Niyə müharibə?

1931-ci ildə "Millətlər Cəmiyyətinin Ədəbiyyat və İncəsənət Daimi Komitəsi" Beynəlxalq Əqli Əməkdaşlıq Komissiyasından "bu formada həmişə, xüsusilə Avropa tarixinin böyük dövrlərində baş verən fikir mübadiləsinə bənzər, əqli həyatın nümayəndələri arasında bir məktub mübadiləsini təşviq etməyi; Millətlər Cəmiyyətinin və əqli həyatın ortaq maraqlarına xidmət etməyə ən uyğun mövzuları seçməyi; və bu məktub mübadiləsini dövrü olaraq dərc etməyi" tələb etdi.

Bu qərarın icrası olaraq, Millətlər Cəmiyyətinin Əqli Əməkdaşlıq İnstitutu (Institut International de Cooperation Intellectuelle) Parisdə "Correspondance", "Açıq məktublar" seriyasını nəşr etdi. Bu seriyanın ikinci cildinin məzmunu, 1933-cü ilin əvvəlində "Niyə müharibə?", "Pourquoi la guerre?", "Why war?" başlığı altında eyni vaxtda alman, fransız və ingilis dillərində Parisdə nəşr olundu (Müəllif hüquqları Institut International de Cooperation Intellectuelle) Albert Eynşteynin məktubunu və müəllifin ardınca gələn məktubunu təşkil edir. Alman orijinal mətninin fransız dilinə tərcüməsini Blaise Briod, ingilis dilinə tərcüməsini isə Stuart Gilbert həyata keçirdi.

Albert Eynşteyn 30 iyul 1932-ci il tarixli müəllifə ünvanladığı məktubunda məktub mübadiləsinin mövzusunu belə ümumiləşdirdi: "İnsanları müharibənin fəlakətindən azad edəcək bir yol varmı?" Burada yalnız psixoloqun işıqlandıra biləcəyi problemlər yaranır. Albert Eynşteyn daha sonra müharibənin qarşısını almaq vəzifəsi haqqında fikirlərini inkişaf etdirir; ona "problemin xarici, yaxud təşkilati tərəfi" sadə görünür: "Dövlətlər aralarında yaranan bütün konfliktləri həll etmək üçün qanunverici və məhkəmə orqanı yaradır" və bu orqanın səlahiyyətinə tabe olmaq öhdəliyini götürürlər. Burada ilk çətinliklə qarşılaşılır: İnsan qurumu olan məhkəmə, nə qədər az gücə sahibdirsə, hüquqdan kənar qurumlara o qədər çox açıqdır. Lakin hazırda qərarlarının icrasına mütləq itaəti təmin edə biləcək dövlətlərüstü bir təşkilata sahib olmaqdan çox uzağıq. Eynşteyn konkret olaraq aşağıdakı sualları formalaşdırır: "Necə mümkündür ki, adı çəkilən azlıq" (yəni hökmranlıq edənlər) "müharibədən yalnız əziyyət çəkən və itirən xalq kütləsini öz həvəslərinə xidmət etdirə bilir?" ... "Kütlə adları çəkilən vasitələrlə" (yəni hər dəfə hökmranlıq edən azlıq əsasən məktəbi, mətbuatı və çox vaxt dini təşkilatları da əlində saxlayır) "necə olur ki, dəliçə bir vəziyyətə və özünü qurban verməyə qədər alovlanmağa imkan verir?" ... "İnsanların psixi inkişafını elə bir şəkildə istiqamətləndirmək mümkündür ki, onlar nifrət və məhv etmə psixozlarına qarşı daha davamlı olsunlar?

Hörmətli cənab Eynşteyn!

Sizin maraq göstərdiyiniz və başqalarının da marağına layiq görünən bir mövzu üzrə mənimlə fikir mübadiləsi aparmaq niyyətiniz olduğunu eşitdiyim zaman, razılıq verdim. Sizin bu gün məlum olanın sərhədində bir problem seçəcəyinizi gözləyirdim; fizik və psixoloq kimi hər birimiz öz xüsusi giriş yolumuzu tapa bilərdik, beləliklə müxtəlif tərəflərdən eyni zəmində görüşərdik. Sonra məni insanları müharibə fəlakətindən qorumaq üçün nə edilə biləcəyi sualı ilə təəccübləndirdiniz. Əvvəlcə mənim — demək olar ki, — bizim — qeyri-kompetentliyimiz təəssüratı ilə diksindim, çünki bu, dövlət xadimlərinə düşən praktik bir vəzifə kimi görünürdü. Lakin sonra başa düşdüm ki, siz sualı təbiət alimi və fizik kimi deyil, Şimal qütbü tədqiqatçısı Fridtjof Nansenin Birinci Dünya Müharibəsinin aclıq çəkən və vətənsiz qalmış qurbanlarına kömək etmək öhdəsini götürdüyünə bənzər şəkildə, Millətlər Cəmiyyətinin təşəbbüslərinə əməl edən insansevər kimi qaldırmısınız. Həmçinin yadıma düşdü ki, mənə praktik təkliflər vermək tələb edilmir, yalnız müharibənin qarşısının alınması probleminin psixoloji baxımdan necə göründüyünü göstərməliyəm.

