Analizdə konstruksiyalar

I

Çox xidmətli bir tədqiqatçı — çoxlarının bu borcu pozduğu bir vaxtda psixoanalizə haqq qazandırdığına görə ona həmişə yüksək qiymət vermişəm — bir dəfə analitik texnikamız haqqında eyni dərəcədə təhqiramiz və ədalətsiz bir fikir söyləmişdi. O dedi ki, biz xəstələrə yozumlarımızı təqdim etdikdə, ona qarşı məşhur 'Heads I win, Tails you lose' (Üz gəlsə mən uduram, arxa gəlsə sən uduzursan) prinsipinə əməl edirik. Yəni, əgər o bizə razılıq verirsə, deməli haqlıyıq; lakin əgər o etiraz edirsə, bu yalnız onun müqavimətinin əlamətidir, yəni yenə də bizə haqq verir. Bu şəkildə, bizim tələblərimizə necə cavab verirsə versin, analiz etdiyimiz köməksiz zavallı şəxsin qarşısında həmişə haqlı qalırıq. Xəstəmizin “xeyr” cavabı ümumiyyətlə bizi yozumumuzu yanlış sayıb tərk etməyə məcbur etmədiyi halda, texnikamızın belə ifşası analizin əleyhdarları tərəfindən çox alqışlanmışdır. Buna görə də, analitik müalicə zamanı xəstənin “bəli” və “xeyr” cavablarını, yəni onun razılıq və etiraz ifadələrini necə qiymətləndirdiyimizi ətraflı şəkildə təsvir etmək faydalıdır. Əlbəttə, bu əsaslandırma zamanı praktik analitik artıq bildiyi bir şeyi öyrənməyəcək.

Məlum olduğu kimi, analitik işin məqsədi xəstəni erkən inkişafındakı sıxışdırmaları (ən geniş mənada başa düşülən) yenidən ləğv etməyə və onları psixi yetkinlik vəziyyətinə uyğun reaksiyalarla əvəz etməyə vadar etməkdir. Bu məqsədlə o, hal-hazırda unutduğu müəyyən təcrübələri və onların doğurduğu affekt təhriklərini yenidən xatırlamalıdır. Onun hazırkı simptomlarının və ləngimələrinin belə sıxışdırmaların nəticələri, yəni unudulmuş olanın əvəzləyiciləri olduğunu bilirik. Bizə itirilmiş xatirələri yenidən qazanmaq yolunda onu yönləndirmək üçün istifadə edə biləcəyimiz hansı materialları təqdim edir? Çox müxtəlif şeylər: yuxularında bu xatirələrin fraqmentləri, özündə bənzərsiz dəyər daşıyan, lakin adətən yuxu formalaşmasında iştirak edən bütün amillər tərəfindən güclü şəkildə təhrif olunmuş; “sərbəst assosiasiya”ya təslim olduqda istehsal etdiyi fikirlər, buradan biz sıxışdırılmış təcrübələrə işarələri, boğulmuş affekt təhriklərinin və onlara qarşı reaksiyaların törəmələrini tapmağa qadirik; nəhayət, analitik vəziyyətin daxilində və xaricində, xəstənin daha vacib və ya əhəmiyyətsiz hərəkətlərində sıxışdırılmışa aid affektlərin təkrarlanmasının işarələri. Analitikə qarşı yaranan transfer münasibətinin belə affekt əlaqələrinin yenidən qayıtmasını təşviq etmək üçün xüsusilə uyğun olduğunu təcrübədə görmüşük. Bu xammaldan — demək olar ki — istədiyimiz şeyi hazırlamalıyıq.

