I. Xüsusi adların unudulması

1898-ci il „Psixiatriya və Neyrologiya Aylıq Jurnalı“nın cildində „Unutqanlığın psixi mexanizmi haqqında“ başlığı altında kiçik bir məqalə dərc etmişdim; onun məzmununu burada təkrarlayacaq və daha ətraflı müzakirələr üçün əsas götürəcəyəm. Orada özünümüşahidəmə əsaslanan psixoloji təhlil vasitəsilə xüsusi adların müvəqqəti unudulmasının tez-tez rast gəlinən halını aydın nümunə üzərində araşdırmış və nəticəyə gəlmişəm ki, psixi funksiyanın — yəni xatırlamanın — uğursuzluğuna aid olan bu adi və praktik baxımdan çox da əhəmiyyətli olmayan fərdi hadisə, fenomenin ənənəvi qiymətləndirilməsindən qat-qat uzağa gedən izaha imkan verir.

Əgər çox səhv etmirəmsə, insanın niyə bu qədər tez-tez, tanıdığını güman etdiyi bir adı xatırlamadığını izah etməsi tələb olunan bir psixoloq, sadəcə olaraq cavab verib kifayətlənərdi: xüsusi adlar digər yaddaş məzmunlarına nisbətən daha asan unudulur. O, xüsusi adlara verilən bu üstünlüyün inandırıcı səbəblərini irəli sürərdi, lakin prosesin başqa şərtlərlə bağlı olduğunu ehtimal etməzdi.

Mənim üçün müvəqqəti ad unudulması fenomeninə dərindən müraciət etmək üçün əsas, bütün hallarda olmasa da, ayrı-ayrılıqda kifayət qədər aydın müşahidə edilə bilən bəzi detalların diqqətə çarpılması oldu. Bu cür hallarda yalnız unutmaqla qalmır, həm də yanlış xatırlanır. İtirilmiş adı tapmağa çalışan şəxsin şüuruna başqa — əvəzedici adlar — çıxır; bunlar dərhal yanlış kimi tanınır, lakin böyük inadla yenidən və yenidən ortaya çıxır. Axtarılan adın reproduksiyasına (xatırlanmasına) gətirib çıxarmalı olan proses sanki yerini dəyişmiş və beləliklə, yanlış əvəzlənməyə səbəb olmuşdur. Mənim fərzim ondan ibarətdir ki, bu yerini dəyişmə psixiki ixtiyara buraxılmamışdır, əksinə, qanunauyğun və hesablanabilən yollarla həyata keçirilir. Başqa sözlə, mən ehtimal edirəm ki, əvəzedici ad(lar) axtarılan adla aşkar edilə bilən bir əlaqədədir və ümid edirəm ki, bu əlaqəni sübut edə bilsəm, ad unudulması prosesinin mahiyyətinə işıq sala bilərəm.

1898-ci ildə mənim tərəfimdən təhlil üçün seçilmiş nümunədə, Orvyeto kilsəsində „Son şeylər“ mövzusundakı möhtəşəm freskaları yaradan ustanın adı — Signorelli — ağılıma gəlməmişdi. Axtarılan adın (Signorelli) əvəzinə mənə iki başqa rəssamın adı — Botticelli və Boltraffio — gəldi; mənim hökmüm isə dərhal və qəti şəkildə onların yanlış olduğunu göstərdi. Doğru ad mənə üçüncü tərəfdən bildirildikdə, mən onu dərhal və heç bir tərəddüd olmadan tanıdım. Reproduksiyanın necə və hansı assosiasiya yolları ilə bu şəkildə — Signorellidən Botticelli və Boltraffio doğru — yerini dəyişdirdiyini araşdıran tədqiqat aşağıdakı nəticələrə gətirib çıxardı:

a) Signorelli adının itirilməsinin səbəbi nə həmin adın özündəki xüsusiyyətdə, nə də onun daxil olduğu əlaqənin psixoloji xarakterində axtarılmamalıdır. Unudulan ad mənə əvəzedici adlardan biri — Botticelli — qədər tanış idi və digər əvəzedici addan — Boltraffiodan — qat-qat çox tanış idi; Boltraffio adını daşıyan rəssam haqqında demək olar ki, Milan məktəbinə məxsus olması barədə heç nə deyə bilməzdim. Lakin ad unudulmasının baş verdiyi əlaqə mənə zərərsiz görünür və daha əlavə izahata yol açmır: Mən Dalmasiyadakı Ragusadan Herseqovinadakı bir stansiyaya qədər bir yad adamla at arabası ilə gəzirdim. İtaliyada səyahət mövzusuna keçdik və mən yol yoldaşımdan soruşdum ki, o, artıq Orvyetoda olubmu və orada ***-nun məşhur freskalarını görüb-görmədiyini.

b) Ad unudulması yalnız mən həmin söhbətdən birbaşa əvvəlki mövzunu xatırladıqda izah olunur və yeni ortaya çıxan mövzunun əvvəlki mövzu tərəfindən pozulması kimi özünü büruzə verir. Yol yoldaşıma Orvyetoda olub-olmadığını soruşmazdan bir az əvvəl biz Bosniya və Herseqovinada yaşayan türklərin adət-ənənələri haqqında danışmışdıq. Mən bu insanlarla praktika aparan bir həmkarımdan eşitdiyimi danışmışdım: Onlar həkimə tam etibar edirlər və taleyə tam razılıq göstərirlər. Əgər xəstə üçün kömək olmadığını onlara bildirmək lazımdırsa, onlar belə cavab verirlər: „Cənab, nə deyəsən? Bilirəm ki, əgər onu xilas etmək mümkün olsaydı, sən onu xilas edərdin!“ — Yalnız bu cümlələrdə Bosniya, Herseqovina, Cənab sözləri və adları var ki, bunlar Signorelli ilə Botticelli—Boltraffio arasındakı assosiasiya sırasına daxil edilə bilər.

c) Mən fərz edirəm ki, Bosniyadakı türklərin adət-ənənələri haqqındakı fikir ardıcıllığının növbəti fikri pozmaq qabiliyyəti ona görə idi ki, mən hələ bitməmişdən əvvəl ona diqqətimi yönəltmişdim. Çünki mən xatırlayıram ki, ilk hekayənin yaxınlığında yaddaşımda saxladığım ikinci bir anekdotu danışmaq istəyirdim. Bu türklər cinsi həzzə hər şeydən çox üstünlük verirlər və cinsi pozulmalarda ölüm təhlükəsi qarşısındakı təslimliyə təcavüzkar şəkildə zidd olan bir ümidsizliyə düşürlər. Həmkarımın xəstələrindən biri ona bir dəfə belə demişdi: „Sən bilirsin, cənab, əgər artıq iş görmürsə, onda həyatın dəyəri yoxdur.“ Mən bu xarakterik detalı açıqlamağı boğdum, çünki yad adamla söhbətdə bu mövzuya toxunmaq istəmirdim. Amma daha da çoxunu etdim; „Ölüm və seksuallıq“ mövzusuna bağlana biləcək fikirlərin davamından da diqqətimi yayındırdım. O vaxtlar mən Trafoydakı qısa bir istirahət zamanı bir neçə həftə əvvəl aldığım xəbərin təsirində idim. Çox əziyyət çəkdiyim bir xəstə sağalmaz cinsi pozuntu səbəbindən həyatına son qoymuşdu. Qəti bilirəm ki, Herseqovinaya həmin səyahət zamanı bu faciəvi hadisə və onunla əlaqədar hər şey şüuruma gəlməmişdi. Lakin Trafoi—Boltraffio uyğunluğu məni o vaxt diqqətimin qəsdən yayındırılmasına baxmayaraq, bu reminissensiyaların içimdə aktivləşdirildiyini fərz etməyə məcbur edir.