Lakin bu barədə də məktubunuzda çox şeyi dediniz. Siz sanki yelkənlərimdən küləyi aldınız, amma mən sizin izinizlə getməyi xoşlayıram və bildiyim — və ya təxmin etdiyim — ən yaxşı biliyimlə daha geniş izah edərək, irəli sürdüyünüz hər şeyi təsdiqləməklə kifayətlənirəm. Siz hüquq və güc arasındakı münasibətlə başlayırsınız. Bu, tədqiqatımız üçün əlbəttə ki, doğru başlanğıc nöqtəsidir. “Güc” sözünü daha kəskin, daha sərt “zorakılıq” sözü ilə əvəz edə bilərəmmi? Bu gün bizim üçün hüquq və zorakılıq əks qüvvələrdir. Birinin digərindən inkişaf etdiyini göstərmək asandır və əgər biz ilkin başlanğıclara qayıtsaq və bunun ilk dəfə necə baş verdiyinə baxsaq, problemin həlli bizə asanlıqla gəlir. Amma aşağıda ümumi məlum və qəbul edilmiş şeyləri yenilikmiş kimi danışdığım üçün məni bağışlayın; mövzunun əlaqəsi məni buna məcbur edir. Beləliklə, insanlar arasındakı maraq münaqişələri prinsip etibarilə zorakılığın tətbiqi ilə həll olunur. Bütün heyvanlar aləmində belədir, insan da bundan kənarda qalmamalıdır; lakin insanlarda abstraksiyanın ən yüksək zirvələrinə qədər uzanan və başqa bir həll texnikası tələb edən fikir münaqişələri də əlavə olunur. Amma bu, sonradan yaranan mürəkkəblikdir. Əvvəlcə, kiçik bir insan qrupunda, daha güclü əzələ qüvvəsi bir şeyin kimə məxsus olacağına və ya kimin iradəsinin icra olunacağına qərar verirdi. Əzələ qüvvəsi tezliklə alətlərin istifadəsi ilə gücləndirilir və əvəz olunur; daha yaxşı silahlara sahib olan və ya onları daha bacarıqlı istifadə edən qalib gəlir. Silahın tətbiqi ilə artıq zəka üstünlüyü xam əzələ qüvvəsinin yerini almağa başlayır; mübarizənin son məqsədi eyni qalır: bir tərəf, aldığı zərər və qüvvələrinin iflic edilməsi ilə iddiasından və ya etirazından imtina etməyə məcbur edilməlidir. Bu, zorakılıq rəqibi daimi olaraq aradan qaldırdıqda, yəni öldürdüyündə, ən hərtərəfli şəkildə əldə edilir. Onun düşmənçiliyini başqa bir dəfə yenidən bərpa edə bilməməsi və talehinin başqalarını onun nümunəsini təkrarlamaqdan qorxutması iki üstünlüyə malikdir. Bundan əlavə, düşmənin öldürülməsi sonradan qeyd edilməli olan həvəs xarakterli bir meyli doyurur. Öldürmə niyyətinə, düşmənin qorxudulmuş halda sağ saxlanılırsa, faydalı xidmətlər üçün istifadə edilə biləcəyi fikri qarşı çıxa bilər. Beləliklə, zorakılıq onu öldürmək əvəzinə, onu tabe etməklə kifayətlənir. Bu, düşmənə aman verilməsinin başlanğıcıdır, lakin qalib artıq məğlubun gizli intiqam hissi ilə hesablaşmalı və öz təhlükəsizliyindən bir hissəsindən imtina edir.