İstədiyimiz şey, xəstənin unudulmuş həyat illərinin etibarlı və bütün əsas hissələrdə tam bir təsviridir. Lakin burada analitik işin iki tamamilə fərqli hissədən ibarət olduğunu, iki ayrı səhnədə baş verdiyini və iki şəxs arasında getdiyini xatırlayırıq, hər birinə fərqli bir vəzifə həvalə edilmişdir. Bir anlıq bu əsas fakta niyə bu vaxta qədər diqqət yetirilmədiyini soruşursan, lakin dərhal özünə deyirsən ki, sənə burada heç nə gizlədilməyib, bu, ümumi məlum, demək olar ki, öz-özlüyündə aydın olan bir faktdır, yalnız burada xüsusi bir məqsədlə önə çıxarılır və ayrıca qiymətləndirilir. Hamımız bilirik ki, analiz olunan şəxs özündən keçirdiyi və sıxışdırdığı bir şeyi xatırlamağa vadar edilməlidir və bu prosesin dinamik şərtləri o qədər maraqlıdır ki, işin digər hissəsi, yəni analitikin fəaliyyəti arxa plana keçir. Analitik əhəmiyyətli olan şeylərdən heç nə yaşamayıb və heç nə sıxışdırmayıb; onun vəzifəsi bir şeyi xatırlamaq ola bilməz. Bəs onun vəzifəsi nədir? O, unudulmuş olanı, onun buraxdığı işarələrdən təxmin etməli və ya daha düzgün desək, qurmalıdır. Onun konstruksiyalarını analiz olunan şəxsə necə, nə vaxt və hansı izahlarla bildirdiyi, analitik işin iki hissəsi, onun payı və analiz olunan şəxsin payı arasında əlaqə yaradır.

Onun konstruksiya və ya, əgər belə eşitməyi üstün tutursan, rekonstruksiya işi, dağılmış və torpaq altında qalmış yaşayış yerini və ya keçmişin bir tikilisini qazıb çıxaran arxeoloqun işi ilə geniş uyğunluq göstərir. Bu, əslində eynidir, yalnız analitik daha yaxşı şəraitdə işləyir, daha çox köməkçi materiala malikdir, çünki o, dağılmış bir obyektin deyil, hələ də canlı olan bir şeyin üzərində çalışır və bəlkə də başqa bir səbəbdən də. Lakin arxeoloq ayaqda qalmış divar qalıqlarından binanın divarlarını qurduğu, torpaqdakı çökəkliklərdən sütunların sayını və mövqeyini təyin etdiyi, xarabalıqlarda tapılan qalıqlardan keçmiş divar bəzəklərini və divar rəsmlərini bərpa etdiyi kimi, analitik də analiz olunan şəxsin xatirə fraqmentlərindən, assosiasiyalarından və aktiv ifadələrindən nəticələr çıxardığı zaman eyni qaydada irəliləyir. Hər ikisi üçün qorunub saxlanmış qalıqların tamamlanması və birləşdirilməsi yolu ilə rekonstruksiya hüququ mübahisəsiz qalır. Hər iki hal üçün eyni olan bəzi çətinliklər və xəta mənbələri də var. Arxeologiyanın ən həssas vəzifələrindən biri, məlum olduğu kimi, tapıntının nisbi yaşının müəyyən edilməsidir və bir obyekt müəyyən bir qatda üzə çıxanda, onun həmin qata aid olub-olmadığını və ya sonradan baş vermiş bir pozulma nəticəsində dərinə düşüb-düşmədiyini çox vaxt müəyyən etmək lazım gəlir. Analitik konstruksiyalarda bu şübhəyə nəyin uyğun gəldiyini təxmin etmək asandır.

