Musa Adamı və monoteist din

I. Musa misirli

Bir xalqın öz oğulları arasında ən böyük kimi təriflədiyi adamı inkar etmək, xüsusilə də insan özü bu xalqa mənsubdursa, xoş və ya asanlıqla görüləcək bir iş deyil. Ancaq insan, iddia edilən milli maraqlar xatirinə həqiqəti kənara atmaq üçün heç bir nümunə ilə razı salına bilməz və bir məsələnin aydınlaşdırılmasından anlayışımız üçün qazanc gözləmək də olar.

Yəhudi xalqına qurtarıcı, qanunverici və din qurucusu olan Musa Adamı o qədər uzaq dövrlərə aiddir ki, onun tarixi şəxsiyyət yoxsa əfsanənin məhsulu olub-olmadığı sualını yan keçmək mümkün deyil. Əgər o yaşayıbsa, bu, e.ə. 13-cü, bəlkə də 14-cü əsr idi; biz onun haqqında müqəddəs kitablar və yəhudilərin yazılı ənənələrindən başqa məlumat almamışıq. Buna görə də son qətiyyətə malik olmasa da, tarixçilərin böyük əksəriyyəti Musanın həqiqətən yaşadığını və onunla bağlı olan Misirdən çıxışın həqiqətən baş verdiyini təsdiqləmişlər. Bu fərziyyəni qəbul etməsək, İsrail xalqının sonrakı tarixinin anlaşılmaz olacağı haqqında əsaslı şəkildə iddia edilir. Müasir elm ümumiyyətlə daha ehtiyatlı olub və ənənələrə tarixi tənqidin ilkin dövrlərindəkindən qat-qat daha yumşaq yanaşır.

Musa şəxsiyyətində diqqətimizi çəkən ilk şey, ibrani dilində Moshe adlanan addır. Sual vermək olar: o haradandır? O nə deməkdir? Məlum olduğu kimi, artıq Çıxış kitabının 2-ci fəslindəki hesabat bir cavab verir. Orada Nil çayına atılmış körpəni xilas edən misir şahzadəsinin ona bu adı verdiyi və etimoloji əsaslandırma ilə: "çünki mən onu sudan çıxardım" dediyi danışılır. Lakin bu izah açıq şəkildə qeyri-kafidir. "Yəhudi Leksikonu"nda bir müəllif belə hökm verir: "Adın 'Sudan çıxarılan' kimi Bibliya yozumu..." "xalq etimologiyasıdır və aktiv yəhudi forması (ən çoxu 'çıxaran' mənasını verən 'Mose') ilə uyğunlaşdırıla bilməz." Bu rədd cavabını iki əlavə səbəblə dəstəkləmək olar: birincisi, misirli şahzadəyə adın yəhudi dilindən törəməsini aid etmək mənasızdır; ikincisi isə, uşağın çıxarıldığı su, çox güman ki, Nil çayının suyu deyildi.

Buna qarşı, uzun müddətdir və müxtəlif tərəflərdən Mose adının misir lüğət ehtiyatından gəldiyi fərziyyəsi irəli sürülmüşdür. Bu mənada fikirlərini bildirmiş bütün müəllifləri qeyd etmək əvəzinə, J. H. Breastedin yeni kitabından müvafiq hissəni tərcümə şəklində daxil etmək istəyirəm; onun "Misirin Tarixi" (1906) mötəbər sayılır. "Diqqət çəkən haldır ki, onun (bu rəhbərin) adı, Mose, misirli idi. Bu, sadəcə olaraq 'uşaq' mənasını verən misir sözü 'mose'-dir və daha tam ad formalarının, məsələn, Amon-mose, yəni Amon-uşaq, və ya Ptah-mose, Ptah-uşaq kimi adların qısaltmasıdır; bu adlar özləri də daha uzun cümlələrin qısaltmasıdır: Amon (bir uşaq bəxş etdi) və ya Ptah (bir uşaq bəxş etdi). 'Uşaq' adı tezliklə uzun və tam ad üçün rahat bir əvəz oldu və 'Mose' ad forması misir abidələrində az rast gəlinmir. Mosenin atası oğluna şübhəsiz ki, Ptah və ya Amon ilə birləşmiş bir ad vermişdi və tanrı adı gündəlik həyatda tədricən işlənməkdən düşdü, nəticədə oğlan sadəcə 'Mose' adlandırıldı. (Mose adının sonundakı 's' Əhd-i Atiqin yunan dilinə tərcüməsindən gəlir. O, həmçinin ibrani dilinə aid deyil, orada ad 'Mosche' kimi səslənir.)" Mən həmin hissəni söz-söz təkrar etdim və onun təfərrüatlarına görə məsuliyyəti bölüşməyə heç də hazır deyiləm. Mən həmçinin Breastedin siyahısında misir krallarının siyahısında rast gəlinən analoji teofor adları, məsələn, Ah-mose, Tut-mose (Totmes) və Ra-mose (Ramses) adlarını məhz buraxmasına bir az təəccüblənirəm.¹⁸,¹⁹

Gözləmək olardı ki, Mose adını misirli kimi tanıyan çoxlu sayda insanlardan biri, misir adını daşıyan şəxsin özü də misirli ola biləcəyi nəticəsini çıxarmış və ya ən azı bu ehtimalı nəzərdən keçirmiş olsun. Müasir dövr üçün biz belə nəticələr çıxarmağa çəkinmədən icazə veririk, baxmayaraq ki, hazırda bir şəxs bir deyil, iki ad – soyadı və ad daşıyır və yeni şəraitdə ad dəyişiklikləri və uyğunlaşmaları istisna edilmir. Biz sonra şair Şamissonun fransız mənşəli olduğunu, Napoleon Buonapartenin isə əksinə, italyan mənşəli olduğunu və Benjamin Disraelinin həqiqətən, adından gözləndiyi kimi, italyan yəhudi olduğunu təsdiqləndiyini görəndə heç də təəccüblənmirik. Və qədim və erkən dövrlər üçün, düşünmək lazımdır ki, ad əsasında mənsubiyyət haqqında belə bir nəticə çıxarmaq daha da etibarlı və əslində məcburi görünməlidir. Lakin bildiyimə görə, Musa məsələsində heç bir tarixçi bu nəticəni çıxarmayıb, hətta Breasted kimi “Misirlilərin bütün hikmətinə” bələd olduğunu qəbul etməyə hazır olanlar belə bunu etməyib.

Burada mane olan şeyin nə olduğunu dəqiq təxmin etmək mümkün deyil. Bəlkə də Bibliya ənənəsinə hörmət aşılmaz idi. Bəlkə də Musa adlı adamın yəhudi olmaya biləcəyi fikri çox ağlasığmaz görünürdü. Hər halda, aydın olur ki, misir adının tanınması Musanın mənşəyinin qiymətləndirilməsində həlledici hesab edilmir və ondan başqa heç nə nəticə çıxarılmır. Əgər bu böyük adamın milliyəti sualı əhəmiyyətli sayılırsa, onun cavabı üçün yeni material təqdim etmək arzuolunan olardı.

Mənim kiçik məqaləm bunu hədəfləyir. Onun “Imago” jurnalında yer almaq iddiası, məzmununun psixoanalizin tətbiqi olması faktına əsaslanır. Bu yolla əldə edilən arqument şübhəsiz ki, yalnız analitik düşünməyə bələd olan və onun nəticələrini qiymətləndirə bilən oxucuların azlıq təşkil edən hissəsinə təsir edəcək. Lakin onlar üçün bu, ümid edirəm ki, əhəmiyyətli görünəcək.

1909-cu ildə O. Rank, o vaxt hələ mənim təsirim altında olan, mənim təşəbbüsümlə 'Qəhrəmanın doğum mifi' adlı bir əsər dərc etdi.* Bu əsər, "demək olar ki, bütün əhəmiyyətli mədəni xalqlar...... qəhrəmanlarını, əfsanəvi padşah və şahzadələrini, din qurucularını, sülalə, imperiya və şəhər qurucularını, qısaca milli qəhrəmanlarını şeirlərdə və... Musanın misirli olması ehtimalı, qədim zamanlardan bu günə qədər ad çəkmədən kifayət qədər tez-tez ifadə edilsə də.²⁰,²¹

Vyana. Rankın bu işə öz müstəqil töhfələrinin dəyərini kiçiltmək məqsədim deyil. əfsanələrdə tərənnüm etmişlər. "Xüsusilə, bu şəxslərin doğum və gənclik hekayələrini fantastik xüsusiyyətlərlə bəzəmişdirlər; bu xüsusiyyətlərin, müxtəlif, bəzən bir-birindən çox uzaq və tam müstəqil xalqlarda təəccüblü oxşarlığı, hətta qismən sözlə eyniliyi uzun müddətdir məlumdur və bir çox tədqiqatçının diqqətini çəkmişdir." Rankın nümunəsi ilə, təxminən Qalton texnikası ilə, bütün bu hekayələrin əsas xüsusiyyətlərini önə çıxaran bir "orta əfsanə" qurulsa, aşağıdakı mənzərə alınır:

"Qəhrəman yüksək ailənin, çox vaxt padşah oğludur.

Onun yaranışından əvvəl çətinliklər, məsələn, cinsi perhiz, uzun müddətli sonsuzluq və ya xarici qadağalar və ya maneələr nəticəsində valideynlərin gizli münasibəti baş verir. Hamiləlik dövründə və ya daha əvvəl, doğumdan əvvəl xəbərdarlıq edən bir elan (yuxu, kəhanət) baş verir və bu, adətən ataya təhlükə gətirir.

Nəticədə, yeni doğulmuş uşaq adətən atanın və ya onu əvəz edən şəxsin təşəbbüsü ilə öldürməyə və ya tərk etməyə təyin olunur; adətən, kiçik bir qutuda suya buraxılır.

Sonra o, heyvanlar və ya adi adamlar (çobanlar) tərəfindən xilas edilir və bir dişi heyvan və ya adi bir qadın tərəfindən əmizdirilir.

Böyüdüyü zaman, çox dəyişkən bir səyahətdə soylu valideynlərini yenidən tapır, bir tərəfdən atasından qisas alır, digər tərəfdən tanınır və böyüklüyə və şöhrətə nail olur.

Bu doğum mifinə bağlanan ən qədim tarixi şəxs, Babilonun qurucusu olan Akkadlı Sarqondur (e.ə. təxminən 2800-cu il). Bizim üçün onun özünə aid edilən hesabatı burada təkrar vermək maraqlıdır:

Mən güclü padşah, Akkad padşahı Sarqonam. Anam bir Vestal idi, atamı tanımırdım, atamın qardaşı isə dağlarda yaşayırdı. Mənim şəhərimdə Fıratın sahilində yerləşən Azupiranida, anam, Vestal, məndən hamilə qaldı. O, məni gizlicə doğdu. O, məni qamışdan hazırlanmış qaba qoydu, qapağını qatranla bağladı və məni çaya buraxdı, çay məni boğmadı. Çay məni su çəkən Akkiyə apardı. Su çəkən Akki, ürəyinin lütfü ilə məni suyun üstünə çıxardı. Su çəkən Akki, məni öz oğlu kimi böyütdü. Su çəkən Akki, məni öz bağbanı etdi. Bağban işimdə İştar məni sevdi, mən padşah oldum və 45 il padşahlıq etdim. Akkadlı Sarqonla başlayan və bizə tanış olan adlar Musa, Kir və Romuldur. Bundan əlavə, Rank, eyni gənclik hekayəsi, tam və ya yaxşı tanınan hissələri ilə, Edip, Karna, Paris, Telefos, Persey, Herakl, Gilqamiş, Amfion və Zetos və s. kimi poeziya və ya mifə aid çoxlu qəhrəman obrazlarını toplayıb.

Bu mifin mənbəyi və təmayülü Rankın araşdırmaları ilə bizə məlum olub. Mənim üçün yalnız qısa işarələrlə buna istinad etmək kifayətdir. Qəhrəman, atasına cəsarətlə qarşı çıxan və nəhayət onu qələbə ilə məğlub edən şəxsdir. Bizim mifimiz bu mübarizəni fərdin ilkin dövrünə qədər izləyir, uşağın atanın iradəsinə qarşı doğulduğunu və onun pis niyyətinə qarşı xilas edildiyini göstərərək. Sandıqda tərk edilmə, doğumun birmənalı simvolik təsviridir; sandıq ana bətnini, su isə doğum suyunu təmsil edir. Saysız yuxularda valideyn-uşaq münasibəti suyun içindən çıxarmaq və ya sudan xilas etmək vasitəsilə təsvir olunur. Xalq fantaziyası burada nəzərdən keçirilən doğum mifini əlamətdar bir şəxsiyyətə bağlayırsa, bununla həmin şəxsi qəhrəman kimi tanımaq, onun qəhrəman həyatının sxemini yerinə yetirdiyini elan etmək istəyir. Lakin bütün əsərin mənbəyi uşağın valideynlərinə, xüsusilə ataya olan hiss münasibətlərindəki dəyişikliklərə reaksiya verdiyi, uşağın 'ailə romanı' adlanan hadisədir. İlk uşaqlıq illərində atanın həddindən artıq qiymətləndirilməsi hökm sürür; yuxu və nağıllarda kral və kraliça həmişə yalnız valideynləri təmsil edir, sonradan isə rəqabət və real məyusluğun təsiri altında valideynlərdən ayrılma və ataya qarşı tənqidi mövqe başlayır. Beləliklə, mifdəki iki ailə, həm nəcib, həm də aşağı təbəqədən olan, uşağın ardıcıl həyat dövrələrində öz ailəsini necə gördüyünü əks etdirir.

Deyə bilərik ki, bu izahatlar sayəsində qəhrəmanın doğumu haqqında mifin yayılması və bənzərliyi tam aydın olur. Musa haqqında doğum və tərk edilmə əfsanəsinin xüsusi mövqe tutması, hətta əsas bir nöqtədə digərlərinə zidd olması daha çox marağımıza layiqdir.

Biz əfsanənin uşağın taleyini aralarında cərəyan etdirdiyi iki ailədən çıxış edirik. Bilirik ki, analitik şərhdə onlar üst-üstə düşür və yalnız zamanca bir-birindən fərqlənir. Əfsanənin tipik formasında uşağın doğulduğu ilk ailə nəcib, çox vaxt kral mühitidir; uşağın böyüdüyü ikinci ailə isə aşağı və ya alçaldılmışdır, bu da şərhin əsaslandığı şəraitə uyğundur. Yalnız Edip əfsanəsində bu fərq silinmişdir. Bir kral ailəsindən tərk edilmiş uşaq başqa bir kral cütlüyü tərəfindən qəbul edilir. Deyilir ki, hər iki ailənin ilkin eyniliyinin məhz bu nümunədə əfsanədə də özünü göstərməsi təsadüf deyil. İki ailənin sosial kontrastı, bildiyimiz kimi, böyük adamın qəhrəman təbiətini vurğulamaq məqsədi daşıyan mifə ikinci bir funksiya verir ki, bu da xüsusilə tarixi şəxsiyyətlər üçün əhəmiyyətli olur. O, həmçinin qəhrəmana zadəganlıq diplomu yaratmaq, onu sosial olaraq yüksəltmək üçün də istifadə edilə bilər. Beləliklə, Kir medlər üçün yad fəthçidir, tərk edilmə əfsanəsi yolu ilə o, med kralının nəvəsinə çevrilir. Romulda da vəziyyət belədir; əgər ona uyğun bir şəxs yaşamışsa, bu, haradansa gəlmiş bir macərapərəst, bir sonradan görmə olmuşdur; əfsanə sayəsində o, Alba Longa kral sülaləsinin nəslindən gələn və varisi olur.

Musa halında vəziyyət tamamilə fərqlidir. Burada adətən nəcib olan ilk ailə olduqca sadədir. O, yəhudi levilərinin övladıdır. Lakin qəhrəmanın adətən böyüdüyü ikinci, aşağı ailə Misir kral sarayı ilə əvəz olunur; şahzadə onu öz oğlu kimi böyüdür. Tipdən bu sapma çoxları təəccübləndirdi. Ed. Meyer və ondan sonra başqaları belə qəbul etmişdilər ki, əfsanə əvvəlcə başqa cür səslənirmiş: Firon peyğəmbər yuxusu ilə xəbərdar edilmişdi ki, qızının oğlu ona və dövlətə təhlükə gətirəcək. Buna görə də o, uşağı doğumdan sonra Nil çayına atmağı əmr edir. Amma uşaq yəhudi adamlar tərəfindən xilas edilir və onların övladı kimi böyüdülür. Rankın ifadə etdiyi kimi, "milli motivlər" nəticəsində əfsanə bizə məlum olan formaya yenidən işlənmişdir. Lakin növbəti mülahizə göstərir ki, digərlərindən fərqlənməyən belə bir ilkin Musayla bağlı əfsanə mövcud ola bilməz. Çünki əfsanə ya misirli, ya da yəhudi mənşəlidir. Birinci hal istisna edilir; misirlilərin Musanı ucaltmaq motivləri yox idi, o, onlar üçün qəhrəman deyildi. Deməli, əfsanə yəhudi xalqı tərəfindən yaradılmalı, yəni məlum formasında rəhbərin şəxsiyyəti ilə əlaqələndirilməli idi. Amma buna tamamilə yararsız idi, çünki böyük adamını xalqa yad edən əfsanə xalqa nə fayda verərdi?

Musayla bağlı əfsanənin bu gün bizə təqdim olunan formasında o, öz gizli məqsədlərinin gerisində qalır. Əgər Musa kral nəslindən deyilsə, əfsanə onu qəhrəman edə bilməz; əgər o, yəhudi uşağı kimi qalırsa, əfsanə onun ucaldılması üçün heç nə etməmişdir. Bütöv mifin yalnız kiçik bir hissəsi təsirli qalır, yəni uşağın güclü xarici qüvvələrə baxmayaraq sağ qaldığına dair təsdiq və bu cəhət İsanın uşaqlıq hekayəsində təkrarlanır, burada Kral Herod Fironun rolunu üstlənir. Onda bizə həqiqətən belə fərz etmək azadlığı verilir ki, əfsanə materialının hansısa sonrakı, bacarıqsız işləyicisi öz qəhrəmanı Musada klassik, qəhrəmanı seçən tərketmə əfsanəsinə bənzər bir şey yerləşdirməyə məcbur olmuş, lakin işin xüsusi şərtlərinə görə bu, ona uyğun gəlməmişdir. Tədqiqatımız bu qənaətbəxş olmayan və üstəlik qeyri-müəyyən nəticə ilə kifayətlənməli idi və Musanın misirli olub-olmaması sualının cavablandırılmasına heç bir töhfə verməmiş olardı. Amma tərketmə əfsanəsinin qiymətləndirilməsi üçün daha bir, bəlkə də daha ümidverici yol var.²²,²³

Biz mifin iki ailəsinə qayıdırıq. Bilirik ki, analitik yozum səviyyəsində onlar eynidir, mif səviyyəsində isə soylu və aşağı təbəqə kimi fərqlənirlər. Amma əgər söhbət mifin əlaqələndirildiyi tarixi şəxsiyyətdən gedirsə, onda üçüncü səviyyə, reallıq səviyyəsi var. Bir ailə realdır, burada şəxs, böyük adam həqiqətən doğulub böyümüşdür; digəri isə fiktivdir, mif tərəfindən öz məqsədlərini izləyərək uydurulmuşdur. Adətən real ailə aşağı, uydurma ailə isə soylu təbəqə ilə üst-üstə düşür. Musa halında isə hər şey fərqli görünürdü. Və bəlkə də yeni baxış bucağı aydınlığa gətirir ki, uşağın atıldığı ilk ailə, istifadə edilə bilən bütün hallarda uydurma olan, sonra isə uşağın qəbul edildiyi və böyüdüyü ailə real olan ailədir. Bu müddəanı, Musa əfsanəsini də tabe etdiyimiz bir ümumilik kimi qəbul etmək cəsarətini göstərsək, bir dəfəyə aydın görürük: Musa — ehtimal ki, nəcib — bir misirlidir, əfsanə ilə yəhudi edilməyə çalışılır. Və bu, bizim nəticəmiz olardı! Suya atılma öz yerində idi; yeni təmayülə tabe olmaq üçün onun məqsədi, zorakılıq olmadan deyil, əyilməli idi; tərk edilmə hadisəsindən qurtuluş vasitəsinə çevrildi.

Lakin Musa əfsanəsinin öz növündəki digərlərindən fərqlənməsi, Musa hekayəsinin xüsusi bir detala aid edilə bilərdi. Adətən bir qəhrəman həyatı boyu aşağı başlanğıclarından yüksəlsə də, Musa adamının qəhrəman həyatı, öz ucalığından aşağı düşməsi, İsrail oğullarına doğru enməsi ilə başladı.

Bu kiçik araşdırmanı, Musanın misirli olması ehtimalı üçün ikinci, yeni bir arqument əldə etmək ümidi ilə apardıq. Birinci arqumentin adından irəli gəldiyini və çoxları üzərində həlledici təsir göstərmədiyini eşitmişik. Tərk edilmə əfsanəsinin analizindən irəli gələn yeni arqumentin də daha uğurlu olmayacağına hazır olmaq lazımdır. Etirazlar, ehtimal ki, əfsanələrin formalaşması və yenidən qurulması şəraitinin bizim kimi nəticə çıxarmağı əsaslandırmaq üçün həddindən artıq qeyri-şəffaf olduğuna və Musa qəhrəman obrazı haqqında ənənələrin qarışıqlığına, ziddiyyətlərinə, əsrlər boyu davam edən təmayüllü yenidən işləmə və üst-üstə yığılmanın aydın əlamətlərinə malik olmasına və tarixi həqiqət nüvəsini işıq üzünə çıxarmağa çalışan bütün cəhdləri boşa çıxarmalı olduğuna yönəldiləcək. Mən özüm bu inkarçı mövqeyi bölüşmürəm, amma onu rədd etmək də qadir deyiləm.²⁴

Əgər daha çox əminlik əldə etmək mümkün deyildisə, bu araşdırmanı ümumiyyətlə ictimaiyyətin diqqətinə niyə çatdırdım? Təəssüf edirəm ki, mənim əsaslandırmam da işarələrdən kənara çıxa bilmir. Çünki burada qeyd olunan iki arqumentin apardığı istiqamətə qapılmaq və Musanın nüfuzlu bir misirli olduğu fərziyyəsinə ciddi yanaşmağa çalışmaq olarsa, çox maraqlı və geniş perspektivlər ortaya çıxır. Uzaq olmayan bəzi fərziyyələrin köməyi ilə Musanın qeyri-adi addımında ona rəhbərlik edən hərəkətverici qüvvələri anlamaq mümkün görünür və bununla sıx əlaqədar olaraq, onun yəhudi xalqına verdiyi qanunvericilik və dinin çoxsaylı xarakter və xüsusiyyətlərinin mümkün əsaslandırmasını qavramaq, habelə ümumiyyətlə monoteist dinlərin yaranması haqqında əhəmiyyətli baxışlara gəlib çatmaq mümkün olur. Lakin bu qədər vacib məlumatları yalnız psixoloji ehtimallara əsaslandırmaq olmaz. Əgər Musanın misirli olması bir tarixi əsas kimi qəbul edilirsə, ortaya çıxan imkanların bolluğunu onların fantaziya məhsulu olduğu və reallıqdan çox uzaq olduğu tənqidindən qorumaq üçün ən azı ikinci bir möhkəm nöqtəyə ehtiyac var. Musanın həyatının və beləliklə Misirdən çıxışın hansı dövrə təsadüf etdiyinə dair obyektiv sübut təxminən bu ehtiyacı ödəyərdi. Amma belə bir sübut tapılmadı və buna görə də Musanın misirli olması haqqındakı anlayışdan irəli gələn digər bütün nəticələrin açıqlanmaması daha yaxşıdır.

II

ƏGƏR MUSA MİSİRLİ İDİSƏ...

Bu jurnalın əvvəlki bir məqaləsində mən Musa adlı adamın – yəhudi xalqının azad edicisi və qanunvericisinin – yəhudi deyil, misirli olması haqqındakı fərziyyəni yeni bir arqumentlə təsdiqləməyə çalışmışdım. Onun adının misir dilinin lüğət fondundan gəldiyi artıq qeyd edilmişdi, baxmayaraq ki, buna layiqincə qiymət verilməmişdi; mən əlavə etmişdim ki, Musa ilə bağlı tərk edilmə mifinin yozumu, onun bir misirli olduğunu, bir xalqın ehtiyacının onu yəhudi etmək istədiyini nəticə çıxarmağa məcbur edir. Məqaləmin sonunda mən bildirmişdim ki, Musanın misirli olması fərziyyəsindən mühüm və geniş əhatəli nəticələr çıxarmaq olar; lakin mən bu nəticələri açıq şəkildə müdafiə etməyə hazır deyiləm, çünki onlar yalnız psixoloji ehtimallara əsaslanır və obyektiv sübutdan məhrumdur. Beləliklə əldə edilən anlayışlar nə qədər əhəmiyyətli olarsa, insan onları ətrafın tənqidi hücumuna etibarlı əsaslandırma olmadan, sanki gil ayaqları olan tunc heykəl kimi, təqdim etməmək barədə xəbərdarlığı bir o qədər güclü hiss edir. Heç bir, nə qədər cazibədar olsa da, ehtimal səhvdən qoruya bilməz; hətta bir məsələnin bütün hissələri tapmaca parçaları kimi yerinə oturur görünərsə belə, ehtimalın həqiqət olmadığını və həqiqətin həmişə ehtimal olunmadığını düşünmək lazımdır. Və nəhayət, zəkasını nümayiş etdirməkdən razı olan, lakin onların iddialarının reallıqdan nə qədər uzaq olmasından asılı olmayan skolastiklərə və Talmudistlərə qoşulmaq cazibədar deyil.²⁵

Bu gün də o vaxtkı kimi ağır olan bu şübhələrə baxmayaraq, mənim hərəkətverici səbəblərimin mübarizəsindən, həmin ilk məlumatın ardınca bu davamı verməyə dair qərar yarandı. Amma yenə də bu, bütünün özü və bütünün ən vacib hissəsi deyil.

(1)

Beləliklə, əgər Musa misirli idisə, bu fərziyyədən əldə edilən ilk qazanc, cavablandırılması çətin olan yeni bir tapmaca sualıdır. Əgər bir xalq və ya bir qəbilə böyük bir təşəbbüsə qalxırsa, gözlənilən odur ki, xalq yoldaşlarından biri liderliyə qalxacaq və ya seçki ilə bu rol üçün təyin olunacaq. Amma nüfuzlu bir misirlini – bəlkə şahzadə, kahin, yüksək dövlət xadimi – ölkəyə köçmüş, mədəni cəhətdən geri qalmış yadelli dəstəsinin başına keçməyə və onlarla birlikdə ölkəni tərk etməyə nə vadar edə bilər, bunu təxmin etmək asan deyil. Misirlinin özünə yad olan bir millətə qarşı məlum olan xor baxışı belə bir hadisəni xüsusilə qeyri-mümkün edir. Bəli, mən inanmaq istəyirəm ki, məhz buna görə, adını misirli kimi tanıyan və həmin adama Misirin bütün hikmətini aid edən tarixçilər belə, Musanın misirli olması haqqındakı ən aydın ehtimalı qəbul etmək istəmirlər.

Bu ilk çətinliyə tezliklə ikinci bir çətinlik də əlavə olunur. Biz unutmamalıyıq ki, Musa yalnız Misirdə məskunlaşan yəhudilərin siyasi rəhbəri deyil, həm də onların qanunvericisi, tərbiyəçisi idi və onları yeni bir dinin xidmətinə məcbur etdi; bu din bu gün də onun adı ilə musəvi adlandırılır. Amma tək bir insan bu qədər asanlıqla yeni bir din yarada bilərmi? Və əgər kimsə başqasının dininə təsir etmək istəyirsə, ən təbii hal onun öz dininə döndərməsi deyilmi? Misirdəki yəhudi xalqı şübhəsiz ki, hər hansı bir din formasından məhrum deyildi və əgər ona yeni bir din verən Musa misirli idisə, digər, yeni dinin misir dini olduğu fərziyyəsini rədd etmək olmaz.²⁶

Bu ehtimala mane olan bir şey var: Musaya aid edilən yəhudi dini ilə misir dini arasındakı ən kəskin ziddiyyət faktı. Birincisi, möhtəşəm və sərt monoteizm; yalnız bir Tanrı var, o tək, qüdrətli və yaxınlaşılmazdır; onun görünüşünə dözmək olmaz, ondan heç bir təsvir yaratmaq olmaz, hətta adını belə söyləmək olmaz. Misir dinində isə müxtəlif dəyər və mənşəyə malik tanrıların sayı çoxdur, bəziləri göy və yer, günəş və ay kimi böyük təbiət qüvvələrinin təcəssümü, bəzən Maat (Həqiqət, Ədalət) kimi abstraksiya və ya cırtdan Bəs kimi qəribə bir obraz, lakin əksəriyyəti ölkə çoxsaylı vilayətlərə bölündüyü dövrdən qalma yerli tanrılardır, heyvan şəklinə düşmüş, sanki köhnə totem heyvanlarından inkişafı hələ aşmamışlar, bir-birindən qeyri-müəyyən fərqlənir, bəzilərinə xüsusi funksiyalar təyin edildiyi demək olar ki, yoxdur. Bu tanrılara həsr olunmuş himnlər təxminən hər biri haqqında eyni şeyi deyir, onları bizi tamamilə çaşdıracaq bir üsulla bir-biri ilə eyniləşdirir. Tanrı adları bir-biri ilə birləşdirilir, elə ki, biri demək olar ki, digərinin təyin sözü halına gəlir; belə ki, "Yeni Dövlət"in çiçəklənmə dövründə Tebes şəhərinin baş tanrısı Amon-Re adlanır, bu tərkibdə birinci hissə qoç başlı şəhər tanrısını, Re isə Orun şahin başlı günəş tanrısının adını ifadə edir. Sihir və mərasim hərəkətləri, cadu sözləri və talismanlar bu tanrılara ibadəti, eləcə də misirlinin gündəlik həyatını idarə edirdi. Bu fərqlərin bəziləri sərt monoteizm ilə məhdudiyyətsiz politeizm arasındakı prinsipial ziddiyyətdən asanlıqla irəli gələ bilər. Digərləri isə aydın şəkildə mənəvi səviyyə fərqinin nəticəsidir, çünki bir din primitiv mərhələlərə çox yaxındır, digəri isə ali abstraksiyanın zirvələrinə qalxmışdır. Bu iki amilə görə, bəzən musəvi və misir dinləri arasındakı ziddiyyətin istənən və qəsdən kəskinləşdirildiyi təəssüratı yaranır; məsələn, əgər biri hər növ sehr və cadu varlığını ən sərt şəkildə qınayır, digərində isə bunlar bolluqla yayılırsa. Və ya misirlilərin tanrılarını gil, daş və metalda təcəssüm etdirməyə olan doymaq bilməz arzusu, bu gün muzeylərimiz buna çox şey borcludur, qarşısına canlı və ya təsəvvür edilən bir varlığın təsvirdə canlandırılmasına qoyulan sərt qadağa qoyulur. Amma hər iki din arasında, bizim etdiyimiz izahatlarla əhatə olunmayan başqa bir ziddiyyət də var. Qədimdə heç bir xalq ölümü inkar etmək üçün bu qədər çox iş görməmiş, o biri dünyada mövcudluğu təmin etmək üçün bu qədər ehtiyatlı davranmamış və buna uyğun olaraq, o biri dünyanın hakimi olan ölüm tanrısı Osiris, bütün misir tanrıları arasında ən populyar və şübhəsiz olanı idi. Qədim yəhudi dini isə ölümsüzlükdən tamamilə imtina etmişdir; ölüm sonrası mövcudluğun davam etməsi imkanına heç vaxt və heç yerdə toxunulmamışdır. Və bu, sonrakı təcrübələrin göstərdiyi kimi, ölümdən sonrakı mövcudluğa inamın monoteist dinlə çox yaxşı uzlaşdırıla biləcəyini nəzərə alsaq, daha da diqqətəlayiqdir.

