Odun əldə edilməsi haqqında

"Mədəniyyətdəki narahatlıq" adlı əsərimdəki bir qeyddə (S. 449, cild XIV) mən — daha çox təsadüfən — psixoanalitik materiallara əsaslanaraq ilkin insanın odu necə əldə etdiyi barədə hansı fərziyyənin irəli sürülə biləcəyini qeyd etmişdim. Albrecht Şefferin etirazı ("Psychoanalytische Bewegung", II cild, 1930, S. 251) və yuxarıdakı Erlenmeyerin məlumatındakı gözlənilməz qeyd — monqolların kül üzərinə sidik atma qadağası — məni mövzunu yenidən nəzərdən keçirməyə vadar edir.

Belə ki, mənim fərziyyəmə görə, odu ələ keçirməyin ön şərti, sidik axını ilə onu söndürməkdən imtina etmək, yəni homoseksual xarakterli həzzdən vaz keçmək idi; bu, yunan Prometey əfsanəsinin yozumu ilə təsdiqlənə bilər, əgər faktlardan mifin məzmununa qədər gözlənilən təhriflər nəzərə alınsa. Bu təhriflər eyni xarakterdədir və xəstələrin yuxularından onların sıxışdırılmış, lakin son dərəcə əhəmiyyətli uşaqlıq təəssüratlarını bərpa etdikdə gündəlik həyatda qəbul etdiyimiz təhriflərdən daha pis deyil. Bu prosesdə istifadə olunan mexanizmlər simvollar vasitəsilə təsvir və əksinə çevrilmədir. Mən mifin bütün xüsusiyyətlərini bu şəkildə izah etməyə cəsarət edə bilmərəm; ilkin faktiki vəziyyətdən başqa, digər və daha sonrakı hadisələr onun məzmununa töhfə vermiş ola bilər. Lakin analitik şərhə imkan verən elementlər ən nəzərəçarpan və ən vacib olanlardır, yəni Prometeyin atəşi necə daşıdığı, hərəkətin xarakteri (günah, oğurluq, tanrılara qarşı aldatma) və cəzasının mənası.¹,²,³

Titan Prometey, hələ də ilahi mədəniyyət qəhrəmanı, bəlkə də ilkin olaraq yaradıcı və insan yaradan varlıq, tanrılardan oğurladığı atəşi insanlara çatdırır, onu içi boş bir çubuqda, razyana gövdəsində gizlədir. Belə bir əşyanı yuxu yozumunda penis simvolu kimi başa düşmək istərdik, baxmayaraq ki, boşluğun qeyri-adi vurğulanması bizi narahat edir. Amma bu penis çubuğunu atəşin saxlanması ilə necə əlaqələndiririk? Bu ümidsiz görünür, ta ki, yuxuda çox tez-tez rast gəlinən tərsinə çevrilmə, əksinə çevrilmə və əlaqələrin dəyişdirilməsi prosesini xatırlayana qədər; bu proses çox vaxt yuxunun mənasını gizlədir. İnsan penis borusunda atəşi saxlamır, əksinə, atəşi söndürmək vasitəsini, sidik axınının suyunu saxlayır. Sonra atəş və su arasındakı bu əlaqəyə zəngin və yaxşı məlum olan analitik material əlavə olunur.

İkincisi, atəşin əldə edilməsi bir günahdır, o, qəsb və ya oğurluq yolu ilə əldə edilir. Bu, atəşin əldə edilməsi haqqında bütün əfsanələrin sabit bir xüsusiyyətidir; o, ən müxtəlif və uzaq xalqlarda, yalnız Prometeyin atəş gətirici haqqında yunan əfsanəsində deyil, rast gəlinir. Deməli, burada təhrif olunmuş insanlıq xatirəsinin əsas məzmunu yer almalıdır. Amma atəşin əldə edilməsi niyə günah təsəvvürü ilə ayrılmaz şəkildə bağlıdır? Bu zaman zərər çəkən, aldadılan kimdir? Hesiodun əfsanəsi birbaşa cavab verir, çünki atəşlə birbaşa əlaqəli olmayan başqa bir hekayədə Prometeyin qurban təşkilində Zevsi insanların xeyrinə aldatdığını göstərir. Deməli, aldadılanlar tanrılardır! Məlum olduğu kimi, mif tanrılara insan uşağının imtina etməli olduğu bütün istəklərin təmin edilməsini paylayır, bunu biz insestdən bilirik. Analitik ifadə ilə desək, həvəs həyatı, O, atəşi söndürməkdən imtina ilə aldadılan tanrıdır; əfsanədə insan istəyi ilahi imtiyaza çevrilmişdir. Amma əfsanədə tanrılıq Fövqəl-Mən xarakterini daşımır, o, hələ də güclü həvəs həyatının nümayəndəsidir.⁴