Biz demişdik ki, analitik arxeoloqa nisbətən daha əlverişli şəraitdə işləyir, çünki onun əlində qazıntılarla müqayisə edilə bilməyəcək materiallar da var, məsələn, erkən dövrdən qalma reaksiyaların təkrarlanması və transfer vasitəsilə belə təkrarlanmalarla üzə çıxarılan hər şey. Bundan əlavə, nəzərə alınmalıdır ki, qazıntıçı dağıdılmış obyektlərlə işləyir və onların böyük və vacib hissələri mexaniki güc, yanğın və talan nəticəsində şübhəsiz ki, itmişdir. Heç bir səy onları tapmağa və qorunub saxlanmış qalıqlarla birləşdirməyə nail ola bilməz. İnsan yalnız və yalnız rekonstruksiyadan asılıdır və buna görə də rekonstruksiya çox vaxt müəyyən ehtimal səviyyəsindən yuxarı qalxa bilmir. Analitikin keçmişini öyrənmək istədiyi psixi obyekt üçün vəziyyət fərqlidir. Burada, arxeoloji obyekt üçün yalnız Pompey və Tutanxamon qəbri kimi xoşbəxt istisna hallarında baş verən hadisə, müntəzəm olaraq özünü doğruldur. Hər şeyin əsas hissəsi qorunub saxlanılıb, hətta tamamilə unudulmuş kimi görünsə belə, hər hansı bir şəkildə və hər hansı bir yerdə mövcuddur, yalnız üstü örtülüb və fərdin ixtiyarından çıxarılıb. Məlumdur ki, hər hansı bir psixi quruluşun həqiqətən tamamilə məhv olub-olmadığına şübhə etmək olar. Gizlədilənin tamamilə üzə çıxarılmasının mümkün olub-olmaması yalnız analitik texnikadan asılı olan bir məsələdir. Analitik işə göstərilən bu qeyri-adi üstünlüyə yalnız iki digər fakt mane olur, yəni psixi obyektin qazıntının maddi obyektindən müqayisə olunmaz dərəcədə daha mürəkkəb olması və nə tapmalı olduğumuza qarşı biliklərimizin kifayət qədər hazırlıqlı olmaması, çünki onun daxili strukturu hələ də çox sirr saxlayır. Və indi iki işin müqayisəsi də sonuna çatır, çünki ikisi arasındakı əsas fərq ondadır ki, arxeologiya üçün rekonstruksiya səylərin məqsədi və sonudur, analiz üçün isə konstruksiya yalnız hazırlıq işidir.

II

hazırlıq işi o mənada deyil ki, növbəti mərhələyə keçməzdən əvvəl tamamilə bitirilməli olmalıdır, məsələn, bir evin tikintisində olduğu kimi, daxili dekorasiya ilə məşğul olmaqdan əvvəl bütün divarların qurulması və bütün pəncərələrin yerləşdirilməsi lazımdır. Hər bir analitik bilir ki, analitik müalicədə proses fərqli gedir, hər iki növ iş yan-yana aparılır, biri həmişə irəlidə gedir, digəri isə ona qoşulur. Analitik bir hissə konstruksiya hazırlayır, analiz olunan şəxsə onun ona təsir göstərməsi üçün bildirir; sonra yeni axan materialdan növbəti hissəni konstruksiya edir, eyni qaydada davam edir və belə növbələşmə ilə sona qədər gedir. Əgər analitik texnikanın təsvirlərində “konstruksiyalar” haqqında çox az eşidilirsə, bunun səbəbi əvəzinə “şərhlər” və onların təsiri haqqında danışılmasıdır. Amma mən düşünürəm ki, konstruksiya çox daha uyğun bir adlandırmadır. Şərh materialın tək bir elementi, bir fikir, bir səhv hərəkət və s. ilə nə edildiyinə aiddir. Lakin konstruksiya, analiz olunan şəxsə unudulmuş keçmişinin bir hissəsini təqdim etdiyiniz zaman olur, məsələn, belə bir şəkildə: n-ci yaşınızadək ananızın tək və məhdudiyyətsiz sahibi kimi qəbul edilmişdiniz, sonra ikinci bir uşaq doğuldu və onunla birlikdə ağır bir məyusluq gəldi. Ana bir müddət sizi tərk etmiş, sonra da artıq yalnız sizə özünü həsr etməmişdir. Anaya qarşı hissləriniz ambivalentləşdi, ata sizin üçün yeni bir əhəmiyyət qazandı və s.

