IV. Uşaqlıq və örtük xatirələr haqqında

İkinci bir məqalədə (1899-cu ildə «Monatsschrift für Psychiatrie und Neurologie» jurnalında dərc olunmuşdur) xatırlama prosesimizin təmayüllü təbiətini gözlənilməz bir yerdə sübut edə bildim. Mən fərdin ən erkən uşaqlıq xatirələrinin çox vaxt əhəmiyyətsiz və ikinci dərəcəli olan şeyləri qoruyub saxladığı, halbuki həmin dövrün vacib, təsirli və emosional zəngin təəssüratlarından böyüklərin yaddaşında heç bir iz qalmadığı (tez-tez, lakin əlbəttə ki, həmişə deyil!) qəribə faktından irəli gəldim. Yaddaşın ona təqdim olunan təəssüratlar arasında seçim etdiyi məlum olduğundan, insan burada belə bir fərziyyə ilə üzləşərdi ki, uşaqlıq dövründə bu seçim intellektual yetkinlik dövründəkindən tamamilə fərqli prinsiplər əsasında baş verir. Lakin ətraflı araşdırma göstərir ki, bu fərziyyə artıqdır.

Əhəmiyyətsiz uşaqlıq xatirələri mövcudluqlarını bir yerdəyişmə prosesinə borcludurlar; onlar, yaddaşda təkrarlanma zamanı digər həqiqətən əhəmiyyətli təəssüratların əvəzləyiciləridir. Həmin əhəmiyyətli təəssüratların xatirəsi psixoloji təhlil yolu ilə bu xatirələrdən inkişaf etdirilə bilər, lakin onların birbaşa təkrarlanması bir müqavimət tərəfindən əngəllənir. Onlar qorunub saxlanmalarını öz məzmunlarına deyil, məzmunlarının başqa bir sıxışdırılmış təəssüratla assosiativ əlaqəsinə borclu olduqlarından, mən onlara «örtük xatirələr» adını vermişəm və bu ad onlara əsaslı şəkildə layiq görülmüşdür.

Örtük xatirələrin münasibətlərində və mənalılığında olan müxtəliflikləri mən qeyd olunan məqalədə yalnız qismən toxunmuşam, onları tamamilə tükəndirməmişəm. Orada ətraflı təhlil edilmiş nümunədə örtük xatirə ilə onun örtdüyü məzmun arasındakı zaman münasibətinin xüsusi bir formasını xüsusilə vurğulamışam. Belə ki, orada örtük xatirənin məzmunu ilk uşaqlıq illərinə aid idi, halbuki onun yaddaşda təmsil etdiyi, demək olar ki, şüursuz qalmış düşüncə təcrübələri həmin şəxsin sonrakı illərinə təsadüf edirdi. Mən bu cür yerdəyişməni geriyə dönük və ya geri qayıdan adlandırdım.

Bəlkə də daha tez-tez rast gəlinən əks münasibət ondan ibarətdir ki, ən son dövrdəki əhəmiyyətsiz bir təəssürat yaddaşda örtük xatirə kimi möhkəmlənir; bu xüsusiyyəti isə yalnız birbaşa təkrarlanmasına müqavimətlərin ortaya çıxdığı əvvəlki bir təcrübə ilə əlaqəsinə borcludur. Bunlar irəliyə dönük və ya irəli itələnmiş örtük xatirələr olardı. Yaddaşı narahat edən əsas məqam burada zamana görə örtük xatirənin arxasında qalır. Nəhayət, mümkün olan üçüncü hal da nəzərdən qaçırılmır: örtük xatirənin yalnız məzmunu ilə deyil, həm də zamana görə bitişikliyi ilə özünün örtdüyü təəssüratla əlaqəli olması, yəni eyni vaxtdakı və ya qonşu örtük xatirə.

Yaddaş xəzinəmizin nə qədər böyük bir hissəsinin örtük xatirələri kateqoriyasına aid olduğu və müxtəlif nevroz düşüncə proseslərində bu xatirələrə hansı rolun düşdüyü məsələləri, nə orada, nə də burada nəzərə almaq niyyətində deyiləm. Mənim üçün yalnız xüsusi adların səhv xatırlanması ilə unudulması arasında və örtük xatirələrin formalaşması arasında olan oxşarlığı vurğulamaq vacibdir.

İlk baxışda hər iki fenomen arasındakı fərqlər onların mümkün analogiyalarından qat-qat daha aydın görünür.