d) Mən Signorelli adının unudulmasını artıq təsadüfi hadisə kimi qəbul edə bilmərəm. Bu prosesdə motivin təsirini tanımalıyam. Fikirlərimi açıqlamağı (türklərin adət-ənənələri və s. haqqında) dayandırmağa və bununla əlaqədar olan, Trafoi xəbərinə qədər aparacaq fikirləri şüurdan kənarlaşdırmağa məni məcbur edən motivlər var idi. Deməli, mən bir şeyi unutmaq istəmişdim, bir şeyi sıxışdırmışdım. Şübhəsiz ki, Orvyeto ustasının adını unutmaq istəməmişdim; amma o „başqa şey“ onun adı ilə assosiativ əlaqəyə girə bildi, belə ki, mənim iradə aktım hədəfini qaçırdı və mən istəmədən birini unutdum, digərini isə qəsdən unutmaq istəyirdim. Xatırlamaqdan imtina bir məzmuna yönəlmişdi; xatırlamaqdan acizlik isə başqa bir məzmun ortaya çıxdı. Əgər imtina və acizlik eyni məzmuna aid olsaydı, bu daha sadə bir hal olardı. — Əvəzedici adlar mənə izahatdan əvvəlki qədər tam əsassız da görünmür; onlar mənə (kompromis tərzdə) həm unutduğum şeyi, həm də xatırlamaq istədiyim şeyi xatırladır və mənə göstərir ki, bir şeyi unutmaq niyyətim nə tam uğurlu, nə də tam uğursuz olub.

e) Axtarılan ad ilə sıxışdırılmış mövzu (ölüm və seksuallıq və s., Bosniya, Herseqovina, Trafoi adlarının keçdiyi) arasında qurulmuş əlaqənin tərzi çox diqqət çəkir. Burada daxil edilmiş və 1898-ci il məqaləsindən təkrarlanan sxem bu əlaqəni vizual olaraq təsvir etməyə çalışır.

Signorelli → (Bo)tticelli, (Bo)ltraffio; Herseqovina və Bosniya; Trafoi; ölüm və seksuallıq (sıxışdırılmış fikirlər) [sxem].

Bu zaman Signorelli adı iki hissəyə bölünmüşdür. Bir heca cütü əvəzedici adlardan birində dəyişməz qaytarılıb (elli), digəri isə Signor—Herr tərcüməsi sayəsində sıxışdırılmış mövzuda olan adlarla çoxsaylı və müxtəlif əlaqələr qazanıb, lakin buna görə reproduksiya üçün itirilib. Onun əvəzlənməsi elə baş verib ki, sanki „Herseqovina və Bosniya“ ad birləşməsi boyunca mənanı və hecaların akustik sərhədlərini nəzərə almadan bir yerini dəyişmə həyata keçirilib. Beləliklə, bu prosesdə adlar, bir cümlənin yazılı görüntülərinə oxşar şəkildə, rebusa çevrilmək istənən bir cümlənin simvolları kimi davranılıb. Signorelli adı əvəzinə bu yollarla əvəzedici adları yaradan bütün proses haqqında şüura heç bir məlumat verilməyib. Signorelli adının keçdiyi mövzu ilə ondan əvvəlki sıxışdırılmış mövzu arasında, eyni hecaların (və ya daha doğrusu, hərf ardıcıllıqlarının) təkrarlanması ilə bağlı olmayan bir əlaqənin ilk baxışda tapıla bilməyəcəyi görünür.

Bəlkə də qeyd etmək faydalı olar ki, psixoloqların reproduksiya və unutma şərtləri kimi qəbul etdiyi, müəyyən əlaqələr və disposisiyalarda axtarılan amillər, yuxarıdakı izahatla ziddiyyət təşkil etmir. Biz yalnız bəzi hallarda adın unudulmasına səbəb ola bilən uzun müddətdir tanınan amillərə əlavə olaraq bir motiv əlavə etmişik və bundan əlavə, yanlış xatırlama mexanizmini aydınlaşdırmışıq. Disposisiyalar bizim halımızda da vacibdir, ta ki sıxışdırılmış element axtarılan adın assosiativ olaraq əlinə keçə bilsin və onu özü ilə sıxışdırmağa apara bilsin. Daha əlverişli reproduksiya şərtlərinə malik başqa bir adda bu baş verməmiş ola bilərdi. Ehtimal edilir ki, boğulmuş element hər dəfə başqa bir yerdə özünü büruzə verməyə can atır, lakin bu uğuru yalnız ona uyğun şərtlərin qarşılandığı yerdə əldə edir. Bəzən boğulma funksional pozuntusu olmadan, və ya düzgün desək, simptom olmadan uğurla həyata keçirilir.