Məqaləmizdə diqqətimiz tamamilə konstruksiyaların bu hazırlıq işinə yönəldilmişdir. Və ilk növbədə belə bir sual yaranır: konstruksiyalar üzərində işləyərkən səhv etməyimizə və yanlış bir konstruksiyanın təmsili ilə müalicənin uğurunu təhlükəyə atmağımıza qarşı hansı zəmanətlərimiz var? Bu sualın ümumi bir cavabı qətiyyən mümkün deyil kimi görünə bilər, lakin bu müzakirədən əvvəl analitik təcrübənin bizə verdiyi təsəlliverici bir məlumata qulaq asaq. Çünki o, bizə öyrədir ki, bir dəfə səhv etsək və xəstəyə ehtimal olunan tarixi həqiqət kimi yanlış bir konstruksiya təqdim etsək, bu heç bir ziyan vermir. Bu, əlbəttə ki, vaxt itkisidir və xəstəyə həmişə yalnız yanlış kombinasiyalar danışan kəs, onun gözündə yaxşı bir təəssürat yaratmayacaq və müalicəsində irəli gedə bilməyəcək, lakin belə tək bir səhv zərərsizdir. Belə bir halda baş verən şey, xəstənin sanki təsirlənməmiş kimi qalması, nə bəli, nə də yox deyə reaksiya verməməsidir. Bu, yalnız onun reaksiyasının təxirə salınması ola bilər; lakin belə qalarsa, səhv etdiyimiz nəticəsinə gələ bilərik və uyğun bir fürsətdə avtoritetimizə xələl gətirmədən bunu xəstəyə etiraf edəcəyik. Bu fürsət, daha yaxşı bir konstruksiya və beləliklə səhvin düzəldilməsinə imkan verən yeni material ortaya çıxanda yaranır. Yanlış konstruksiya belə bir şəkildə, heç vaxt edilməmiş kimi aradan qalxır, hətta bəzi hallarda, Poloniusun dediyi kimi, həqiqət sazanını məhz yalan yemlə tutduğumuz təəssürat yaranır. Xəstəni, özümüzün inandığımız, lakin onun qəbul etməməli olduğu şeyləri ona "qəbul etdirərək" təlqinlə azdırma təhlükəsi, şübhəsiz ki, həddindən artıq şişirdilmişdir. Analitik belə bir bədbəxtlik başına gələrsə, çox qeyri-korrekt davranmış olmalıdır; ilk növbədə, xəstəni danışmağa qoymadığına görə özünü qınamalıdır. Fəxr etmədən deyə bilərəm ki, "təlqin"in belə bir sui-istifadəsi mənim fəaliyyətimdə heç vaxt baş verməyib.

Yuxarıdakılardan aydın olur ki, xəstənin bizim konstruksiyalarımızdan birinin bildirilməsinə verdiyi reaksiyadan irəli gələn əlamətləri nəzərə almamağa heç də meyilli deyilik. Bu məqamı ətraflı şəkildə nəzərdən keçirmək istəyirik. Analiz olunanın "xeyr"ini tam dəyərdə qəbul etmədiyimiz doğrudur, lakin onun "bəli"sini də qəbul etmirik; onun ifadəsini bütün hallarda təsdiqə çevirdiyimiz üçün bizi ittiham etmək tamamilə əsassızdır. Əslində, məsələ bu qədər sadə deyil, qərarı bu qədər asanlaşdırmırıq.

Analiz olunanın birbaşa "bəli"si çoxmənalıdır: Həqiqətən, eşitdiyi konstruksiyanı doğru kimi tanıdığını göstərə bilər, lakin mənasız da ola bilər və ya hətta, biz "ikiüzlü" deyə biləcəyimiz kimi, müqavimətinə əlverişli olduğundan açılmamış həqiqəti belə bir razılıqla daha da gizlətməyə xidmət edən bir məna da daşıya bilər. Bu "bəli"nin dəyəri yalnız, xəstə öz "bəli"sinə dərhal yeni xatirələr ortaya qoyaraq davam etdikdə, bu xatirələr konstruksiyanı tamamlayıb genişləndirdikdə mövcuddur. Yalnız bu halda "bəli"ni müvafiq məqamın tam həlli kimi qəbul edirik.