Biz ümid edirdik ki, Musanın misirli olması fərziyyəsi müxtəlif istiqamətlərdə məhsuldar və aydınlaşdırıcı olacaq. Lakin bu fərziyyədən çıxardığımız ilk nəticə, onun yəhudilərə verdiyi yeni dinin özünün, yəni misir dininin olması, hər iki dinin fərqliliyini, hətta ziddiyyətini dərk etdikdə iflasa uğradı.

(2)

Misir din tarixinin sonradan tanınan və qiymətləndirilən diqqətəlayiq bir faktı bizə yeni bir perspektiv açır. Musanın yəhudi xalqına verdiyi dinin, misir dininin özü olmasa da, yenə də onun öz dininin, yəni bir misir dininin olması mümkündür.

Şanlı 18-ci sülalə dövründə, Misirin ilk dəfə dünya imperiyasına çevrildiyi vaxt, təxminən e.ə. 1375-ci ildə ata adı ilə eyni olan Amenhotep (IV) adlı gənc bir faraon taxta çıxdı, lakin sonradan adını dəyişdi, yalnız adını deyil. Bu kral misirlilərə minillik ənənələrinə və bütün tanış həyat tərzinə zidd olan yeni bir din tətbiq etməyə başladı. Bu, sərt bir monoteizm idi, bildiyimiz qədər, dünya tarixində bu cür ilk cəhd idi və tək bir Tanrıya inamla birlikdə, qədim dünyaya əvvəllər — və uzun müddət sonra da — yad olan dini dözümsüzlük də doğuldu. Lakin Amenhotepin hakimiyyəti yalnız 17 il davam etdi; onun e.ə. 1358-ci ildə baş verən ölümündən qısa müddət sonra yeni din silindi və bidətçi kralın xatirəsi lənətləndi. Onun tikdiyi və Tanrısına həsr etdiyi yeni paytaxtın xarabalıqlarından və ona aid qaya məzarlarındakı kitabələrdən onun haqqında bildiyimiz az sayda məlumat gəlir. Bu diqqətəlayiq, hətta bənzərsiz şəxsiyyət haqqında öyrənə biləcəyimiz hər şey ən yüksək marağa layiqdir.

Hər yeni şeyin əvvəlki dövrlərdə hazırlıqları və şərtləri olmalıdır. Misir monoteizminin mənşəyini müəyyən qədər əminliklə geriyə doğru izləmək mümkündür.*²⁷,²⁸

On (Heliopolis) Günəş Məbədinin keşişlər məktəbində uzun müddətdir universal Tanrı təsəvvürünü inkişaf etdirmək və onun mahiyyətinin etik tərəfini vurğulamaq istiqamətində təmayüllər fəaliyyət göstərirdi. Həqiqət, nizam və ədalət tanrıçası Maat Günəş tanrısı Renin qızı idi. Artıq islahatçının atası və sələfi olan Amenhotep III dövründə Günəş tanrısına ibadətdə yeni bir canlanma baş vermişdi, bu, ehtimal ki, güclənmiş Teb Amonuna qarşı mübarizə məqsədi daşıyırdı. Günəş tanrısının qədim adlarından biri olan Aton və ya Atum yenidən gündəmə gətirildi və gənc padşah bu Aton dinində əvvəlcədən mövcud olan, onun oyatmasına ehtiyac olmayan və qoşula biləcəyi bir hərəkat tapdı.

Bu dövrdə Misirin siyasi vəziyyəti Misir dininə davamlı təsir göstərməyə başlamışdı. Böyük fəthçi Tutmose III-nin hərbi qələbələri sayəsində Misir bir dünya gücünə çevrilmişdi; cənubda Nubia, şimalda isə Fələstin, Suriya və Mesopotamiyanın bir hissəsi imperiyaya əlavə edilmişdi. Bu imperyalizm dinə universalizm və monoteizm kimi əks olunurdu. Fironun qayğısı artıq Misirdən başqa Nubia və Suriyanı da əhatə etdiyi üçün, tanrılıq da milli məhdudiyyətini tərk etməli idi; Firon misirliyə məlum olan dünyada yeganə və mütləq hökmdar olduğu kimi, yeni tanrı da misirlilərin tanrısı olmalı idi. Bundan əlavə, imperiya sərhədlərinin genişlənməsi ilə Misirin xarici təsirlərə daha açıq hala gəlməsi təbii idi; bəzi kraliçalar* Asiya şahzadələri idilər və monoteizmə birbaşa təkanların Suriyadan gəlməsi də mümkündür.

Amenhotep On-dakı Günəş kultuna olan bağlılığını heç vaxt inkar etmədi. Qaya məzarlarındakı yazılar sayəsində bizə çatmış və ehtimal ki, onun tərəfindən yazılmış Atona həsr olunmuş iki himndə o, Günəşi belə tərifləyir: Misir daxilində və xaricində bütün canlıların Yaradıcısı və Qoruyucusu kimi, çox əsrlər sonra yəhudi tanrısı Yahveyə həsr olunmuş məzmurlarda yenidən təkrarlanan eyni şiddətlə. Lakin o, Günəş şüalarının təsiri haqqında elmi biliyin bu heyrətamiz qabaqlanması ilə kifayətlənmədi. Şübhəsiz ki, o, daha bir addım atmış, Günəşi maddi obyekt kimi deyil, enerjisi şüalarında özünü büruzə verən ilahi varlığın simvolu kimi sitayiş etmişdir.²⁹

Onu yalnız özündən əvvəl mövcud olan Aton dininin tərəfdarı və himayəçisi kimi nəzərdən keçirdiyimiz təqdirdə, padşaha haqqını verməmiş olarıq. Onun fəaliyyəti daha dərin və genişmiqyaslı idi. O, universal Tanrı təlimini monoteizmə çevirən yeni bir element – istisnaçılıq anını əlavə etdi. Onun himnlərindən birində bu birbaşa ifadə olunur: “Ey yeganə Tanrı, Ondan başqası yoxdur.” Yeni təlimin qiymətləndirilməsi üçün onun müsbət məzmununun bilinməsi tək başına kifayət etmədiyini də unutmamalıyıq; onun nəyi rədd etdiyini bilmək, yəni mənfi tərəfi demək olar ki, eyni dərəcədə vacibdir. Yeni dinin Zevsin başından doğulan Afina kimi birdən-birə hazır və tam təchiz olunmuş şəkildə həyata keçirildiyini düşünmək də səhv olardı. Əksinə, hər şey onun Amenhotepin hakimiyyəti dövründə tədricən gücləndiyini, getdikcə daha aydın, ardıcıl, sərt və dözümsüz olduğunu göstərir. Bu inkişaf ehtimal ki, Amonun kahinləri arasında padşahın islahatına qarşı qalxmış şiddətli müxalifətin təsiri altında baş vermişdir. Amenhotepin hakimiyyətinin altıncı ilində düşmənçilik o qədər dərinləşdi ki, padşah adını dəyişdi; həmin adın bir hissəsi artıq qadağan edilmiş tanrı adı Amon idi. O, Amenhotep əvəzinə artıq Axnaton adını götürdü. Lakin o, nifrət edilən tanrının adını yalnız öz adından deyil, bütün kitabələrdən və hətta atası Amenhotep III-ün adında rast gəlinən yerlərdən belə silib atdı. Ad dəyişikliyindən qısa müddət sonra Axnaton Amonun nəzarətində olan Teb şəhərini tərk etdi və çayın aşağı axarında yeni bir iqamətgah tikdi, ona Akhetaton (Atonun üfüqü) adını verdi. Onun xarabalıqlarının yerləşdiyi yer bu gün Tell-el-Amarna adlanır. Padşahın təqibi Amonu ən çox zədələdi, lakin yalnız onu deyil. Ölkənin hər yerində məbədlər bağlandı, ibadət qadağan edildi, məbəd mülkləri müsadirə edildi. Bəli, padşahın şövqü o qədər irəli getdi ki, çoxluq şəklində işlədilən „Tanrı“ sözünü silmək üçün köhnə abidələri araşdırmağa əmr verdi. Bu tədbirlərin məğlub edilmiş kahinlər təbəqəsi və narazı xalq arasında fanatik qisas hissi yaratması təəccüblü deyil; bu hisslər padşahın ölümündən sonra sərbəst şəkildə özünü büruzə verdi. Aton dini populyarlaşmamışdı, ehtimal ki, onun şəxsiyyəti ətrafında kiçik bir dairə ilə məhdudlaşmışdı. Axnatonun sonu bizim üçün qaranlıqda qalır. Onun ailəsindən bir neçə qısaömürlü, kölgə kimi görünən varislər haqqında eşidirik. Hətta onun kürəkəni Tutankhaton Tebə qayıtmağa və adında Aton tanrısını Amonla əvəz etməyə məcbur edildi. Sonra sərkərdə Haremhabın 1350-ci ildə nizamı bərpa etməyə nail olmasına qədər anarxiya dövrü davam etdi. Şanlı 18-ci sülalə sona çatdı, eyni zamanda Nubiyada və Asiyadakı fəthləri itirildi. Bu qaranlıq keçid dövründə Misirin köhnə dinləri yenidən bərpa edildi. Aton dini ləğv edildi, Axnatonun iqamətgahı dağıdıldı və talan edildi, onun xatirəsi cinayətkar kimi qınandı.³⁰,³¹,³²,³³,³⁴

Aton dininin mənfi xarakteristikasından bəzi məqamları seçməyimiz müəyyən bir məqsədə xidmət edir. Əvvəla, mifik, sehrli və cadu ilə bağlı hər şey ondan xaric edilib.

Sonra Günəş tanrısının təsvir tərzi, artıq əvvəllər olduğu kimi kiçik piramida və şahin ilə deyil, demək olar ki, sadə adlandırıla bilən, insan əlləri ilə bitən şüalar yayılan dairəvi disk ilə təsvir olunur. Amarna dövrünün bütün incəsənət sevgisinə baxmayaraq, Günəş tanrısının başqa bir təsviri, Atonun şəxsi portreti tapılmadı və qətiyyətlə demək olar ki, tapılmayacaq.

Nəhayət, ölüm tanrısı Osiris və ölüm krallığı haqqında tam susqunluq. Nə himnlər, nə də məzar yazıları misirlinin ürəyinə bəlkə də ən yaxın olan şey haqqında heç nə bilmir. Xalq dininə qarşı ziddiyyət daha aydın şəkildə nümayiş etdirilə bilməz.³⁵,³⁶,³⁷

(3)

İndi biz nəticə çıxarmağa cəhd edirik: əgər Musa bir misirli idisə və əgər o, yəhudilərə öz dinini ötürmüşdüsə, bu, Axnatonun, yəni Aton dininin özü idi.

Biz əvvəlcə yəhudi dinini Misir xalq dini ilə müqayisə etdik və ikisi arasındakı ziddiyyəti müəyyən etdik. İndi isə yəhudi dinini Aton dini ilə müqayisə etməliyik, hər ikisinin ilkin eyniliyini sübut etmək ümidi ilə. Bilirik ki, bizə asan olmayan bir vəzifə həvalə olunub. Aton dini haqqında, Amon kahinlərinin qisasçılığı sayəsində bəlkə də çox az şey bilirik. Musa dinini isə yalnız son formada tanıyırıq, təxminən 800 il sonra, sürgündən sonrakı dövrdə yəhudi kahinləri tərəfindən sabitləşdirildiyi kimi. Əgər materialın bu əlverişsiz şəraitinə baxmayaraq, fərziyyəmizin xeyrinə olan bəzi əlamətlər tapsaq, onları yüksək qiymətləndirə bilərik.

Musa dininin Aton dinindən başqa bir şey olmadığına dair fərziyyəmizi sübut etmək üçün qısa bir yol olardı, yəni bir etiraf və ya bəyanat vasitəsilə. Amma qorxuram ki, bizə deyəcəklər ki, bu yol keçilməzdir. Yəhudi etiqad bəyanatı məlumdur ki, belədir: Şema Yisrael Adonay Eloheynu Adonay Ehad. Əgər Misir Aton (və ya Atum) adı yalnız təsadüfən yəhudi Adonay sözü və Suriya tanrı adı Adonis ilə səsləşmirsə, əksinə, qədim dil və məna birliyi nəticəsində belədirsə, həmin yəhudi düsturu belə tərcümə etmək olar: 'Ey İsrail, eşit, bizim Tanrımız Aton (Adonay) tək Tanrıdır.' Təəssüf ki, bu sualı cavablandırmaq üçün tamamilə səlahiyyətsizəm, ədəbiyyatda da bu barədə çox az şey tapa bildim, lakin ehtimal ki, yaxın çevrəsindəkilər Tebdən çox Heliopolisa tərəf cəlb olunmuşdular' (S. 12 və S. 19).³⁸

İnsan bunu bu qədər asan hesab etməməlidir. Qeyd edək ki, tanrı adı ilə bağlı problemlərə bir daha qayıtmaq məcburiyyətində qalacağıq. Hər iki dinin oxşarlıqları və fərqləri bizə çox az izahat vermədən asanlıqla görünür. Hər ikisi sərt monoteizmin formalarıdır və insan əvvəlcədən onların arasındakı uyğunluğu bu əsas xarakterə aid etməyə meylli olacaq. Yəhudi monoteizmi bəzi məqamlarda Misir monoteizmindən daha da sərt davranır, məsələn, təsvirləri ümumiyyətlə qadağan etdikdə. Ən əsas fərq—tanrı adından başqa—onunla özünü göstərir ki, yəhudi dini, Misir dininin hələ də bağlı olduğu günəş ibadətindən tamamilə uzaqlaşır. Misir xalq dini ilə müqayisə zamanı bizdə belə bir təəssürat yaranmışdı ki, prinsipial ziddiyyətdən başqa, hər iki dinin fərqliliyində qəsdən müxalifət anı da iştirak edir. Bu təəssürat, müqayisədə yəhudi dinini Aton dini ilə əvəz etdikdə haqlı görünür, çünki bildiyimiz kimi, Axnaton Aton dinini xalq dininə qarşı qəsdən düşmənçiliklə inkişaf etdirmişdir. Biz haqlı olaraq təəccüblənmişdik ki, yəhudi dini axirət və ölüm sonrası həyat haqqında heç nə bilmək istəmir, çünki belə bir təlim ən sərt monoteizmlə uyğun gələrdi. Bu təəccüb, yəhudi dinindən Aton dininə qayıtdıqda və bu imtinanın oradan götürüldüyünü qəbul etdikdə aradan qalxır, çünki Axnaton üçün xalq dininə qarşı mübarizədə bu zəruri idi, həmin dində ölülər tanrısı Osiris, yuxarı dünyanın hər hansı bir tanrısından bəlkə də daha böyük rol oynayırdı. Bu vacib məqamda yəhudi dininin Aton dini ilə uyğunluğu tezisimizə dəstək verən ilk güclü arqumentdir. Eşidəcəyik ki, bu tək deyil; Musa yəhudilərə yalnız yeni bir din verməmişdir; eyni qətiyyətlə iddia etmək olar ki, o, onlarda sünnət adətini də tətbiq etmişdir. Bu fakt bizim problemimiz üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir və demək olar ki, heç vaxt layiqincə qiymətləndirilməmişdir. Bibliya hekayəsi buna dəfələrlə ziddiyyət təşkil edir; bir tərəfdən sünnəti atalar dövrünə, Tanrı ilə İbrahim arasındakı müqavilənin əlaməti kimi aid edir, digər tərəfdən isə çox qaranlıq bir yerdə Tanrının Musaya qəzəbləndiyini, çünki müqəddəs adəti nəzərə almadığını, ona görə onu öldürmək istədiyini və Musanın arvadı, midianlı bir qadının, təhlükə altında olan kişini əməliyyatı sürətlə yerinə yetirərək Tanrının qəzəbindən xilas etdiyini danışır. Ancaq bunlar bizi çaşdırmağa icazə verilməyən təhriflərdir; biz sonradan onların motivləri haqqında dərin anlayış qazanacağıq. Yəhudilərə sünnət adətinin haradan gəldiyi sualına yalnız bir cavabın olduğu fakt olaraq qalır: Misirdən. “Tarixin atası” Herodot bizə bildirir ki, sünnət adəti Misirdə çox qədimlərdən bəri yerli adət olmuşdur və onun məlumatları mumiyalarda aparılan araşdırmalar, hətta qəbir divarlarındakı təsvirlərlə təsdiqlənmişdir. Bildiyimiz qədər, Şərqi Aralıq dənizi regionunun heç bir xalqı bu adəti icra etməmişdir; semitlərin, babilonluların və şumerlərin sünnət edilməmiş olduqlarını qəti şəkildə qəbul etmək lazımdır. Kənan sakinləri haqqında bunu Bibliya tarixi özü deyir; bu, Yaqubun qızının Şexem şahzadəsi ilə macərasının nəticəsinin ön şərtidir. Misirdə olan yəhudilərin sünnət adətini Musanın dini təsis etməsi ilə əlaqəsi olmayan başqa yolla qəbul etmiş olmaları ehtimalını tamamilə əsassız sayaraq rədd edə bilərik. İndi biz sünnətin Misirdə ümumi xalq adəti kimi icra olunduğunu qəti qəbul edirik və bir anlığına adətən qəbul edilən fərziyyəni əlavə edirik: Musa, öz qardaşlarını Misir məcburi işlərindən azad etmək, onları ölkədən kənarda müstəqil və özünə inamlı milli mövcudluğa aparmaq istəyən yəhudi idi — həqiqətən də belə oldu —, onda ona nə məna verərdi ki, eyni vaxtda onlara çətin bir adət qəbul etdirsin, bu adət onları bir növ misirliyə çevirirdi, Misirə olan xatirələrini həmişə canlı saxlamalı idi, halbuki onun səyi tam əksinə yönəlməli idi, xalqının qulluq ölkəsindən uzaqlaşması və ‘Misirin ət qazanlarına olan həsrətə üstün gəlməsi üçün? Xeyr, bizim başlanğıc nöqtəmiz olan fakt və ona əlavə etdiyimiz fərziyyə bir-biri ilə o qədər uzlaşmazdır ki, nəticə çıxarmaq cəsarəti tapılır: Əgər Musa yəhudilərə yalnız yeni din deyil, həm də sünnət əmrini veribsə, o, yəhudi deyil, misirli idi və onda Musa dini, ehtimal ki, Misir dini idi, xalq dininə qarşı olduğu üçün Aton dini idi, sonrakı yəhudi dini də bir neçə diqqətəlayiq nöqtədə onunla üst-üstə düşür.³⁹

Biz qeyd etmişik ki, Musanın yəhudi deyil, misirli olması haqqındakı fərziyyəmiz yeni bir tapmaca yaradır. Yəhudidə asanlıqla başa düşülən görünən hərəkət tərzi, misirlidə anlaşılmaz olur. Ancaq əgər Musanı Axnaton dövrünə yerləşdirsək və onu bu faraonla əlaqələndirsək, onda bu tapmaca yox olur və bütün suallarımıza cavab verən motivləşdirmə imkanları açılır. Musanın nəcib və yüksək mərtəbəli adam olduğu, bəlkə də əfsanənin iddia etdiyi kimi, həqiqətən kral ailəsinin üzvü olduğu fərziyyəsindən irəli gəlirik. O, böyük qabiliyyətlərinin şübhəsiz fərqində idi, ambisiyalı və fəal idi; bəlkə də özünə məqsəd kimi bir gün xalqa rəhbərlik etmək, imperiyaya hökmranlıq etmək ideyası gəlirdi. Faraona yaxın olan o, yeni dinin inamlı tərəfdarı idi, onun əsas ideyalarını mənimsəmişdi. Kralın ölümü və reaksiyanın başlaması ilə bütün ümid və perspektivlərinin məhv olduğunu gördü; əgər ona əziz olan inanclarından imtina etmək istəmirdisə, Misir ona artıq heç nə təqdim edə bilməzdi, o, vətənini itirmişdi. Bu çətin vəziyyətdə o, qeyri-adi bir çıxış yolu tapdı. Axnaton xalqından uzaqlaşmış və dünya imperiyasının parçalanmasına icazə vermişdi. Musanın enerjili təbiətinə uyğun olaraq, yeni bir imperiya qurmaq, Misir tərəfindən rədd edilmiş dini onlara ibadət üçün təqdim etmək istədiyi yeni bir xalq tapmaq planı var idi. Göründüyü kimi, bu, taleyə qarşı çıxmaq və Axnatonun fəlakətinin ona gətirdiyi itkiləri iki istiqamətdə kompensasiya etmək üçün qəhrəmanlıq cəhd idi. Bəlkə də o, müəyyən semit qəbilələrinin məskunlaşdığı (hələ Hyksos dövründə?) sərhəd əyalətinin (Qoşen) valisi idi. Onları öz yeni xalqı olmaları üçün seçdi. Dünya tarixi əhəmiyyətli qərar! Onlarla razılığa gəldi, başlarına keçdi və onların köçünü 'güclü əl ilə' təşkil etdi. Bibliya ənənəsi ilə tam ziddiyyət təşkil edən şəkildə, bu çıxışın sülh yolu ilə və təqib olmadan baş verdiyi qəbul edilməlidir. Musanın nüfuzu buna imkan verdi və onu dayandırmaq istəyəcək mərkəzi hakimiyyət o vaxt mövcud deyildi.

Bu quruluşumuza əsasən, Misirdən çıxış 1358-1350-ci illər arasına düşərdi, yəni Axnatonun ölümündən sonra və Haremhab tərəfindən dövlət hakimiyyətinin bərpasından əvvəl. Səyahətin məqsədi yalnız Kənan ölkəsi ola bilərdi. Orada Misir hakimiyyətinin çökməsindən sonra çoxlu sayda döyüşçü Arameylər işğalçı və talançı kimi soxulmuş və beləliklə, layiqli bir xalqın yeni torpaq sahibi ola biləcəyi yeri göstərmişdilər. Biz bu döyüşçüləri 1887-ci ildə Amarna xarabalıq şəhərinin arxivində tapılan məktublardan tanıyırıq. Orada onlara Habiru deyilir və ad, necə olduğu bilinməyən bir şəkildə, sonradan gələn yəhudi işğalçılarına — İvriylərə — keçmişdir; hansı ki, Amarna məktublarında nəzərdə tutula bilməz. Fələstinin cənubunda — Kənanda — indi Misirdən çıxan yəhudilərin ən yaxın qohumları olan qəbilələr də yaşayırdı.⁴⁰

Çıxışın bütövlüyü üçün təxmin etdiyimiz motivasiya, sünnətin təsis edilməsini də izah edir. İnsanların, xalqların və fərdlərin bu qədim, artıq demək olar ki, başa düşülməyən adətə necə münasibət bəslədikləri məlumdur. Onu icra etməyənlər üçün bu çox qəribə görünür və onlar bundan bir az qorxurlar — sünnəti qəbul edənlər isə bununla fəxr edirlər. Onlar özlərini bununla yüksəlmiş, nəcibləşmiş kimi hiss edirlər və onlara murdar sayılan digərlərinə xor baxışla baxırlar. Bu gün belə türklər xristianları “sünnətsiz it” adlandıraraq təhqir edirlər. Misirli kimi özü sünnət edilmiş olan Musanın bu mövqeyi paylaşdığı inandırıcıdır. Onunla birlikdə vətəni tərk edən yəhudilər, ölkədə buraxdığı misirlərə daha yaxşı bir əvəz olmalı idilər. Heç bir halda onlar bu misirlərdən geri qalmamalı idilər. Onlardan, Bibliya mətnində hələ də açıq şəkildə deyildiyi kimi, “müqəddəs bir xalq” yaratmaq istəyirdi və belə bir təqdis etmənin nişanı olaraq onlar arasında misirlərlə ən azı bərabər səviyyəyə gətirən adəti də təsis etdi. Həmçinin, onlar belə bir nişanla təcrid olunsalar və köçlərinin onları aparmalı olduğu əcnəbi xalqlarla qarışmaqdan qorunsalar, bu ona yalnız xoş gələ bilərdi; eyni şəkildə misirlər də bütün əcnəbilərdən ayrılmışdılar.⁴¹

Yəhudi ənənəsi isə daha sonra, əvvəllər inkişaf etdirdiyimiz nəticədən sıxıntı keçirirmiş kimi davranmışdır. Əgər sünnətin Musanın təsis etdiyi misir adəti olduğu qəbul edilirdisə, bu, demək olar ki, Musanın onlara təqdim etdiyi dinin də misir mənşəli olması etirafı idi. Ancaq bu faktı inkar etmək üçün yaxşı səbəblər var idi; nəticədə sünnətlə bağlı vəziyyətə də etiraz edilməli idi.⁴²

Təbii ki, hind xalqının həyatından buna paralel halları unutmaq istəmirik. Həmçinin, yəhudi şairi H. Heyneyə miladi XIX əsrdə dinini 'Nil vadisindən daşınmış bəla, qədim misirli sağlıqsız inanc' kimi şikayətlənməyi kim ilham etdi?

(4)

Bu yerdə mənə, misirli Musanı Axnatonun dövrünə köçürən, yəhudi xalqını himayə etmə qərarını ölkədəki mövcud siyasi vəziyyətdən çıxaran və himayə etdiyi və ya yüklədiyi dini, Misirin özündə çökmüş olan Aton dini kimi tanıyan quruluşumu, materialla əsaslandırılmamış həddindən artıq qətiyyətlə təqdim etdiyim üçün tənqid edəcəklərini gözləyirəm. Məncə, bu ittiham əsassızdır. Şübhə məqamını artıq girişdə vurğulamışam, onu sanki mötərizənin önünə qoymuşam və bundan sonra mötərizə daxilindəki hər bir bənddə onu təkrarlamaqdan qurtula bilərdim.

Öz tənqidi qeydlərimin bir neçəsi müzakirəni davam etdirə bilər. Bizim tərtibatımızın əsas hissəsi, yəhudi monoteizminin Misir tarixindəki monoteistik epizoddan asılılığı, müxtəlif müəlliflər tərəfindən hiss edilmiş və işarə olunmuşdur. Bu fikirləri burada təkrarlamaqdan çəkinirəm, çünki onların heç biri bu təsirin hansı yolla baş verə biləcəyini izah edə bilmir. Əgər bu, bizim üçün Musa şəxsiyyəti ilə bağlı qalırsa, onda bizim üstünlük verdiyimiz variantdan başqa ehtimallar da nəzərə alınmalıdır. Rəsmi Aton dininin devrilməsinin Misirdəki monoteistik cərəyanı tamamilə bitirdiyini fərz etmək olmaz. On (Heliopolis) kahinlər məktəbi, monoteizmin oradan yayıldığı mənbə, fəlakətdən sağ çıxmış və Axnatondan sonra da nəsillər boyu öz düşüncə tərzinin təsiri altına ala bilərdi. Beləliklə, Musa Axnaton dövründə yaşamasa və onun şəxsi təsirini görməsə belə, yalnız On məktəbinin tərəfdarı və ya hətta üzvü olsa, onun hərəkəti düşünüləndir. Bu ehtimal çıxış tarixini dəyişdirər və adətən qəbul edilən tarixə (XII əsrə) yaxınlaşdırar; lakin digər tərəfdən, onu tövsiyə edən heç nə yoxdur.

