirmiş kimsənin zəif düşüncəliliyi bizi çox təəccübləndirməməlidir. Amma həvəsliliyimizi cilovlamaq üçün başqa vasitəmiz yoxdur — yalnız zəkamız. Düşüncə qadağalarının hakimiyyəti altında olan şəxslərdən psixoloji idealı — zəkanın primatını — əldə etməyi necə gözləmək olar ki? Siz bilirsiniz də ki, qadınlara ümumiyyətlə adlanan »fizioloji zəifbəşlik«, yəni kişininkindən aşağı zəka yazırlar. Faktın özü mübahisəlidir, onun yozumu şübhəlidir, amma bu intellektual pöhrələnmənin ikincil təbiətinin bir arqumenti ondadır ki, qadınlar erkən qadağanın sərtliyindən əziyyət çəkiblər: düşüncələrini ən çox maraqlandıran şeyə, yəni cins həyatının problemlərinə yönəltmək qadağan olunub. Cins düşüncə maneəsi ilə yanaşı dini və ondan törəyən sadiq maneə insanın erkən illərinə təsir göstərdikdə, biz əslində onun necə olduğunu deyə bilmirik.

Amma istəyirəm öz həvəsimi bir az yumşaldıb imkanı da qəbul edim: bəlkə mən də bir illuziyanın dalınca gedirəm. Bəlkə dini düşünmə qadağasının təsiri mənim güman etdiyim qədər dəhşətli deyil, bəlkə məlum olar ki, insan təbiəti eyni qalır — tərbiyəni dinə tabe etmək üçün sui-istifadə etməsək belə. Bunu bilmirəm və siz də bilməyə bilməzsiniz. Hazırda bu həyatın yalnız böyük problemləri həllolunmaz görünmür — çoxlu daha kiçik sualın qərarı da çətindir. Ama mənə etiraf edin ki, burada gələcəyə dair ümid üçün bir haqlılıq var, bəlkə də mədəniyyəti zənginləşdirə biləcək bir xəzinə çıxarılmaqdadır, dinsiz tərbiyə sınağına girişmək səyə dəyər. Əgər o, qaneedici alınmazsa, islahatdan əl çəkməyə və əvvəlki, sırf təsviri qənaətə dönməyə hazıram: insan zəkası zəif olan, öz həvəs arzularının hökmü altında yaşayan bir varlıqdır.

Başqa bir məqamda sizinlə tam, heç bir qoruqsuz razıyam. Dini zorla və bir zərbə ilə ləğv etməyə cəhd əlbəttə mənasız bir girişimdir. Əvvəla ona görə ki, umudu yoxdur. Dindar öz inamını əlindən alıtmağa qoymaz — nə dəlillərlə, nə də qadağalarla. Amma bəzilərində alınarsa, bu, qəddarlıq olardı. Onilliklər boyu yuxu dərmanı qəbul etmiş insan təbii ki, bu vəsait alındıqda yata bilmir. Dini təsəllilərin təsirini narkotikin təsiri ilə tutuşdurmaq haqqının olduğunu Amerikada baş verən bir hadisə gözəl göstərir. Orada indi insanlardan — görünür, qadın hakimiyyətinin təsiri ilə — bütün oyadıcı, sərxoşedici və ləzzət verən vasitələri almaq, əvəzində isə onları allah qorxusu ilə çox-qolbaş doyurmaq istəyirlər. Bu sınağın nəticəsinə maraq göstərmək də lazım deyil.

Deməli, siz insanın dini illuziyanın təsəllisindən ümumiyyətlə məhrum ola bilməyəcəyini, onsuz həyatın ağırlığını, qəddar reallığı dözə bilməyəcəyini nəticə çıxarırsınızsa, mən etiraz edirəm. Bəli, sizin ona uşaqlıqdan bəri şirin — yaxud acı-şirin — zəhər süzdüyünüz insan üçün deyil. Amma o biri, ölçülü böyüdülən? Bəlkə, nevrozdan əziyyət çəkməyənə onu yatırtmaq üçün intoksikasiyaya da ehtiyac olmur. Əlbəttə, insan o zaman çətin vəziyyətə düşəcək: öz bütün acizliyini, dünya mexanizmindəki əhəmiyyətsizliyini etiraf etməli olacaq, artıq yaradılışın mərkəzi deyil, artıq xeyirxah təqdirin zərif qayğısının obyekti də deyil. O, atası evini tərk etmiş uşaq vəziyyətində olacaq — o evdə ona necə isti və rahat idi. Amma doğurdanmı, infantilizm aşılmağa müqəddərdir? İnsan əbədi uşaq qala bilməz, nəhayət çölə, «düşmən həyata» çıxmalıdır. Buna «reallığa tərbiyə» demək olar. Sizə hələ də bildirməliyəm ki, yazımın yeganə niyyəti bu tərəqqinin zəruriliyinə diqqət çəkməkdir? Güman, qorxursunuz ki, o, ağır sınaqdan keçə bilməyəcək? Yaxşı, hər halda ümid edək. Öz gücünə arxalanmalı olduğunu bilmək artıq bir şey deməkdir; onda insan onu düzgün işlətməyi öyrənir. İnsan tamamilə vasitəsiz deyil: onun elmi tufan dövrlərindən bəri ona çox şey öyrədib və gücünü daha da artıracaq. Böyük tale zərurətlərinə gəlincə — onlara çarə yoxdur — insan onları məhz təslimiyyətlə dözməyi öyrənəcək. Nəyə yarayır ona Ayda iri torpaq mülkünün görüntüsü — elə ki, məhsulundan hələ heç kim heç nə görməyib? Bu yerdə vicdanlı xırda əkinçi kimi o, öz torpağını elə işləməyi biləcək ki, o da onu doydsun. Gözləntilərini öbür dünyadan geri çəkib azad olmuş bütün qüvvələrini yer üzündəki həyata cəmləməklə o, ehtimal ki, nail olacaq: həyat hamı üçün dözüləndir və mədəniyyət artıq heç kimi əzməsin. Onda o, peşmançılıq duymadan, öz inamsız yoldaşlarımızdan biri ilə deyə biləcək: Göyü mələklərə və sərçələrə buraxacağıq.