Analiz olunanın "xeyr"i də eyni dərəcədə çoxmənalıdır və əslində onun "bəli"sindən daha az istifadəyə yararlıdır. Nadir hallarda haqlı rədd etmənin ifadəsi kimi özünü göstərir; qat-qat çox hallarda, bildirilən konstruksiyanın məzmunu tərəfindən yaradılan, lakin eyni dərəcədə mürəkkəb analitik vəziyyətin başqa bir amilindən də irəli gələ bilən müqavimətin ifadəsidir. Xəstə tərəfindən deyilən “xeyr” konstruksiyanın düzgünlüyünü sübut etmir, lakin bu ehtimalla çox yaxşı uzlaşır. Hər bir belə konstruksiya natamam olduğundan və unudulmuş hadisənin yalnız kiçik bir hissəsini əhatə etdiyindən, analiz olunan şəxsin ona verilən məlumatı əslində inkar etmədiyini, əksinə, etirazını hələ üzə çıxarılmamış hissə üzündən davam etdirdiyini qəbul etmək bizə sərbəstlik verir. O, adətən razılığını yalnız bütün həqiqəti öyrəndikdən sonra bildirir, bu həqiqət isə çox vaxt olduqca geniş və detallı olur. Beləliklə, onun “xeyr”inin yeganə etibarlı yozumu natamamlıqdır; konstruksiya ona əlbəttə ki, hər şeyi deməmişdir. Beləliklə, məlum olur ki, konstruksiyanın təqdim edilməsindən sonra xəstənin birbaşa ifadələrindən doğru və ya yanlış təxmin etdiyimizi müəyyən etmək üçün az miqdarda məlumat əldə etmək olar. Tamamilə etibarlı olan dolayı təsdiq növlərinin mövcud olması daha da maraqlıdır. Bunlardan biri, müxtəlif şəxslərdən sanki əvvəlcədən razılaşdırılmış kimi, az dəyişdirilmiş sözlərlə eşidilən bir ifadədir. Bu ifadə belədir: Mən heç vaxt buna (bunun haqqında) düşünməmişəm (və ya düşünməzdim). Bu ifadəni şübhəsiz ki, belə tərcümə etmək olar: Bəli, siz bu halda şüursuzu düzgün tapmısınız. Təəssüf ki, analitik üçün bu qədər arzuolunan formula, geniş konstruksiyaların təqdim edilməsindən çox, tək-tək yozumlardan sonra daha tez-tez eşidilir. Eyni dərəcədə dəyərli olan, bu dəfə müsbət formada ifadə olunan təsdiq, analiz olunan şəxsin assosiasiyada konstruksiyanın məzmununa bənzər və ya analoji olan bir şeyi ehtiva edən cavab verməsidir. Bunun üçün analizdən asanlıqla tapıla bilən, lakin təsviri uzun olan nümunə əvəzinə, burada belə bir vəziyyəti demək olar ki, komik təsir bağışlayan inandırıcılıqla nümayiş etdirən analizdən kənar kiçik bir hadisəni danışmaq istəyirəm. Söhbət, çoxdan öz həkim komandasına konsultant kimi seçdiyi bir həmkarından gedirdi. Bir gün o, ona problemlər yaradan gənc xanımını yanıma gətirdi. O, müxtəlif bəhanələrlə ona cinsi əlaqədən imtina edirdi və açıq-aydın məndən onun qeyri-məqsədəuyğun davranışının nəticələri barədə onu məlumatlandırmağımı gözləyirdi. Mən buna razılaşdım və ona izah etdim ki, onun bu imtinası ərində ehtimal ki, təəssüf doğuran sağlamlıq pozğunluqlarına və ya ailənin dağılmasına səbəb ola biləcək vəsvəsələrə yol açacaq. Bu zaman o, mənə birdən-birə söz kəsərək dedi: “Sizin beyin şişi diaqnozu qoyduğunuz ingilis də artıq ölüb.” Söz əvvəlcə başa düşülməz, hətta cümlədəki “də” sözü də sirrli görünürdü, çünki başqa heç bir ölən barədə söhbət getməmişdi. Bir az sonra mən başa düşdüm. Kişi açıq-aydın məni təsdiqləmək istəyirdi, demək istədiyi belə idi: Bəli, siz tamamilə haqlısınız, xəstəyə qoyduğunuz diaqnoz da təsdiqlənib. Bu, analizlərdə əldə etdiyimiz assosiasiyalar vasitəsilə dolayı təsdiqlərin tam qarşılığı idi. Həmkarın ifadəsində onun kənara itələdiyi başqa fikirlərin də payı olduğunu inkar etmək istəmirəm.