Orada söhbət xüsusi adlardan, burada isə tam təəssüratlar, yəni ya reallıqda, ya da düşüncələrdə yaşananlardan gedir; orada yaddaş funksiyasının açıq-aşkar uğursuzluğu, burada isə bizə qəribə gələn bir yaddaş nailiyyəti mövcuddur; orada ani bir pozğunluq — çünki yeni unudulan ad əvvəllər yüz dəfə düzgün təkrarlanmış ola bilər və sabahdan etibarən yenidən belə olacaq —, burada isə heç bir çatışmazlıq olmadan daimi mənimsəmə var, çünki neytral uşaqlıq xatirələri bizə ömrümüzün uzun bir hissəsində yoldaşlıq edə biləcəklərini göstərirlər. Bu iki halda sirr tamamilə fərqli istiqamətdə yerləşir. Orada unutmaq, burada isə saxlanmaq elmi marağımızı oyadır.

Bir az dərinləşdikdən sonra, hər iki fenomenin psixiki material və müddət baxımından fərqli olmasına baxmayaraq, uyğunluqların üstünlük təşkil etdiyi aydın olur. Həm orada, həm də burada söhbət xatırlamanın səhv getməsindən gedir; yaddaş tərəfindən düzgün şəkildə təkrarlanmalı olan şey deyil, əvəz edən başqa bir şey təkrarlanır. Adların unudulması halında əvəzedici adlar şəklində yaddaş nailiyyəti çatışmır.

Örtük xatirələrin formalaşması halı isə digər, daha vacib təəssüratların unudulmasına əsaslanır. Hər iki halda intellektual hisslər bizə bir pozğunluğun qarışdığını xəbər verir, lakin hər dəfə fərqli formada. Adların unudulması zamanı əvəzedici adların yanlış olduğunu bilirik; örtük xatirələr zamanı isə onların ümumiyyətlə mövcud olmasına təəccüblənirik. Əgər psixoloji təhlil göstərirsə ki, hər iki halda əvəzedici formalaşma səthi assosiasiya boyunca yerdəyişmə yolu ilə eyni şəkildə baş verib, onda material, müddət və hər iki fenomenin mərkəzləşməsindəki fərqlər bizim gözləntimizi artırır ki, biz vacib və ümumi qəbul edilən bir şey tapmışıq. Bu ümumi fikir belə olardı ki, təkrarlayan funksiyanın uğursuzluğu və səhv getməsi, bizim təxmin etdiyimizdən çox daha tez-tez, bir tərəfli amilin, bir təmayülə işarə edir; bu təmayül bir xatirəyə üstünlük verərkən, digərinə qarşı işləməyə çalışır.

Uşaqlıq xatirələri mövzusu mənə o qədər əhəmiyyətli və maraqlı görünür ki, ona indiyə qədərki baxış bucaqlarından kənara çıxan bir neçə qeyd həsr etmək istəyirəm.

Uşaqlıq xatirələri nə qədər geriyə gedir?

Bu sualla bağlı bəzi araşdırmalar mənə məlumdur, məsələn, V. və C. Henrinin və Potwinin araşdırmaları; həmin araşdırmalar göstərir ki, araşdırılan şəxslər arasında böyük fərdi fərqlər mövcuddur, çünki bəziləri ilk xatirələrini həyatın altıncı ayına aid edirlər, digərləri isə həyatlarının tamamlanmış altıncı, hətta səkkizinci ilinə qədər heç nə bilmirlər. Lakin uşaqlıq xatirələrinin davranışındakı bu fərqlər nə ilə əlaqədardır və onlara hansı əhəmiyyət verilməlidir? Bu suallar üçün materialı sadəcə toplamaqla əldə etmək kifayət deyil; sonra həmin materialın emalına ehtiyac var və bu emalda cavab verən şəxs iştirak etməlidir.⁸,⁹

Məncə, biz uşaqlıq amneziyası faktını, yəni həyatımızın ilk illərinə aid xatirələrin itirilməsini çox qəlsəmə ilə qəbul edirik və onda qəribə bir sirr tapmağı buraxırıq. Biz təxminən dörd yaşlı bir uşağın nə qədər yüksək intellektual nailiyyətlərə və nə qədər mürəkkəb hiss təhriklərinə qadir olduğunu unuturuq və gələcək illərin yaddaşının bu psixiki proseslərdən adətən bu qədər azını qoruduğuna təəccüblənməliyik, xüsusilə də bu unudulmuş uşaqlıq nailiyyətlərinin şəxsiyyətin inkişafından izsiz keçmədiyinə, əksinə, bütün gələcək dövrü müəyyən edən təsir göstərdiyinə dair bütün əsaslarımız olduğunu nəzərə alsaq.