Beləliklə, bu, daha böyük gücün, xam və ya intellektual dəstəklənmiş zorakılığın hökmranlığı olan ilkin vəziyyətdir. Bilirik ki, bu rejim inkişaf prosesində dəyişdirilmişdir, zorakılıqdan hüquqa gedən bir yol var idi, amma hansı? Məncə, yalnız bir yol var. Bu yol, birinin daha böyük gücünün bir neçə zəifin birləşməsi ilə tarazlaşdırıla biləcəyi həqiqəti üzərindən keçdi. “Birlik qüvvədir.” Zorakılıq birləşmə ilə qırılır, bu birləşənlərin gücü artıq fərdin zorakılığına qarşı hüququ təmsil edir. Görürük ki, hüquq icmanın gücüdür. Bu hələ də zorakılıqdır, ona qarşı çıxan hər bir fərdə yönəlməyə hazırdır, eyni vasitələrlə işləyir, eyni məqsədləri izləyir; fərq əslində yalnız bundadır ki, artıq özünü qəbul etdirən fərdin zorakılığı deyil, icmanın zorakılığıdır. Lakin zorakılıqdan yeni hüquqa keçidin baş verməsi üçün bir psixoloji şərt yerinə yetirilməlidir. Çoxların birləşməsi sabit və davamlı olmalıdır. Əgər bu birləşmə yalnız bir üstün güclə mübarizə məqsədi ilə qurulub, onun məğlubiyyətindən sonra dağılırsa, heç nə əldə edilməz. Özünü daha güclü hesab edən növbəti şəxs yenidən zorakılıq hökmranlığına can atacaq və oyun sonsuz təkrarlanacaqdı. İcma daimi olaraq saxlanılmalıdır, təşkilatlanmalı, qorxulan üsyanların qarşısını alan qaydalar yaratmalı, qaydaların — qanunların — riayət olunmasına nəzarət edən və qanuni zorakılıq aktlarının icrasını təmin edən orqanlar təyin etməlidir. Belə bir maraq icmasının tanınması ilə, birləşmiş insan qrupunun üzvləri arasında, əsl güclərinin dayandığı hissi bağlar, icma hissləri yaranır.

Belə düşünürəm ki, əsas olan hər şey artıq verilib: zorakılığın, üzvlərinin hissi bağları ilə bir yerdə saxlanılan daha böyük bir vahidə gücün ötürülməsi yolu ilə üstələnməsi. Qalan hər şey izahlar və təkrarlardır. Əgər icma yalnız müəyyən sayda bərabər güclü fərdlərdən ibarətdirsə, vəziyyətlər sadədir. Bu birləşmənin qanunları sonra, təhlükəsiz bir birgə yaşayışı mümkün etmək üçün fərdin öz gücünü zorakılıq kimi tətbiq etməkdən hansı dərəcədə imtina etməli olduğunu müəyyən edir. Amma belə bir sakitlik vəziyyəti yalnız nəzəri olaraq təsəvvür edilə bilər, praktikada vəziyyət icmanın əvvəldən qüvvəcə qeyri-bərabər elementləri — kişilər və qadınlar, valideynlər və uşaqlar, tezliklə müharibə və tabeçilik nəticəsində qaliblər və məğlublar — əhatə etməsi ilə mürəkkəbləşir, bunlar ağalara və kölələrə çevrilir. İcmanın hüququ sonra onun daxilindəki bərabər olmayan güc münasibətlərinin ifadəsinə çevrilir, qanunlar hökmranlıq edənlər tərəfindən və onlar üçün hazırlanacaq və tabe edilənlərə az hüquq verəcək. O andan etibarən icma daxilində hüquqi narahatlığın, lakin eyni zamanda hüquqi inkişafın iki mənbəyi mövcuddur. Birincisi, ağalar arasından olan fərdlərin hamı üçün qüvvədə olan məhdudiyyətlərdən uzaqlaşmağa, yəni hüquq hakimiyyətindən zorakı hakimiyyətə geri qayıtmağa cəhdləri; ikincisi, əzilən təbəqələrin daha çox güc əldə etmək və bu dəyişikliklərin qanunda tanınmasını təmin etmək, əksinə, bərabərsiz hüquqdan hamı üçün bərabər hüquqa doğru irəliləmək istəyən daimi səyləridir. Bu sonuncu axın, icma daxilində hakimiyyət münasibətlərində həqiqi dəyişikliklər baş verdikdə, müxtəlif tarixi amillər nəticəsində baş verə biləcəyi kimi, xüsusilə əhəmiyyətli olacaqdır. Hüquq sonra tədricən yeni hakimiyyət münasibətlərinə uyğunlaşa bilər, və ya, daha çox rast gəlinən halda, hakim sinif bu dəyişikliyi nəzərə almağa hazır deyil, nəticədə üsyana, vətəndaş müharibəsinə, yəni hüququn müvəqqəti ləğvinə və yeni zorakılıq sınaqlarına gətirib çıxarır; bu sınaqların nəticəsindən sonra yeni hüquq nizamı qurulur. Hüquq dəyişikliyinin daha bir mənbəyi var ki, o yalnız dinc yolla özünü büruzə verir; bu, icma üzvlərinin mədəni dəyişməsidir, lakin bu, yalnız daha sonra nəzərə alına biləcək bir kontekstə aiddir.