Konstruksiyanın məzmununa uyğun gələn və belə bir 'həm də' ifadəsini özündə saxlayan assosiasiyalarla dolayı təsdiq, bu konstruksiyanın analizin davamında özünü doğruldub-doğrulmayacağını təxmin etmək üçün hökmümüzə dəyərli istinad nöqtələri verir. Təsdiqin bir səhv hərəkət köməyi ilə birbaşa ziddiyyətə sızdığı hal da xüsusilə təsirli olur. Bu cür gözəl bir nümunəni mən əvvəllər başqa bir yerdə dərc etmişdim. Xəstənin yuxularında Vyanada yaxşı tanınan Jauner adı təkrar-təkrar ortaya çıxırdı, lakin onun assosiasiyalarında kifayət qədər izah tapılmırdı. Mən sonra belə bir yozumu sınadım: o, Jauner dedikdə, yəqin ki, Gauner (dələduz) nəzərdə tutur, xəstə isə dərhal cavab verir: Bu mənə çox cəsarətli görünür. Ya da xəstə, müəyyən bir ödənişin ona çox yüksək göründüyü iddiasını rədd etmək istəyir və deyir: On dollar mənim üçün heç bir rol oynamır, lakin dollar əvəzinə daha aşağı pul növünü istifadə edərək deyir: On şilling.

Analiz, günahkarlıq hissi, mazoxist əzab çəkmə ehtiyacı, analitikin köməyinə qarşı müqavimət kimi mənfi terapevtik reaksiyanı məcbur edən güclü amillərin təsiri altındadırsa, konstruksiyanın açıqlanmasından sonra xəstənin davranışı bizə axtardığımız qərarı çox asanlaşdırır. Konstruksiya yanlışdırsa, xəstədə heç nə dəyişmir; lakin o, doğrudursa və ya həqiqətə yaxınlaşma gətirirsə, xəstə ona simptomlarının və ümumi vəziyyətinin birmənalı şəkildə pisləşməsi ilə reaksiya verir.

Ümumiləşdirərək qeyd edəcəyik ki, biz analiz olunanın konstruksiyalarımıza olan mövqeyini kiçik görüb kənara atmaqda ittiham olunmağa layiq deyilik. Biz ona diqqət yetiririk və ondan çox vaxt dəyərli istinad nöqtələri çıxarırıq. Lakin xəstənin bu reaksiyaları əksər hallarda çoxmənalıdır və qəti bir qərara imkan vermir. Yalnız analizin davamı konstruksiyamızın düzgün və ya yararsız olması barədə qərar verə bilər. Biz tək bir konstruksiyanı yoxlanılmasını, təsdiqini və ya rədd edilməsini gözləyən bir fərziyyədən başqa bir şey kimi təqdim etmirik. Onun üçün heç bir avtoritet iddia etmirik, xəstədən dərhal razılıq tələb etmirik, o, əvvəlcə ona qarşı çıxarsa, onunla mübahisə etmirik. Qısacası, biz bütün suallar və etirazlar üçün tək bir hazır cavabı olan məşhur Nestroy personajının, ev xidmətçisinin nümunəsinə uyğun davranırıq: Hadisələrin gedişində hər şey aydın olacaq.

III

Bu, analizin davamında necə baş verir, fərziyyəyimiz hansı yollarla xəstənin inancına çevrilir, bunu təsvir etmək çox da əziyyətə dəyməz; bu, gündəlik təcrübədən hər bir analitik tərəfindən məlumdur və başa düşülməsində heç bir çətinlik yaratmır. Bunun yalnız bir nöqtəsi araşdırma və izah tələb edir. Analitikin konstruksiyasından başlayan yol analiz olunanın xatirəsində bitməlidir; o, həmişə bu qədər irəli getmir. Çox vaxt xəstəni sıxışdırılmış şeyləri xatırlamağa gətirmək mümkün olmur. Bunun əvəzinə, analizin düzgün icrası ilə xəstədə konstruksiyanın həqiqiliyinə dair qəti bir inanc yaradılır ki, bu da terapevtik olaraq bərpa edilmiş bir xatirənin etdiyi işi görür. Bunun hansı şəraitdə baş verdiyi və görünüşdə natamam bir əvəzedicinin necə tam təsir göstərməsinin mümkün olduğu, sonrakı araşdırmalar üçün bir mövzu olaraq qalır.