Bu qeyri-müqayisəli fəallığa baxmayaraq, onlar unudulub! Bu, yaddaşın (şüurlu reproduksiya mənasında) çox xüsusi şərtlərinə işarə edir ki, bu şərtlər indiyə qədər bizim məlumatımızdan yayınmışdır. Çox güman ki, uşaqlıq unudulması bizə, son məlumatlarımıza görə bütün nevroz simptomlarının yaranmasının əsasında dayanan amneziyaların başa düşülməsi üçün açar verə bilər.

Qorunmuş uşaqlıq xatirələrindən bəziləri bizə yaxşı başa düşülən, digərləri isə qəribə və ya anlaşılmaz görünür. Hər iki növə aid bəzi səhvləri düzəltmək çətin deyil. Bir insanın qorunmuş xatirələrini analitik yoxlamaya tabe tutduqda, onların düzgünlüyünə zəmanət olmadığını asanlıqla müəyyən etmək olar. Bəzi xatirə obrazları şübhəsiz saxtalaşdırılıb, qeyri-kamil və ya zaman və məkan baxımından yerdəyişib.

Araşdırılan şəxslərin, məsələn, ilk xatirəsinin təxminən ikinci həyat ilinə aid olduğu barədəki məlumatları açıq şəkildə etibarsızdır. Tezliklə, təcrübənin təhrifini və yerdəyişməsini başa düşülən edən, lakin eyni zamanda bu xatirə səhvlərinin səbəbinin sadəcə yaddaş xəyanəti ola bilməyəcəyini sübut edən motivləri tapmaq da mümkün olur. Sonrakı həyat dövründən gələn güclü qüvvələr uşaqlıq təcrübələrinin xatırlanma qabiliyyətini formalaşdırıb; ehtimal ki, bizə uşaqlıq illərimizi başa düşməkdən ümumiyyətlə bu qədər uzaqlaşdıran eyni qüvvələr də mövcuddur.

Yetişkinlərin xatırlaması, məlum olduğu kimi, müxtəlif psixiki material üzərində baş verir. Bəziləri üz təsvirləri ilə xatırlayır, onların xatirələri vizual xarakter daşıyır; digər fərdlər isə yaşadıqları hadisələrin ən qənaətli konturlarını belə xatirədə canlandıra bilmir; belə şəxslərə Şarkonun təklifi ilə Visuels-lərin əksinə Auditifs və Moteurs deyilir. Yuxuda bu fərqlər yox olur, hamımız əsasən üz təsvirləri ilə yuxu görürük. Lakin eyni şəkildə, bu inkişaf uşaqlıq xatirələri üçün də geri qayıdır; bu xatirələr, sonrakı xatırlamalarında vizual elementdən məhrum olan həmin şəxslərdə belə plastik-vizualdır. Beləliklə, vizual xatırlama uşaqlıq xatırlamasının tipini qoruyur. Məndə ən erkən uşaqlıq xatirələri vizual xarakter daşıyan yeganə xatirələrdir; onlar elə plastik şəkildə işlənmiş səhnələrdir ki, yalnız səhnədəki təsvirlərlə müqayisə oluna bilər.

Bu uşaqlıq səhnələrində, istər həqiqi, istər təhrif olunmuş olsunlar, adətən öz uşaqlıq şəxsiyyətinin konturlarını və geyimini də görmək olar. Bu hal təəccüb doğurmalıdır; böyüklərdə vizual xatırlama üsuluna malik olanlar sonrakı hadisələrə aid xatirələrində artıq öz şəxsiyyətlərini görmürlər¹. Uşağın diqqətinin yaşadığı hadisələr zamanı yalnız xarici təəssüratlara deyil, əksinə, özünə yönəldildiyini fərz etmək də bütün təcrübələrimizə ziddir. Beləliklə, müxtəlif tərəflərdən belə bir ehtimala məcbur qalırıq ki, biz həmin deyilən ən erkən uşaqlıq xatirələrində həqiqi xatirə izini deyil, onun sonrakı işlənməsini əldə edirik; bu işlənmə müxtəlif sonrakı psixiki qüvvələrin təsirinə məruz qalmış ola bilər. Fərdlərin “uşaqlıq xatirələri” beləliklə, ümumiyyətlə “örtük xatirələr” mənasına yüksəlir və bu zaman xalqların əfsanələr və miflərdə qeyd olunan uşaqlıq xatirələri ilə diqqətəlayiq analogiya qazanır.