Beləliklə, görürük ki, icma daxilində də maraq münaqişələrinin zorakı həlli qarşısı alınmamışdır. Lakin eyni torpaqda birgə yaşayışdan irəli gələn zərurətlər və ortaq məqamlar belə mübarizələrin sürətlə dayandırılmasına şərait yaradır və bu şəraitdə dinc həll yollarının ehtimalı davamlı olaraq artır. İnsanlıq tarixinə nəzər saldıqda, bir icma ilə bir və ya bir neçə digər icma arasında, böyük və kiçik vahidlər, şəhər əraziləri, vilayətlər, qəbilələr, xalqlar, imperiyalar arasında, demək olar ki, həmişə müharibə yolu ilə zorakı sınaqla həll edilən daimi münaqişələr silsiləsi görürük. Belə müharibələr ya talanla, ya da bir tərəfin tam tabe olması və fəthi ilə nəticələnir. Fəth müharibələrini vahid şəkildə qiymətləndirmək mümkün deyil. Bəziləri, məsələn, monqolların və türklərin müharibələri yalnız bədbəxtlik gətirdi, digərləri isə əksinə, zorakılığın hüquqa çevrilməsinə töhfə verdi, çünki onlar daha böyük vahidlər yaratdılar; bu vahidlər daxilində zorakılıq tətbiq etmək imkanı aradan qalxdı və yeni hüquq nizamı münaqişələri həll etdi. Beləliklə, romalıların fəthləri Aralıq dənizi ölkələrinə qiymətli pax romana (Roma sülhü) bəxş etdi. Fransa krallarının genişlənmək arzusu dinc yolla birləşmiş, çiçəklənən Fransanı yaratdı. Nə qədər paradoksal səslənsə də, etiraf etmək lazımdır ki, müharibə arzulanan "əbədi" sülhün yaradılması üçün uyğun bir vasitə ola bilər, çünki o, güclü mərkəzi hakimiyyətin sonrakı müharibələri qeyri-mümkün etdiyi böyük vahidləri yaratmağa qadirdir. Lakin o, buna yararlı deyil, çünki fəth nəticələri adətən davamlı olmur; yeni yaradılan vahidlər yenidən parçalanır, əksər hallarda zorakı yolla birləşdirilmiş hissələrin bir-birinə bağlılığının çatışmazlığı səbəbindən. Bundan əlavə, fəth indiyə qədər yalnız qismən, baxmayaraq ki daha geniş miqyasda, birləşmələr yarada bildi; bu birləşmələrin münaqişələri isə zorakı həlli daha da tələb edirdi. Beləliklə, bütün bu müharibə səylərinin nəticəsi yalnız insanlığın çoxsaylı, hətta fasiləsiz kiçik müharibələri nadir, lakin daha çox dağıdıcı böyük müharibələrlə əvəz etməsi oldu.

Müasir dövrümüzə tətbiq edildikdə, sizin daha qısa yolla çatdığınız eyni nəticə ortaya çıxır. Müharibələrin etibarlı şəkildə qarşısının alınması yalnız insanlar bütün maraq münaqişələrində hökm vermə səlahiyyətinin verildiyi mərkəzi bir hakimiyyətin qurulması üçün razılığa gəldikdə mümkündür. Burada açıq şəkildə iki tələb birləşir: belə bir ali orqanın yaradılması və ona lazım olan gücün verilməsi. Yalnız birincisi faydasız olardı. İndi Millətlər Cəmiyyəti belə bir orqan kimi düşünülür, lakin digər şərt yerinə yetirilməyib; Millətlər Cəmiyyətinin öz gücü yoxdur və onu yalnız yeni ittifaqın üzvləri olan ayrı-ayrı dövlətlər ona təhvil verdikdə əldə edə bilər. Lakin hazırda buna az ümid var kimi görünür. Millətlər Cəmiyyəti institutuna tamamilə anlayışsızlıqla yanaşmaq olardı, əgər insanlığın tarixində çox nadir hallarda — bəlkə də heç vaxt bu miqyasda — cəsarət edilməmiş bir cəhdin mövcud olduğunu bilməsəydik. Bu, adətən gücə sahib olmağa əsaslanan avtoriteti, yəni məcburi təsiri, müəyyən idealist mövqelərə istinad edərək qazanmaq cəhdidir. Bir icmanı bir arada saxlayan iki şeyin olduğunu eşitmişik: zorakılığın məcburiyyəti və üzvlərin hissi bağları — texniki dildə bunlara eyniləşdirmələr deyilir. Əgər bu amillərdən biri aradan qalxarsa, digəri icmanı saxlaya bilər. Təbii ki, həmin ideyalar yalnız üzvlərin vacib ortaq cəhətlərinə ifadə etdikdə əhəmiyyət kəsb edir. Sonra sual yaranır: onlar nə qədər güclüdür? Tarix göstərir ki, onlar həqiqətən öz təsirini göstərmişlər. Pan-helen ideyası, məsələn, yəni ətrafdakı barbarlardan daha yaxşı olmaq şüuru, Amfiktioniyalarda, kahinliklərdə və festivallarda güclü ifadə tapmışdı, yunanlar arasında müharibə adətlərini yumşaltmaq üçün kifayət qədər güclü idi, lakin əlbəttə ki, Yunan xalqının hissələri arasında hərbi mübahisələrin qarşısını almağa, hətta bir şəhəri və ya şəhərlər birliyini rəqibinə ziyan vurmaq üçün fars düşməni ilə birləşməkdən çəkindirməyə belə qadir deyildi. Eyni dərəcədə, kifayət qədər güclü olan xristian ortaq hissi də, Renessans dövründə xristian kiçik və böyük dövlətlərin öz aralarındakı müharibələrdə sultanın köməyini almağa çalışmasının qarşısını ala bilmədi. Bizim dövrümüzdə belə bir birləşdirici avtoritetə malik ola biləcək heç bir ideya yoxdur. Bu gün xalqlara hökm edən milli idealların əks təsirə sövq etdiyi çox aydındır. Bolşevik təfəkkürünün ümumi yayılmasının müharibələrə son qoya biləcəyini proqnozlaşdıran şəxslər var, lakin biz bu gün belə bir məqsəddən hər halda uzaqdayıq və bəlkə də bu, yalnız dəhşətli vətəndaş müharibələrindən sonra əldə edilə bilərdi. Belə görünür ki, real gücü ideyaların gücü ilə əvəz etmək cəhdi bu gün hələ də uğursuzluğa məhkumdur. Hüququn əslində ilkin vəhşi zorakılıq olduğunu və bu gün də zorakılıq dəstəyindən imtina edə bilməyəcəyini nəzərə almasaq, hesablamada səhv olar.