Musanın motivlərini dərk etmək imkanı itəcək və ölkədə hökm sürən anarxiya səbəbindən çıxışın asanlaşması imkanı ortadan qalxacaq. 19-cu sülalənin növbəti padşahları güclü hakimiyyət yürütdülər. Çıxış üçün əlverişli olan bütün xarici və daxili şərtlər yalnız bidətçi padşahın ölümündən dərhal sonra toplanır. Yəhudilərin, əsrlər boyu ilk rəhbər və din qurucusunun böyük şəxsiyyəti ətrafında yaranan, onu ideallaşdıran və qaranlıqlaşdıran əfsanə və mifləri tapmaq mümkün olan zəngin Bibliyadan kənar ədəbiyyatı var. Bu materialda beş kitaba yer tapmayan yaxşı ənənənin bəzi hissələri səpələnmiş ola bilər. Belə bir əfsanə, Musa adlı kişinin ambisiyasının uşaqlıq dövründə necə ifadə olunduğunu cazibədar şəkildə təsvir edir. Firon bir dəfə onu qucağına alıb oyun zamanı yuxarı qaldırdıqda, üç yaşlı uşaq onun başından tacı qopardı və öz başına qoydu. Padşah bu işarədən qorxdu və müdrik adamlarını bu barədə sorğu-sual etməyi unutmadı. Bir başqa dəfə onun misirli sərkərdə kimi Efiopiyada həyata keçirdiyi qələbəli müharibə əməlləri danışılır və buna bağlı olaraq, saraydakı bir fraksiyanın və ya Fironun həsədindən qorxduğu üçün Misirdən qaçdığı bildirilir. Bibliya təsviri özü Musaya inanıla biləcək bəzi xüsusiyyətlər əlavə edir. O, onu qəzəbli, asanlıqla alovlanan kimi təsvir edir; belə ki, o, bir yəhudi işçini döyən qəddar nəzarətçini qəzəblə öldürür, xalqın dönüklüyünə görə acı ilə Allah dağından gətirdiyi qanun lövhələrini qırır, hətta Allah onu sonunda səbirsizlik əməlinə görə cəzalandırır; bu əməlin nə olduğu deyilmir. Belə bir xüsusiyyət tərifə xidmət etmədiyi üçün, tarixi həqiqətə uyğun ola bilər. Yəhudilərin öz Allahları haqqındakı erkən təsəvvürlərinə köçürdüyü bəzi xarakter xüsusiyyətlərinin, onu qısqanc, sərt və amansız adlandırarkən, əslində Musanın xatirəsindən götürülmüş ola biləcəyi ehtimalını da rədd etmək olmaz, çünki əslində görünməz bir Allah deyil, Musanın özü onları Misirdən çıxarmışdı.⁴³

Ona aid edilən başqa bir xüsusiyyət bizim xüsusi marağımıza layiqdir. Musanın "dilində çətinlik çəkən" olduğu, yəni nitq ləngiməsi və ya nitq qüsuru olduğu, belə ki, Fironla iddia olunan danışıqlar zamanı qardaşı adlandırılan Aronun dəstəyinə ehtiyac duyduğu deyilir. Bu da yenə tarixi həqiqət ola bilər və böyük adamın fizionomiyasının canlandırılmasına arzuolunan töhfə olardı. Lakin bunun başqa və daha vacib bir mənası da ola bilər. Hekayə, Musanın semitik yeni misirlilərlə ən azı münasibətlərinin əvvəlində tərcüməçi olmadan ünsiyyət qura bilməyən, başqa dil danışan biri olduğu həqiqətini yüngül təhriflə xatırlaya bilər. Beləliklə, "Musa misirli idi" tezinin yeni təsdiqi.

Lakin görünür, işimiz müvəqqəti bir sona çatmışdır. Musanın bir misirli olduğu fərzimizdən, bu fərz sübut olunmuş və ya olunmamış olsun, ilkin olaraq başqa bir nəticə çıxara bilmərik. Musa və çıxış haqqında Bibliyadakı hekayəni heç bir tarixçi, uzaq bir ənənəni öz təmayüllərinə xidmət edən şəkildə yenidən işləmiş dindar bir əfsanə kimi qəbul etməkdən başqa bir şey kimi qiymətləndirə bilməz. Ənənənin əvvəlcə necə olduğu bizə məlum deyil; təhrif edən təmayüllərin hansı olduğunu tapmaq istərdik, lakin tarixi hadisələrin bilinməməsi bizi qaranlıqda saxlayır. Rekonstruksiyamızın Bibliya hekayəsinin on bəla, Qamış dənizindən keçid, Sinay dağında qanunların təntənəli verilməsi kimi bəzi bəzəkli hissələri üçün yer verməməsi, bu ziddiyyət bizi çaşdıra bilməz. Lakin müasir dövrün ayıq tarixi tədqiqatların nəticələrinə zidd düşdüyümüzü gördükdə, bu bizi laqeyd qoya bilməz.

Bu müasir tarixçilərin nümayəndəsi kimi Ed. Meyeri qəbul edə bilərik. Həlledici bir nöqtədə Bibliya hekayəsinə qoşulurlar. Onlar da sonradan İsrail xalqının yarandığı yəhudi qəbilələrinin müəyyən bir vaxtda yeni bir din qəbul etdiklərini düşünürlər. Lakin bu hadisə Misirdə, hətta Sinay yarımadasındakı bir dağın ətəyində deyil, Məribat-Kadeş adlanan, Fələstinin cənubunda, Sinay yarımadasının şərq çıxışı və Ərəbistanın qərb kənarı arasında yerləşən, bulaqları və quyuları ilə seçilən bir vaha ərazisində baş verdi. Orada Yahve adlı bir tanrının ibadətini, ehtimal ki, yaxınlığında yaşayan ərəb qəbiləsi midianlılardan mənimsədilər. Ehtimal ki, digər qonşu qəbilələr də bu tanrının tərəfdarı idilər.

Yahve şübhəsiz ki, vulkan tanrısı idi. Məlum olduğu kimi, Misir vulkanlardan azaddır və Sinay yarımadasının dağları heç vaxt vulkanik olmamışdır; əksinə, Ərəbistanın qərb kənarı boyunca, gec dövrlərə qədər fəaliyyət göstərmiş ola bilən vulkanlar mövcuddur. Beləliklə, bu dağlardan biri Yahvenin məskən kimi təsəvvür edilən Sinay-Horeb olmalıdır. Bibliya hekayəsinin məruz qaldığı bütün yenidən işləmələrə baxmayaraq, Ed. Meyerə görə tanrının ilkin xarakter obrazı rekonstruksiya edilə bilər: O, gecə gəzən və gündüz işığından qaçan qorxulu, qana susamış bir şeytandır.

Bu din quruculuğunda tanrı ilə xalq arasında vasitəçi kimi Musa adlanır. O, midianlı kahin Yetronun kürəkənidir və ilahi çağırışı alanda onun sürülərini otarırdı. O, Kadeşdə də Yetronun ziyarətini qəbul edir və Yetro ona təlimatlar verir.

Ed. Meyer, əslində, onun üçün heç vaxt şübhə doğurmamışdır ki, Misirdə qalma və misirlilərin fəlakəti haqqındakı hekayənin hər hansı bir tarixi nüvə ehtiva edir, lakin o, aydındır ki, özünün qəbul etdiyi bu faktı necə yerləşdirməli və qiymətləndirməli olduğunu bilmir. O, yalnız sünnət adətini Misirdən mənşəli saymağa hazırdır. O, əvvəlki arqumentasiyamızı iki vacib işarə ilə zənginləşdirir. Birincisi, Yeşuanın xalqı sünnətə çağırması, “misirlilərin istehzasını öz üzərlərindən atmaq üçün”, ikincisi isə Herodotdan sitat gətirməsidir ki, Finikiyalılar (güman ki, yəhudilər) və Fələstindəki Suriyalılar sünnəti misirlilərdən öyrəndiklərini etiraf edirlər. Lakin o, misirli Musaya çox az dəyər verir. “Bizim tanıdığımız Musa, Kadeş kahinlərinin əcdadıdır, yəni kultla əlaqəli olan, nəsəb əfsanəsinin bir simasıdır, tarixi şəxsiyyət deyil. Buna görə də (ənənəni bütövlükdə tarixi həqiqət kimi qəbul edənlərdən başqa), onu tarixi sima kimi qəbul edənlərdən heç biri onu hər hansı məzmunla doldurmağı, onu konkret fərdiyyət kimi təqdim etməyi və ya onun yaratdığı və tarixi əsəri olan hər hansı bir şeyi göstərməyi bacarmamışdır.” Buna qarşı, o, Musanın Kadeş və Midianla əlaqəsini vurğulamaqdan yorulmur. “Midian və səhradakı kult yerləri ilə sıx bağlı olan Musanın siması.” “Bu Musa siması artıq Kadeşlə (Massa və Meriba) ayrılmaz şəkildə bağlıdır, midianlı kahinlə qohumluq əlaqəsi isə buna əlavədir. Əksinə, İxrac ilə əlaqə və xüsusilə uşaqlıq hekayəsi tamamilə ikincil xarakter daşıyır və sadəcə Musanın ardıcıl əfsanə tarixinə daxil edilməsinin nəticəsidir.” O, həmçinin qeyd edir ki, Musanın uşaqlıq hekayəsindəki motivlər sonradan hamısı buraxılıb atılır. “Midiandakı Musa artıq misirli və fironun nəvəsi deyil, Yahvenin özünü ona açdığı bir çobandır. Bəlalar haqqında hekayələrdə onun köhnə əlaqələrindən artıq söhbət getmir, halbuki onlar effektli şəkildə istifadə oluna bilərdi, və İsrail oğlanlarını öldürmək əmri tamamilə unudulub. Misirlilərin çıxışı və məhvi zamanı Musanın heç bir rolu yoxdur, o hətta adlandırılmır belə. Uşaqlıq əfsanəsinin tələb etdiyi qəhrəman xarakteri sonrakı Musada tamamilə çatışmır; o artıq yalnız Allah adamıdır, Yahve tərəfindən fövqəltəbii qüvvələrlə təchiz olunmuş möcüzə yaradan. ... .”* Biz bu Kadeş və Midian Musasının, ənənənin ona şifalı tanrı kimi bürünc ilanın qaldırılmasını aid etməsinə icazə verdiyi, bizim aşkarladığımız, bütün sehr və cadugərliyi ən sərt şəkildə qadağan edən din xalqına təqdim edən böyük misirli Musadan tamamilə fərqli olduğu təəssüratını inkar edə bilmərik. Bizim misirli Musamız midianlı Musadan, bəlkə də, universal tanrı Atonun tanrılar dağında məskunlaşan şeytan Yahvedən fərqləndiyindən heç də az fərqlənmir. Və əgər biz müasir tarixçilərin araşdırmalarına hər hansı bir dərəcədə inam versək, Musanın misirli olduğu fərzindən toxuduğumuz ipin ikinci dəfə qopduğunu etiraf etməliyik. Bu dəfə, görünür, yenidən bağlamaq ümidi olmadan.⁴⁴,⁴⁵,⁴⁶,⁴⁷,⁴⁸,⁴⁹,⁵⁰

(5)

Gözlənilmədən burada da bir çıxış yolu tapılır. Musada Kadeş kahinindən uzağa gedən bir şəxsiyyəti tanımaq və ənənənin onun haqqında təriflədiyi böyüklüyü təsdiqləmək səyləri Ed. Meyer tərəfindən də sakitləşmədi (Gressmann və digərləri). 1922-ci ildə Ed. Sellin problemimizi həlledici şəkildə təsir edən bir kəşf etdi. O, peyğəmbər Hoşeada (səkkizinci əsrin ikinci yarısı) din qurucusu Musanın inadkar və dikbaş xalqının üsyanı zamanı zorakı sonluq tapdığını bildirən ənənənin aydın əlamətlərini tapdı. Eyni zamanda onun qurduğu din rədd edildi. Bu ənənə yalnız Hoşea ilə məhdudlaşmır, o, sonrakı peyğəmbərlərin çoxunda təkrarlanır, hətta Sellinə görə, bütün sonrakı messianik gözləntilərinin əsasına çevrilmişdir. Babil sürgününün sonunda yəhudi xalqında, bu qədər alçaqcasına qətlə yetirilənin ölülər arasında dirilib qayıdacağı və bəlkə də yalnız özünü deyil, peşman olan xalqını daimi xoşbəxtlik krallığına aparacağı ümidi inkişaf etdi. Sonrakı bir din qurucusunun taleyi ilə aydın əlaqələr bizim yolumuzda deyil.⁵¹

Mən, əlbəttə, Sellinin peyğəmbərlik yerlərini düzgün şərh edib-etmədiyini müəyyən etmək vəziyyətində deyiləm. Amma o haqlıdırsa, onun aşkar etdiyi ənənəyə tarixi inandırıcılıq verilməlidir, çünki belə şeylər asanlıqla uydurulmur. Bunun üçün əlçatan bir motiv çatışmır; lakin əgər onlar həqiqətən baş veribsə, onların unudulmaq istəndiyi asanlıqla başa düşülür. Biz ənənənin bütün təfərrüatlarını qəbul etmək məcburiyyətində deyilik. Sellin Şittimin Şərqi Ürdün ölkəsində Musaya qarşı zorakılığın baş verdiyi yer kimi göstərildiyini düşünür. Tezliklə belə bir yerin bizim mülahizələrimiz üçün qəbuledilməz olduğunu başa düşəcəyik.

Biz Sellindən misirli Musanın yəhudilər tərəfindən öldürüldüyü və onun təqdim etdiyi dinin tərk edildiyi fərziyyəsini götürürük. Bu, bizə tarixi tədqiqatın inandırıcı nəticələrinə zidd olmadan öz fikir xəttimizi daha da irəli aparmağa imkan verir. Amma biz digər tərəfdən müəlliflərdən asılı olmadan, öz izimizlə müstəqil addımlamağa cəsarət edirik. Misirdən çıxış bizim başlanğıc nöqtəmiz olaraq qalır. Musa ilə birlikdə ölkəni tərk edən şəxslərin sayı xeyli çox olmalıdır; kiçik bir dəstə ambisiyalı, böyük məqsədlərə yönəlmiş adam üçün əziyyətə dəyməzdi. Ehtimal ki, köçənlər ölkədə kifayət qədər uzun müddət qalmışdılar ki, nəzərəçarpacaq bir xalq sayına çatsınlar. Amma müəlliflərin əksəriyyəti ilə razılaşaraq, sonrakı yəhudi xalqının yalnız bir hissəsinin Misirdəki talelərini yaşadığını fərz etsək, əlbəttə ki, səhv etmərik. Başqa sözlə, Misirdən qayıdan qəbilə sonradan Misir ilə Kənan arasında olan ərazidə, orada uzun müddətdən bəri məskunlaşmış digər qohum qəbilələrlə birləşdi. İsrail xalqının yarandığı bu birləşmənin ifadəsi, bütün qəbilələr arasında ortaq olan yeni bir dinin, Yahvenin dininin qəbul edilməsi idi; bu hadisə Ed. Meyerə görə, midianlıların təsiri altında Kadeşdə baş vermişdir. Bundan sonra xalq Kənana hücum etmək üçün kifayət qədər güclü olduğunu hiss etdi. Musa və onun dininin Şərq Ürdün torpağında baş verən fəlakəti ilə bu proses uzlaşmır — bu fəlakət birləşmədən çox əvvəl baş vermiş olmalıdır.⁵²

Yəhudi xalqının qurulmasında bir-birindən çox fərqli elementlərin birləşdiyi şübhəsizdir, lakin bu qəbilələr arasında ən böyük fərq, onların Misirdəki həyatı və ondan sonrakı hadisələri yaşayıb-yaşamamasında olmalıdır. Bu məqamı nəzərə alaraq, millətin iki hissənin birləşməsindən yarandığını söyləmək olar və bu fakt, qısa bir siyasi vahidlik dövründən sonra onun iki hissəyə, İsrail və Yəhuda krallıqlarına ayrılması ilə də uyğun gəlirdi. Tarix sonradan baş verən birləşmələrin geri qaytarıldığı və əvvəlki ayrılıqların yenidən ortaya çıxdığı belə bərpa proseslərini sevir. Bu növün ən təsirli nümunəsini, məlum olduğu kimi, Reformasiya yaratdı; o, bir zamanlar Roma təsiri altında olan və müstəqil qalan Germaniya arasındakı sərhəd xəttini bir min ildən çox fasilədən sonra yenidən ortaya çıxardı. Yəhudi xalqı halında biz köhnə vəziyyətin bu qədər dəqiq təkrarlandığını sübut edə bilmərik; bu dövrə aid məlumatlarımız o qədər qeyri-müəyyəndir ki, Şimali krallıqda həmişə orada yaşayanların, Cənubi krallıqda isə Misirdən qayıdanların yenidən birləşdiyi iddiasını irəli sürməyə imkan vermir, lakin sonrakı parçalanma da əvvəlki birləşmə ilə əlaqəsiz ola bilməz. Əvvəllər Misirdə olanlar, ehtimal ki, sayca digərlərindən az idilər, lakin onlar mədəni cəhətdən daha güclü olduqlarını sübut etdilər; onlar xalqın sonrakı inkişafına daha böyük təsir göstərdilər, çünki digərlərində olmayan bir ənənə gətirdilər.

Bəlkə də ənənədən daha aydın olan başqa bir şey də var idi. Yəhudi qədim tarixinin ən böyük sirrlərindən biri Levilərin mənşəyidir. Onlar İsrailin on iki qəbiləsindən birindən, Levi qəbiləsindən törəmiş sayılırlar, lakin heç bir ənənə bu qəbilənin əvvəllər harada məskunlaşdığını və ya fəth edilmiş Kənan torpağının hansı hissəsinin ona verildiyini göstərməyə cəsarət etməmişdir. Onlar ən vacib keşiş vəzifələrini tuturlar, lakin keşişlərdən fərqləndirilir; bir Levi mütləq keşiş deyil; bu, bir kastanın adı deyil. Musa şəxsiyyəti haqqındakı fərziyyəmiz bizə bir izahat təklif edir. Misirli Musa kimi böyük bir əyanın özü üçün yad olan xalqın yanına heç kim olmadan getdiyinə inanmaq çətindir. O, əlbəttə ki, öz ardıcıllarını, yaxın tərəfdarlarını, katiblərini və xidmətçilərini özü ilə gətirmişdir. Əvvəllər Levilər məhz bu adamlar idilər. Ənənənin Musanın Levi olduğuna dair iddiası, vəziyyətin aşkar təhrifi kimi görünür: Levilər Musanın adamları idilər. Bu həll, əvvəlki məqaləmdə qeyd olunan faktla dəstəklənir: yalnız Levilərin arasında sonradan hələ də misir adlarına rast gəlinir.⁵³ Fərz etmək olar ki, bu Musaya bağlı adamların bir çoxu, onun özünə və onun din təsisinə zərbə vuran fəlakətdən xilas oldular. Onlar növbəti nəsillərdə çoxaldılar, içində yaşadıkları xalqla birləşdilər, lakin öz ağalarına sadiq qaldılar, onun xatirəsini qorudular və onun təlimlərinin ənənəsini yaşatdılar. Yahveyə inananlarla birləşmə dövründə onlar nüfuzlu, digərlərinə mədəni cəhətdən üstün olan azlıq təşkil edirdilər.

Mən müvəqqəti fərz kimi irəli sürürəm ki, Musanın ölümü ilə Kadeşdə dinin qurulması arasında iki nəsil, bəlkə də bir əsr keçdi. Burada ayırd etmək üçün Neo-Misirlilərin, yəni qayıdanların, Yahve dinini qəbul etdikdən sonra yoxsa ondan əvvəl qohum qəbilələri ilə görüşüb-görüşmədiyini müəyyən etmək üçün heç bir yol görmürəm. İkinci variantın daha ehtimal olunduğunu düşünmək olar. Nəticə üçün bunun heç bir fərqi yoxdur. Kadeşdə baş verən şey, Musa qəbilələrinin payının inkar edilə bilməyəcəyi bir kompromis idi.

Biz yenidən sünnət şahidliyinə istinad edə bilərik; bu, dəfələrlə, bir növ göstərici fosil kimi bizə ən vacib xidmətləri göstərdi. Bu adət Yahve dinində də əmr oldu və Misirlə ayrılmaz şəkildə bağlı olduğu üçün, onun qəbulu yalnız Musaya bağlı adamların — və ya onların arasındakı Levilərin — bu müqəddəslik əlamətindən imtina etmək istəmədikləri üçün edilmiş bir güzəşt ola bilərdi. Onlar köhnə dinlərindən bu qədərini xilas etmək istəyirdilər və bunun üçün yeni tanrını və Midian kahinlərinin onun haqqında danışdıqlarını qəbul etməyə hazır idilər. Mümkündür ki, onlar başqa güzəştlər də əldə etmiş olsunlar. Biz artıq qeyd etmişik ki, yəhudi ritualı Tanrı adının istifadəsinə bəzi məhdudiyyətlər qoyurdu. Yahve əvəzinə Adonai deyilməli idi. Bu qaydanı bizim kontekstimizə gətirmək məntiqli görünür, lakin bu, əlavə dəlilləri olmayan bir fərziyyədir. Tanrı adının qadağan edilməsi məlumdur ki, çox qədim bir tabudur. Niyə məhz yəhudi qanunvericiliyində bu qadağanın yenidən canlandırıldığı başa düşülmür; bu, yeni bir motivin təsiri altında baş verdiyini istisna etmək olmaz. Qadağanın ardıcıl şəkildə icra olunduğunu fərz etmək lazım deyil; teofor (tanrı adını ehtiva edən) şəxs adlarının formalaşdırılması, yəni birləşmələr üçün Yahve Tanrısının adı sərbəst qalmışdır (Yoxanan, Yehu, Yeşua). Amma bu adla bağlı xüsusi bir məsələ var idi. Məlumdur ki, tənqidi Bibliya araşdırmaları Hexateuxun iki mənbə mətnini qəbul edir. Onlar J və E kimi adlandırılır, çünki biri Tanrı adını Yahve, digəri isə Elohim kimi istifadə edir. Elohim, Adonai deyil, amma bizim müəlliflərimizdən birinin qeydini nəzərə almaq olar: "Müxtəlif adlar, əslində müxtəlif tanrıların açıq əlamətidir." Biz Kadeşdə dinin qurulması zamanı bir kompromis baş verdiyini sübut edən kimi sünnətin saxlanmasını qəbul etdik. Onun məzmununu J və E-nin uyğun gələn hesabatlarından görürük, bu da burada ortaq bir mənbəyə (yazılı və ya şifahi ənənəyə) qayıdır. İdarəedici təmayül yeni Tanrı Yahvenin böyüklüyünü və qüdrətini nümayiş etdirmək idi. Musanın adamları Misirdən çıxış təcrübələrinə bu qədər böyük dəyər verdikləri üçün, bu azadlıq aktı Yahveyə borclu olmalı idi və bu hadisə, vulkan tanrısının qorxulu əzəmətini göstərən bəzəklərlə zənginləşdirildi, məsələn, gecə vaxtı atəş sütununa çevrilən tüstü sütunu, dənizi bir müddət qurutmuş, nəticədə təqibçilər geri qayıdan su kütlələri tərəfindən boğulmuş fırtına. Bu zaman çıxış və dinin qurulması bir-birinə yaxınlaşdırıldı, ikisi arasındakı uzun fasilə inkar edildi; qanunvericilik də Kadeşdə deyil, vulkan püskürməsinin əlamətləri altında Tanrı dağının ətəyində həyata keçirildi. Amma bu təsvir Musa adamının xatirəsinə qarşı ağır bir haqsızlıq törətdi; xalqı Misirdən azad edən o idi, vulkan tanrısı deyil. Beləliklə, ona bir təzminat borclu idik və bunu Musanı Kadeşə və ya Sinay-Horebə köçürməklə və onu midianlı kahinlərin yerinə qoymaqla tapdıq. Bu həll yolu ilə ikinci, qaçılmaz dərəcədə təcili bir təmayülü ödədiyimizi sonra müzakirə edəcəyik. Belə bir üsulla, sanki bir tarazlıq yaradılmışdı; Midiandakı bir dağda məskunlaşan Yahvenin Misirə keçməsinə icazə verildi, Musanın mövcudluğu və fəaliyyəti isə Kadeşə və Şərq Ürdün torpaqlarına qədər köçürüldü. O, sonradan din qurucusu olan, midianlı Yetronun kürəkəni ilə birləşdirildi; ona Musa adını borc verən həmin şəxs idi. Amma bu digər Musa haqqında fərdi heç nə deyə bilmirik, çünki o, digər, misirli Musa tərəfindən tamamilə kölgədə qalır. Buna baxmayaraq, Bibliya mətnində rast gəlinən Musanın xarakterindəki ziddiyyətləri nəzərə almaq lazımdır. O, bizə çox vaxt təkəbbürlü, qəzəbli, hətta zorakı kimi təsvir olunur, lakin eyni zamanda onun bütün insanlar arasında ən yumşaq və səbirli olduğu da deyilir. Aydındır ki, bu son xüsusiyyətlər xalqı ilə böyük və çətin işlər görməli olan misirli Musaya çox az uyğun gəlirdi; bəlkə də onlar digərinə, midianlıya məxsus idi. Mən inanıram ki, bu iki şəxsi yenidən bir-birindən ayırmaq və misirli Musanın heç vaxt Kadeşdə olmadığını, Yahve adını heç vaxt eşitmədiyini, midianlı Musanın isə heç vaxt Misirə ayaq basmadığını və Aton haqqında heç nə bilmədiyini qəbul etmək haqlıdır. Bu iki şəxsin birləşdirilməsi məqsədilə ənənə və ya əfsanə qurma işi misirli Musanı Midiana aparmaq vəzifəsini öz üzərinə götürdü və biz bunun üçün bir neçə izahın dolaşdığını eşitmişik.⁵⁴

(6) Biz İsrail xalqının ilkin tarixinin rekonstruksiyasını həddindən artıq, əsassız bir qətiyyətlə irəli sürdüyümüz üçün yenidən tənqid eşitməyə hazırıq. Bu tənqid bizə ağır gəlməyəcək, çünki o, öz hökmümüzdə əks-səda tapır. Biz özümüz bilirik ki, quruluşumuzun zəif nöqtələri var, lakin güclü tərəfləri də mövcuddur. Ümumilikdə, işi seçilmiş istiqamətdə davam etdirməyə dəyər olduğu təəssüratı üstünlük təşkil edir. Bizə təqdim olunan Müqəddəs Kitabda dəyərli, hətta qiymətsiz tarixi məlumatlar var, lakin onlar güclü təmayüllərin təsiri ilə təhrif edilmiş və şairanə uydurmalarla bəzədilmişdir. İndiyə qədərki səylərimiz zamanı biz bu təhrifedici təmayüllərdən birini təxmin edə bildik. Bu kəşf bizə sonrakı yolu göstərir. Biz belə təmayüllərin digərlərini üzə çıxarmalıyıq. Əgər onların yaratdığı təhrifləri tanımaq üçün əsaslarımız varsa, onların arxasında həqiqi vəziyyətin yeni hissələrini ortaya çıxaracağıq.

Gəlin əvvəlcə tənqidi Bibliya araşdırmalarının Hexateuxun (burada yalnız bizi maraqlandıran Musanın beş kitabı və Yeşu kitabı) yaranma tarixi haqqında nə deyə biləcəyini dinləyək. Ən qədim mənbə mətni J, yəni Yahvist hesab olunur; son zamanlarda onun kral Davudun dövründə yaşamış kahin Ebiatar olduğu iddia edilir. Bir az sonra, nə qədər sonra olduğu məlum olmasa da, Şimali Krallığa aid olan sözdə Elohist yerləşdirilir. Şimali Krallığın 722-ci ildəki süqutundan sonra bir yəhudi kahini J və E-nin hissələrini birləşdirdi və öz töhfələrini də əlavə etdi. Onun kompilyasiyası JE adlanır. Yeddinci əsrdə Təsniyə, yəni beşinci kitab, əlavə olunur; iddia olunur ki, bu kitab məbəddə tamamilə yenidən tapılmışdır. Məbədin dağıdılmasından (e.ə. 586) sonrakı dövrə, sürgün illərinə və qayıdışdan sonrakı vaxta aid edilən yenidən işləmə “Kahin Kodeksi” adlanır; beşinci əsrdə əsər öz son redaksiyasını alır və o vaxtdan bəri əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdirilməmişdir.”⁵⁵,⁵⁶,⁵⁷

Kral Davudun və onun dövrünün tarixi, çox güman ki, bir çağdaşın əsəridir. Bu, “Tarixin atası” Herodotdan beş yüz il əvvəl yazılmış düzgün tarixşünaslıqdır. Misir təsiri haqqındakı fərziyyəmizə uyğun olaraq düşünərkən bu nailiyyətin dərk edilməsinə yaxınlaşırıq.” Hətta belə bir fərziyyə də irəli sürülmüşdür ki, qədim dövrün israilliləri, yəni Musanın yazıçıları ilk əlifbanın ixtirasında iştirak etməmiş deyillər.” Qədim dövrlər haqqında məlumatların nə dərəcədə erkən qeydlərə və ya şifahi ənənələrə əsaslandığı və hər bir halda hadisə ilə qeydə alınması arasında hansı zaman fasilələrinin olduğu, təbii ki, bizim məlumatımızdan kənardır. Lakin bu gün bizə təqdim olunan mətn öz taleyi haqqında da kifayət qədər məlumat verir. Bir-birinə zidd olan iki yanaşma onun üzərində izlər qoyub. Bir tərəfdən, mətni öz gizli məqsədləri istiqamətində təhrif edən, şikəstləşdirən, genişləndirən və hətta tam əksinə çevirən redaktəçilər ona sahib olublar; digər tərəfdən isə onun üzərində hər şeyi olduğu kimi, uyğun gəlib-gəlməməsindən və ya öz-özünə ləğv olmasından asılı olmayaraq, olduğu kimi saxlamaq istəyən ehtiramla dolu bir diqqət hökm sürürdü. Beləliklə, demək olar ki, bütün hissələrdə nəzərəçarpan boşluqlar, narahat edən təkrarlar, aydın ziddiyyətlər yaranmışdır; bu, bizim bildirməyi nəzərdə tutmadığımız şeyləri ifşa edən əlamətlərdir. Mətnin təhrif edilməsi cinayət törədilməsinə bənzəyir. Çətinlik cinayətin icrasında deyil, onun izlərinin silinməsindədir. “Təhrif” sözünə, hazırda istifadə edilməsə də, onun iddia etdiyi iki mənanı vermək istəyirik. Bu söz yalnız “görünüşünü dəyişdirmək” mənasını daşımaqla yanaşı, həm də “başqa yerə köçürmək, başqa bir yerə yerləşdirmək” mənasını da verməlidir. Beləliklə, bir çox hallarda mətn təhrifindən, boğulmuş və inkar edilmiş şeyləri, dəyişdirilmiş və kontekstdən kəsilmiş olsa belə, haradasa gizlədilmiş şəkildə tapmağı gözləyə bilərik. Ancaq onu tanımaq həmişə asan olmayacaq.⁵⁸,⁵⁹,⁶⁰

Ələ almaq istədiyimiz təhrifedici təmayüllər, bütün yazılı qeydlərdən əvvəlki ənənələrə artıq təsir etmiş olmalıdır. Onlardan birini, bəlkə də ən güclüsünü, artıq kəşf etmişik. Dedik ki, Kadeşdə yeni tanrı Yahvenin təyin edilməsi, onun uca tutulması üçün bir şeylər etmək məcburiyyətini yaratdı. Düzgün olanı belə deməkdir: onu yerləşdirmək, ona yer açmaq və əvvəlki dinlərin izlərini silmək lazım idi. Bu, yerli qəbilələrin dininə tamamilə uğurla tətbiq edilmiş görünür, çünki artıq onun haqqında heç nə eşitmirik. Qayıdanlarla iş daha çətin idi; onlar Misirdən çıxışı, Musanı və sünnəti əllərindən almağa razı olmadılar. Deməli, onlar Misirdə olmuşdular, lakin oradan yenidən çıxmışdılar və bundan sonra Misir təsirinin hər hansı bir izi inkar edilməli idi. Musa məsələsini, onu Midian və Kadeşə köçürərək və dinin qurucusu olan Yahve kahini ilə birləşdirərək həll etdilər. Misirdən asılılığın ən ciddi əlaməti olan sünnəti saxlamaq lazım idi, lakin bu adəti bütün aydın sübutlara rəğmən Misirdən ayırmaq cəhdlərini də buraxmadılar. Çıxış kitabındakı sirli və anlaşılmaz şəkildə üslublaşdırılmış yeri, Yahvenin bir vaxtlar Musaya qəzəbləndiyi, çünki onun sünnəti nəzərə almadığı və midianlı arvadının təcili əməliyyatla onun həyatını xilas etdiyi barədəki məlumatı, xəyanətkar faktlara qarşı qəsdən edilmiş bir etiraz kimi qəbul etmək olar! Tezliklə, bu narahat edən sübutu zərərsizləşdirmək üçün başqa bir uydurmadan da eşidəcəyik.