Psixoanaliz metodundan istifadə edərək bir qrup şəxsin psixikasını araşdıran kimsə, bu iş zamanı hər cür örtük xatirələrin kifayət qədər nümunəsini toplayır. Bu nümunələrin təqdim edilməsi, lakin, əvvəllər müzakirə olunan uşaqlıq xatirələrinin sonrakı həyatla əlaqələrinin təbiəti səbəbindən son dərəcə çətinləşir; bir uşaqlıq xatirəsinin örtük xatirə kimi qiymətləndirilməsi üçün çox vaxt həmin şəxsin bütün həyat tarixçəsini təqdim etmək lazım gəlir. Aşağıdakı gözəl nümunədə olduğu kimi, tək bir uşaqlıq xatirəsini kontekstindən çıxarıb təqdim etmək nadir hallarda mümkündür.¹⁰

İyirmi dörd yaşında bir kişi, beşinci yaşından qaldığı aşağıdakı mənzərəni yadda saxlayıb. O, yay evinin bağçasında, ona hərfləri öyrətməyə çalışan bibisinin yanındakı kiçik stulda oturur. m və n hərflərinin fərqləndirilməsi ona çətinlik yaradır və o, bibisindən birinin və digərinin necə tanındığını ona deməsini xahiş edir. Bibi ona diqqət yetirir ki, m hərfinin n hərfindən tam bir hissə, yəni üçüncü xətt qədər çoxluğu var.

— Bu uşaqlıq xatirəsinin etibarlılığını inkar etmək üçün heç bir səbəb tapılmadı; lakin onun əhəmiyyəti yalnız sonra, oğlanın başqa bir bilmək istəyinin simvolik təmsilçiliyini öz üzərinə götürməyə uyğun gəldiyi zaman qazanıldı. Çünki, o vaxt m və n arasındakı fərqi bilmək istədiyi kimi, sonralar oğlan və qız arasındakı fərqi öyrənməyə çalışdı və əlbəttə ki, məhz bu bibisinin onun müəllimi olması ilə razılaşardı. O, sonra fərqin oxşar olduğunu, yenə də oğlanın qızdan tam bir hissə çoxluğu olduğunu aşkar etdi və bu dərk zamanı uşaqlıqdakı müvafiq bilmək istəyinin xatirəsini oyatdı.

Uşaqlıq illərinin sonrakı dövründən başqa bir nümunə: Sevgi həyatında çox ləngimiş, indi qırx yaşından böyük olan bir kişi, doqquz uşağın ən böyüyüdür. Ən kiçik bacı-qardaşın doğulduğu zaman o, on beş yaşında idi, lakin o, anasının heç vaxt hamiləliyini nəzərə almadığını qəti və bərk şəkildə iddia edir. Mənim inanmamağımın təzyiqi altında, on bir və ya on iki yaşında bir dəfə anasının güzgü qarşısında ətəyini tələsik açdığını gördüyü xatirəsi ortaya çıxdı. Buna o, indi asanlıqla əlavə etdi ki, anası küçədən gəlmiş və gözlənilməz doğum sancılarına tutulmuşdu. Lakin ətəyin açılması doğum üçün örtük xatirədir. Belə «söz körpüləri»nin istifadəsinə biz daha digər hallarda da rast gələcəyik.

Tək bir nümunə vasitəsilə daha bir şeyi göstərmək istəyirəm: əvvəllər heç bir məna daşımadığı görünən uşaqlıq xatirəsinin analitik işlənmə nəticəsində necə məna qazana biləcəyini. Otuz üç yaşımda öz uşaqlığımın xatirə qalıqlarına marağımı yönəltməyə başladığımda, uzun müddətdir — mənim fikrimcə, həmişə — vaxtaşırı şüuruma gələn və yaxşı əlamətlərə görə üçüncü yaşının tamamlanmasından əvvəlki dövrə aid edilə bilən bir səhnə diqqətimi çəkdi. Mən özümü bir sandığın qarşısında tələb edən və ağlayan halda görürdüm; bu sandığın qapısını məndən iyirmi yaş böyük olan yarım qardaşım açıq saxlayırdı. Sonra anidən anam, gözəl və nazik, küçədən qayıtmış kimi otağa daxil oldu.

Mən bu sözlərdə plastik şəkildə gördüyüm səhnəni ifadə etmişdim, lakin əvvəllər onunla heç nə edə bilməzdim. Qardaşımın sandığı — təsvirin ilk tərcüməsində “şkaf” deyilirdi — açmaq və ya bağlamaq istəyib-istəməməsi, mən niyə ağlayırdım və anamın gəlişinin bununla nə əlaqəsi olduğu, bütün bunlar mənə qaranlıq idi; mən özümə belə bir izahat verməyə meylli idim ki, bu, böyük qardaşın ananın müdaxiləsi ilə dayandırılan bir lağ etməsinə aid xatirədir. Yaddaşda saxlanılan uşaqlıq səhnələrinin belə yanlış başa düşülməsi nadir hal deyil; insan bir vəziyyəti xatırlayır, lakin eyni vəziyyət mərkəzləşdirilməmişdir, insan psixi vurğunluğun həmin vəziyyətin hansı elementinə yönəldilməli olduğunu bilmir.