İndi sizin cümlələrinizdən başqa birinə şərhlər verməyə başlaya bilərəm. İnsanları müharibəyə həvəsləndirməyin nə qədər asan olmasına təəccüblənirsiniz və onların daxilində belə bir qızışdırılmaya cavab verən nifrət və məhv etmək həvəsinin olduğunu fərz edirsiniz. Yenə də sizə tamamilə qoşula bilərəm. Biz belə bir həvəsin mövcudluğuna inanırıq və son illərdə məhz onun təzahürlərini öyrənməyə çalışmışıq. Bu münasibətlə, psixoanalizdə çoxlu sınaqlar və tərəddüdlərdən sonra gəldiyimiz həvəs nəzəriyyəsinin bir hissəsini sizə təqdim edə bilərəmmi? Biz fərz edirik ki, insanın həvəsləri yalnız iki növdür: ya saxlamaq və birləşdirmək istəyən həvəslər, — biz onları erotik adlandırırıq, Platonun Simpoziumunda Erosun mənasına tam uyğun olaraq, və ya populyar cinsəllik anlayışının şüurlu şəkildə həddindən artıq genişləndirilməsi ilə cinsi adlandırırıq, — və dağıtmaq və öldürmək istəyən digər həvəslər; biz bunları təcavüz həvəsi və ya dağıdıcılıq həvəsi kimi ümumiləşdiririk. Görürsünüz, bu əslində dünyaca məşhur olan sevmək və nifrət etmək ziddiyyətinin nəzəri idealizasiyasıdır, bu bəlkə də cazibə və itələmə qütbləşməsi ilə sizin sahənizdə rol oynayan ibtidai bir əlaqə saxlayır. İndi gəlin, yaxşı və pis qiymətləndirmələrini çox tez aparmayaq. Bu həvəslərdən biri digəri qədər vacibdir, hər ikisinin birgə və qarşılıqlı təsirindən həyat hadisələri ortaya çıxır. İndi görünür ki, bir növün həvəsi demək olar ki, heç vaxt təcrid olunmuş şəkildə fəaliyyət göstərə bilməz, o, həmişə digər tərəfdən müəyyən miqdarda birləşmə ilə bağlıdır, dediyimiz kimi: qatışıqdır, bu da onun məqsədini dəyişdirir və ya bəzi hallarda onun məqsədinə çatmasını mümkün edir. Beləliklə, məsələn, özünü qorumaq həvəsi şübhəsiz erotik təbiətlidir, lakin məhz o, niyyətini həyata keçirmək üçün təcavüzə malik olmağa ehtiyac duyur. Eyni şəkildə, obyektlərə yönəlmiş sevgi həvəsi, əgər onun obyektinə sahib olmaq istəyirsə, hakimiyyət həvəsindən əlavə tələb edir. Hər iki həvəsin ifadələrini təcrid etməkdəki çətinlik, bizə onların tanınmasında uzun müddət mane oldu. Əgər mənimlə bir az daha irəli getmək istəyirsinizsə, eşidin ki, insan hərəkətləri başqa bir mürəkkəblik də göstərir. Çox nadir hallarda hərəkət, artıq Eros və dağıdıcılıqdan ibarət olan tək bir həvəs təhrikinin əsəridir. Adətən, hərəkəti mümkün etmək üçün eyni şəkildə qurulmuş bir neçə motivin birləşməsi lazımdır. Sizin həmkarlarınızdan biri bunu artıq bilirdi, professor G. Ç. Lixtenberq, klassiklərimiz dövründə Göttingendə fizika tədris edirdi; bəlkə də o, psixoloq kimi fizik kimi olduğundan daha əhəmiyyətli idi. O, motivlər gülünü icad etdi, deyərək: “Hərəkət səbəbləri, hansı ki, insan bir şeyi edir, 32 külək kimi sıralana bilər və adları oxşar şəkildə formalaşdırıla bilər, məsələn, Çörək — Çörək — Şöhrət və ya Şöhrət — Şöhrət — Çörək”. Beləliklə, əgər insanlar müharibəyə çağırılırsa, onların içində bir çox motiv təsdiqləyici cavab verə bilər, nəcib və aşağı, haqqında açıq danışılan və digərləri, haqqında susulan. Onların hamısını açıqlamaq üçün heç bir səbəbimiz yoxdur. Təcavüz və dağıdıcılıqdan alınan həzz şübhəsiz bunların arasındadır; tarixin və gündəlik həyatın saysız qəddarlıqları onun mövcudluğunu və gücünü təsdiqləyir. Bu dağıdıcı meyllərin digər, erotik və idealist meyllərlə qarışması, əlbəttə ki, onların təmin edilməsini asanlaşdırır. Bəzən tarixin dəhşətləri haqqında eşitdikdə, ideal motivlərin yalnız dağıdıcı istəklərə bəhanə kimi xidmət etdiyi təəssüratına düşürük, bəzən isə, məsələn, Müqəddəs İnkvizisiyanın vəhşiliklərində, ideal motivlərin şüurda önə çıxdığını və dağıdıcı istəklərin onlara şüursuz bir güc verdiyini düşünürük. Hər ikisi mümkündür.⁵