Bu, yeni bir təmayülün ortaya çıxması kimi qəbul edilməz; əksinə, Yahvenin yəhudilər üçün yeni və qəribə bir tanrı olmadığını birbaşa inkar edən cəhdlər göstərildikdə, bu, yalnız əvvəlki təmayülün davamıdır. Bu məqsədlə xalqın ataları olan İbrahim, İshaq və Yaqub haqqında əfsanələr irəli sürülür. Yahve, bu ataların artıq onun tanrısı olduğunu təsdiq edir; şübhəsiz, özü də etiraf etməlidir ki, onlar onu bu adla ibadət etməyiblər.

O, hansı başqa adla ibadət edildiyini əlavə etmir. Və burada sünnət adətinin misir mənşəyinə qarşı həlledici bir zərbə üçün fürsət tapılır. Yahve onu artıq İbrahimdən tələb etmiş və onu özü ilə İbrahimin nəsli arasında əhd əlaməti kimi qəbul etmişdir. Amma bu, xüsusilə bacarıqsız bir uydurma idi. Birini digərlərindən ayıran və üstün tutan bir əlamət kimi, adətən digərlərində rast gəlinməyən bir şey seçilir, milyonlarla başqasının eyni şəkildə göstərə biləcəyi bir şey deyil. Misirə köçürülmüş bir israilli, bütün misirliləri əhd qardaşları, Yahvedə qardaşlar kimi tanımalı idi. Sünnətin Misirdə yerli bir adət olması faktı, Bibliya mətnini yaradan israillilər üçün qətiyyən naməlum ola bilməzdi. Ed. Meyer tərəfindən qeyd olunan Yeşua kitabındakı yer bunu özü çəkinmədən etiraf edir, amma bu həqiqət hər nə bahasına olursa olsun inkar edilməli idi.⁶¹

Dini miflərin yaranmasında məntiqi uyğunluğa böyük diqqət yetirmələri tələb edilməməlidir. Əks halda, xalq hissi, atalarla qarşılıqlı öhdəlikləri olan bir müqavilə bağlayan, sonra insan tərəfdaşlarla əsrlər boyu maraqlanmayan və birdən-birə nəslinə yenidən görünməyi ağlına gələn bir tanrının davranışına haqlı olaraq etiraz edə bilərdi. Bir tanrının birdən-birə bir xalqı “seçməsi”, onu öz xalqı və özünü onun tanrısı elan etməsi təsəvvürü daha da təəccüblü gəlir. Mən inanıram ki, bu, insan dinləri tarixində belə yeganə haldır. Digər hallarda tanrı və xalq ayrılmaz şəkildə bağlıdır, onlar əvvəldən bir bütündür; bəzən bir xalqın başqa bir tanrını qəbul etdiyi eşidilir, amma heç vaxt bir tanrının başqa bir xalqı seçdiyi eşidilməyib. Musa ilə yəhudi xalqı arasındakı münasibətləri nəzərdən keçirdikdə, bu bənzərsiz hadisənin başa düşülməsinə yaxınlaşa bilərik. Musa yəhudilərin arasına enmiş, onları öz xalqı etmişdi; onlar onun "seçilmiş xalqı" idilər.⁶²

Ataların daxil edilməsi başqa bir məqsədə də xidmət edirdi. Onlar Kənanda yaşamışdılar, xatirələri ölkənin müəyyən yerləri ilə bağlı idi. Ola bilər ki, onlar əslində kənani qəhrəmanları və ya yerli tanrı obrazları idilər və sonra köçən israillilər tərəfindən öz qədim tarixləri üçün mənimsənilmişdilər. Onlara istinad edərək, insan təxminən öz yerli köklərini iddia edir və torpaqdan kənar işğalçıya aid olan ləkədən qorunurdu. Yahve tanrısının onlara yalnız atalarının bir zamanlar sahib olduğu şeyi geri verməsi ustalıqla edilmiş bir dönüş idi. Bibliya mətninə sonradan edilən töhfələrdə Kadeş adının çəkilməməsi məqsədi üstünlük təşkil etdi. Dinin təsis edildiyi yer artıq qəti olaraq Tanrı dağı Sinay-Horeb idi. Bunun üçün motiv aydın görünmür; bəlkə də Midian təsirini xatırlamaq istəmədilər. Amma bütün sonrakı təhriflər, xüsusilə də adlandırılan Kahin Kodeksi dövrünə aid olanlar, başqa bir məqsədə xidmət edir. Artıq hadisələr haqqında məlumatları istənilən mənada dəyişdirməyə ehtiyac yox idi, çünki bu artıq çoxdan edilmişdi. Əksinə, müasir dövrün əmrlərini və institutlarını qədim vaxtlara qaytarmağa çalışırdılar, adətən onları Musanın qanunvericiliyinə əsaslandıraraq, beləliklə onların müqəddəslik və məcburilik iddiasını buradan çıxarırdılar.

Keçmişin obrazını bu şəkildə nə qədər təhrif etmək istəsələr də, bu üsul müəyyən bir psixoloji haqlılıqdan məhrum deyil. Bu, Misirdən çıxışdan Ezra və Nehemiya dövründə Bibliya mətninin sabitlənməsinə qədər təxminən 800 il keçdiyi uzun zaman ərzində Yahve dininin Musanın ilkin dininə uyğunluğa, bəlkə də eyniliyə doğru gerilədiyi faktını əks etdirirdi.

Və bu, yəhudi din tarixinin əsas nəticəsi, taleyüklü məzmunudur.

(7)

Sonrakı şairlər, kahinlər və tarixçilərin işləməyi üzərinə götürdüyü qədim hadisələrin hamısı arasında, ən yaxın və ən yaxşı insani motivlər tərəfindən boğulması zəruri olan bir hadisə seçilirdi. Bu, Sellinin peyğəmbərlərin işarələrindən çıxardığı böyük lider və azad edici Musanın qətlidir. Sellinin fərziyyəsini fantaziya adlandırmaq olmaz, o, kifayət qədər ehtimal olunandır. Axnatonun məktəbindən gələn Musa, kralın üsullarından başqa heç bir üsuldan istifadə etmirdi; o, əmr verirdi, xalqa öz inancını qəbul etdirirdi. Bəlkə də Musanın təlimi öz müəlliminkindən daha kəskin idi, o, Günəş tanrısına bağlılığı saxlamağa ehtiyac duymurdu, On məktəbi onun yad xalqı üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmirdi. Musa və Axnaton, bütün aydın despotları gözləyən eyni taleylə qarşılaşdılar. Musanın yəhudi xalqı, 18-ci sülalənin misirliləri kimi, bu qədər yüksək dərəcədə ruhaniləşmiş dini dözə bilməzdi, onun təqdimatlarında öz ehtiyaclarına cavab tapa bilməzdi. Hər iki halda eyni şey baş verdi: himayə olunanlar və məhrum edilənlər qiyam etdilər və üzərlərinə qoyulmuş din yükünü atdılar. Lakin itaətkar misirlilər taleyin Fironun müqəddəs şəxsini aradan götürməsini gözlədikləri halda, vəhşi semitlər taleyi öz əllərinə aldılar və tiranı yoldan kənarlaşdırdılar. Həmçinin, saxlanılan Bibliya mətninin bizi Musanın belə bir sonluğuna hazırlamadığını iddia etmək olmaz. "Çöl səyahəti" haqqında hesabat — ki, bu da Musanın hakimiyyəti dövrünə aid ola bilər — onun səlahiyyətinə qarşı ciddi üsyanlar zəncirini təsvir edir; bu üsyanlar da Yahvenin əmri ilə qanlı cəzalarla yatırılır. Belə bir üsyanın bir dəfə mətnin istədiyi kimi olmayan başqa bir sonluqla bitdiyini asanlıqla təsəvvür etmək olar. Xalqın yeni dindən dönüşü də mətndə, əlbəttə ki, bir epizod kimi nəql olunur. Bu, qızıl buzağı haqqında hekayədir; burada qanun lövhələrinin simvolik olaraq başa düşülən qırılması ("o, qanunu pozdu") ustalıqla Musanın özünə yüklənir və onun qəzəbli etirazı ilə əsaslandırılır.⁶³

Elə bir dövr gəldi ki, Musanın qətlinə təəssüf edirdilər və onu unutmağa çalışırdılar. Şübhəsiz ki, Kadeşdəki görüş dövründə belə idi. Ancaq əgər çıxışı vaha dininin qurulmasına daha yaxın tutub, Musanı orada digərinin yerinə iştirak etdirsəydilər, onda yalnız Musanın tərəfdarlarının iddialarını təmin etmiş, həm də onun zorla ortadan qaldırılması kimi utancverici faktı uğurla inkar etmiş olardılar. Həqiqətən, Musanın Kadeşdəki hadisələrə qatılma ehtimalı çox azdır, hətta onun ömrü qısaltılmasaydı belə.

Burada biz bu hadisələrin zaman şəraitini aydınlaşdırmağa cəhd etməliyik. Biz Misirdən çıxışı 18-ci sülalənin sönməsindən sonrakı dövrə təyin etmişik (1350). Bu, o vaxt və ya bir az sonra baş vermiş ola bilər, çünki Misir salnaməçiləri sonrakı anarxiya illərini, bu anarxiyaya son qoyan və 1315-ci ilə qədər hökm sürən Haremhabın hakimiyyəti dövrünə daxil etmişlər. Xronologiya üçün növbəti və yeganə istinad nöqtəsi Merneptahın stelasıdır (1225–1215), burada İsrail (İsraillilər) üzərində qələbə və onların əkinlərinin (?) viran qoyulması ilə fəxr edilir. Bu yazının qiymətləndirilməsi təəssüf ki, şübhəlidir; onu İsrail qəbilələrinin həmin vaxt artıq Kənanda məskunlaşdığının sübutu kimi qəbul edirlər." Ed. Meyer bu steldən haqlı olaraq belə nəticə çıxarır ki, Merneptah, əvvəllər çox istəklə qəbul edildiyi kimi, çıxışın fironu ola bilməz. Çıxış daha əvvəlki bir dövrə aid olmalıdır. Çıxışın fironu haqqında sual bizə ümumiyyətlə lazımsız görünür. Çıxışın fironu olmamışdır, çünki bu hadisə hakimiyyətsizlik dövrünə təsadüf etmişdir. Lakin Kadeşdə birləşmə və din qəbulunun mümkün tarixinə Merneptah stelinin kəşfi də heç bir işıq saçmır. 1350 və 1215-ci illər arasında bir vaxt, bizim qətiyyətlə deyə biləcəyimiz yeganə şeydir. Bu əsrin daxilində, güman edirik ki, çıxış başlanğıc tarixinə çox yaxındır və Kadeşdəki proses son tarixdən çox uzaq deyil. Zaman fasiləsinin böyük hissəsini hər iki hadisə arasındakı interval üçün nəzərdə tutmaq istəyirik. Çünki Musanın öldürülməsindən sonra geri qayıdanların ehtirasları sakitləşənə və Musanın adamlarının, levilərin təsiri Kadeşdəki kompromisin tələb etdiyi qədər böyüyənə qədər daha uzun bir vaxt lazımdır. Bunun üçün təxminən iki nəsil, 60 il kifayət edərdi, lakin bu ancaq çətinliklə çatır. Merneptah stelindən çıxarılan nəticə bizə çox erkən gəlir və quruluşumuzda burada bir fərziyyənin yalnız digərinə əsaslandığını gördüyümüz üçün, etiraf edirik ki, bu müzakirə konstruksiyamızın zəif tərəfini üzə çıxarır. Təəssüf ki, yəhudi xalqının Kənanda məskunlaşması ilə bağlı olan hər şey, o qədər qaranlıq və qarışıqdır.⁶⁴,⁶⁵

Bizim üçün təxmini bir cavab qalır: İsrail stelindəki ad, taleyini izləməyə çalışdığımız və sonradan İsrail xalqını təşkil edən qəbilələrə aid deyil. Axı Amarna dövründəki Habiru = İvri adı da bu xalqa keçmişdir.

Qəbilələrin ortaq bir din qəbulu yolu ilə millətə çevrilməsi nə vaxt baş vermiş olursa olsun, bu, dünya tarixi üçün tamamilə əhəmiyyətsiz bir akt ola bilərdi. Yeni din hadisələr seli tərəfindən yuyulub aparılacaqdı, Yahve şair Flaubertin gördüyü keçmiş tanrılar prosesiyasında öz yerini tuta bilərdi və onun xalqının bütün on iki qəbiləsi, uzun müddət Anglo-Saksonlar tərəfindən axtarılan on qəbilə deyil, hətta hamısı 'itmiş' olacaqdı. Midianlı Musanın o vaxt ona yeni bir xalq gətirdiyi tanrı Yahve, ehtimal ki, heç bir baxımdan üstün bir varlıq deyildi. Xam, dar fikrli bir yerli tanrı; zorakı və qan susamış; o, tərəfdarlarına 'süd və bal axan' ölkəni onlara verəcəyinə söz vermiş və onları oranın hazırkı sakinlərini 'qılıncın iti ilə' qırmağa çağırmışdı. Bibliya hekayələrindəki bütün yenidən işləmələrə baxmayaraq, onun ilkin mahiyyətini tanımaq üçün o qədər çox şeyin saxlanmasına təəccüblənmək olar. Onun dininin həqiqi monoteizm olması, başqa xalqların tanrılarına tanrılıq təbiətini inkar etdiyi belə dəqiq deyil. Ehtimal ki, öz tanrısının bütün xarici tanrılardan daha güclü olması kifayət edirdi. Sonradan hər şey belə başlanğıcların gözlənilməsinə imkan verən şeylərdən fərqli getdisə, bunun səbəbini yalnız bir faktla izah edə bilərik. Xalqın bir hissəsinə misirli Musa, daha yüksək mənəviyyata malik başqa bir tanrı təsəvvürü, yəni tək, bütün dünyanı əhatə edən, bütün mərasim və sehrdən uzaq, insanlara həqiqət və ədalət həyatını ən yüksək məqsəd kimi qoyan, qüdrətli olduğu qədər hər şeyi sevən bir tanrı ideyasını vermişdi. Çünki bizim [Aton dininin etik tərəfi haqqında] hekayələrimiz nə qədər qüsurlu olsa da, Axnatonun yazılarında müntəzəm olaraq 'Maatda (Həqiqət, Ədalət) yaşayan' kimi özünü adlandırması əhəmiyyətsiz ola bilməz. Xalqın, ehtimal ki, qısa müddət sonra Musanın təlimini rədd etməsi və onun özünü aradan qaldırması uzun müddət ərzində heç nə dəyişdirmədi. Ondan qalan ənənə oldu və onun təsiri, əlbəttə ki, yalnız əsrlər boyu tədricən, Musanın özünün bacarmadığı şeyə nail oldu. Kadeşdən etibarən Musanın azadlıq əməlini onun adına yazdıqda, tanrı Yahve layiq olmadığı şərəfə nail olmuşdu, lakin bu qəsb üçün ağır cəza çəkməli idi. Yerini tutduğu tanrının kölgəsi ondan daha güclü oldu; inkişafın sonunda onun mahiyyətinin arxasında unudulmuş Musanın tanrısının mahiyyəti üzə çıxdı. Heç kim şübhə etmir ki, yalnız bu başqa tanrının ideyası İsrail xalqına bütün tale zərbələrini dəf etməyə və onu bizim günlərimizə qədər yaşatmağa imkan verdi.

Musa tanrısının Yahve üzərində qəti qələbəsində levilərin payını artıq müəyyən etmək mümkün deyil. Onlar vaxtilə Kadeşdə kompromis bağlanarkən, ardıcılları və həmvətənləri olduqları ağanın hələ də canlı xatirəsi ilə Musanı dəstəkləmişdilər. O vaxtdan bəri keçən əsrlər ərzində onlar xalqla və ya kahinlərlə birləşmişdilər və ritualı inkişaf etdirmək və nəzarət etmək, üstəlik müqəddəs yazıları qorumaq və öz məqsədlərinə uyğun yenidən işləmək kahinlərin əsas fəaliyyətinə çevrilmişdi. Amma bütün qurban xidməti və bütün mərasimlər əslində Musanın qədim təliminin şərtsiz rədd etdiyi kimi, yalnız sehr və cadu deyildimi? Onda xalqın içindən, kəsilməyən bir sıra ilə, mənşəcə Musa ilə bağlı olmayan, lakin qaranlıqda tədricən böyüyən böyük və güclü ənənədən qidalanan kişilər qalxdı və bu adamlar, peyğəmbərlər, qədim Musa təlimini, yəni Tanrının qurbanları və mərasimləri rədd etdiyini, yalnız imanı və həqiqət və ədalət ("Maat") içində həyatı tələb etdiyini yorulmadan təbliğ edirdilər. Peyğəmbərlərin səyləri davamlı uğur qazandı; onların vasitəsilə köhnə inancı bərpa etdikləri təlimlər yəhudi dininin daimi məzmununa çevrildi. Yəhudi xalqı üçün belə bir ənənəni qorumaq və ona səs verən adamlar yetişdirmək kifayət qədər şərəfdir, hətta buna təkan xaricdən, böyük bir yad adamdan gəlmiş olsa belə.⁶⁶

Musanın yəhudi din tarixi üçün əhəmiyyətini eyni işıqda görən, lakin onun misir mənşəyini qəbul etməyən digər mütəxəssis tədqiqatçıların hökmünə istinad edə bilməsəydim, bu təsvirdən əmin olmazdım. Belə ki, məsələn B. Sellin deyir: "Beləliklə, Musanın əsl dinini, yəni onun təbliğ etdiyi bir əxlaqi Tanrıya inancı, xalqın kiçik bir dairəsinin mülkiyyəti kimi əvvəlcədən təsəvvür etməliyik. Əvvəlcədən onu rəsmi ibadətdə, kahinlərin dinində və xalqın inancında tapmağı gözləməməliyik. Biz yalnız əvvəlcədən hesab edə bilərik ki, bir vaxtlar onun qızışdırdığı ruh yanğınının qığılcımı bəzən burada, bəzən orada yenidən görünəcək, onun ideyaları ölməyib, lakin bəzən burada, bəzən orada bütün sakitlikdə iman və adət-ənənəyə təsir edib, nəhayət, gec-tez, xüsusi təcrübələrin təsiri altında və ya onun ruhu tərəfindən xüsusilə qavranılan şəxsiyyətlər tərəfindən daha güclü şəkildə yenidən ortaya çıxaraq daha geniş xalq kütlələri üzərində təsir qazanana qədər. Bu baxış bucağından qədim İsrail din tarixi əvvəlcədən nəzərdən keçirilməlidir. Kim dinə, bizə. Bununla işimin sonuna çatmışam, məqsədi yalnız Misir Musasının obrazını yəhudi tarixinin kontekstinə yerləşdirməkdir. Nəticəmizi ən qısa şəkildə ifadə etsək: Bu tarixin məlum ikiliklərinə — millətin formalaşması üçün birləşən iki xalq kütləsi, bu millətin parçalandığı iki krallıq, Bibliyanın mənbə mətnlərindəki iki Tanrı adı — iki yeni ikilik əlavə edirik: Birincisi digəri tərəfindən sıxışdırılan və sonra da onun arxasında qalib gələn iki din quruluşu, hər ikisi eyni Musa adı ilə adlandırılan və şəxsiyyətlərini bir-birindən ayırmalı olduğumuz iki din qurucusu. Və bütün bu ikiliklər, xalqın bir hissəsinin digər hissəsinə yad qalan, travmatik qiymətləndirilməli bir təcrübə yaşaması faktından irəli gələn zəruri nəticələrdir. Bundan əlavə, müzakirə etmək, izah etmək və iddia etmək üçün çox şey var. Yalnız bundan sonra xalis tarixi tədqiqatımıza olan marağı əsaslandırmaq mümkün olardı. Ənənənin həqiqi təbiətinin nədən ibarət olduğu, xüsusi gücünün nəyə əsaslandığı, böyük şəxsiyyətlərin dünya tarixinə fərdi təsirini inkar etməyin necə qeyri-mümkün olduğu, yalnız maddi ehtiyaclardan irəli gələn motivləri tanımaqla insan həyatının möhtəşəm müxtəlifliyinə necə təhqir edildiyi, bəzi ideyaların, xüsusilə dini ideyaların insanları və xalqları necə boyunduruq altına aldığı gücü haradan əldə etdiyi — bütün bunları yəhudi tarixinin xüsusi nümunəsi üzərində öyrənmək cəlbedici bir vəzifə olardı. İşimin belə bir davamı, 25 il əvvəl "Totem və Tabu" əsərində ortaya qoyduğum fikirlərlə əlaqə qurardı. Amma artıq bunu bacarmaq üçün özümə güvənmirəm.⁶⁷

III

ÖN QEYD I (1938-ci ilin martından əvvəl)

Heç nəyi və ya çox az şeyi itirəcək olmayan birinin cəsarəti ilə, yaxşı əsaslandırılmış bir qərarı ikinci dəfə pozmağa və "Imago" jurnalında (Cild XXIII, 1 və 3-cü nömrələr) dərc edilmiş Musayla bağlı iki məqaləyə saxlanılmış son hissəni əlavə etməyə başlayıram. Bunun üçün gücümün çatmayacağına əmin olduğumu bildirərək bitirmişdim; təbii ki, qocalıqla bağlı yaradıcılıq qabiliyyətlərinin zəifləməsini nəzərdə tuturdum, lakin başqa bir maneəni də düşünürdüm.

Biz çox qəribə bir dövrdə yaşayırıq. Təəccüblə görürük ki, tərəqqi vəhşiliklə ittifaq bağlayıb. Sovet Rusiyasında təxminən 100 milyon insanı təzyiq altında saxlayaraq onları daha yaxşı həyat formalarına yüksəltmək cəhd edilirdi. Onları dinin "narkotikindən" məhrum etmək qədər cəsarətli, onlara ağıllı miqdarda cinsi azadlıq vermək qədər müdrik idilər, lakin eyni zamanda onları ən qəddar məcburiyyətə tabe etdilər və düşünmə azadlığının bütün imkanlarını əllərindən aldılar. İtalyan xalqı da eyni şiddətlə qayda-qanun və vəzifə hissinə öyrədilir. Alman xalqının nümunəsində, heç bir irəliyə doğru gedən ideyaya söykənmədən də demək olar ki, tarixəqədərki vəhşiliyə geri dönüşün baş verə biləcəyini gördükdə, insan ağır bir narahatlıqdan qurtulmuş kimi yüngüllük hissi keçirir. Hər halda belə bir vəziyyət yaranıb ki, bu gün mühafizəkar demokratiyalar mədəni tərəqqinin qoruyucularına çevrilmişdir və təəccüblü şəkildə, məhz Katolik Kilsəsinin institutu həmin mədəni təhlükənin yayılmasına güclü müdafiə göstərir. O, indiyə qədər sərbəst fikirləşmənin və həqiqəti tanıma yolunda irəliləyişin amansız düşməni olub!⁶⁸

Biz burada, bu Kilsənin himayəsi altında, katolik ölkəsində yaşayırıq və bu himayənin nə qədər davam edəcəyindən əmin deyilik. Lakin bu himayə davam etdiyi müddətcə, təbii ki, Kilsənin düşmənçiliyini oyadacaq hər hansı bir iş görməkdən çəkinirik. Bu, qorxaqlıq deyil, ehtiyatlılıqdır; xidmətində olmaqdan çəkindiyimiz yeni düşmən, artıq barışmağı öyrəndiyimiz köhnə düşməndən daha təhlükəlidir. Bizim inkişaf etdirdiyimiz psixoanalitik tədqiqat, onsuz da katolisizm tərəfindən şübhəli diqqətin mövzusudur. Biz bunun haqsız yerə olduğunu iddia etmirik. Əgər işimiz bizi, dini bir insanlıq nevrozuna endirən və onun böyük gücünü, xəstələrimizdəki nevrotik məcburiyyəti izah etdiyimiz eyni şəkildə izah edən nəticəyə aparsa, biz, ölkəmizdə hökm sürən qüvvələrin ən güclü narazılığını öz üzərimizə çəkəcəyimizə əminik. Bizim deməli olduğumuz yeni bir şey yoxdur; biz bunu iyirmi beş il əvvəl kifayət qədər aydın demişik, lakin o vaxtdan bəri bu unudulmuşdur və biz bunu bu gün təkrarlayıb bütün din qurucuları üçün müəyyənedici bir nümunə ilə izah etdikdə, bunun təsirsiz qalması mümkün deyil. Bu, ehtimal ki, psixoanaliz sahəsində fəaliyyətimizin qadağan edilməsinə gətirib çıxaracaq. Kilsəyə bu zorakı repressiya üsulları heç də yad deyil; əksinə, başqaları da bu üsullardan istifadə etdikdə, Kilsə bunu öz imtiyazlarına basqın kimi qəbul edir. Lakin mənim uzun ömrüm boyu hər yerə çatmış olan psixoanalizin, doğulduğu və böyüdüyü şəhərdən daha dəyərli olan heç bir yurdu yoxdur.

Mən buna təkcə inanmıram, həm də bilirəm ki, bu digər maneə, xarici təhlükə səbəbindən Musa haqqında tədqiqatımın son hissəsini dərc etməkdən çəkinəcəyəm. Mən hələ də çətinliyi aradan qaldırmaq üçün bir cəhd etmişəm, özümə deyərək ki, təşvişin əsasında şəxsi əhəmiyyətimin şişirdilməsi dayanır. Ehtimal ki, müvafiq orqanlar üçün Musa və monoteist dinlərin mənşəyi haqqında nə yazmaq istədiyim tamamilə əhəmiyyətsiz olacaq. Amma mən bu mövzuda hökmümdə özümü əmin hiss etmirəm. Mənə daha çox ehtimal olunur ki, pis niyyət və sensasiya həvəsi, çağdaşların mühakiməsində mənə çatışmayan nüfuzu kompensasiya edəcək. Beləliklə, bu işi açıqlamayacağam, lakin bu, onu yazmağıma mane olmamalıdır. Xüsusilə də, mən onu artıq iki il əvvəl bir dəfə yazmışam, ona görə də onu sadəcə yenidən işləməli və əvvəlki iki məqaləyə əlavə etməliyəm. O, sonra gizli saxlanıla bilər, ta ki, onun işıq üzünə çıxmağa cəsarət edəcəyi təhlükəsiz vaxt gəlib çatana qədər, və ya eyni nəticələrə və fikirlərə sadiq qalan birinə deyilə bilər ki, qaranlıq dövrlərdə də sənin kimi eyni şeyləri düşünən biri var idi.

İKİNCİ ÖN QEYD (1938-ci ilin iyununda)

Musa şəxsiyyəti ilə əlaqəli olan bu tədqiqatı yazdığım müddət ərzində məni yükləyən çox xüsusi çətinliklər — daxili şübhələr və xarici maneələr — nəticəsində, üçüncü, yekun məqalə bir-birinə zidd olan, hətta bir-birini ləğv edən iki fərqli önsöz ilə başlayır. Çünki hər iki önsöz arasındakı qısa müddət ərzində yazıçının xarici şəraiti köklü şəkildə dəyişdi. O vaxt mən katolik kilsəsinin himayəsi altında yaşayırdım və nəşrimlə bu himayəni itirəcəyim və Avstriyada psixoanalizin tərəfdarları və şagirdləri üçün iş qadağası yaradacağımdan təşviş içində idim. Sonra birdən alman işğalı başladı; katolisizm, Bibliya sözləri ilə desək, “titrək qamış” kimi çıxdı. Artıq yalnız düşüncə tərzimə görə deyil, həm də “irqimə” görə təqib olunacağıma əmin olaraq, uşaqlığımdan bəri, 78 il boyu mənim vətənim olan şəhəri bir çox dostumla tərk etdim.