Təhlili səylər məni təsvirin tam gözlənilməz bir qavranışına apardı. Mən anamı itirmişdim, onun bu şkafda və ya sandıqda həbs olunduğu şübhəsinə düşmüşdüm və buna görə də qardaşımdan sandığı açmasını tələb etmişdim. O, mənim istəğimi yerinə yetirdi və mən anamın sandıqda olmadığını öyrəndikdə qışqırmağa başladım; xatirənin möhkəm saxladığı məhz bu an idi və dərhal sonra mənim qayğımı və ya həsrətimi sakitləşdirən anamın görünüşü baş verdi. Lakin uşaq yox olan anasını sandıqda axtarmaq ideyasına necə gəldi? Eyni vaxtda görülən yuxular qaranlıq şəkildə bir bacıya işarə edirdi; ondan digər xatirələr də qalmışdı, məsələn, mənim ona hədiyyə kimi aldığım kiçik sikkələri təhvil verməyə məni vicdanla məcbur etməsi kimi bir detal, ki bu da öz növbəsində sonrakılar üçün bir örtük xatirəsinin dəyərini iddia edə bilər. Beləliklə, mən bu dəfə yozum vəzifəsini özüm üçün asanlaşdırmağa və indi yaşlı olan anamı həmin bacı haqqında sorğulamağa qərar verdim.

Çoxlu məlumat əldə etdim, o cümlədən ağıllı, lakin namərd olan şəxsin anamın doğumdan sonrakı müddət ərzində böyük ev oğurluqları törətdiyini və qardaşımın təşəbbüsü ilə məhkəməyə verildiyini öyrəndim. Bu məlumat mənə uşaq səhnəsinin anlayışını bir növ işıqlanma kimi verdi. Bacının anidən yox olması mənə laqeyd deyildi; mən məhz bu qardaşıma onun harada olduğu sualı ilə müraciət etmişdim, ehtimal ki, onun yox olmasında rolunun olduğunu hiss etdiyim üçün, o da özünə məxsus olan qaçınma və sözlərlə oyun tərzi ilə cavab vermişdi: o, “sandıqlanıb”. Mən bu cavabı uşaqcasına başa düşdüm, lakin daha sorğu verməkdən çəkindim, çünki artıq öyrəniləcək bir şey qalmamışdı.

Bir müddət sonra anam məndən ayrıldıqda, pis qardaşın onunla bacıya etdiyi eyni şeyi etdiyini şübhələndim və onu sandığı açmağa məcbur etdim. İndi uşaq vizual səhnəsinin tərcüməsində anamın nazikliyinin niyə vurğulandığını da başa düşürəm; bu, mənə yenidən bərpa olunmuş kimi görünmüş olmalıdır. Mən o vaxt doğulan bacımdan iki yarım yaş böyüyəm və üç yaşıma çatdıqda qardaşımla birlikdə yaşamaq dövrü bitdi.

Bu uşaq illərinin ruh həyatı ilə maraqlananlar böyük qardaşa yönəldilən tələbin daha dərin səbəblərini asanlıqla təxmin edə bilərlər. Hələ üç yaşı tamam olmayan uşaq, sonradan gələn kiçik bacının anasının bətnində böyüdüyünü başa düşmüşdü. O, bu artımla heç razı deyildi və anasının bətninin daha çox uşaq saxlaya biləcəyindən şübhəli və narahat idi. Şkaf və ya sandıq ona anasının bətninin simvolu idi. Buna görə də o, bu sandıqda baxmaq istəyirdi və bunun üçün böyük qardaşa müraciət edirdi; digər materiallardan aydın olduğu kimi, o, atanın yerinə kiçik uşağın rəqibi olmuşdu. Bu qardaşa qarşı, itmiş dayənin «sandığa saldırıldığı» barədə əsaslı şübhədən başqa, yenicə doğulmuş uşağı ana bətninə «yerləşdirdiyi» barədə digər bir şübhə də yönəlir. Sandığın boş tapılması ilə bağlı məyusluq isə uşaq arzusunun həmin təhrikindən irəli gəlir. Qayıdan ananın incəliyindən duyulan yüksək məmnuniyyət isə yalnız bu daha dərin qatdan tam başa düşülür.