Sizin marağınızdan sui-istifadə etməkdən çəkinirəm, çünki o, müharibənin qarşısının alınmasına, bizim nəzəriyyələrimizə deyil, aiddir. Lakin məhvedici həvəsimizə bir an da olsa toxunmaq istəyirəm, çünki onun populyarlığı əhəmiyyəti ilə heç də bərabər getmir. Bir qədər spekulyasiya sərf edərək, bu həvəsin hər bir canlı varlığın daxilində işlədiyi və sonra onu parçalamağa, həyatı cansız maddə vəziyyətinə qaytarmağa çalışdığı nəticəsinə gəldik. O, ciddi şəkildə ölüm həvəsi adını qazanmağa layiqdir, halbuki erotik həvəslər həyata doğru olan cəhdləri təmsil edir. Ölüm həvəsi, xüsusi orqanların köməyi ilə xaricə, obyektlərə yönəldildikdə, məhvedici həvəsə çevrilir. Canlı varlıq, belə demək mümkünsə, başqasını məhv edərək öz həyatını qoruyur. Lakin Ölüm həvəsinin bir hissəsi canlı varlığın daxilində fəaliyyət göstərməyə davam edir və biz normal və patoloji hadisələrin çoxunu məhvedici həvəsin bu daxilləşməsindən irəli gəldiyini izah etməyə çalışmışıq. Biz hətta vicdanımızın yaranmasını təcavüzün belə daxili yönəlməsi ilə izah etmək kimi bidət də etmişik. Görürsünüz ki, bu proses çox böyük miqyasda baş verdikdə, heç də zərərsiz deyil, birbaşa sağlamlıq üçün zərərli olur, halbuki bu həvəs qüvvələrinin xarici dünyada məhvə yönəldilməsi canlı varlığı rahatladır və xeyirli təsir göstərməlidir. Bu, bizim mübarizə apardığımız bütün çirkin və təhlükəli meyllərə bioloji baxımdan bəraət qazandırmağa xidmət edir. Etiraf etmək lazımdır ki, onlar təbiətə bizim onlara qarşı müqavimətimizdən daha yaxındır, bizim müqavimətimiz üçün də hələ bir izah tapmalıyıq. Bəlkə də sizin təəssüratınız odur ki, bizim nəzəriyyələrimiz bir növ mifologiyadır, bu halda hətta xoşagəlməz bir mifologiya. Amma hər bir təbiət elmi belə bir mifologiya növünə gəlib çıxmır ki? Bu gün fizikada sizin üçün fərqli bir vəziyyət varmı?

Yuxarıdakılardan növbəti məqsədlərimiz üçün belə bir nəticə çıxarırıq ki, insanın təcavüzkar meyillərini aradan qaldırmaq istəməyin heç bir ümidi yoxdur. Deyilir ki, təbiətin insanın ehtiyac duyduğu hər şeyi bol miqdarda təmin etdiyi bəxtəvər yerlərdə, həyatı mülayimliklə keçən, məcburiyyət və təcavüzün bilinmədiyi qəbilələr var. Buna inanmaq çətindir, bu xoşbəxtlər haqqında daha çox məlumat almaq istərdim. Bolşeviklər də maddi ehtiyacların ödənilməsinə zəmanət verərək və cəmiyyət iştirakçıları arasında bərabərlik yaradaraq insan təcavüzünü aradan qaldıra biləcəklərinə ümid edirlər. Mən bunu illüziya hesab edirəm. Hazırda onlar ən diqqətlə silahlanmışdırlar və tərəfdarlarını, heç də az dərəcədə olmayaraq, bütün kənardakılara qarşı nifrət vasitəsilə bir arada saxlayırlar. Əslində, özünüzün də qeyd etdiyiniz kimi, məqsəd insanın təcavüzkarlıq meylini tamamilə aradan qaldırmaq deyil; onun müharibədə ifadə tapmaması üçün bu meyl mümkün qədər başqa tərəfə yönəldilə bilər.