Mən gözəl, azad və böyükürəkli İngiltərədə ən səmimi qarşılanma tapdım. Burada mən xoş qarşılanan qonaq kimi yaşayıram, o təzyiqin məndən qalxdığını və yenidən istədiyim və ya məcbur olduğum kimi danışmaq, yazmaq — az qala deyəcəkdim: düşünmək — imkanıma malik olduğumu hiss edirəm. Mən işimin son hissəsini ictimaiyyətə təqdim etməyə cəsarət edirəm.

Artıq xarici maneələr yoxdur, və ya ən azı, çəkinməli olduğumuz maneələr yoxdur. Burada keçirdiyim bir neçə həftə ərzində, varlığıma şad olan dostlardan, hətta tanımadıqlarımdan, yalnız mənim burada azadlıq və təhlükəsizlik tapdığıma olan məmnuniyyətlərini ifadə etmək istəyən əlaqəsi olmayan insanlardan saysız salam məktubu aldım. Buna əlavə olaraq, yad adam üçün təəccüblü dərəcədə çox sayda, ruhumun xilası üçün qayğı göstərən, mənə Məsihin yolunu göstərmək və İsrailin gələcəyi haqqında məlumatlandırmaq istəyən başqa cür məktublar gəldi.

Belə yazan yaxşı insanlar mənim haqqımda çox şey bilməmiş olmalıdırlar; lakin mən gözləyirəm ki, Musaya aid bu iş tərcümə ilə yeni həmvətənlərim arasında məlum olduqda, mən də onların indi mənə göstərdikləri rəğbətin xeyli hissəsini itirəcəyəm.

Siyasi çevriliş və yaşayış yerinin dəyişməsi daxili çətinliklərə heç bir təsir göstərə bilməzdi. Hələ də öz işim qarşısında özümü qeyri-müəyyən hiss edirəm, müəllif və onun əsəri arasında olmalı olan vahidlik və mənsubiyyət şüurunun çatışmazlığını hiss edirəm. Nəticənin doğruluğuna olan inamımın çatışmadığı demək deyil. Bu inamı mən artıq çeyrək əsr bundan əvvəl, “Totem və Tabu” haqqında kitabı yazdığım zaman qazanmışdım və o vaxtdan bəri bu inam yalnız gücləndi. O vaxtdan bəri mən bir daha şübhə etməmişəm ki, dini fenomenlər yalnız fərdin bizə tanış olan nevroz simptomları nümunəsi üzrə başa düşülə bilər, insan ailəsinin qədim tarixində uzun müddət əvvəl unudulmuş, əhəmiyyətli hadisələrin təkrarlanması kimi; onların məcburi xarakteri məhz bu mənşəyə borcludur və beləliklə, tarixi həqiqət məzmunu sayəsində insanlara təsir edir. Mənim qeyri-müəyyənliyim yalnız bu müddəaları burada seçilmiş yəhudi monoteizmi nümunəsi üçün sübut etməyi bacarıb-bacarmadığımı soruşanda başlayır. Mənim tənqidimə görə, Musa adamından gələn bu iş, bir ayağının ucunda tarazlıq qoruyan rəqqasə kimi görünür. Əgər mən tərk edilmə mifinin bir analitik yozumuna söykənməsəydim və oradan Musanın sonu haqqında Sellinin fərziyyəsinə keçə bilməsəydim, bütün bu iş yazılmamış qalmalı idi. Hər halda, indi cəsarət edək.

Mən Musa haqqında ikinci, xalis tarixi tədqiqatımın nəticələrini ümumiləşdirməklə başlayıram. Onlar burada yenidən tənqidə məruz qalmayacaqlar, çünki onlar onlardan başlayıb və dönə-dönə onlara qayıdan psixoloji müzakirələrin ilkin şərtini təşkil edirlər.

Tarixi ilkin şərt

Diqqətimizi cəlb edən hadisələrin tarixi fonu belədir: 18-ci sülalənin fəthləri nəticəsində Misir dünya imperiyasına çevrilmişdi. Yeni imperyalizm, əgər bütün xalqın deyilsə belə, hakimiyyət və fikri cəhətdən fəal olan təbəqənin dini təsəvvürlərinin inkişafında əks olunur. On (Heliopolis) günəş tanrısının kahinlərinin təsiri altında, bəlkə də Asiyadan gələn təkanlarla güclənərək, bir ölkəyə və bir xalqa məhdudiyyətin artıq aid olmadığı universal Aton tanrısı ideyası yüksəlir. Gənc Amenhotep IV ilə hakimiyyətə bu tanrı ideyasının inkişafından daha yüksək marağı olmayan bir faraon gəlir. O, Aton dinini dövlət dininə çevirir, onun sayəsində universal tanrı Tək Tanrıya çevrilir; digər tanrılar haqqında danışılan hər şey aldatma və yalandır. O, böyük amansızlıqla sehrli təfəkkürün bütün təkliflərinə qarşı durur, xüsusilə misirliyə çox əziz olan ölüm sonrası həyat illüziyasını rədd edir. Sonrakı elmi dərkə heyrətamiz bir qabaqgörmə ilə o, günəş şüalanmasının enerjisini yer üzündə bütün həyatın mənbəyi kimi tanıyır və onu öz tanrısının gücünün simvolu kimi sitayiş edir. O, yaradılışdan duyduğu sevinclə və Maat (həqiqət və ədalət) üzrə həyatı ilə fəxr edir. Bu, insanlıq tarixində monoteist dinin ilk və bəlkə də ən təmiz nümunəsidir; onun yaranmasının tarixi və psixoloji şərtlərinə daha dərin nəzər salmaq qiymətsiz olardı. Lakin Aton dininə dair bizə çox da məlumat çatmaması üçün tədbirlər görülmüşdür. Axnatondan sonra gələn zəif varislər dövründə artıq onun yaratdığı hər şey dağıldı. Onun tərəfindən sıxışdırılan kahin təbəqələrinin qisası indi onun xatirəsinə qarşı qızışdı, Aton dini ləğv edildi, günahkar kimi damğalanmış fironun iqamətgahı dağıdıldı və talan edildi. Eramızdan əvvəl 1350-ci ildə 18-ci sülalə sona çatdı; anarxiya dövründən sonra 1315-ci ilə qədər hakimiyyət sürən sərkərdə Haremhab nizam-intizamı bərpa etdi. Axnatonun islahatı unudulmağa məhkum bir epizod kimi görünürdü.

Tarixi olaraq müəyyən edilən budur və indi bizim fərziyyəvi davamımız başlayır. Axnatona yaxın olan şəxslər arasında bəlkə də o dövrün bir çoxları kimi Totmes adlanan bir kişi var idi; adın çox əhəmiyyəti yoxdur, yalnız ikinci hissəsinin -mose olması şərtdir. O, yüksək mövqedə idi, Aton dininin inamlı tərəfdarı, lakin düşüncələrə qapılmış kralın əksinə, enerjili və ehtiraslı idi. Bu kişi üçün Axnatonun sonu və onun dininin ləğvi bütün gözləntilərinin sonu demək idi. Yalnız qovulmuş kimi və ya dinindən dönmüş kimi Misirdə yaşaya bilərdi. O, bəlkə də sərhəd əyalətinin valisi kimi bir neçə nəsil əvvəl oraya köçmüş semit xalqı ilə təmasda olmuşdu. Məyusluq və tənhalıq sıxıntısında o, bu yabancılara üz tutdu, itirdiklərinin əvəzini onlarda axtardı. O, onları öz xalqı olaraq seçdi, ideallarını onlarda reallaşdırmağa çalışdı. Tərəfdarları ilə birlikdə Misiri tərk etdikdən sonra, onları sünnət nişanı ilə müqəddəs qıldı, onlara qanunlar verdi və misirlilərin təzə tərk etdikləri Aton dininin təlimlərini onlara aşıladı. Bəlkə də bu Musa adlı adamın yəhudilərə verdiyi qaydalar, onun ağası və müəllimi olan Axnatonunkundan daha sərt idi; bəlkə də o, Axnatondan fərqli olaraq, On şəhərinin Günəş tanrısına olan bağlılığından da əl çəkdi.⁶⁹

Misirdən çıxış üçün 1350-ci ildən sonrakı interregnum (hakimiyyətsizlik) dövrünü nəzərə almalıyıq. Kənanda mülkiyyətin tam ələ keçirilməsinə qədər olan növbəti dövrlər xüsusilə qaranlıq və qeyri-müəyyəndir. Bibliya hekayəsinin burada buraxdığı və ya daha dəqiq desək, yaratdığı qaranlıqdan, müasir tarix araşdırmaları iki faktı üzə çıxara bildi. Birincisi, E. Sellin tərəfindən aşkar edilmişdir: Bibliyanın özünün bildirdiyinə görə də qanunvericisinə və rəhbərinə qarşı inadkar və itaətsiz olan yəhudilər bir gün ona qarşı üsyan etdilər, onu öldürdülər və onlara zorla qəbul etdirilən Aton dinini, əvvəllər misirlilərin etdiyi kimi, rədd etdilər. Digəri, Ed. Meyer tərəfindən sübut edilmişdir: Misirdən qayıdan bu yəhudilər, sonradan Fələstin, Sina yarımadası və Ərəbistan arasında yerləşən ərazidə özünə yaxın qohum qəbilələrlə birləşdilər və orada, suyu bol olan Kadeş məntəqəsində, ərəb midianlıların təsiri altında yeni bir din – vulkan tanrısı Yahvenin pərəstişini qəbul etdilər. Qısa müddət sonra onlar Kənana fəthçi kimi hücum etməyə hazır idilər.

Bu iki hadisənin bir-birinə və Misirdən çıxışa olan zaman əlaqələri çox qeyri-müəyyəndir. Növbəti tarixi istinad nöqtəsi, Firon Merneptahın (1215-ci ilə qədər) Suriya və Fələstindəki hərbi əməliyyatlar haqqında olan stelasıdır; bu stelada məğlub olanlar arasında 'İsrail' də qeyd olunur. Bu stelanın tarixini terminus ad quem (son hədd) kimi qəbul etsək, Misirdən çıxışdan etibarən bütün proses üçün təxminən bir əsr (1350-ci ildən sonra 1215-ci ilə qədər) qalır. Lakin mümkündür ki, 'İsrail' adı hələ də taleyini izlədiyimiz qəbilələrə aid deyil və əslində bizə daha uzun bir zaman intervalı mövcuddur. Sonrakı yəhudi xalqının Kənanda məskunlaşması şübhəsiz ki, sürətli bir fəth deyil, mərhələlərlə baş verən və uzun müddət ərzində davam edən bir proses idi. Merneptah stelasının yaratdığı məhdudiyyətdən azad olsaq, Musanın dövrü kimi bir insan ömrünü (30 il) qəbul etmək bizə daha asan olar; sonra Kadeşdəki birləşməyə qədər ən azı iki, ehtimal ki, daha çox nəsil keçməsini qəbul edirik; Kadeş ilə Kənana doğru yola çıxış arasındakı intervalın qısa olması kifayətdir; yəhudi ənənəsi, əvvəlki məqalədə göstərildiyi kimi, çıxış ilə Kadeşdəki dinin qurulması arasındakı intervalı qısaltmaq üçün yaxşı səbəblərə malik idi; bizim təsvirimiz üçün isə əksinə, yəni daha uzun interval məqsədəuyğundur. Amma bunların hamısı hələ də tarixdir, tarixi biliyimizdəki boşluqları doldurmaq cəhdidir və qismən 'İmaqo' jurnalındakı ikinci məqalədən təkrardır. Bizim marağımız, Musanın və onun təlimlərinin taleyini izləyir; yəhudilərin üsyanı buna yalnız görünüşdə son qoydu. Təxminən 1000-ci ildə yazılmış, lakin əlbəttə ki, daha əvvəlki qeydlərə əsaslanan Yahvist hekayəsindən anladıq ki, Kadeşdəki birləşmə və dinin qurulması ilə birlikdə, hər iki tərəfin hissəsini hələ də yaxşı ayırd etmək mümkün olan bir kompromis də baş verdi. Tərəflərdən biri yalnız Yahve tanrısının yeniliyini və yadelliyini inkar etmək və onun xalqın sədaqətinə olan iddiasını artırmaq istəyirdi; digəri isə Misirdən azad olma və böyük lider Musa şəxsiyyəti ilə bağlı əziz xatirələri təslim etmək istəmirdi və ona da uğur qazandı, hadisəni və şəxsiyyəti tarixəqədərki dövrün yeni təsvirində yerləşdirmək, ən azı Musa dininin xarici əlaməti olan sünnət adətini qorumaq və bəlkə də yeni Tanrı adının istifadəsində müəyyən məhdudiyyətləri tətbiq etmək mümkün oldu. Biz dedik ki, bu iddiaların nümayəndələri Musanın adamlarının nəslindən olan Levililər idi, onlar Musanın dövrdaşlarından və həmvətənlərindən yalnız bir neçə nəsillə ayrılmışdılar və hələ də onun xatirəsinə canlı yaddaşla bağlı idilər. Bizim Yahvistə və onun sonrakı rəqibi olan Elohistə aid etdiyimiz poeziya ilə bəzədilmiş təsvirlər, qəbir abidələri kimi idi; bu abidələrin altında həmin erkən hadisələr, Musanın dininin təbiəti və böyük adamın zorakı şəkildə aradan qaldırılması haqqında həqiqət, sonrakı nəsillərin biliyindən gizlədilmiş, sanki əbədi istirahətini tapmalı idi. Əgər biz bu prosesi düzgün təxmin etmişiksə, onda bunda daha heç nə sirrli deyil; lakin bu, yəhudi xalqının tarixində Musa epizodunun qəti sonu ola bilərdi.⁷⁰,⁷¹

Maraq doğuran məqam ondadır ki, belə deyil, xalqın həmin təcrübəsinin ən güclü təsirləri yalnız sonradan üzə çıxır və əsrlər boyu tədricən reallığa nüfuz etməli idi. Yahvenin xarakterinin ətrafdakı xalqların və qəbilələrin tanrılarından çox fərqli olması ehtimalı yoxdur; o, onlarla mübarizə aparırdı, xalqların bir-biri ilə mübarizə apardığı kimi, lakin o dövrün Yahve pərəstişkarının Kənan, Moav, Amalek və s. tanrılarının mövcudluğunu inkar etmək ağlına belə gəlməzdi, necə ki onlara inanan xalqların mövcudluğunu inkar etmək ağlına gəlməzdi.

Axnatonla parlayan monoteist ideya yenidən qaranlığa qərq oldu və uzun müddət qaranlıqda qalmalı idi.

Nilin birinci şəlaləsinin yaxınlığında yerləşən Elefantine adasında aparılan qazıntılar, orada əsrlər boyu məskunlaşmış yəhudi hərbi koloniyasının mövcud olduğunu və onların məbədində əsas tanrı Yahu ilə yanaşı, birinin adı Anat-Yahu olan iki qadın tanrıya pərəstiş edildiyini göstərən təəccüblü məlumatlar ortaya çıxardı. Bu yəhudilər, əlbəttə, ana vətəndən qopmuşdular, orada baş verən dini inkişafa qatılmamışdılar; Fars imperiyası hökuməti (V əsr) onlara Yerusəlimdəki yeni mərasim qaydaları haqqında məlumatı çatdırdı. Daha qədim dövrlərə qayıdaraq, deyə bilərik ki, Yahve tanrısı Musanın tanrısı ilə heç bir oxşarlığa malik deyildi. Aton, yer üzündəki nümayəndəsi, əslində onun nümunəsi olan Firon Axnaton kimi pasifist idi; Axnaton atalarından miras qalan dünya imperiyasının parçalanmasını fəaliyyətsiz izləyirdi. Yeni məskənləri zorla ələ keçirməyə hazırlaşan bir xalq üçün Yahve şübhəsiz daha uyğun idi. Və Musanın tanrısında pərəstişə layiq olan hər şey, ibtidai kütlənin başa düşmə qabiliyyətindən tamamilə uzaq idi.

Mən artıq demişəm — və bu zaman digərləri ilə uyğunluğa məmnuniyyətlə istinad etmişəm — yəhudi dininin inkişafının mərkəzi faktı, Yahve tanrısının zamanla öz xarakterini itirməsi və Musanın köhnə tanrısı Atona getdikcə daha çox bənzəməsi idi. Baxmayaraq ki, ilk baxışda çox vacib hesab edilə biləcək fərqlər qalmışdı, lakin bu fərqlər asanlıqla izah edilə bilər. Aton Misirdə təhlükəsiz mülkiyyətin olduğu xoş bir dövrdə hökmranlığa başlamışdı və imperiya sarsılmağa başlayanda belə, onun pərəstişkarları bu pozuntudan uzaq durmağı bacarmış və onun yaradılışlarını tərifləməyə və həzz almağa davam etmişdilər.

Yəhudi xalqına tale ağır imtahanlar və acı təcrübələr gətirdi, onun tanrısı qəddar və sərt, qaranlıq bir xarakter aldı. O, bütün ölkələr və xalqlar üzərində hökmranlıq edən universal tanrı xarakterini qoruyub saxladı, lakin onun pərəstişinin misirlilərdən yəhudilərə keçmiş olması faktı, yəhudilərin onun seçilmiş xalqı olduğu və xüsusi öhdəliklərinin sonunda xüsusi mükafat tapacağı əlavəsi ilə ifadəsini tapdı. Xalq üçün külli-qüdrətli Tanrısının onlara üstünlük verdiyinə inamı, bədbəxt taleyinin acı təcrübələri ilə birləşdirmək asan olmamış ola bilər. Amma xalq özünü çaşdırmağa qoymadı, Tanrıya olan şübhələrini boğmaq üçün öz günahkarlıq hissini artırdı və bəlkə də sonunda, dindarların bu gün də etdiyi kimi, 'Tanrının dərkolunmaz qərarına' işarə etdi. Əgər insan, onları tabe edən və onlara pis rəftar edən Assurlular, Babillilər, Farslar kimi yeni zorakıların daima ortaya çıxmasına təəccüblənərsə, bütün bu pis düşmənlərin yenidən məğlub edilməsində və onların imperiyalarının yox olmasında onun qüdrətini tanıyırdı.⁷²

Üç vacib nöqtədə sonrakı yəhudi Tanrısı nəhayət köhnə Musəvi Tanrı ilə eyni oldu. Birinci və həlledici olan, onun yanında başqa bir Tanrının düşünülə bilməyəcəyi yeganə Tanrı kimi həqiqətən tanınmasıdır. Axnatona məxsus monoteizm bütün bir xalq tərəfindən ciddi qəbul edildi, hətta bu xalq bu ideyaya o qədər bərk yapışdı ki, o, onun ruhi həyatının əsas məzmunu oldu və digər şeylərə maraq qalmadı. Xalq və içərisində hökm sürən kahinlər bu nöqtədə razı idilər, lakin kahinlər onun ehtiramı üçün mərasimləri inkişaf etdirməklə məşğul olduqları müddətdə, xalqın içindəki iki digər Musəvi təlimi canlandırmağa çalışan intensiv axınlarla ziddiyyətə düşdülər. Peyğəmbərlərin səsləri, Tanrının mərasimləri və qurban xidmətini rədd etdiyini və yalnız ona inanılmasını və həqiqət və ədalət içində həyat sürülməsini tələb etdiyini bildirməkdən yorulmadılar. Və səhra həyatının sadəliyini və müqəddəsliyini təriflədikdə, onlar şübhəsiz ki, Musəvi ideallarının təsiri altında idilər.

Yəhudi Tanrı təsəvvürünün son formalaşmasında Musanın təsirinə istinad etməyin ümumiyyətlə zəruri olub-olmadığını, əsrlər boyu davam edən mədəni həyat dövründə daha yüksək ruhaniliyə doğru spontan inkişaf fərzinin kifayət edib-etmədiyini sual etmək vaxtıdır. Bütün tapmaca təxminlərimizə son qoyacaq bu izah imkanı barədə iki şey demək lazımdır. Birincisi, onun heç nəyi izah etməməsidir. Eyni şərtlər, əlbəttə ki, çox istedadlı yunan xalqında monoteizmə deyil, çoxtanrılı dinin zəifləməsinə və fəlsəfi düşüncənin başlanğıcına gətirdi. Misirdə monoteizm, anladığımız qədər, imperializmin yan təsiri kimi yetişdi; Tanrı, böyük bir dünya imperiyasını mütləq idarə edən Fironun əksi idi. Yəhudilərdə siyasi vəziyyət, xüsusi xalq Tanrısı ideyasından universal dünya hökmdarı ideyasına inkişaf üçün son dərəcə əlverişsiz idi və bu kiçik və aciz millətə böyük Rəbbin seçilmiş sevimli uşağı olduğunu iddia etmək cəsarəti haradan gəldi? Yəhudilərdə monoteizmin yaranması sualı belə cavabsız qalardı, ya da insan, bunun bu xalqın xüsusi dini dahiliyinin ifadəsi olduğu kimi adi cavabla kifayətlənərdi. Dahilik məlum olduğu kimi anlaşılmaz və məsuliyyətsizdir, ona görə də hər hansı digər həll yolu iflas edənə qədər onu izah üçün çağırmaq olmaz.

Bundan əlavə, yəhudi rəvayətinin və tarixşünaslığının bizə yolu göstərdiyi faktına rast gəlinir, çünki onlar, bu dəfə öz-özünə ziddiyyət təşkil etmədən, ən böyük qətiyyətlə iddia edirlər ki, tək Tanrı ideyasını xalqa Musa gətirmişdir. Əgər bu iddianın inandırıcılığına qarşı bir etiraz varsa, o da budur ki, əlimizdəki mətnin kahin redaksiyası açıq-aydın həddindən artıq çox şeyi Musaya aid edir. Ritual qaydaları kimi təsisatlar, aydın şəkildə daha sonrakı dövrlərə aid olanlar, Musa əmrləri kimi təqdim olunur, məqsəd onlar üçün avtoritet qazanmaqdır. Bu bizim üçün şübhə üçün əsas səbəbdir, lakin rədd etmək üçün kifayət deyil. Çünki belə bir şişirtmənin daha dərin motivləri aydın görünür. Kahin təsviri öz dövrü ilə Musa dövrü arasında davamlılıq yaratmaq istəyir, o, yəhudi din tarixinin ən nəzərəçarpan faktı kimi təyin etdiyimiz şeyi, yəni Musa qanunvericiliyi ilə sonrakı yəhudi dini arasında, əvvəlcə Yahve ibadəti ilə doldurulmuş və yalnız sonra yavaş-yavaş bağlanmış boşluğun olduğunu inkar etmək istəyir. O, bu prosesi bütün vasitələrlə inkar edir, baxmayaraq ki, onun tarixi düzgünlüyü heç bir şübhə doğurmur, çünki Müqəddəs Kitaba edilən xüsusi münasibət nəticəsində, bu prosesi sübut edən kifayət qədər məlumat qalmışdır. Kahin redaktəsi burada, yeni Tanrı Yahveni ataların Tanrısına çevirən həmin təhrifedici təmayülə bənzər bir şeyə cəhd etmişdir. Əgər Kahin Kodeksinin bu motivini nəzərə alsaq, həqiqətən Musanın özünün yəhudilərə monoteist ideyanı verdiyi iddiasına inanmamaq bizə çətin olar. Bizim razılığımız daha asan olmalıdır, çünki biz bu ideyanın Musaya haradan gəldiyini bilirik, yəhudi kahinləri isə bunu artıq bilmirdilər.⁷³

Burada biri sual verə bilər: Yəhudi monoteizmini Misirdən gəlməsi ilə əlaqələndirməkdən bizə nə fayda var? Problem yalnız bir qədər geri itələnir; monoteist ideyanın yaranması haqqında biz daha çox şey bilmirik. Buna cavab olaraq deyilir ki, bu qazanc məsələsi deyil, tədqiqat məsələsidir. Və bəlkə də biz bir şey öyrənirik, əgər həqiqi hadisənin gedişatını öyrənsək.

Latentlik dövrü və ənənə

Beləliklə, biz inanırıq ki, tək Tanrı ideyası, həmçinin sehrli ayinlərin rədd edilməsi və onun adına etik tələblərin vurğulanması həqiqətən Musa təlimləri idi; bunlar əvvəlcə qulaq ardına atıldı, lakin uzun bir fasilədən sonra təsir göstərdi və nəhayət, daimi olaraq özünü təsdiq etdi. Belə gecikmiş təsiri necə izah etmək lazımdır və oxşar hallarla harada qarşılaşırıq?

Növbəti fikir deyir ki, onlar çox müxtəlif sahələrdə tapıla bilər və ehtimal ki, müxtəlif yollarla, az və ya çox dərəcədə asan başa düşülən şəkildə yaranır. Məsələn, Darvinin təkamül nəzəriyyəsi kimi yeni bir elmi nəzəriyyənin taleyini götürək. O, əvvəlcə amansız rəddlə qarşılaşır, onilliklər boyu şiddətlə mübahisə olunur, lakin həqiqətə böyük bir irəliləyiş kimi tanınması üçün bir nəsil belə kifayət edir. Darvinin özü Vestminsterdə məzar və ya kenotaf (xatirə məzarı) şərəfinə nail olur. Belə bir hal bizə həll ediləcək çox az şey qoyur. Yeni həqiqət affektiv müqavimətlər oyadır; bu müqavimətlər, xoşagəlməz təlimin lehinə olan sübutları inkar etmək üçün istifadə edilə bilən arqumentlərlə dəstəklənir; fikir mübarizəsi müəyyən vaxt tələb edir, əvvəldən tərəfdarlar və qarşı tərəflər var, birincilərinin sayı və çəkisi davamlı olaraq artır, nəhayət üstünlük qazanırlar; bütün mübarizə müddətində məsələnin nə olduğu heç vaxt unudulmur. Bütün prosesin daha uzun vaxt tələb etdiyinə təəccüblənmirik, kütlə psixologiyası prosesi ilə qarşılaşdığımızı ehtimal ki, kifayət qədər qiymətləndirmirik.

Bu prosesə fərdin psixi həyatında tam uyğun analoq tapmaqda heç bir çətinlik yoxdur. Bu, birinin müəyyən sübutlara əsasən həqiqət kimi qəbul etməli olduğu, lakin onun bəzi istəklərinə zidd olan və ona dəyərli olan bəzi inanclarını təhqir edən bir şeyi yeni kimi öyrəndiyi hal olardı. O, sonra tərəddüd edəcək, yeni olanı şübhə altına almaq üçün arqumentlər axtaracaq və nəhayət özünə etiraf edənə qədər bir müddət öz-özü ilə mübarizə aparacaq: belədir, baxmayaraq ki, bunu asan qəbul etmirəm, baxmayaraq ki, buna inanmaq mənim üçün narahatlıq doğurur. Bundan yalnız Mənin ağıl işinin güclü affektiv yüklənmələr tərəfindən saxlanılan etirazları üstələməsi üçün vaxt tələb etdiyini öyrənirik. Bu hal ilə başa düşməyə çalışdığımız hal arasındakı oxşarlıq çox böyük deyil.

Müraciət etdiyimiz növbəti nümunənin bizim problemimizlə görünür ki, daha az ortaq cəhəti var. Bir insanın dəhşətli bir qəzanı, məsələn, dəmir yolu toqquşmasını yaşadığı yeri görünüşdə zədələnmədən tərk etdiyi baş verir. Lakin növbəti həftələr ərzində o, yalnız onun şokundan, həmin vaxt təsir edən sarsıntı və ya başqa bir şeydən irəli gələ bilən bir sıra ağır psixi və motor simptomlar inkişaf etdirir. İndi o, “travmatik nevroz”a sahibdir. Bu, tamamilə anlaşılmaz, yəni yeni bir faktadır. Qəza ilə simptomların ilk görünüşü arasında keçən vaxtı, yoluxucu xəstəliklərin patologiyasına açıq işarə edərək “inkubasiya dövrü” adlandırırlar. Sonradan bizə diqqət çəkən odur ki, hər iki halın fundamental fərqliliyinə baxmayaraq, travmatik nevroz problemi ilə yəhudi monoteizmi problemi arasında bir nöqtədə uyğunluq mövcuddur. Yəni, latentlik adlandırıla biləcək xarakterdə. Bizim təsdiqlənmiş fərzimizə görə, yəhudi dini tarixində, Musa dinindən uzaqlaşdıqdan sonra, monoteizm ideyasından, mərasimlərin rədd edilməsindən və etik məsələlərin həddindən artıq vurğulanmasından heç bir əlamət görünməyən uzun bir müddət mövcuddur. Beləliklə, biz məsələmizin həllinin xüsusi bir psixoloji vəziyyətdə axtarılmalı olduğu ehtimalına hazırlaşırıq.