Əksinə çevrilmə əfsanənin üçüncü xüsusiyyətində, atəş gətiricinin cəzasında ən dərin şəkildə baş verir. Prometey qayaya zəncirlənib, bir kərkəs gündəlik olaraq onun qaraciyərini yeyir. Digər xalqların atəş əfsanələrində də bir quş rol oynayır, o, məsələ ilə əlaqəli olmalıdır, mən əvvəlcə şərh etməkdən çəkinirəm. Əksinə, qaraciyərin cəza yeri kimi seçilməsinin səbəbini izah etmək məsələsində özümüzü etibarlı zəmində hiss edirik. Qədimlər qaraciyəri bütün ehtirasların və istəklərin mərkəzi hesab edirdilər. Beləliklə, Prometeyin cəzası kimi bir cəza, pis həvəslərin təsiri ilə cinayət törətmiş, həvəslərlə idarə olunan cinayətkar üçün tam uyğun idi. Lakin atəş gətirən üçün tam əksi doğrudur; o, həvəslərdən imtina etməyi təcrübədən keçirmiş və belə bir imtinanın mədəni məqsədlər üçün nə qədər faydalı, eyni zamanda nə qədər vacib olduğunu göstərmişdir. Və niyə belə bir mədəni xeyir əfsanə tərəfindən cəzalandırılmağa layiq cinayət kimi qəbul edilməli idi? Əgər əfsanə bütün təhriflərin arasından atəşin əldə edilməsinin həvəslərdən imtinanı şərt kimi qəbul etdiyini sezdirsə belə, o, mədəni qəhrəmana qarşı həvəs xarakterli insanlığın hiss etdiyi qəzəbi açıq şəkildə ifadə edir. Və bu, bizim anlayışlarımıza və gözləntilərimizə uyğundur. Biz bilirik ki, həvəslərdən imtina çağırışı və bunun həyata keçirilməsi düşmənçilik və təcavüzkarlıq istəyi yaradır; bu hisslər yalnız psixi inkişafın sonrakı mərhələsində günah hissinə çevrilir.

Prometey əfsanəsinin və digər atəş miflərinin qeyri-şəffaflığı, atəşin ibtidai insana aşiqanə ehtirasa analoq olan bir şey — bizim ifadəmizlə desək, libidonun simvolu — kimi görünməsi amili ilə daha da artır. Atəşin yaydığı istilik, cinsi oyanma halını müşayiət edən eyni hissi yaradır; alov isə forması və hərəkətləri ilə fəal fallusa işarə edir. Alovun mifik məna üçün fallus kimi göründüyünə şübhə ola bilməz; Roma kralı Servius Tulliusun mənşə əfsanəsi də buna şahidlik edir. Biz özümüz ehtirasın yandırıcı atəşindən və dil kimi hərəkət edən alovlarından danışarkən, yəni alovu dilə bənzətdikdə, ibtidai atalarımızın düşüncəsindən çox da uzaqlaşmış olmuruq. Atəşin əldə edilməsinin mənşəyini izah edərkən, ibtidai insanın atəşi öz sidiyi ilə söndürmə cəhdinin başqa bir fallusla həzzlə dolu mübarizə mənasına gəldiyi fərziyyəsi də daxil idi.

Bu simvolik uyğunlaşma yolu ilə digər, tam fantaziyaya əsaslanan elementlər də mifə nüfuz etmiş və tarixi elementlərlə iç-içə keçmiş ola bilər. Əgər qaraciyər ehtirasın məskənidirsə, onun simvolik olaraq atəşin özü ilə eyni mənanı daşıdığı və belə olduqda onun gündəlik yeyilməsi və yenilənməsinin, hər gün təmin olunduqda hər gün bərpa olunan sevgi istəklərinin davranışının dəqiq təsviri olduğu fikrindən qurtulmaq çətindir. Qaraciyərlə doyan quşun mənası fallusa aid ola bilər; əfsanələr, yuxular, dil istifadəsi və qədim dövrdən qalma plastik təsvirlər bunun quş üçün yad olmadığını göstərir. Bir az daha irəli getmək, hər atəş ölümündən sonra yenidən gəncləşərək ortaya çıxan Feniks quşuna aparır; bu quş ehtimal ki, zəifləməsindən sonra yenidən canlanan fallusu, qürubda batan və sonra yenidən doğan gündən daha çox və daha erkən ifadə etmişdir. Mif yaradan fəaliyyətin, fiziki ifadəsi olan, ümumi məlum, lakin çox maraqlı psixi prosesləri, təkcə təsvir həzzi motivasiyası ilə, sanki oyun kimi, maskalanmış formada təsvir etməyə cəhd edib-etməyəcəyini sual etmək olar. Mifin mahiyyətini başa düşmədən buna qəti cavab vermək mümkün deyil, lakin bizim iki halımız üçün eyni məzmunu və bununla müəyyən bir təmayülü tanımaq asandır. Onlar libidinal istəklərin doyma yolu ilə söndürülməsindən sonra bərpasını, yəni onların məhv edilməzliyini təsvir edir; mifin tarixi nüvəsi həvəs həyatının məğlubiyyətini və zəruri olan həvəslərdən imtinanı nəzərdə tutursa, bu vurğulama tamamilə yerində olan bir təsəllidir. Bu, həvəs həyatında incitilmiş ibtidai insanın başa düşülən reaksiyasının ikinci hissəsidir; cinayətkarın cəzalandırılmasından sonra, əslində heç nəyə nail ola bilmədiyinə dair təsdiq.