Mən bu kiçik məlumatı daha geniş bir perspektiv açan bəzi qeydlərlə bitirəcəyəm. Mənə bir neçə analizdə nəzərə çarpan şey, açıq şəkildə uyğun gələn bir konstruksiyanın açıqlanmasının analiz olunanlarda təəccüblü və əvvəlcə anlaşılmaz bir fenomenin üzə çıxmasına səbəb olması idi. Onlar özləri tərəfindən 'həddindən artıq aydın' adlandırılan canlı xatirələr aldılar, lakin onlar konstruksiyanın məzmunu olan hadisəni deyil, bu məzmuna yaxın olan detalları xatırlayırdılar, məsələn, orada adı çəkilən şəxslərin üzləri həddindən artıq kəskin, yaxud oxşar hadisələrin baş verə biləcəyi məkanlar, yaxud da bir az uzaqda, bu məkanların avadanlığı, hansı ki, konstruksiyanın təbii ki, onlar haqqında heç bir məlumatı ola bilməzdi. Bu, həm bildirişdən dərhal sonra yuxularda, həm də ayıqlıqda fantaziya tipli vəziyyətlərdə baş verirdi. Bu xatirələrin özü ilə heç nə əlaqələndirilmirdi; onları kompromisin nəticəsi kimi qəbul etmək məntiqli görünürdü. Sıxışdırılanın, konstruksiyanın bildirilməsi ilə oyadılan 'təkanı', həmin əhəmiyyətli xatirə izlərini şüura daşımaq istəyirdi; müqavimət hərəkəti dayandırmasa da, onu qonşu, əhəmiyyətsiz obyektlərə yerdəyişdirməyi bacardı.

Bu xatirələrə hallüsinasiya demək olardı, əgər onların aydınlığına onların aktual olduğuna inam da əlavə olunmuş olsaydı. Amma bu analogiya əhəmiyyət qazandı, mən digər, əlbəttə psixotik olmayan hallarda həqiqi hallüsinasiyaların təsadüfi baş verməsinə diqqət yetirdiyim zaman. Fikir gedişi sonra belə davam etdi: Bəlkə də hallüsinasiyanın ümumi xarakteridir, indiyə qədər kifayət qədər qiymətləndirilməmiş, onda erkən uşaqlıqda yaşanmış və sonra unudulmuş bir şeyin qayıtması, uşağın hələ güclə danışa bildiyi dövrdə gördüyü və ya eşitdiyi və indi şüura təkidlə gələn, ehtimal ki, belə bir qayıdışa qarşı çıxan qüvvələrin təsiri altında təhrif olunmuş və yerdəyişmiş bir şeyin təkrarlanması. Və hallüsinasiyanın psixozun müəyyən formaları ilə yaxın əlaqəsi nəzərə alınmaqla, düşünce axınımız daha da irəli gedə bilər. Bəlkə də, hallüsinasiyaların bu qədər mütəmadi olaraq yerləşdirildiyi sayıqlamanın yaranması halları, biz adətən düşündüyümüz qədər şüursuzun 'təkanından' və sıxışdırılanın qayıdışından müstəqil deyil. Biz sayıqlamanın yaranması mexanizmində adətən yalnız iki anı vurğulayırıq: bir tərəfdən reallıq dünyasından uzaqlaşma və onun motivləri, digər tərəfdən isə sayıqlamanın məzmununa istəyin yerinə yetirilməsinin təsiri. Amma dinamik proses daha çox belə ola bilərmi: reallıqdan uzaqlaşma, sıxışdırılanın 'təkanı' tərəfindən, onun məzmununu şüura təkidlə gətirmək üçün istifadə olunur, bu prosesdə oyadılan müqavimətlər və istəyin yerinə yetirilməsi təmayülü isə yenidən xatırlananın təhrifinə və yerdəyişməsinə görə cavabdehliyi bölüşürlər? Bu, həm də bizə məlum olan yuxunun mexanizmidir, ki, hələ qədim sezgi onu dəliliklə eyniləşdirmişdir.