Biz daha əvvəl dəfələrlə Kadeşdə, sonradan yəhudi xalqını təşkil edən iki qrupun yeni bir din qəbul etmək üçün birləşdikləri zaman nə baş verdiyini izah etmişik. Misirdə olmuşların tərəfində, çıxış və Musanın şəxsiyyəti haqqında xatirələr o qədər güclü və canlı idi ki, onlar keçmiş dövrə aid bir hesabatda yer tapmağı tələb edirdilər. Bəlkə də Musanın özünü tanıyan şəxslərin nəvələri idilər və bəziləri hələ də özlərini misirli hesab edir, misir adları daşıyırdılar. Lakin onlar, rəhbərinə və qanunvericisinə qismət olmuş tale haqqında xatirəni sıxışdırmaqları üçün yaxşı səbəblərə malik idilər. Digərləri üçün isə yeni tanrını ucalatmaq və onun yadelliyini inkar etmək niyyəti əsas idi. Hər iki tərəfin, öz aralarında daha əvvəl bir dinin olduğunu və onun məzmununun nə olduğunu inkar etmək marağı eyni idi. Beləliklə, çox güman ki, tezliklə yazılı şəkildə sabitləşən həmin ilk kompromis əldə edildi; Misirdən gələn adamlar yazını və tarix yazmağa həvəsini gətirmişdilər, lakin tarixşünaslığın amansız həqiqətpərəstliyə borclu olduğunu başa düşməsi üçün hələ uzun müddət keçməli idi. Əvvəlcə onlar, sanki saxtakarlıq anlayışı hələ onlara aydın olmamış kimi, hesabatlarını öz ehtiyaclarına və təmayüllərinə uyğun formalaşdırmaqda vicdan əzabı çəkmirdilər. Bu şərait nəticəsində, eyni materialın, yəni ənənənin yazılı təsbiti və şifahi ötürülməsi arasında bir ziddiyyət yarana bilərdi. Yazılı mətnlərdə buraxılan və ya dəyişdirilən şeylər, ənənədə çox vaxt toxunulmamış şəkildə qorunub saxlanıla bilərdi. Ənənə, tarixşünaslığın həm əlavəsi, həm də ona ziddiyyət təşkil edən hissəsi idi. O, təhrifedici təmayüllərin təsirinə daha az məruz qalırdı, bəlkə də bəzi hissələrdən tamamilə uzaq idi və buna görə də yazılı sabitləşmiş hesabatdan daha həqiqətə yaxın ola bilərdi. Lakin onun etibarlılığı, yazılı mətnə nisbətən daha qeyri-sabit və qeyri-müəyyən olması, şifahi ötürmə yolu ilə bir nəsildən digərinə keçdikdə müxtəlif dəyişikliklərə və təhriflərə məruz qalması səbəbindən zədələnirdi. Belə bir ənənə müxtəlif taleylərə malik ola bilərdi. Biz ən çox gözləməliyik ki, o, yazılı qeyddən əziləcək, onun yanında mövqeyini qoruya bilməyəcək, getdikcə daha çox kölgəyə bürünəcək və nəhayət, unudulub gedəcək. Amma başqa taleylər də mümkündür; onlardan biri də odur ki, ənənənin özü yazılı şəkildə sabitləşməklə nəticələnir, digərləri haqqında isə gedişatda danışmalı olacağıq.

Yəhudi din tarixindəki gecikmə (latentlik) fenomeninə, ki, bizi maraqlandırır, belə bir izahat təklif olunur: belə desək 'rəsmi' tarix yazıçılığı tərəfindən qəsdən inkar edilən faktlar və məzmunlar əslində heç vaxt itirilməmişdir. Onlar haqqında məlumat xalq arasında qorunan ənənələrdə yaşamağa davam etdi. Sellinin təsdiqinə görə, Musanın ölümü haqqında belə, rəsmi təsvirə açıq-aşkar zidd olan və həqiqətə çox daha yaxın olan bir ənənə mövcud idi. Eyni qaydanın, Musa ilə birlikdə məhv olmuş kimi görünən, Musa dininin bəzi məzmunları üçün də keçərli olduğunu fərz edə bilərik; bu məzmunlar Musa dövründə yaşayanların əksəriyyəti üçün qəbul edilməz idi.

Burada qarşılaşdığımız qəribə həqiqət ondan ibarətdir ki, bu ənənələr zamanla zəifləmək əvəzinə, əsrlər boyu daha da güclənmiş, rəsmi məlumatların sonradan edilən redaktələri arasına sıxışmış və nəhayət, xalqın düşüncə və hərəkətlərini həlledici şəkildə təsir etmək üçün kifayət qədər güclü olduğunu göstərmişdir. Bu nəticəyə imkan verən şərtlər hansılar idi, bu, ilkin olaraq bizim məlumatımızdan kənarda qalır.

Bu fakt o qədər qəribədir ki, biz özümüzü haqlı hesab edirik, onu bir daha özümüzə xatırlatmaq üçün. Bizim problemimiz məhz bunda öz həllini tapır. Yəhudi xalqı Musa tərəfindən gətirilən Aton dinini tərk etmiş və qonşu xalqların Baal tanrılarından çox da fərqlənməyən başqa bir tanrının ibadətinə üz tutmuşdu. Sonrakı təmayüllərin bütün səylərinə baxmayaraq, bu biabırçı vəziyyəti ört-basdır etmək mümkün olmadı. Amma Musa dini izsiz-tozsuz yox olmamışdı, ona dair bir növ xatirə, bəlkə də qaranlıqlaşdırılmış və təhrif edilmiş bir ənənə qorunub saxlanılmışdı. Böyük bir keçmişə aid olan bu ənənə idi ki, sanki arxa plandan təsirini davam etdirir, tədricən ruhlar üzərində daha çox hakimiyyət qazanır və nəhayət, Yahve tanrısını Musa tanrısına çevirməyi və uzun əsrlər əvvəl qurulub sonra tərk edilmiş Musa dinini yenidən həyata qaytarmağı bacarırdı. İtirilmiş bir ənənənin bir xalqın ruhi həyatı üzərində belə güclü təsir göstərə biləcəyi fikri bizə tanış deyil. Biz özümüzü kütlə psixologiyası sahəsində tapırıq, burada özümüzü rahat hiss etmirik. Biz analogiyalar, başqa sahələrdə olsa belə, ən azı oxşar təbiətli faktlar axtarırıq. Fikrimizcə, belə faktlar tapıla bilər.

Yəhudilərdə Musa dininin geri dönüşünə hazırlıq gedən dövrlərdə, yunan xalqı çox zəngin nəsil əfsanələri və qəhrəman mifləri xəzinəsinə sahib idi. Təxminən 9-cu və ya 8-ci əsrdə, Homerin eposlarının yarandığına inanılır; bu eposlar öz məzmununu bu əfsanə dövründən götürmüşdür. Bu günkü psixoloji anlayışlarımızla, Şliman və Evansdan çox əvvəl belə bir sual irəli sürülə bilərdi: Yunanlar Homerin və böyük attik dramaturqların öz baş əsərlərində işlədikləri bütün əfsanə materialını haradan götürmüşdülər? Cavab belə olmalı idi: Bu xalq, ehtimal ki, öz tarixəqədərki dövründə zahiri təmtəraq və mədəni çiçəklənmə ilə xarakterizə olunan bir zamanı yaşamış, lakin bu dövr tarixi bir fəlakət nəticəsində məhv olmuş və bu əfsanələrdə qaranlıq bir ənənə kimi qorunub saxlanmışdır.

Bu günkü arxeoloji tədqiqatlar, o vaxtlar həddindən artıq cəsarətli sayılacaq olan bu fərziyyəni təsdiqləmişdir. Tədqiqatlar, Yunan qitəsində ehtimal ki, eramızdan əvvəl 1250-ci ildə artıq sona çatmış olan möhtəşəm Mino-Miken mədəniyyətinin sübutlarını üzə çıxarmışdır. Sonrakı dövrün Yunan tarixçilərinin əsərlərində bu mədəniyyətə demək olar ki, heç bir işarə rast gəlinmir. Yalnız bir qeyd var: Kritlilərin dəniz hakimiyyətini əllərində saxladıqları bir dövrün olduğu, kral Minosun və onun sarayının, Labirintin adı; bundan başqa, şairlərin qavradığı ənənələr istisna olmaqla, ondan heç nə qalmamışdır.

Almanlar, hindular, finlər kimi başqa xalqların da xalq eposları məlumdur. Ədəbiyyat tarixçilərinə düşən vəzifə, onların yaranmasının yunanlarda olduğu kimi eyni şərtləri nəzərdə tutub-tutmadığını araşdırmaqdır. Məncə, bu araşdırma müsbət nəticə verəcəkdir. Bizim tanıdığımız şərt budur: Dərhal sonra zəngin, əhəmiyyətli və möhtəşəm, bəlkə də həmişə qəhrəmanlıq kimi görünəcək olan, lakin o qədər uzaq keçmişə, çox qədim dövrlərə aid olan bir tarixdən əvvəlki dövr parçası ki, sonrakı nəsillərə ondan yalnız qaranlıq və natamam bir ənənə məlumat verir. Eposun sənət janrı kimi sonrakı dövrlərdə sönməsi ilə bağlı təəccüb ifadə edilmişdir. Bəlkə də bunun izahı ondadır ki, onun şərtləri artıq yenidən yaranmır. Köhnə material işlənib hazırlanmış və bütün sonrakı hadisələr üçün ənənənin yerini tarix yazıçılığı tutmuşdur. Bu günün ən böyük qəhrəmanlıqları bir eposa ilham verməyə qadir deyildi, lakin artıq Böyük İskəndər belə Homeri tapa bilməyəcəyindən şikayət etmək haqqına malik idi.

Çox uzaq keçmiş dövrlər insan təxəyyülü üçün böyük, çox vaxt sirrli bir cazibəyə malikdir. Onlar öz müasir dövrlərindən narazı olduqda — və bu, kifayət qədər tez-tez baş verir — keçmişə üz tuturlar və bu dəfə heç vaxt sönməyən qızıl dövr xəyalını reallaşdıracaqlarına ümid edirlər. Ehtimal ki, onlar hələ də uşaqlıqlarının sehrinin təsiri altındadırlar; uşaqlıq onlara qərəzsiz olmayan yaddaş tərəfindən pozulmamış səadət dövrü kimi əks olunur. Əgər keçmişdən yalnız bizim ənənə adlandırdığımız natamam və bulanıq xatirələr qalıbsa, bu, sənətçi üçün xüsusi bir həvəsləndirici amildir, çünki o zaman ona yaddaşdakı boşluqları təxəyyülünün istəklərinə uyğun doldurmaq və təkrarlamaq istədiyi dövrün obrazını öz məqsədlərinə uyğun formalaşdırmaq imkanı yaranır. Demək olar ki, ənənə nə qədər qeyri-müəyyən olsa, şair üçün bir o qədər faydalı olur. Beləliklə, ənənənin poeziya üçün əhəmiyyəti bizi təəccübləndirməməlidir və epik əsərin şərtiliyinə bənzərlik, yəhudilərdə Yahve ibadətinin köhnə Musəvi din mənasında dəyişdirilməsinə səbəb olan ənənənin Musəvi ənənə olduğu haqqında qəribə fərziyyəyə bizi daha çox meylli edəcəkdir. Amma bu iki hal digər cəhətdən hələ də çox fərqlidir. Orada nəticə bir bədii əsər, burada isə bir dindir və ikincisi üçün biz qəbul etmişik ki, o, ənənənin təsiri altında, epik əsərin təbiətcə əksini göstərə bilməyəcəyi bir sadiqliklə reproduksiya olunmuşdur. Beləliklə, problemimizdən daha dəqiq bənzərlərə ehtiyacı əsaslandırmaq üçün kifayət qədər hissə qalır.

C. Bənzərlik. Yəhudi din tarixində tanıdığımız qəribə prosesə yeganə qane edici bənzərlik görünüşcə çox uzaq bir sahədə tapılır; amma o çox tamdır, eyniliyə yaxındır. Orada biz yenidən latentlik fenomeninə, anlaşılmaz, izah tələb edən hadisələrin ortaya çıxmasına və erkən, sonra unudulmuş təcrübə şərtinə rast gəlirik. Həmçinin məntiqi düşüncəni üstələyərək psixikaya özünü sırıyan məcburiyyət xarakteri də var; məsələn, epik əsərin yaranmasında nəzərə alınmayan bir cəhət.⁷⁴

Bu bənzərlik psixopatologiyada insan nevrozlarının yaranmasında, yəni fərd psixologiyasına aid olan bir sahədə rast gəlinir, halbuki dini fenomenlər təbii ki, kütlə psixologiyasına aid edilməlidir. Görünəcək ki, bu bənzərlik əvvəlcə düşünülə biləcəyi qədər təəccüblü deyil, hətta bir postulatla uyğun gəlir.

Nevrozların etiologiyası üçün bu qədər böyük əhəmiyyət verdiyimiz, erkən yaşanmış, sonra unudulmuş təəssüratlara travmalar adını veririk. Nevrozların etiologiyasının ümumiyyətlə travmatik hesab edilib-edilə bilməyəcəyi məsələsi açıq qala bilər. Buna qarşı ən aydın etiraz odur ki, nevrotik fərdin ilkin tarixindən hər zaman açıq bir travmanı seçib çıxarmaq mümkün deyil. Çox vaxt insan, başqa bir şeyin olmadığını, yalnız bütün fərdlərə təsir edən və onlar tərəfindən başqa, normal adlandırıla biləcək şəkildə işlənib həll edilən təcrübələrə və tələblərə qeyri-adi, anormal reaksiyanın olduğunu söyləməklə kifayətlənməlidir. Hər hansı bir izah üçün irsi və konstitusional meyillərdən başqa bir şey mövcud olmadıqda, insan təbii olaraq, nevrozun qazanılmadığını, inkişaf etdiyini söyləməyə meylli olur.

Bu kontekstdə iki məqam önə çıxır. Birincisi, nevrozun yaranmasının hər yerdə və hər dəfə çox erkən uşaqlıq təəssüratlarına qayıtmasıdır. İkincisi, bu doğrudur, bəzi hallar var ki, onlar 'travmatik' adlandırılır, çünki təsirlər şübhəsiz ki, normal həll yollarından qaçan bu ilkin dövrdəki bir və ya bir neçə güclü təəssürata aid olur, belə ki, insan bu hadisələr baş verməsəydi, nevroz da yaranmazdı deyə düşünə bilər. Bizim məqsədlərimiz üçün axtardığımız bənzərlik yalnız bu travmatik hallarla məhdudlaşdırılsa belə kifayət edirdi. Amma hər iki qrup arasındakı uçurum aşılmaz görünmür: Hər iki etioloji şərti bir anlayışda birləşdirmək tamamilə mümkündür; məsələ yalnız nəyin travmatik hesab edilməsindən asılıdır. Əgər təcrübənin travmatik xarakterini yalnız kəmiyyət amili nəticəsində qazandığını, yəni bütün hallarda təcrübə qeyri-adi, patoloji reaksiyalar doğurursa, günahın tələbin həddindən artıq çoxluğunda olduğunu qəbul etmək olarsa, onda bir konstitusiyada travma kimi təsir edən şeyin digər konstitusiyada belə təsir göstərməyəcəyi nəticəsinə asanlıqla gəlmək olar. Bu zaman sürüşkən, sözdə tamamlayıcı sıra təsəvvürü yaranır; bu sırada iki amil etioloji tələbləri ödəmək üçün birləşir, birinin çatışmazlığı digərinin artıqlığı ilə kompensasiya olunur, ümumiyyətlə hər ikisinin qarşılıqlı təsiri baş verir və yalnız sıranın iki ucunda sadə motivasiyadan söhbət gedə bilər. Bu mülahizədən sonra travmatik və qeyri-travmatik etiologiya arasındakı fərqi, bizim axtardığımız bənzərlik üçün əhəmiyyətsiz sayaraq kənara qoymaq olar.⁷⁵

Təkrarlanma təhlükəsinə baxmayaraq, bizim üçün əhəmiyyətli olan bənzərliyi ehtiva edən faktları burada cəmləşdirmək məqsədəuyğun ola bilər. Onlar aşağıdakılardır: Tədqiqatımız göstərdi ki, nevrozun fenomenləri (simptomları) adlandırdığımız şey, məhz bu səbəbdən etioloji travmalar kimi tanıdığımız bəzi təcrübələrin və təəssüratların nəticələridir. İndi qarşımızda iki vəzifə durur: Birincisi, bu təcrübələrin ortaq xüsusiyyətlərini, ikincisi isə nevroz simptomlarının xüsusiyyətlərini müəyyən etmək, bu zaman bəzi sxematlaşdırmalardan qaçınmağa ehtiyac yoxdur.

Ad. I: a) Bütün bu travmalar təxminən 5 yaşına qədər olan erkən uşaqlıq dövrünə aiddir. Dil qabiliyyətinin başlanğıc dövründən olan təəssüratlar xüsusilə maraqlı kimi önə çıxır; 2-4 yaş dövrü ən vacib kimi görünür; bu həssaslıq dövrünün doğumdan sonra nə vaxt başladığını dəqiq müəyyən etmək mümkün deyil. b) Müvafiq təcrübələr adətən tamamilə unudulur, xatirələrə əlçatan deyil, uşaqlıq amneziyası dövrünə düşür, bu dövr çox vaxt tək-tük xatirə qalıqları, yəni örtük xatirələr ilə pozulur. c) Onlar cinsi və aqressiv təbiətli təəssüratlara, eləcə də erkən yaşda Mənə zərər vuran hallara (narsisistik incikliklər) aiddir. Bununla bağlı qeyd etmək lazımdır ki, belə kiçik uşaqlar cinsi və təmiz aqressiv hərəkətlər arasında sonradan olduğu kimi kəskin fərq qoymurlar (cinsi aktın sadist yanlış başa düşülməsi). Cinsi amilin üstünlüyü təbii ki, çox nəzərəçarpandır və nəzəri qiymətləndirmə tələb edir.

Bu üç məqam — ilk 5 il ərzində erkən baş vermə, unudulma və cinsi-aqressiv məzmun — bir-biri ilə sıx bağlıdır. Travmalar ya öz bədəndəki hadisələr, ya da hissi qavrayışlardır (adətən görülən və eşidilənlər), yəni hadisələr və ya təəssüratlardır. Həmin üç məqam arasındakı əlaqə bir nəzəriyyə ilə 'qurulur'; bu, analitik işin nəticəsidir və yalnız unudulmuş hadisələr haqqında məlumat verə bilər, daha açıq, lakin daha qeyri-dəqiq ifadə desək, onları yaddaşa qaytara bilər. Nəzəriyyə belədir ki, populyar fikirdən fərqli olaraq, insanın cinsi həyatı — və ya sonrakı dövrdə ona uyğun gələn şey — təxminən 5 yaşında bitən erkən bir çiçəklənmə nümayiş etdirir; bundan sonra, cinsəlliyin inkişafının baş vermədiyi, hətta əldə edilənlərin ləğv edildiyi deyilən 'latentlik dövrü' (pubertata qədər) gəlir. Bu təlim daxili cinsiyyət orqanlarının böyüməsinin anatomik tədqiqatı ilə təsdiqlənir; insanın 5 yaşında cinsi yetkinliyə çatmış bir heyvan növündən törədiyi ehtimalını yaradır və cinsi həyatın təxirə salınması və iki mərhələli başlanğıcının insanın təkamül tarixi ilə ən sıx şəkildə bağlı olduğu şübhəsini oyadır. İnsan belə bir latentlik və cinsi gecikməyə malik olan yeganə heyvan varlığı kimi görünür. Primatlarda aparılan tədqiqatlar, bildiyimə görə mövcud deyil, nəzəriyyənin yoxlanılması üçün zəruri olardı. Psixoloji olaraq, uşaq amneziyası dövrünün cinsəlliyin bu erkən dövrü ilə üst-üstə düşməsinin əhəmiyyətsiz olması mümkün deyil. Bəlkə də bu vəziyyət nevrozun mümkün olması üçün real şərti təqdim edir; nevroz müəyyən mənada insanın imtiyazıdır və bu baxımdan, bədən anatomiyamızın bəzi hissələri kimi, qədim dövrlərdən qalmış bir qalıq (survival) kimi görünür.

Ad. II, nevrotik fenomenlərin ortaq xüsusiyyətləri və ya fərqlilikləri: iki məqam qeyd edilməlidir. a) Travmanın təsirləri iki növdür: müsbət və mənfi. Birincilər, travmanı yenidən aktual etmək, yəni unudulmuş hadisəni xatırlamaq və ya daha yaxşısı, onu reallaşdırmaq, ondan yenidən yaşamaq, hətta əvvəlki bir emosional əlaqə olsa belə, eyni əlaqəni başqa bir şəxslə analoji şəkildə yenidən canlandırmaq səyləridir. Bu səylər travmaya fiksasiya və təkrarlama məcburiyyəti kimi ümumiləşdirilir. Onlar deyilən normal Mənə daxil edilə bilər və onun daimi təmayülləri kimi ona dəyişməz xarakter xüsusiyyətləri verə bilər, baxmayaraq ki, daha doğrusu, məhz ona görə ki, onların həqiqi əsaslandırması, tarixi mənşəyi unudulmuşdur. Beləliklə, uşaqlığını həddindən artıq, indi unudulmuş ana bağlılığı ilə keçirmiş bir kişi, bütün həyatı boyu asılı ola biləcəyi, qidalanacağı və saxlanacağı bir qadın axtara bilər. Bir qız, erkən uşaqlıqda cinsi yoldan çıxarmanın obyekti olmuşsa, sonrakı cinsi həyatını belə hücumları təkrar-təkrar təhrik etmək üzərində qura bilər. Bu cür anlayışlar sayəsində nevroz problemini aşaraq ümumiyyətlə xarakter formalaşmasını anlamağa nail olduğumuzu təxmin etmək asandır.

Mənfi reaksiyalar əks hədəfi güdür: unudulmuş travmalardan heç nə xatırlanmamalı və heç nə təkrarlanmamalıdır. Biz onları müdafiə reaksiyaları kimi ümumiləşdirə bilərik. Onların əsas ifadəsi, adlandırılan qaçınmalardır ki, bunlar ləngimələr və fobiyalara qədər arta bilər. Bu mənfi reaksiyalar da xarakterin formalaşmasına ən güclü töhfələri verir; əslində, onlar da rəqibləri kimi travmaya fiksasiyalardır, yalnız əks təmayüllü fiksasiyalardır. Dar mənada nevrozun simptomları, travmalardan yaranan hər iki növ meylin birləşdiyi kompromis təşəkküllərdir, belə ki, bəzən birinin, bəzən digərinin istiqaməti onlarda üstün ifadə tapır. Reaksiyaların bu ziddiyyəti nəticəsində, normal qaydada heç bir yekuna gələ bilməyən konfliktlər yaradılır.

b) Simptomlar, Mənin məhdudiyyətləri və stabil xarakter dəyişiklikləri kimi bütün bu fenomenlər məcburiyyət xarakteri daşıyır, yəni yüksək psixi intensivlikdə onlar real xarici aləmin tələblərinə uyğunlaşan, məntiqi düşünmə qanunlarına tabe olan digər psixi proseslərin quruluşundan geniş dərəcədə asılı olmayan bir vəziyyət göstərirlər. Onlar xarici reallıq tərəfindən təsirlənmir və ya kifayət qədər təsirlənmir, ona və onun psixi təmsilinə əhəmiyyət vermirlər, belə ki, asanlıqla hər ikisi ilə aktiv ziddiyyətə düşə bilərlər. Onlar, bir növ, dövlət içində dövlətdir, əlçatmaz, əməkdaşlıq üçün yararsız bir tərəf, lakin digər, yəni Normal olanı məğlub etmək və öz xidmətinə məcbur etmək bacarığına malikdir. Bu baş verərsə, daxili psixi reallığın xarici aləmin reallığı üzərində hökmranlığı əldə edilmiş, psixozun yolu açılmış olur. Hətta bu qədər irəli getməsə belə, bu vəziyyətlərin praktik əhəmiyyətini heç vaxt şişirtmək olmaz. Nevrozun idarə etdiyi şəxslərin həyat ləngiməsi və həyat qabiliyyətsizliyi, insan cəmiyyətində çox əhəmiyyətli bir amildir və insan onda keçmişinin erkən bir hissəsinə fiksasiyasının birbaşa ifadəsini görə bilər.

Və indi soruşuruq: analogiyaya görə xüsusilə maraqlandıran latentlik nədir? Uşaqlıq travmasına birbaşa nevroz partlayışı, müdafiə cəhdləri ilə dolu, simptomların yaranması ilə xarakterizə olunan uşaqlıq nevrozu qoşula bilər. O, uzun müddət davam edə bilər, nəzərəçarpan pozuntulara səbəb ola bilər, lakin həm də gizli gedə və nəzərdən qaçırıla bilər. Adətən, müdafiə üstünlüyü saxlayır; hər halda, yara izlərinə bənzəyən Mən dəyişiklikləri qalır. Uşaqlıq nevrozu çox nadir hallarda fasiləsiz olaraq böyüklərin nevrozuna davam edir. Çox daha tez-tez, o, görünüşdə pozulmamış inkişaf dövrü ilə əvəz olunur, bu proses fizioloji latentlik dövrünün araya girməsi ilə dəstəklənir və ya mümkün olur. Yalnız sonra, travmanın gecikmiş təsiri kimi son nevrozun zahir olduğu dəyişiklik baş verir. Bu, ya pubertatın başlaması ilə, ya da bir müddət sonra baş verir. Birinci halda, fiziki yetkinləşmə ilə güclənən həvəslər əvvəlcə müdafiəyə məğlub olduqları mübarizəni yenidən apara bilərlər; digər halda isə, müdafiə zamanı yaradılan reaksiyalar və Mən dəyişiklikləri yeni həyat vəzifələrinin yerinə yetirilməsində maneə kimi çıxış etdiyi üçün, real xarici dünyanın tələbləri ilə müdafiə mübarizəsində çətinliklə qazandığı quruluşunu qorumaq istəyən Mən arasında ağır konfliktlər yaranır. Travmaya ilk reaksiyalar ilə xəstəliyin sonradan başlanması arasında nevrozun latentliyi fenomeninin tipik kimi qəbul edilməsi lazımdır. Bu xəstəliyə də müalicə cəhdi kimi baxmaq olar; yəni, travmanın təsiri ilə Məndən ayrılmış hissələri digərləri ilə barışdırmaq və xarici dünyaya qarşı güclü bir bütünə çevirmək səyi kimi. Lakin belə bir cəhd, analitik iş köməyə gəlmədikdə nadir hallarda uğur qazanır, hətta gəldikdə də həmişə deyil və çox vaxt Mənin tamamilə dağıdılması və ya parçalanması ilə, yaxud da erkən ayrılmış, travma tərəfindən idarə olunan hissə tərəfindən Mənin məğlub edilməsi ilə nəticələnir.

Oxucunun inancını qazanmaq üçün çoxsaylı nevrotik həyat hekayələrinin ətraflı təqdimatı tələb olunardı. Amma mövzunun genişliyi və çətinliyi nəzərə alınarsa, bu, işin xarakterini tamamilə dəyişdirərdi. O, nevrozlar nəzəriyyəsi haqqında bir tədqiqata çevrilərdi və hətta o zaman da ehtimal ki, yalnız psixoanalizin öyrənmə və təcrübəsini həyat vəzifəsi seçmiş azınlığa təsir edərdi. Burada daha geniş bir dairəyə müraciət etdiyim üçün, oxucudan yuxarıda qısaca təqdim olunan izahlara müəyyən bir ilkin inam göstərməsini xahiş etməkdən başqa heç nə edə bilmərəm; bu da mənim tərəfimdən belə bir etirafı əhatə edir ki, o, mənim onu apardığım nəticələri, yalnız onların əsası olan təlimlərin doğru olduğu təsdiqləndikdə qəbul etməlidir.

Heç olmasa, nevrozun qeyd olunan xüsusiyyətlərindən bir çoxunu xüsusilə aydın göstərən tək bir halı danışmağa çalışa bilərəm. Təbii ki, tək bir haldan hər şeyi göstərməsini gözləmək olmaz və əgər məzmunca axtardığımız bənzərlikdən uzaq olsa, məyus olmağa ehtiyac yoxdur.

Kiçik orta təbəqəli ailələrdə çox vaxt olduğu kimi, ilk həyat illərində valideynlərlə yataq otağını bölüşən uşaq, dil bacarığını yeni qazandığı yaşda valideynlər arasındakı cinsi prosesləri müşahidə etmək, bir şeylər görmək və daha çoxunu eşitmək üçün təkrar-təkrar, hətta müntəzəm olaraq fürsət tapmışdı.

Onun sonrakı nevrozunda, ilk spontan pollyutsiyadan (gecə boşalması) dərhal sonra baş verən, yuxu pozğunluğu ən erkən və ən narahat edən simptomdur. Gecə səslərinə qarşı son dərəcə həssas olur və bir dəfə oyandıqdan sonra yuxusunu yenidən tapa bilmir. Bu yuxu pozğunluğu həqiqi kompromis simptomu idi: bir tərəfdən, həmin gecə qavrayışlarına qarşı müdafiəsinin ifadəsi, digər tərəfdən isə, həmin təəssüratlara qulaq asa bildiyi oyaq vəziyyətini bərpa etmək cəhdi idi.

Belə müşahidələrlə erkən yaşda aqressiv kişiliyə oyadılan uşaq, kiçik penisini əli ilə oyatmağa və atası ilə eyniləşmə yolu ilə, özünü onun yerinə qoyaraq, anaya qarşı müxtəlif cinsi hücumlar etməyə başladı. Bu, nəhayət anadan cinsiyyət orqanına toxunma qadağası alana və bundan əlavə, onun atasına deyəcəyi və atasının cəza olaraq günahkar cinsiyyət orqanını kəsəcəyi təhdidini eşidənə qədər davam etdi. Bu kastrasiya təhdidi oğlan uşağı üzərində son dərəcə güclü travmatik təsirə malik idi. O, cinsi fəaliyyətini dayandırdı və xarakterini dəyişdi. Atası ilə eyniləşmək əvəzinə, ondan qorxur, ona passiv münasibət bəsləyir və bəzən pislik edərək, onun üçün cinsi məna kəsb edən fiziki cəzalandırmalara təhrik edirdi; beləliklə, o, döyülən ana ilə eyniləşə bilirdi. Ananın özündən daha da təşvişlə yapışırdı, sanki atasının təhdid etdiyi kastrasiya təhlükəsinə qarşı qorunma kimi gördüyü onun sevgisindən bir an belə məhrum ola bilməzmiş kimi. Bu 'Edip kompleksinin modifikasiyası' altında o, nəzərə çarpan pozğunluqlardan azad olan latentlik dövrünü keçirdi. O, nümunəvi oğlan oldu, məktəbdə yaxşı nəticələr əldə etdi.

Biz travmanın birbaşa təsirini bu yerə qədər izlədik və latentlik faktını təsdiqlədik.