Gözlənilməz bir yerdə, əksinə çevrilmə ilə, görünüşdə atəş mifi ilə çox az əlaqəsi olan başqa bir mifdə qarşılaşırıq. Saysız dil kimi hərəkət edən ilan başları — onların arasında ölümsüz olanı da var — olan Lerni hidrası, adının şahidliyi ilə su əjdahasıdır. Mədəniyyət qəhrəmanı Herakl onlarla belə mübarizə aparır ki, başlarını kəsir, lakin onlar daim yenidən bitir və o, ölümsüz başı atəşlə yandırdıqdan sonra bu canavarın öhdəsindən gəlir. Atəşlə ram edilən su əjdahası — bu heç bir məntiqə sığmır. Lakin çoxlu yuxularda olduğu kimi, bu, açıq məzmunun tərsinə çevrilməsidir. Onda Hidra bir yanğındır, dil çıxaran ilan başları yanğının alovlarıdır və libidinal təbiətlərinin sübutu kimi, Prometeyin qaraciyəri kimi, cəhd edilən məhvetmədən sonra yenidən bitmə, yenilənmə fenomenini göstərirlər. Herakl indi bu yanğını — su ilə söndürür. (Ölümsüz baş güman ki, fallusun özüdür, onun məhvi isə kastrasiyadır.) Herakl eyni zamanda Prometeyin xilaskarıdır, qaraciyərdən qidalanan quşu öldürən. Hər iki mif arasında daha dərin bir əlaqənin olduğunu sezməmək olarmı? Elə bil bir qəhrəmanın fəaliyyəti digəri tərəfindən təzmin olunur. Prometey atəşin söndürülməsini qadağan etmişdi, — monqol qanunu kimi, — Herakl isə fəlakətli yanğın təhlükəsi halında ona icazə vermişdi. İkinci mif, atəşin əldə edilməsi səbəbinə sonrakı mədəniyyət dövrünün reaksiyasına uyğun gəlir. Belə bir təəssürat yaranır ki, buradan mifin sirlərinə xeyli dərinə nüfuz etmək olar, lakin təbii ki, yalnız qısa bir məsafədə əminlik hissi ilə müşayiət olunur.

Bu miflər sahəsinin hamısına hakim olan atəş və su ziddiyyəti üçün tarixi və simvolik-fantastik amillərdən başqa, şairin aşağıdakı misralarla təsvir etdiyi üçüncü bir amil — fizioloji bir həqiqət də göstərilə bilər:

“İnsana sidik atmağa nə yarayır, Onunla öz cinsini yaradır.” (Heyne), Kişinin cinsiyyət orqanı iki funksiyaya malikdir, onların birgəliyi bir çoxları üçün narazılıq doğurur. O, sidik ifrazını təmin edir və genital libidonun arzusunu ödəyən sevgi aktını icra edir. Uşaq hələ bu iki funksiyanı birləşdirə biləcəyinə inanır; onun nəzəriyyəsinə görə, uşaqlar kişinin qadının bədəninə sidik atması nəticəsində yaranır. Lakin böyüklər bilir ki, bu iki akt əslində bir-biri ilə uyğun gəlmir — atəş və su qədər uyğun gəlmir. Əgər cinsiyyət orqanı ona quşla bərabərləşməni qazandıran oyanma vəziyyətinə düşərsə və atəşin istiliyini xatırladan hisslər yaşanırsa, sidik ifrazı mümkün deyil; əksinə, əgər cinsiyyət orqanı bədən mayesinin ifrazına xidmət edirsə, onun genital funksiya ilə bütün əlaqələri söndüyü görünür. İki funksiyanın ziddiyyəti bizə belə deməyə əsas verə bilər ki, insan öz atəşini öz suyu ilə söndürür. Və xarici dünyanı öz bədən hissləri və bədən vəziyyətləri vasitəsilə dərk etməyə məcbur olan ibtidai insan, atəşin davranışının göstərdiyi analogiyaları, yəqin ki, nəzərdən qaçırmamış və onlardan faydalanmışdır.