Mən inanmıram ki, sayıqlamanın bu başa düşülməsi tamamilə yenidir, lakin o, adətən ön plana çıxarılmayan bir baxış bucağını vurğulayır. Onun əsas məqamı budur ki, dəlilik yalnız şairin artıq tanıdığı kimi metoda malik deyil, həm də onda tarixi həqiqətin bir hissəsi var və bizə məntiqli görünür ki, sayıqlamanın tapdığı məcburi inam, gücünü məhz belə uşaqlıq mənbəyindən alır. Bu nəzəriyyəni sübut etmək üçün mənim ixtiyarımda bu gün yalnız xatirələr var, təzə təəssüratlar yoxdur. Əgər burada inkişaf etdirilən fərziyyələrə uyğun olaraq müvafiq xəstəlik hallarını öyrənməyə və müalicəni də ona uyğun qurmağa çalışsaq, yəqin ki, əziyyətə dəyərdi. Xəstəni sayıqlamasının dəliliyinə, reallıqla ziddiyyətinə inandırmaq üçün boş cəhdlərdən imtina ediləcək və daha çox həqiqət nüvəsinin tanınmasında, terapiya işinin inkişaf edə biləcəyi ortaq zəmin tapılacaq. Bu iş, tarixi həqiqətin bir hissəsini onun təhriflərindən və real indiki zamana söykənmələrindən azad etmək və onu aid olduğu keçmişin yerinə qoymaqdan ibarət olacaq. Unudulmuş qədim dövrdən indiki zamana və ya gələcəyin gözləntisinə köçürülmə, nevrozlu xəstələrdə də mütəmadi hadisədir. Çox vaxt, təşviş vəziyyəti ona dəhşətli bir şeyin baş verəcəyini gözlətdikdə, o, yalnız şüura gəlmək istəyən, lakin şüurlu ola bilməyən, o vaxt dəhşətli bir şeyin həqiqətən baş verdiyinə dair sıxışdırılmış bir xatirənin təsiri altındadır. Məncə, psixotik xəstələrlə belə cəhdlərdən çox dəyərli şeylər öyrəniləcək, hətta onlara terapiya uğuru qazanılmasa belə.

Bilirəm ki, bu qədər vacib mövzunu burada olduğu kimi, ötəri şəkildə müzakirə etmək təqdirəlayiq deyil. Mən bir analogiyanın cazibəsinə tabe oldum. Xəstələrdə sayıqlamanın yaranması halları mənə, analitik müalicələrdə qurduğumuz konstruksiyaların ekvivalentləri kimi görünür, izah və bərpa cəhdləri, psixoz şəraitində yalnız indiki zamanda inkar edilən reallıq hissəsini, qədim keçmişdə də inkar edilmiş başqa bir hissə ilə əvəz etməyə gətirib çıxara bilər. Hazırkı inkarın materialı ilə o vaxtkı sıxışdırmanın materialı arasındakı intim əlaqələri üzə çıxarmaq, fərdi araşdırmanın vəzifəsi olacaq. Bizim konstruksiyamız yalnız itmiş həyat tarixinin bir hissəsini geri qaytardığı üçün təsirli olduğu kimi, həmçinin sayıqlama da inandırıcı qüvvəsini, rədd edilmiş reallığın yerinə qoyduğu tarixi həqiqət hissəsinə borcludur. Belə bir şəkildə, sayıqlama da əvvəllər yalnız histeriya üçün ifadə etdiyim cümləyə tabe olacaqdır: xəstə öz xatirələrindən əziyyət çəkir. Bu qısa formul o vaxt da xəstəliyin səbəblərinin mürəkkəbliyini inkar etmək və bir çox digər amillərin təsirini istisna etmək istəmirdi.

İnsanlığı bir bütün kimi qəbul edib, onu fərdi insanın yerinə qoysaq, görürük ki, o da məntiqi tənqiddən uzaq olan və reallığa zidd olan sayıqlama təşəkkülləri yaratmışdır. Onlar yenə də insanlara qeyri-adi güc tətbiq edə bilirlərsə, araşdırma fərdi insanda olduğu kimi eyni nəticəyə gətirir. Onlar güclərini tarixi həqiqətin məzmununa borcludurlar, bu həqiqəti onlar unudulmuş ilkin dövrlərin sıxışdırılmasından çıxarıb gətirmişlər.