Yanlış xatırlama ilə birlikdə adın unudulması şərtlərinin ümumiləşdirilməsi belə verir: 1.) həmin adın unudulmasına müəyyən disposisiya, 2.) qısa müddət əvvəl baş vermiş boğulma prosesi, 3.) müvafiq ad ilə əvvəl boğulmuş element arasında xarici assosiasiya qurmaq imkanı. Sonuncu şərtin çox yüksək qiymətləndirilməli olmadığı ehtimal edilir, çünki assosiasiyaya olan aşağı tələblər nəzərə alınarsa, belə bir assosiasiya demək olar ki, bütün hallarda qurula bilər. Daha dərin və əhəmiyyətli sual budur: belə bir xarici assosiasiya həqiqətən sıxışdırılmış elementin axtarılan adın reproduksiyasını pozması üçün kifayət edən şərt ola bilərmi, yoxsa iki mövzu arasında daha intim bir əlaqə mütləq lazımdır? Səthi baxışda sonuncu tələbi rədd etmək və tamamilə fərqli məzmunlu şeylərin zamanca yan-yana gəlməsini kifayət saymaq olar. Lakin dərindən araşdırma aparıldıqda, xarici assosiasiya ilə birləşdirilmiş iki elementin (sıxışdırılmış və yeni olan) əlavə olaraq məzmun əlaqəsinə malik olduğu daha tez-tez aşkarlanır və Signorelli nümunəsində də belə bir əlaqə sübut edilə bilər.

Signorelli nümunəsinin təhlili zamanı əldə etdiyimiz anlayışın dəyəri, təbii ki, bu halı tipik və ya tək başına bir hadisə kimi qəbul edib-etməməkdən asılıdır. İndi mən iddia etməliyəm ki, yanlış xatırlama ilə birlikdə ad unudulması çox vaxt Signorelli halında həll etdiyimiz kimi baş verir. Bu fenomeni özüm üzərində müşahidə edə bildiyim demək olar ki, hər dəfə, mən onu yuxarıda qeyd olunan şəkildə sıxışdırma ilə motivasiyalanmış kimi izah edə bildim. Təhlilimizin tipik təbiəti lehinə başqa bir baxış bucağını da irəli sürməliyəm. Hesab edirəm ki, yanlış əvəzedici adların ortaya çıxmadığı hallardan, yanlış əvəzedici adların ortaya çıxdığı ad unudulması hallarını prinsipial olaraq ayırmaq hüququmuz yoxdur. Bu əvəzedici adlar bir sıra hallarda spontan olaraq gəlir; digər hallarda, spontan ortaya çıxmadıqda, diqqəti səfərbər edərək onları ortaya çıxarmağa məcbur etmək olar və onlar sonra, sanki spontan gəlmiş kimi, sıxışdırılmış element və axtarılan adla eyni əlaqələri göstərirlər. Əvəzedici adın şüura çıxması üçün iki amil əhəmiyyətli görünür: birincisi, diqqətin səfərbərliyi, ikincisi isə psixi materiala bağlı daxili şərt. İkincisini iki element arasında lazım olan xarici assosiasiyanın qurulmasının daha asan və ya çətin olmasında axtara bilərəm. Yanlış xatırlamasız ad unudulması hallarının yaxşı bir hissəsi, „Signorelli“ nümunəsinin mexanizminin keçərli olduğu əvəzedici adların yaranması hallarına belə qoşulur. Lakin mən heç bir halda bütün ad unudulması hallarının eyni qrupa aid olduğunu iddia etməyə cəsarət etməyəcəyəm. Şübhəsiz ki, çox daha sadə baş verən ad unudulması halları var. Vəziyyəti kifayət qədər ehtiyatla təsvir etmiş olarıq ki, belə deyək: Xüsusi adların sadə unudulması ilə yanaşı, sıxışdırma ilə motivasiyalanmış unudulma da mövcuddur.