Pubertanın başlaması açıq nevrozu gətirdi və onun ikinci əsas simptomunu, yəni cinsi impotensiyanı üzə çıxardı. O, cinsiyyət orqanının həssaslığını itirmişdi, ona toxunmağa cəhd etmirdi, cinsi məqsədlə bir qadına yaxınlaşmağa cəsarət etmirdi. Onun cinsi fəaliyyəti sadist-mazoxist fantaziyalarla psixi onaniya ilə məhdud qalırdı; bu fantaziyalarda valideynlərin erkən cinsi əlaqə müşahidələrinin izlərini asanlıqla tanımaq olar. Pubertanın gətirdiyi güclü kişilik artımı, atasına qarşı qəzəbli nifrət və itaətsizliyə sərf edildi. Ataya qarşı bu ekstremal, özünü məhv etməyə qədər mərhəmətsiz münasibət, həm də həyatdakı uğursuzluğuna və xarici dünya ilə konfliktlərinə səbəb oldu. Peşəsində heç nəyə nail ola bilməzdi, çünki atası onu bu peşəyə məcbur etmişdi. O, heç dost da qazanmadı, rəhbərləri ilə heç vaxt yaxşı münasibətdə olmadı.

Bu simptomlar və qabiliyyətsizliklərlə, atasının ölümündən sonra nəhayət bir qadın tapdıqda, onun varlığının nüvəsi kimi xarakter xüsusiyyətləri üzə çıxdı və bu, ona yaxın olan hər kəs üçün onunla ünsiyyəti ağır vəzifəyə çevirdi. O, tamamilə eqoist, despotik və vəhşi şəxsiyyət inkişaf etdirdi; bu şəxsiyyət üçün digərlərini əzmək və incitmə ehtiyacı açıq şəkildə mövcud idi. Bu, xatirəsində atanın obrazının formalaşdığı kimi, atasının dəqiq surəti idi, yəni kiçik oğlanın vaxtilə cinsi motivlərlə girdiyi ata eyniləşməsinin yenidən canlanması idi. Bu hissədə biz, travmanın birbaşa təsirləri və latentlik fenomeni ilə birlikdə nevrozun əsas xüsusiyyətləri kimi təsvir etdiyimiz sıxışdırılmışın geri qayıdışını tanıyırıq.

Tətbiq

Erkən travma — müdafiə — latentlik — nevroz xəstəliyinin başlanması — sıxışdırılanın qismən geri qayıtması: nevrozun inkişafı üçün irəli sürdüyümüz düstur belə idi. İndi oxucu insan növünün həyatında fərdlərin həyatında baş verənə bənzər bir şeyin baş verdiyini qəbul etmək addımını atmağa dəvət olunur. Yəni, burada da cinsi-aqressiv məzmunlu, daimi nəticələr buraxan, lakin əsasən müdafiə olunan, unudulan, uzun bir latentlikdən sonra təsir göstərən və quruluşu və təmayülləri etibarilə simptomlara bənzər hadisələr yaradan proseslərin baş verdiyini qəbul etmək.

Bu prosesləri təxmin edə biləcəyimizə inanırıq və onların simptomabənzər nəticələrinin dini fenomenlər olduğunu göstərmək istəyirik. Təkamül ideyasının ortaya çıxmasından bəri insan nəslinin bir ön tarixinin olduğu artıq şübhə doğurmur və bu tarix naməlum, yəni unudulmuş olduğundan, belə bir nəticə demək olar ki, bir postulat ağırlığı daşıyır. Təsir edən və unudulmuş travmaların burada da, orada da insan ailəsindəki həyata aid olduğunu öyrəndikdə, bunu yüksək dərəcədə arzuolunan, əvvəlcədən nəzərdə tutulmamış və indiyə qədərki müzakirələrin tələb etmədiyi bir əlavə kimi alqışlayacağıq.

Bu iddiaları mən artıq dörddə bir əsr əvvəl "Totem və Tabu" (1912) adlı kitabımda irəli sürmüşəm və burada yalnız onları təkrar etməliyəm. Konstruksiya Ç. Darvinin bir məlumatından irəli gəlir və Atkinsonun bir fərziyyəsini daxil edir. Bu fərziyyəyə görə, qədim dövrlərdə ibtidai insan kiçik dəstələrdə yaşayırdı, hər biri güclü bir erkəyin hakimiyyəti altında. Zamanı təyin etmək mümkün deyil, bizə məlum olan geoloji dövrlərlə əlaqə qurulmayıb, ehtimal ki, həmin insan varlığı dil inkişafında hələ çox irəli getməmişdi. Konstruksiyanın əsas hissələrindən biri, təsvir ediləcək talelərin bütün ilkin insanlara, yəni bütün əcdadlarımıza aid olduğu fərzidir.

Hekayə böyük bir sıxlaşdırma ilə danışılır, sanki əslində minilliklər boyu uzanan və bu uzun müddət ərzində saysız dəfə təkrarlanan hadisə yalnız bir dəfə baş vermiş kimi. Güclü erkək bütün dəstənin sahibi və atası idi, hakimiyyəti məhdudiyyətsiz idi və onu zorakılıqla istifadə edirdi. Bütün dişi varlıqlar onun mülkiyyəti idi, öz dəstəsinin qadınları və qızları, bəlkə də digər dəstələrdən oğurlanmış olanlar da. Oğulların taleyi ağır idi; atasının qısqanclığını oyatdıqda, öldürülürdülər, kastrasiya edilirdilər və ya qovulurdular. Onlar kiçik icmalarda birlikdə yaşamağa və qadınları oğurlamaqla əldə etməyə məcbur idilər, burada isə bəzən birinin və ya digərinin ibtidai dəstədəki atanın mövqeyinə bənzər bir mövqeyə yüksəlməyi mümkün ola bilərdi. Ən kiçik oğullar üçün təbii səbəblərdən bir istisna mövqeyi yarandı, analarının sevgisi ilə qorunan bu oğullar atanın yaşlanmasından fayda əldə edə və onun ölümündən sonra onu əvəz edə bilərdilər. Həm böyük oğlanların qovulmasından, həm də kiçik oğlanların imtiyazlı olmasından əfsanələrdə və nağıllarda əks-sədaların qaldığına inanılır.

Bu ilk növ “sosial” təşkilatın dəyişməsinə aparan növbəti həlledici addım, qovulmuş və birgə yaşayan qardaşların birləşərək atanı məğlub etmələri və həmin dövrün adətinə uyğun olaraq onu çiy halda yemələri olmuşdur. Bu kanibalizmdən narahat olmaq lazım deyil, o, sonrakı dövrlərə qədər uzanır. Lakin əsas məsələ ondan ibarətdir ki, biz bu ibtidai insanlara, müasir primitivlərdə və uşaqlarımızda analitik araşdırma yolu ilə müəyyən edə bildiyimiz eyni hissləri və münasibətləri aid edirik. Yəni, onların atanı yalnız nifrət və qorxu hissi ilə yox, həm də nümunə kimi hörmətlə qarşıladıqlarını və hər birinin əslində onun yerini tutmaq istədiyini qəbul edirik. Kanibalistik akt bu halda onun bir hissəsini daxili mənimsəmə yolu ilə onunla eyniləşməni təmin etmək cəhdi kimi aydınlaşır.

Atanın öldürülməsindən sonra qardaşların, hər birinin öz təkbaşına qazanmaq istədiyi ata mirası uğrunda bir-biri ilə mübarizə apardıqları daha uzun bir dövrün gəldiyi güman edilməlidir. Bu mübarizələrin təhlükələri və nəticəsizliyi haqqında dərk, birgə həyata keçirilən azadlıq aktının xatirəsi və qovulma dövründə yaranan bir-birinə olan hissi bağlar, nəhayət, onların arasında bir razılığa, bir növ ictimai müqaviləyə gətirib çıxardı. Həvəsdən imtina edilən, qarşılıqlı öhdəliklərin tanındığı, sarsılmaz (müqəddəs) elan edilmiş müəyyən institutların qurulduğu, yəni əxlaq və hüququn başlanğıclarını təşkil edən ilk sosial təşkilat forması yarandı. Hər bir fərd ata mövqeyini özünə əldə etmək idealından, ana və bacıların mülkiyyətindən imtina etdi. Beləliklə, insest qadağası və ekzogamiya (qohum olmayanlarla evlənmə) əmri təsis edildi. Atanın aradan qaldırılması ilə azad olan hakimiyyətin böyük bir hissəsi qadınlara keçdi, ana hakimiyyəti (matriarxat) dövrü başladı. Atanın xatirəsi bu “qardaşlar ittifaqı” dövründə yaşamağa davam etdi. Atanın əvəzi kimi güclü, bəlkə də əvvəlcə həmişə qorxulan bir heyvan seçildi. Belə bir seçim bizə qəribə görünə bilər, lakin insanın sonradan özünü heyvandan ayıran uçurum primitivlər üçün mövcud deyildi və heyvan fobiyalarını ata təşvişi kimi başa düşdüyümüz uşaqlarımız üçün də mövcud deyil. Totem heyvanına münasibətdə ataya olan hissi münasibətin ilkin ikiliyi (ambivalentlik) tam qorunub saxlanıldı. Totem bir tərəfdən klanın qan əcdadı və himayəçi ruhu kimi qəbul edilirdi, ona hörmət edilməli və o qorunmalı idi; digər tərəfdən isə, ona ilkin atanın başına gələn taleyi yaşatmaq üçün bayram günü təyin edilirdi. O, bütün tayfadaşlar tərəfindən birgə öldürülür və yeyilirdi (Robertson Smitə görə Totem ziyafəti). Bu böyük bayram əslində ittifaq qurmuş oğulların ata üzərində qazandıqları qələbənin şənliyi idi.

Bu kontekstdə din harada qalır? Məncə, ata əvəzinin ucaldılması, totem yeməyi ilə təsdiqlənən ambivalentlik, xatirə mərasimlərinin və pozulması ölümlə cəzalandırılan qadağaların təsis edilməsi ilə totemizmdə insan tarixində dinin ilk təzahür formasını tanımaq və onun əvvəldən sosial quruluşlarla və əxlaqi öhdəliklərlə əlaqəsini təsdiqləmək üçün tam hüququmuz var. Dinin daha sonrakı inkişaflarını burada yalnız ən qısa şəkildə nəzərdən keçirə bilərik. Şübhəsiz ki, onlar insanlığın mədəni irəliləyişləri və insan icmalarının quruluşundakı dəyişikliklərlə paralel gedir.

Totemizmdən növbəti irəliləyiş, ehtiram edilən varlığın insana bənzədilməsidir. Heyvanların yerini, totemdən mənşəyi gizlədilməyən insan tanrıları alır. Ya tanrı hələ heyvan şəklində və ya ən azı heyvanın üzü ilə formalaşdırılır, ya da totem tanrının üstünlük təşkil edən, ondan ayrılmayan yoldaşı olur, ya da əfsanə tanrının, əslində onun yalnız ilkin mərhələsi olan bu heyvanı öldürdüyünü bildirir. Bu inkişafın asan müəyyən edilə bilməyən bir nöqtəsində, çox güman ki, kişi tanrılardan əvvəl böyük ana tanrıçalar ortaya çıxır və onlar uzun müddət bu kişi tanrılarla yanaşı qalır. Bu arada böyük bir sosial çevriliş baş vermişdir. Ana hüququ, bərpa edilmiş patriarxal nizam ilə əvəz olundu. Yeni atalar, əlbəttə, ibtidai atanın bütün qüdrətinə heç vaxt çatmadılar; onlar çox idilər, dəstədən daha böyük birliklərdə birgə yaşayırdılar; bir-birləri ilə yaxşı münasibət qurmaq məcburiyyətində idilər və sosial qaydalarla məhdudlaşdırılırdılar. Çox güman ki, ana tanrıçalar, geri plana itələnmiş analara təzminat üçün matriarxatın məhdudlaşdırıldığı dövrdə yarandılar. Kişi tanrılar əvvəlcə böyük anaların yanında oğullar kimi görünür, yalnız sonra açıq şəkildə ata cizgilərini alırlar. Çoxlu tanrılığın bu kişi tanrıları patriarxal dövrün münasibətlərini əks etdirir. Onlar çox saydadır, bir-birlərini qarşılıqlı məhdudlaşdırırlar və bəzən üstün bir ali tanrıya tabe olurlar. Lakin növbəti addım, bizi burada maraqlandıran mövzuya, yəni tək, yeganə və məhdudiyyətsiz hökmran olan ata tanrının qayıdışına aparır.

Bu tarixi icmalın natamam və bir çox nöqtələrdə təsdiqlənməmiş olduğunu etiraf etmək lazımdır. Amma bizim ibtidai tarixə dair konstruksiyamızı yalnız fantastik elan etmək istəyən, onun tərkibinə daxil olan materialın zənginliyini və sübut gücünü çox aşağı qiymətləndirər. Burada bir bütünə birləşdirilən keçmişin böyük hissələri, totemizm və kişi birlikləri tarixən təsdiqlənmişdir. Digər şeylər əla replikalar şəklində qorunub gəlib. Beləliklə, bir neçə müəllifin diqqətini çəkmişdir ki, möminin Tanrısının qanını və ətini simvolik formada özünə mənimsədiyi xristian kommunion ayini, qədim totem yeməyinin mənasını və məzmununu nə qədər dəqiq təkrarlayır. Unudulmuş qədim dövrdən qalan çoxlu qalıqlar xalqların əfsanələrində və nağıllarında qorunub gəlib, uşaq ruh həyatının analitik tədqiqi isə qədim dövrlər haqqında biliyimizdəki boşluqları doldurmaq üçün gözlənilməz zənginlikdə material təqdim edib. Bu qədər əhəmiyyətli ata münasibətinin başa düşülməsinə töhfə olaraq mən yalnız heyvan fobiyalarını, atadan yeyiləcəyindən qorxmağın bu qədər qəribə görünən dəhşətini və kastrasiya təşvişinin həddindən artıq intensivliyini qeyd etməliyəm. Konstruksiyamızda tamamilə uydurulmuş, yaxşı əsaslar üzərində dayana bilməyən heç nə yoxdur.

İbtidai tarix haqqındakı təsvirimizi ümumilikdə inandırıcı qəbul etsək, dini təlimlərdə və ayinlərdə iki cür element tanıyırıq: bir tərəfdən qədim ailə tarixinə bağlanma və onun qalıqları, digər tərəfdən keçmişin bərpası, uzun fasilələrdən sonra unudulmuşun yenidən qayıtması. Sonuncu hissə, indiyə qədər nəzərdən qaçırıldığı və buna görə də başa düşülmədiyi üçün, ən azı təsirli bir nümunə ilə burada göstərilməlidir. Unudulmuşluqdan yenidən qayıdan hər bir parçanın xüsusi güclə özünü təsdiqlədiyi, insan kütlələri üzərində misilsiz güclü təsir göstərdiyi və məntiqi etirazın aciz qaldığı qarşısıalınmaz həqiqət iddiası irəli sürdüyü xüsusi vurğulanmağa dəyər. Credo quia absurdum tərzində. Bu qəribə xarakter yalnız psixotiklərin sayıqlama nümunəsi əsasında başa düşülə bilər. Biz çoxdan başa düşmüşük ki, sayıqlama fikrində unudulmuş həqiqətin bir parçası var və bu parça qayıdışında təhriflərə və yanlış anlaşılmalarla razılaşmalı olub, sayıqlama üçün qurulan məcburi inanc bu həqiqət nüvəsindən çıxır və onu əhatə edən səhvlərə yayılır. Dinlərin etiqad prinsiplərinə də tarixi həqiqət adlandırıla biləcək belə bir məzmunu etiraf etməliyik; bu prinsiplər psixotik simptomların xarakterini daşısa da, kütləvi fenomenlər kimi təcrid olunma lənətindən qorunub.

Heyvan totemindən insan Tanrısına və onun daimi yoldaşına qədər oxşar şəkildə boşluqsuz başa düşülə bilən inkişafı kənara qoysaq, din tarixindən heç bir parça yəhudilikdə monoteizmin qurulması və Xristianlıqda onun davamı qədər bizə aydın görünməyib. (Hələ də dörd xristian müjdəçisinin hər birinin sevimli heyvanı var.) Fironun dünya hakimiyyətini monoteist ideyanın yaranması üçün səbəb kimi müvəqqəti qəbul etsək, görürük ki, bu ideya öz torpağından qoparılıb başqa bir xalqa köçürülüb, bu xalq tərəfindən uzun bir latentlik dövründən sonra ələ keçirilib, ən qiymətli mülk kimi qorunub və indi öz növbəsində xalqı seçilmişlik qüruru bəxş edərək yaşadır. Bu, mükafat, üstünlük və nəhayət dünya hakimiyyəti ümidinin bağlandığı ibtidai atanın dinidir. Bu sonuncu arzu fantaziyası, yəhudi xalqı tərəfindən çoxdan tərk edilsə də, bu gün hələ də xalqın düşmənləri arasında “Sion ağsaqqallarının” sui-qəsdinə olan inancda yaşayır. Biz sonradan, Misirdən götürülmüş monoteist dinin özünəməxsus xüsusiyyətlərinin yəhudi xalqına necə təsir etdiyini və sehrin və mistikanın rədd edilməsi, ruhani inkişafa təşviq, sublimasiyaya çağırış, həqiqətə sahib olmaqla xoşbəxtlik və seçilmişlik şüurundan sarsılmaqla xalqın xarakterini daimi olaraq necə formalaşdırdığını təsvir etməyi özümüzə saxlayırıq, intellektualın yüksək qiymətləndirilməsinə və etik olanın vurğulanmasına necə nail olduğunu və bu xalqın kədərli taleyinin, real məyusluqlarının bütün bu təmayülləri necə gücləndirə biləcəyini göstərməyi nəzərdə tuturuq. İndilikdə inkişafı başqa istiqamətdə izləmək istəyirik.

İbtidai atanın tarixi hüquqlarına yenidən qaytarılması böyük irəliləyiş idi, lakin bu, son ola bilməzdi. Prehistorik faciənin digər hissələri də tanınmağa can atırdı. Bu prosesi nəyin işə saldığını tapmaq asan deyil. Görünür, artan günah hissi, sıxışdırılmış məzmunun geri dönüşünün xəbərçisi kimi, yəhudi xalqının, bəlkə də o dövrün bütün mədəniyyət aləminin əlinə keçmişdi. Nəhayət, bu yəhudi xalqından biri, siyasi-dini təşviqatçının edam edilməsində, xristian dininin yəhudilikdən ayrılmasına səbəb olan bir fürsət tapdı. Tarsuslu bir Roma yəhudisi olan Pavlus bu günah hissini mənimsədi və onu düzgün şəkildə öz qədim tarixi mənbəyinə qaytardı. O, bunu "irsi günah" adlandırdı; bu, yalnız ölüm ilə kəffarə edilə bilən Tanrıya qarşı bir cinayət idi. İlkin günah ilə ölüm dünyaya gəldi. Əslində, bu ölümə layiq cinayət, sonradan ilahiləşdirilmiş ataya qarşı törədilmiş qətldi. Amma qətli xatırlamırdılar, əvəzində onun kəfaretini təsəvvür edirdilər və buna görə də bu təsəvvürü qurtuluş xəbəri (İncil) kimi qarşılaya bildilər. Tanrının oğlu günahsız olaraq öldürülməyə razılıq vermiş və beləliklə, hamının günahını öz üzərinə götürmüşdü. Bu, oğul olmalı idi, çünki ataya qarşı törədilmiş qətldi. Şərq və yunan misteriyalarından gələn ənənələrin qurtuluş təsəvvürünün inkişafına təsir göstərdiyi ehtimal olunur. Onun əsas hissəsinin Pavlusun öz töhfəsi olduğu görünür. O, ən həqiqi mənada dini meyilli bir insan idi; keçmişin qaranlıq izləri onun ruhunda gizlənirdi və daha şüurlu bölgələrə nüfuz etməyə hazır idi.

Qurtarıcının günahsız olaraq qurban verilməsi açıq-aşkar təmayüllü bir təhrif idi və məntiqi başa düşməkdə çətinliklər yaradırdı, çünki qətldə günahsız olan şəxs necə qatillərin günahını öz üzərinə götürə bilər, özünün öldürülməsinə imkan verərək? Tarixi reallıqda belə bir ziddiyyət mövcud deyildi. "Qurtarıcı" ataya qalib gələn qardaş dəstəsinin başçısı, əsas günahkardan başqa biri ola bilməzdi. Belə bir əsas üsyançının və başçının olub-olmadığını mənim hökmümə görə qeyri-müəyyən buraxmaq lazımdır. Bu çox mümkündür, lakin qardaş dəstəsinin hər bir üzvünün, şübhəsiz, bu əməli yalnız özünün törətməsini və beləliklə, cəmiyyətdə məhv olan ata ilə eyniləşdirmənin əvəzinə, istisna mövqeyi yaratmaq istədiyini də nəzərə almaq lazımdır. Əgər belə bir rəhbər olmayıbsa, onda Məsih yerinə yetirilməmiş arzu fantaziyasının varisidir; əgər olubsa, onda o, onun davamçısı və təcəssümüdür. Amma burada fantaziya və ya unudulmuş reallığın yenidən qayıdışı olmasından asılı olmayaraq, hər halda qəhrəman anlayışının mənşəyi bu nöqtədə tapılmalıdır, çünki qəhrəman həmişə ataya qarşı üsyan edir və onu hər hansı bir formada öldürür. Dramda qəhrəmanın digər cəhətdən çətin aşkar edilə bilən "tragik günahının" həqiqi əsaslandırması da budur. Yunan dramında qəhrəmanın və xorun eyni üsyançı qəhrəmanı və qardaş dəstəsini təmsil etdiyinə şübhə etmək çətindir və Orta əsrlərdə teatrın İsa Məsihin əzab hekayəsinin təsviri ilə yenidən başlaması da əhəmiyyətsiz deyil.

Biz artıq bildirmişik ki, möminin Xilaskarın qanını və ətini mənimsədiyi müqəddəs kommunion ayini, köhnə totem yeməyinin məzmununu təkrarlayır, əlbəttə, yalnız onun nəvazişli, hörmət ifadə edən, lakin onun aqressiv mənasında deyil.⁷⁶

...aqressiv mənasında deyil. Ata münasibətinə hakim olan ambivalentlik, lakin dini yeniləşmənin son nəticəsində açıq şəkildə özünü göstərdi. İddiaya görə, Ata Tanrını barışdırmaq üçün nəzərdə tutulmuş olsa da, nəticədə onun taxtdan endirilməsi və aradan qaldırılması ilə nəticələndi. Yəhudi dini Ata dini olmuşdu, xristianlıq isə Oğul dininə çevrildi. Köhnə Ata Tanrı Məsihin arxasına çəkildi, Oğul olan Məsih onun yerini tutdu; həmin qədim dövrdə hər bir oğulun arzuladığı kimi. Yəhudi dininin davamçısı olan Pavlus, eyni zamanda onun dağıdıcısı da oldu. Uğurunu, şübhəsiz, ilk növbədə, qurtuluş ideyası ilə insanlığın günahkarlıq hissini oyatmasına, lakin həm də öz xalqının seçilmişliyinə və onun görünən əlaməti olan sünnətdən imtina etməsinə borclu idi, belə ki, yeni din universal, bütün insanları əhatə edən bir dinə çevrilə bildi. Pavlusun bu addımında, yeniləşməsinin yəhudi dairələrində qarşılaşdığı müxalifətə görə şəxsi qisas hissinin də payı olsa belə, köhnə Aton dininin xarakteri bərpa edilmiş, onun yeni bir daşıyıcıya, yəhudi xalqına keçid zamanı qazandığı məhdudiyyət aradan qaldırılmışdı.

Bəzi baxımdan yeni din, köhnə, yəhudi dininə qarşı mədəni geriləmə demək idi, aşağı səviyyəli yeni insan kütlələrinin axını və ya qəbulu zamanı adətən olduğu kimi. Xristian dini, yəhudi dininin yüksəldiyi ruhanilik zirvəsini saxlamadı; artıq sərt monoteist deyildi, ətraf xalqlardan çoxlu simvolik ayinləri qəbul etdi, böyük Ana Tanrıçanı bərpa etdi və çoxtanrılığın çoxlu tanrı obrazlarını, baxmayaraq ki, tabe mövqelərdə, şəffaf örtüklər altında yerləşdirmək üçün yer tapdı. Ən əsası, o, Aton dini və ondan sonra gələn Musa dini kimi xurafat, sehrli və mistik elementlərin nüfuz etməsinə qapalı durmadı, bu elementlər növbəti iki minillikdə ruhani inkişaf üçün ağır ləngiməyə səbəb olacaqdı.

Xristianlığın qələbəsi, bir buçuk minillik fasilədən sonra və genişləndirilmiş səhnədə, İknatonun tanrısına qarşı Amon kahinlərinin yenidən qazanılmış qələbəsi idi. Lakin xristianlıq din tarixi baxımından, yəni sıxışdırılanın qayıdışı münasibətilə, irəliləyiş idi; yəhudi dini isə bundan sonra müəyyən mənada qalıq (fosil) halına gəldi.

Monoteist ideyanın niyə məhz yəhudi xalqına belə dərin təsir bağışladığını və onun tərəfindən nə qədər möhkəm saxlandığını anlamaq zəhmətə dəyər olardı. Mən inanıram ki, bu suala cavab vermək olar. Təqdir, yəhudi xalqına qədim dövrlərin böyük əməlini və cinayətini, yəni ata qətlini, daha da yaxınlaşdırdı; onları bu hadisəni Musa şəxsiyyətində, görkəmli bir ata fiqurunda təkrarlamağa vadar etməklə. Bu, nevrozlu xəstələrlə analitik iş zamanı çox vaxt baş verdiyi kimi, xatırlamaq əvəzinə 'hərəkətlə ifadə etmə' (Agieren) halı idi. Musanın təliminin onlara verdiyi xatırlama təkanına qarşı, onlar öz fəaliyyətlərini inkar edərək cavab verdilər, böyük atanın tanınmasında qaldılar və beləliklə, sonradan Pavlusun qədim tarixin davamını bağlayacağı yerə çıxış yolunu bağladılar. Digər bir böyük adamın zorakı qətlinin Pavlusun dini yenidən yaradılmasının da başlanğıc nöqtəsi olması demək olar ki, əhəmiyyətsiz və ya təsadüfi deyil. Yəhudilikdə az sayda tərəfdarın onu Allahın oğlu və elan edilmiş Məsih hesab etdiyi, sonradan Musaya aid edilən uşaqlıq hekayəsinin bir hissəsinin də ona keçdiyi, lakin əslində Musa haqqında bildiyimizdən çox da artıq dəqiq bir şey bilmədiyimiz, həqiqətən İncillərin təsvir etdiyi böyük müəllim olub-olmadığını və ya onun ölümünün şəraiti və faktının onun qazandığı əhəmiyyət üçün həlledici olub-olmadığını bilmədiyimiz bir adam. Onun həvarisi olan Pavlus onu şəxsən tanımadı.

Sellin tərəfindən ənənədəki izlərindən aşkar edilən, maraqlı şəkildə gənc Göte tərəfindən də heç bir sübut olmadan qəbul edilən, yəhudi xalqı tərəfindən Musanın öldürülməsi hadisəsi beləliklə bizim konstruksiyamızın ayrılmaz bir hissəsi, qədim dövrdə unudulmuş hadisə ilə monoteist dinlər formasında sonrakı yenidən ortaya çıxış arasında vacib bir əlaqə halqası olur. Musanın qətli ilə bağlı peşmanlığın, geri dönəcək və xalqına qurtuluş və vəd edilmiş dünya hökmranlığını gətirəcək Məsih haqqında arzu fantaziyasına təkan verdiyi ehtimalı cazibədar görünür. Əgər Musa ilk Məsih idisə, onda Məsih onun əvəzedicisi və davamçısı olmuşdur; onda Pavlus da müəyyən tarixi haqlılıqla xalqlara belə deyə bilərdi: Görün, Məsih həqiqətən gəldi, o, sizin gözləriniz qarşısında öldürüldü. Onda Məsihin dirilməsində də tarixi həqiqətin bir hissəsi var, çünki o, ibtidai dəstənin geri dönmüş ibtidai atası idi, ululanmış və ata yerinə oğul kimi qəbul edilmişdi.