Mifoloji həvəs nəzəriyyəmiz baxımından müharibəyə qarşı mübarizənin dolayı yolları üçün asanlıqla bir düstur tapırıq. Əgər müharibəyə hazır olmaq məhvedici həvəsin bir nəticəsidirsə, bu həvəsin əks tərəfi olan Erosu (sevgi həvəsini) ona qarşı çağırmaq məntiqli görünür. İnsanlar arasında hissi bağlar yaradan hər şey müharibəyə qarşı təsir göstərməlidir. Bu bağlar iki növdə ola bilər. Birincisi, cinsi məqsədlər olmasa belə, sevgi obyektinə olan münasibətlər kimi. Psixoanaliz burada sevgidən danışdığı üçün utanmalı deyil, çünki din də eyni şeyi deyir: Qonşunu özün kimi sev. Bu asan tələbdir, lakin icrası çətindir. Hissi bağların digər növü eyniləşdirmə yolu ilə olanlardır. İnsanlar arasında əhəmiyyətli ortaq cəhətlər yaradan hər şey belə ortaq hissləri, eyniləşdirmələri doğurur. İnsan cəmiyyətinin qurulması böyük ölçüdə bunlara əsaslanır.

Sizin hakimiyyətdən sui-istifadəyə aid şikayətinizdən müharibə meylinə qarşı dolayı mübarizə üçün ikinci bir işarə çıxarıram. İnsanların doğuşdan gələn və aradan qaldırıla bilməyən bərabərsizliyinin bir hissəsi onların rəhbərlərə və asılı olanlara bölünməsidir. Sonuncular böyük əksəriyyətdir, onlar qərarlar verən və adətən şərtsiz tabe olduqları bir hakimiyyətə ehtiyac duyurlar. Buradan başlamaq lazımdır; indiyə qədərkindən daha çox qayğı göstərilməli ki, müstəqil düşünən, qorxudulmağa əl verməyən, həqiqət üçün mübarizə aparan və qeyri-müstəqil kütlələri idarə edəcək bir üst təbəqə tərbiyə olunsun. Dövlət hakimiyyətinin həddindən artıq müdaxilələri və kilsənin düşüncə qadağasının belə bir tərbiyəyə əlverişli olmadığına dair sübuta ehtiyac yoxdur. İdeal vəziyyət, əlbəttə, həvəs həyatını ağlın diktaturasına tabe etmiş insanlardan ibarət bir cəmiyyət olardı. Onlar arasındakı hissi bağlardan imtina etsələr belə, insanları bu qədər mükəmməl və davamlı şəkildə birləşdirə biləcək heç nə başqa ola bilməz. Lakin bu, çox güman ki, utopik bir ümiddir. Müharibənin qarşısını dolayı yolla almağın digər üsulları şübhəsiz ki, daha çox həyata keçirilə biləndir, lakin onlar tez nəticə vəd etmirlər. İnsan bu qədər yavaş işləyən dəyirmanları düşünmək istəmir ki, unu almaqdan əvvəl aclıqdan ölə bilər.

Görürsünüz, təcili praktik vəzifələr qarşısında dünyadan uzaq nəzəriyyəçiyə müraciət edildikdə çox az nəticə əldə edilir. Daha yaxşısı, hər bir konkret halda təhlükəyə əlin altında olan vasitələrlə qarşı durmağa çalışmaqdır. Ancaq məktubunuzda qaldırmadığınız və məni xüsusilə maraqlandıran bir sualı da nəzərdən keçirmək istəyirəm. Niyə müharibəyə qarşı bu qədər hiddətlənirik, siz, mən və bir çox başqaları, niyə onu həyatın bir çox xoşagəlməz çətinliklərindən biri kimi qəbul etmirik? O, təbiətə uyğun, bioloji cəhətdən əsaslandırılmış və praktik olaraq demək olar ki, qaçılmaz görünür.

Sualımın qoyuluşundan dəhşətə gəlməyin. Bir araşdırma məqsədi ilə, insanın əslində malik olmadığı bir üstünlük maskasını taxması bəlkə də icazə verilir. Cavab belə olacaq: çünki hər bir insanın öz həyatına haqqı var, çünki müharibə ümidverən insan həyatlarını məhv edir, fərdi insanı onu alçaldan vəziyyətlərə salır, istəmədiyi halda başqalarını öldürməyə məcbur edir, insan əməyinin nəticəsi olan dəyərli maddi sərvətləri məhv edir və s. Həm də müharibənin indiki formasının köhnə qəhrəmanlıq idealını yerinə yetirmək üçün artıq imkan vermədiyi və gələcək bir müharibənin məhv vasitələrinin təkmilləşməsi nəticəsində bir və ya bəlkə də hər iki tərəfin məhvinə səbəb olacağı səbəbindən də. Bütün bunlar doğrudur və o qədər inkaredilməz görünür ki, müharibənin hələ də ümumi insan razılığı ilə rədd edilməməsinə təəccüblənməmək olmur. Bu məqamların bəziləri haqqında mübahisə etmək olar. Cəmiyyətin də fərdin həyatına haqqı olub-olmaması sual altındadır; bütün müharibə növlərini eyni dərəcədə qınamaq olmaz; digərlərini amansızcasına məhv etməyə hazır olan imperiyalar və millətlər olduqca, bu digərləri müharibəyə hazır olmalıdırlar. Ancaq biz bütün bunlardan tez keçmək istəyirik, bu, sizin məni dəvət etdiyiniz müzakirə deyil. Mən başqa bir şeyə işarə edirəm; inanıram ki, müharibəyə qarşı hiddətlənməyimizin əsas səbəbi, bizim başqa cür edə bilməməyimizdir. Biz pasifistlərik, çünki orqanik səbəblərdən belə olmalıyıq. Onda mövqeyimizi arqumentlərlə əsaslandırmaq bizə asan olar.

Bu, izahsız başa düşülməz. Mən aşağıdakını nəzərdə tuturam: Qədim zamanlardan bəri insanlıq üzərində mədəniyyət inkişafı prosesi gedir. (Bilirəm, başqaları ona daha çox sivilizasiya deyirlər.) Biz olduğumuz ən yaxşı şeyin və əziyyət çəkdiyimiz şeylərin bir hissəsinin bu prosesə borcluyuq. Onun səbəbləri və başlanğıcları qaranlıqdır, nəticəsi qeyri-müəyyəndir, bəzi xüsusiyyətləri asanlıqla görünür. Bəlkə də insan növünün yox olmasına gətirib çıxarır, çünki cinsi funksiyanı bir neçə şəkildə zəiflədir və artıq bu gün qeyri-mədəni irq və əhalinin geri qalmış təbəqələri yüksək mədəniyyətli olanlardan daha çox çoxalır. Bəlkə də bu proses müəyyən heyvan növlərinin əhliləşdirilməsi ilə müqayisə oluna bilər; şübhəsiz ki, o, fiziki dəyişikliklərə səbəb olur; mədəniyyətin inkişafının belə orqanik bir proses olması fikrinə hələ də alışılmayıb. Mədəniyyət prosesi ilə əlaqədar psixi dəyişikliklər nəzərəçarpan və qətiyyən aydındır. Onlar həvəs məqsədlərinin tədricən yerdəyişməsində və həvəs təhriklərinin məhdudlaşdırılmasında ifadə olunur. Əcdadlarımız üçün həzz verən hisslər bizim üçün ya əhəmiyyətsiz, ya da dözülməz hala gəlib; etik və estetik ideal tələblərimiz dəyişdiyi zaman bunun orqanik əsasları var. Mədəniyyətin psixoloji xüsusiyyətlərindən ikisi ən vacib görünür: həvəs həyatına nəzarət etməyə başlayan intellektin güclənməsi və bütün üstünlükləri və təhlükələri ilə aqressivlik meylinin daxilləşməsi. Mədəniyyət prosesinin bizə tətbiq etdiyi psixi mövqelərə müharibə ən açıq şəkildə ziddir, buna görə də ona qarşı qəzəblənməliyik, artıq ona dözmürük; bu, sadəcə intellektual və affektiv rədd deyil, biz pasifistlərdə konstitusional bir dözümsüzlük, sanki ən yüksək dərəcədə böyüdülmiş bir idiosinkraziya mövcuddur. Və görünür ki, müharibənin estetik alçaldıcı təsirləri bizim etirazımızda onun qəddarlıqlarından çox da az iştirak etmir.

Digərlərinin də pasifist olmasını nə qədər gözləməliyik? Bunu demək çətindir, lakin bəlkə də bu iki amilin — mədəniyyət münasibətinin və gələcək müharibənin təsirlərinə haqlı təşvişin — təsirinin uzaq olmayan bir vaxtda müharibəyə son qoyacağı utopik ümid deyil. Hansı yollarla və ya dolambaclarla, bunu təxmin edə bilmərik. Bu arada özümüzə deyə bilərik: Mədəniyyət inkişafını dəstəkləyən hər şey müharibəyə qarşı da işləyir.

Sizi ürəkdən salamlayıram və əgər mülahizələrim sizi məyus edibsə, bağışlamağınızı xahiş edirəm.

Sizin

Ziqmund Freyd