Atanın qətlini inkar etməyə adət etdiyi inadkarlığı ilə davam edən yazıq yəhudi xalqı zamanla bunun üçün ağır cəza çəkdi. Onlara dəfələrlə belə deyildi: Siz bizim Allahımızı öldürdünüz. Və bu ittiham, əgər düzgün tərcümə edilsə, haqlıdır. Onda dinlər tarixinə aid olaraq belə səslənir: Siz Allahı (Allahın ilkin obrazını, ibtidai atanı və onun sonrakı təcəssümlərini) öldürdüyünüzü etiraf etmək istəmirsiniz. Bir əlavə belə deməlidir: Biz də eyni şeyi etdik, amma biz bunu etiraf etdik və o vaxtdan bəri günahdan təmizləndik. Antisemitizmin yəhudi xalqının nəslini təqib etmək üçün istifadə etdiyi bütün ittihamlar bənzər bir haqq qazandırmaya istinad edə bilməz. Xalqların yəhudi nifrətinin intensivliyi və davamlılığı kimi bir fenomenin təbii ki, yalnız bir səbəbdən çox səbəbi olmalıdır. Bir sıra səbəbləri təxmin etmək olar, bəziləri reallıqdan irəli gələn və heç bir şərhə ehtiyac duymayan, digərləri daha dərin, gizli mənbələrdən gələn və xüsusi motivlər kimi qəbul etmək istədiyimiz. Birincilərdən, yadellilik ittihamı bəlkə də ən əsassızdır, çünki bu gün antisemitizm tərəfindən idarə olunan bir çox yerlərdə yəhudilər əhalinin ən qədim hissəsinə aiddir və ya indiki sakinlərdən daha əvvəl orada olmuşlar. Bu, məsələn, Köln şəhəri üçün doğrudur, yəhudilər oraya almanlar tərəfindən işğal edilməzdən əvvəl, romalılarla birlikdə gəlmişdilər. Yəhudi nifrətinin digər əsaslandırmaları daha güclüdür, məsələn, onların əksər hallarda digər xalqlar arasında azlıq kimi yaşaması, çünki kütlələrin birliyi hissi tamamlanmaq üçün kənarda qalan azlığa düşmənçiliyə ehtiyac duyur və bu təcrid olunmuşların sayca zəifliyi onların əzilməsinə çağırış edir. Ancaq yəhudilərin digər iki xüsusiyyəti tamamilə bağışlanmazdır. Birincisi, bəzi baxımdan onlar öz “ev sahibi xalqlarından” fərqlidirlər. Kökündən fərqli deyil, çünki düşmənlərin iddia etdiyi kimi yad irqli asiyalılar deyillər, əksinə, əsasən Aralıq dənizi xalqlarının qalıqlarından ibarətdirlər və Aralıq dənizi mədəniyyətinin varisləridirlər. Ancaq onlar yenə də fərqlidirlər, çox vaxt müəyyən edilə bilməyən şəkildə, xüsusilə şimal xalqlarından fərqlidirlər və kütlələrin dözümsüzlüyü təəccüblü şəkildə kiçik fərqlərə qarşı fundamental fərqlərə nisbətən daha güclü ifadə olunur. İkinci məqam, yəni bütün təzyiqlərə qarşı durmaları, ən qəddar təqiblərin belə onları kökünü kəsməyə nail ola bilməməsi, hətta əksinə, iqtisadi həyatda mövqelərini qorumaq qabiliyyətini nümayiş etdirmələri və icazə verildiyi yerlərdə bütün mədəni nailiyyətlərə dəyərli töhfələr vermələri daha güclü təsir edir.⁷⁷,⁷⁸

Yəhudi nifrətinin daha dərin motivləri çox qədim zamanlarda kök salmışdır, onlar xalqların şüursuzundan təsir edir və mən onların əvvəlcə inandırıcı görünməyəcəklərini gözləyirəm. Mən iddia etməyə cəsarət edirəm ki, Tanrı Atanın ilk doğulmuş, seçilmiş övladı olduğunu iddia edən xalqa qarşı qısqanclıq bu gün də digərləri tərəfindən hələ də üstələnməyib, sanki onlar bu iddiaya inanmışlar. Bundan əlavə, yəhudiləri təcrid edən adətlər arasında sünnət adəti xoşagəlməz, dəhşətli təsir bağışlamışdır, bu da ehtimal ki, qorxulan kastrasiya xəbərdarlığı ilə izah olunur və beləliklə, qədim keçmişin unudulmaq istənən bir hissəsinə toxunur. Və nəhayət, bu sıranın ən sonuncu motivini, yəni bu gün yəhudi nifrətində ön plana çıxan bütün bu xalqların yalnız tarixin son dövrlərində xristian olduqlarını, çox vaxt qanlı məcburiyyətlə buna sövq edildiklərini unutmamalıyıq. Demək olar ki, hamısı “pis vaftiz edilmişdir”, xristianlığın nazik bir təbəqəsi altında onlar əcdadları kimi qalıblar, yəni vəhşi politeizmə sitayiş edən. Onlar yeni, onlara zorla qəbul etdirilmiş dinə qarşı olan kinlərini üstələməyiblər, lakin bu kini xristianlığın onlara gəldiyi mənbəyə yönəldiblər. İncillərin yəhudilər arasında və əslində yalnız yəhudilər haqqında hekayə danışması faktı, onlara belə bir yönləndirməni asanlaşdırıb. Onların yəhudilərə qarşı nifrəti əslində xristianlara qarşı nifrətdir və alman milli-sosialist inqilabında bu iki monoteist dinin bir-birinə olan sıx əlaqəsinin hər ikisinə qarşı düşmən münasibətdə bu qədər aydın ifadə tapmasından təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur.

Çətinliklər

Bəlkə də yuxarıda nevroz prosesləri ilə dini hadisələr arasındakı analogiyanı aparmaq və beləliklə, ikincilərin gözlənilməz mənşəyinə işarə etmək mümkün olub. Fərdi psixologiyadan kütləvi psixologiyaya bu transfer zamanı təbiəti və əhəmiyyəti baxımından fərqli olan iki çətinlik ortaya çıxır ki, biz indi onlara nəzər salmalıyıq. Birincisi, biz burada dinlərin zəngin fenomenologiyasından yalnız bir halı nəzərdən keçirmişik, digərlərinə işıq salmamışıq. Müəllif təəssüflə etiraf etməlidir ki, bu bir nümunədən artıq verə bilməz, onun peşəkar biliyi araşdırmanı tamamlamağa kifayət etmir. O, öz məhdud məlumatından əlavə olaraq, məhəmmədi dininin yaradılması halının, yəhudi dininin təkrarı kimi, onun təqlidi olaraq ortaya çıxdığını düşünür. Görünür, peyğəmbər əvvəlcə özünə və öz xalqına yəhudi dinini tamamilə qəbul etmək niyyətində idi. Tək böyük ibtidai atanın yenidən qazanılması ərəblər arasında böyük dünyəvi uğurlara gətirib çıxaran, lakin onlarda da tükənən qeyri-adi bir özünəinam yüksəlişi yaratdı. Allah öz seçilmiş xalqına, həmin dövrdə Yahvenin öz xalqına göstərdiyindən çox daha minnətdar olduğunu göstərdi. Lakin yeni dinin daxili inkişafı tezliklə dayandı, bəlkə də yəhudi halında din qurucusunun öldürülməsinin səbəb olduğu dərinləşmənin çatışmazlığına görə. Görünür, rasionalist olan Şərq dinləri öz mahiyyətcə ata-baba kultudur, buna görə də keçmişin rekonstruksiyasının erkən mərhələsində dayanırlar. Əgər müasir dövrün ibtidai xalqlarında ən yüksək varlığın tanınmasının onların dininin tək məzmunu kimi tapılması doğrudursa, bunu yalnız din inkişafının geriləməsi kimi qəbul etmək və həmin digər sahədə müşahidə edilən saysız rudimentar nevroz halları ilə əlaqələndirmək olar. Niyə burada və orada daha irəli getmədiyi barədə, hər iki halda bizdə başa düşmə yoxdur. Bu xalqların fərdi istedadını, fəaliyyətlərinin istiqamətini və ümumi sosial vəziyyətlərini buna cavabdeh tutmaq lazımdır. Qeyd edək ki, analitik işin yaxşı qaydası mövcud olanı izah etmək və baş verməyən şeyi izah etməyə çalışmamaqdır.

Bu kütləvi psixologiyaya keçiddəki ikinci çətinlik, təbiətcə prinsipial olan yeni bir problem yaratdığı üçün daha əhəmiyyətlidir. Xalqların həyatında təsirli ənənə hansı formada mövcuddur sualı ortaya çıxır; fərdlərdə belə bir sual yoxdur, çünki orada keçmişin xatirə izlərinin şüursuzda mövcudluğu ilə bu məsələ həll olunur. Gəlin tarixi nümunəmizə qayıdaq. Biz Kadeşdəki kompromisi Misirdən qayıdanlar arasında güclü bir ənənənin davam etməsi ilə əlaqələndirdik. Bu halda heç bir problem yoxdur. Fərzimizə görə, belə bir ənənə, o dövrdə yaşayanların yalnız iki-üç nəsil əvvəlki atalarından aldıqları şifahi məlumatların şüurlu xatirəsinə əsaslanırdı; bu atalar isə müvafiq hadisələrin iştirakçıları və şahidləri idilər. Amma sonrakı əsrlər üçün eyni şeyə, yəni ənənənin həmişə atadan nəvəyə normal yolla ötürülən bilikə əsaslandığına inana bilərikmi? Belə bir biliyi qoruyan və onu şifahi olaraq nəsldən-nəslə ötürən şəxslərin kim olduğunu, əvvəlki halda olduğu kimi, artıq müəyyən etmək mümkün deyil. Sellinə görə, Musanın qətlinə dair ənənə, yalnız yazılı ifadəsini tapana qədər keşiş dairələrində həmişə mövcud olmuşdur; bu yazılı forma Sellinə həmin ənənəni təxmin etməyə imkan vermişdir. Amma bu ənənə yalnız az sayda insana məlum idi, xalqın ümumi mülkiyyəti deyildi. Və onun təsirini izah etmək üçün bu kifayətdirmi? Az sayda insanın bildiyi belə bir biliyə, kütlələri, onlara çatdıqda, bu qədər davamlı şəkildə ələ keçirmə gücünü aid etmək olarmı? Əksinə, belə görünür ki, cahil kütlələrdə də, az sayda insanın bildiyi şeylə hər hansı şəkildə qohum olan və ifadə edildikdə ona cavab verən bir şey mövcud olmalıdır.

Əgər biz qədim dövrlərdəki analoji hala müraciət etsək, qiymətləndirmə daha da çətinləşir. Məlum xüsusiyyətlərə malik bir ibtidai ata olduğu və onun hansı taleyə məruz qaldığı minilliklər boyu tamamilə unudulmuşdur. Həm də Musa halında olduğu kimi, bu barədə şifahi ənənənin olduğunu fərz etmək olmaz. Deməli, ənənə ümumiyyətlə hansı mənada nəzərə alınır? O hansı formada mövcud ola bilərdi?

Mürəkkəb psixoloji məsələyə dərindən nüfuz etmək istəməyən və ya buna hazır olmayan oxucular üçün işi asanlaşdırmaq məqsədilə, bundan sonra aparılacaq araşdırmanın nəticəsini əvvəlcədən təqdim edəcəyəm. Mənim fikrimcə, bu məsələdə fərd ilə kütlə arasındakı uyğunluq demək olar ki, tamdır; kütlələrdə də keçmişin təəssüratı şüursuz xatirə izlərində qalır.

Fərdə aid olan halda biz aydın görə bilirik. Erkən dövrə aid təcrübələrin xatirə izləri onda yalnız xüsusi bir psixoloji vəziyyətdə qalır. Demək olar ki, fərd bunu həmişə bilirdi, eyni zamanda sıxışdırılmış olan haqqında bildiyimiz kimi. Biz analiz vasitəsilə asanlıqla təsdiqlənə bilən müəyyən təsəvvürlər formalaşdırmışıq: bir şeyin necə unudula biləcəyi və bir müddət sonra yenidən necə üzə çıxa biləcəyi haqqında. Unudulan silinməyib, yalnız “sıxışdırılıb”; onun xatirə izləri tam təzəliyi ilə mövcuddur, lakin “qarşı yüklənmələr” (Gegenbesetzungen) tərəfindən təcrid olunub. Onlar digər intellektual proseslərlə əlaqəyə girə bilməzlər, şüursuzdurlar və şüura əlçatan deyillər. Sıxışdırılmış olanın müəyyən hissələri xatirəyə əlçatan qalma prosesindən yayınmış, bəzən şüurda üzə çıxa bilər, lakin belə olduqda da onlar digərləri ilə əlaqəsi olmayan təcrid olunmuş xarici cisimlər kimidir. Belə ola bilər, amma mütləq belə olmalı deyil; sıxışdırma tam da ola bilər və biz bundan sonra bu halı nəzərə alacağıq.

Bu sıxışdırılmış olan öz təkanını, şüura nüfuz etmək istəyini saxlayır. O, üç şərt daxilində məqsədinə çatır: 1) digər, yəni deyilən Mənə (Ich) toxunan xəstəlik prosesləri və ya bu Məndəki yüklənmə enerjilərinin başqa cür paylanması nəticəsində qarşı yüklənmənin gücü azaldıqda, bu isə adətən yuxu vəziyyətində baş verir; 2) sıxışdırılmış olanla bağlı olan həvəs (Trieb) hissələri xüsusi bir güclənməyə məruz qaldıqda, pubertat dövründəki proseslər buna ən yaxşı nümunədir; 3) təzə təcrübədə hər hansı bir vaxtda sıxışdırılmış olana o qədər bənzər təəssüratlar və təcrübələr baş verdikdə ki, onları oyada bilsinlər. Onda təzə olan, sıxışdırılmış olanın latent enerjisi ilə güclənir və sıxışdırılmış olan, təzə olanın köməyi ilə onun arxasında təsir göstərir. Bu üç halın heç birində indiyə qədər sıxışdırılmış olan şüura hamar və dəyişməz şəkildə gəlmir, əksinə, həmişə qarşı yüklənmədən gələn tam üstə gəlinməmiş müqavimətin təsirini və ya təzə təcrübənin modifikasiya edici təsirini, yaxud hər ikisini sübut edən təhriflərə tabe olmalıdır.

Bizə psixi prosesin şüurlu və ya şüursuz olub-olmaması fərqi, tanınma və istiqamət üçün əsas kimi xidmət etmişdir. Sıxışdırılmış olan şüursuzdur. İndi, əgər bu müddəanın tərsi də doğru olsaydı, yəni şüurlu (bw) və şüursuz (ubw) keyfiyyətləri arasındakı fərq “Mənə aid olan” və “sıxışdırılmış” ayrımı ilə üst-üstə düşsəydi, bu, xoş bir sadələşmə olardı. Ruh həyatımızda belə təcrid olunmuş və şüursuz şeylərin olması faktı kifayət qədər yeni və vacib olardı. Əslində vəziyyət daha mürəkkəbdir. Bütün sıxışdırılmışların şüursuz olması doğrudur, lakin Mənə aid olan hər şeyin şüurlu olması artıq doğru deyil. Şüurun psixi prosesə yalnız müvəqqəti olaraq yapışan uçucu bir keyfiyyət olduğunu nəzərə alırıq. Buna görə də məqsədlərimiz üçün "şüurlu" sözünü "şüurlaşmağa qabil" ilə əvəz etməli və bu keyfiyyəti "şüuröncəsi" adlandırmalıyıq. Onda daha düzgün deyirik ki, Mən əsasən şüuröncəsidir (potensial şüurlu), lakin Mənin hissələri şüursuzdur.

Bu sonuncu qeyd bizə öyrədir ki, indiyə qədər etibar etdiyimiz keyfiyyətlər ruh həyatının qaranlığında oriyentasiya üçün kifayət etmir. Biz artıq keyfiyyət yox, topik və ona xüsusi dəyər verən eyni zamanda genetik olan başqa bir fərqləndirmə tətbiq etməliyik. Biz indi bir neçə instansiyadan, rayonlardan, əyalətlərdən təşkil olunmuş aparat kimi qəbul etdiyimiz ruh həyatımızda, əsl Mən adlandırdığımız bir regionu, O adlandırdığımız başqasından ayırırıq. O daha qədimdir, Mən isə xarici dünyanın təsiri ilə ondan qabıq təbəqəsi kimi inkişaf etmişdir. O-da ilkin həvəslərimiz fəaliyyət göstərir, O-dakı bütün proseslər şüursuz gedir. Mən, artıq qeyd etdiyimiz kimi, şüuröncəsi sahə ilə üst-üstə düşür, lakin adətən şüursuz qalan hissələri ehtiva edir. O-dakı psixi proseslər üçün Məndə hökm sürən qanunlardan tamamilə fərqli axın və qarşılıqlı təsir qanunları keçərlidir. Əslində, bizi yeni anlayışımıza aparan və onu əsaslandıran məhz bu fərqlərin kəşfidir.

Sıxışdırılmış O-ya aid edilməlidir və onun mexanizmlərinə tabe olur, yalnız mənşə baxımından ondan ayrılır. Fərqləşmə erkən dövrdə, Mən O-dan inkişaf edərkən baş verir. Sonra O-nun məzmunlarının bir hissəsi Mən tərəfindən qəbul edilir və şüuröncəsi vəziyyətə qaldırılır, digər hissəsi isə bu çevrilməyə məruz qalmır və əsl Şüursuz kimi O-da qalır. Mən formalaşmasının daha sonrakı mərhələlərində bəzi psixi təəssüratlar və Məndəki proseslər müdafiə prosesi ilə kənarlaşdırılır; onlardan şüuröncəsi xarakteri alınır və beləliklə yenidən O-nun tərkib hissələrinə endirilmiş olurlar. Bu, O-dakı "Sıxışdırılmış"dır. Hər iki psixi əyalət arasındakı əlaqəyə gəldikdə, bir tərəfdən O-dakı şüursuz prosesin şüuröncəsi səviyyəsinə qaldırılıb Mənə daxil edildiyini, digər tərəfdən isə Məndəki şüuröncəsinin əks yolu gedib O-ya geri qaytarıla biləcəyini qəbul edirik. Sonralar Məndə xüsusi bir rayonun, Fövqəl-Mənin formalaşması hazırkı marağımızdan kənarda qalır.

Bütün bunlar sadəlikdən çox uzaq görünə bilər, lakin insan psixi aparatın qeyri-adi məkan təsəvvürünə öyrəşdikdən sonra, bu təsəvvürün xüsusi çətinliklər yaratması mümkün deyil. Burada inkişaf etdirilmiş olan psixi topikanın beyin anatomiyası ilə heç bir əlaqəsi olmadığını, əslində yalnız bir nöqtədə ona toxunduğunu qeyd edirəm. Bu təsəvvürün qənaətbəxş olmayan tərəfi, ki, bunu hər kəsdən daha aydın hiss edirəm, psixi proseslərin dinamik təbiəti haqqında tam cəhalətdən irəli gəlir. Biz özümüzə deyirik ki, şüurlu təsəvvürü şüuröncəsi təsəvvürdən, şüuröncəsi təsəvvürü isə şüursuz təsəvvürdən fərqləndirən şey, psixi enerjinin dəyişməsi, bəlkə də onun başqa cür paylanması ola bilər. Biz yüklənmə və həddindən artıq yüklənmə hallarından bəhs edirik, lakin bundan əlavə, bizdə yararlı bir iş fərziyyəsinə dair heç bir məlumat və hətta heç bir yanaşma belə mövcud deyil. Şüur fenomeni haqqında daha onu da qeyd etmək olar ki, o, ilkin olaraq qavrayışdan asılıdır. Ağrı, toxunma, eşitmə və ya görmə qıcıqlarının qavranılması nəticəsində yaranan bütün hisslər ən çox şüurlu olur. Düşünmə prosesləri və onlara 'O' (Es) daxilində analoji olan şeylər, öz-özlüyünə şüursuzdur və görmə və eşitmə qavranmalarının xatirə qalıqları ilə dil funksiyası vasitəsilə əlaqələndirilməklə şüura çıxış əldə edirlər. Dili olmayan heyvanlarda bu münasibətlər daha sadə olmalıdır.

Bizim əsaslandığımız erkən travmaların təəssüratları ya şüuröncəsinə (Vorbewusste) köçürülmür, ya da tez bir zamanda sıxışdırma (Verdrängung) vasitəsilə 'O' (Es) vəziyyətinə geri qaytarılır. Onların xatirə qalıqları sonra şüursuz olur və O-dan təsir göstərirlər. Onların taleyini, söhbət şəxsən yaşanmış təcrübələrdən gedirsə, yaxından izləyə biləcəyimizə inanırıq. Fərdin psixi həyatında yalnız öz təcrübəsinə aid deyil, həm də doğuşla gətirilən məzmunların da təsirli ola biləcəyi ehtimalına diqqət yetirdikdə, yeni bir mürəkkəblik ortaya çıxır: filogenetik mənşəli, arxaik irs. Onda bu suallar yaranır: bu nədən ibarətdir, nələri ehtiva edir, onun sübutları nələrdir?

Növbəti və ən etibarlı cavab budur ki, o, bütün canlılara məxsus olan müəyyən dispozisiyalardan ibarətdir. Həmçinin müəyyən inkişaf istiqamətlərini seçmək və müəyyən oyanmalara, təəssüratlara və stimullara xüsusi şəkildə reaksiya vermək qabiliyyəti və meyli də buna aiddir. Təcrübə göstərir ki, insan fərdləri arasında bu baxımdan fərqlər mövcuddur; buna görə də arxaik irs bu fərqləri özündə ehtiva edir və onlar fərdin tərkibindəki konstitusional amil kimi qəbul edilən şeyi təmsil edir. Bütün insanlar ən azı erkən çağlarında təxminən eyni şeyləri yaşadıqları üçün, buna eyni cür də reaksiya verirlər və bu reaksiyaların fərdi fərqləri ilə birlikdə arxaik irsə aid edilməli olub-olmadığı barədə şübhə yarana bilərdi. Şübhə rədd edilməlidir; bu oxşarlıq faktı arxaik irsə dair məlumatlarımızı zənginləşdirmir.

Bununla belə, analitik tədqiqatlar bizə düşündürən bəzi nəticələr əldə etmişdir. Əvvəla, dil simvolikasının ümumiliyi. Bir əşyanın başqa bir əşya ilə simvolik təsviri — eyni şey fəaliyyətlər üçün də keçərlidir — bütün uşaqlarımız üçün tanış və tamamilə məlum bir haldır. Onların bunu necə öyrəndiklərini sübut edə bilmirik və çox hallarda öyrənmənin mümkün olmadığını etiraf etməli oluruq. Söhbət böyüklərin sonradan unutduğu ilkin bir biliyindən gedir. O, yuxularında eyni simvolları istifadə edir, lakin analitik onları ona izah etmədikdə, bu simvolları başa düşmür və hətta tərcüməyə də istəksizliklə inanır. Əgər o, bu simvolikanın sabitləşdiyi çoxsaylı ifadələrdən birini istifadə etmişsə, onda onun bu ifadələrin əsl mənasını tamamilə qaçırdığını etiraf etməlidir. Simvolizm dillərin müxtəlifliyi üzərindən də özünü göstərir; araşdırmalar ehtimal ki, onun universal olduğunu ortaya qoyacaq, bütün xalqlara eyni. Burada, görünür, dil inkişafı dövründən qalmış arxaik irsin təsdiqlənmiş bir halı mövcuddur, lakin insan yenə də başqa bir izah cəhd edə bilər. Deyilə bilər ki, söhbət tarixi dil inkişafı zamanı qurulmuş və indi fərdi dil inkişafı keçirildikdə hər dəfə təkrarlanmalı olan təsəvvürlər arasındakı düşünmə əlaqələrindən gedir. Bu, digər hallarda bir həvəs dispozisiyasının irsi kimi, düşünmə dispozisiyasının irsi olardı və yenə də bizim problemimizə yeni bir töhfə olmazdı.

Lakin analitik iş, əhatəsi baxımından indiyə qədər olanlardan uzağa gedən başqa şeyləri də üzə çıxardı. Erkən travmalara verilən reaksiyaları öyrəndikdə, onların həqiqətən şəxsən yaşanmış olanla ciddi şəkildə məhdudlaşmadığını, əksinə, filogenetik hadisənin nümunəsinə çox daha yaxın uyğun gələn və ümumiyyətlə yalnız onun təsiri ilə izah edilə bilən bir şəkildə ondan uzaqlaşdığını görməkdən tez-tez təəccüblənirik. Nevrotik uşağın valideynlərinə qarşı davranışı, Edip və Kastrasiya komplekslərində, fərdi olaraq əsassız görünən və yalnız filogenetik olaraq, əvvəlki nəsillərin təcrübəsi ilə əlaqə sayəsində başa düşülən belə reaksiyalardan zəngindir. Burada istinad edə biləcəyim bu materialı toplanmış şəkildə ictimaiyyətə təqdim etmək tamamilə dəyərli olardı. Sübut gücünü, arxaik irsin insanın yalnız dispozisiyaları deyil, həm də əvvəlki nəsillərin təcrübəsinə aid xatirə izlərini əhatə etdiyi iddiasını irəli sürmək və daha bir addım atmaq üçün kifayət qədər güclü hesab edirəm. Bu, arxaik irsin həcmi və əhəmiyyətini əhəmiyyətli dərəcədə artırmış olardı.

Daha dərindən düşündükdə, atalarımızdan miras qalan xatirə izlərinin, birbaşa ötürülmədən və nümunə vasitəsilə tərbiyə təsirindən asılı olmayaraq, uzun müddət şübhə doğurmadığını etiraf etməliyik. Bir xalqda köhnə ənənənin davam etməsindən, xalq xarakterinin formalaşmasından danışarkən, biz əksərən belə irsən keçən ənənəni nəzərdə tuturduq, məlumat yolu ilə ötürülən ənənəni yox. Ya da biz ən azı bu ikisi arasında fərq qoymamışıq və belə bir laqeydliklə nə qədər cəsarətli addım atdığımızı aydın şəkildə dərk etməmişik. Biologiya elminin hazırkı mövqeyi, yəni qazanılmış xüsusiyyətlərin nəslə ötürülməsini qəbul etməməsi, bizim vəziyyətimizi əlbəttə ki, çətinləşdirir. Lakin biz, bütün təvazökarlığımızla etiraf edirik ki, bioloji inkişafda bu amildən yenə də imtina edə bilmərik. Hər iki halda söhbət eyni şeydən getmir: orada qazanılmış, tutulması çətin olan xüsusiyyətlər, burada isə xarici təəssüratlara dair yaddaş izləri, deməli, bir növ maddi, əlçatan şeylər nəzərdə tutulur. Amma belə görünür ki, biz əslində birini digərsiz təsəvvür edə bilmirik. Əgər arxaik irsdə belə xatirə izlərinin davam etdiyini qəbul etsək, fərdi psixologiya ilə kütlə psixologiyası arasındakı uçurumu aşmış olarıq və xalqlara tək bir nevrotik kimi yanaşa bilərik. Etiraf edək ki, arxaik irsə aid yaddaş izlərinə hazırda analitik işin qalıq təzahürlərindən, yəni filogenezdən törəməni tələb edən hadisələrdən daha güclü dəlilimiz yoxdur; lakin bu dəlil belə bir faktı fərz etmək üçün kifayət qədər güclü görünür. Əgər vəziyyət fərqlidirsə, nə analizdə, nə də kütlə psixologiyasında seçdiyimiz yolla irəliləyə bilmərik. Bu, qaçınılmaz bir cəsarətdir.

Biz bununla başqa bir şey də edirik. Biz, keçmiş dövrlərdə insanın təkəbbürü tərəfindən insanla heyvan arasında çox geniş açılmış uçurumu azaldırıq. Heyvanların, onlara yeni həyat şəraitində əvvəldən belə davranmağa, sanki bu şərait köhnə və artıq uzun müddətdir tanış imiş kimi, imkan verən sözdə “instinktləri”nin, əgər heyvanların bu instinkt həyatı ümumiyyətlə bir izahı qəbul edirsə, bu izah yalnız ondan ibarət ola bilər ki, onlar öz növlərinin təcrübələrini yeni öz mövcudluqlarına gətirirlər, yəni əcdadlarının yaşadıqlarına dair xatirələri özündə saxlamışlar. İnsan heyvanında da əslində vəziyyət başqa cür olmazdı. Heyvanların instinktlərinə onun öz arxaik irsi uyğun gəlir, hətta bu mirasın həcmi və məzmunu fərqli olsa belə.

Bu müzakirələrdən sonra, insanların həmişə — həmin xüsusi şəkildə — bir ibtidai ataya malik olduqlarını və onu öldürdüklərini bildiklərini açıqlamaqda heç bir çətinlik görmürəm.

Burada cavablandırılmalı iki sual daha var. Birincisi, belə bir xatirə hansı şəraitdə arxaik irsə daxil olur; ikincisi, hansı şəraitdə o, aktivləşə bilər, yəni özünün O-dakı şüursuz vəziyyətindən, dəyişdirilmiş və təhrif olunmuş olsa belə, şüura yüksələ bilər? İlk sualın cavabını formullaşdırmaq asandır: Əgər hadisə kifayət qədər vacib idisə və ya kifayət qədər tez-tez təkrarlanırdısa, yaxud hər ikisi birlikdə olubsa. Ata qətli halında hər iki şərt yerinə yetirilir. İkinci suala gəldikdə qeyd etmək lazımdır ki, bir çox təsir amili nəzərə alına bilər; bunların hamısı məlum olmaya da bilər. Həmçinin, bəzi nevrozlarda baş verən prosesə analog olaraq, spontan bir gedişin mümkünlüyü də düşünülə bilər. Əlbəttə, həlledici əhəmiyyət daşıyan şey hadisənin son zamanlarda real təkrarlanması ilə unudulmuş xatirə izinin canlandırılmasıdır. Belə bir təkrarlanma Musanın qətlidir; daha sonra isə Məsihə qarşı edilən, ədalət qətli kimi qəbul edilən hadisədir, belə ki, bu hadisələr səbəb olma məsələsində ön plana çıxır. Monoteizmin yaranışı bu hadisələrsiz ola bilməzmiş kimi görünür. Şairin sözü xatırlanır: “Nəğmədə ölməzlik tapmaq istəyən, həyatda məhv olmalıdır.” Sonda, psixoloji bir arqument təqdim edən bir qeyd. Yalnız nəqlə əsaslanan bir ənənə, dini fenomenlərə xas olan məcburiyyət xarakterini yarada bilməz. O, digər xarici mesajlar kimi dinləniləcək, qiymətləndiriləcək və bəlkə də rədd ediləcək, məntiqi düşünmə məcburiyyətindən azad olma imtiyazına heç vaxt çatmazdı. O, dini ənənədə təəccüblə və indiyə qədər başa düşülmədən şahidi olduğumuz kimi, kütlələri öz təsiri altına almaq qüdrətinə malik olan güclü təsirlər yarada bilməsi üçün, əvvəlcə sıxışdırılma taleyini, şüursuzluqda qalma vəziyyətini yaşayıb keçməlidir. Və bu mülahizə, hadisələrin bizim təsvir etməyə çalışdığımız kimi həqiqətən belə baş verdiyinə, və ya ən azı təxminən belə olduğuna inanmağımız üçün ciddi çəkiyə malikdir. Bu tədqiqatın bundan sonra gələn hissəsi, geniş izahatlar və üzrxahlıqlar olmadan ictimaiyyətə təqdim edilə bilməz. O, əslində, birinci hissənin sadiq, çox vaxt sözbəsöz təkrarından başqa bir şey deyil; bəzi tənqidi araşdırmalarda qısaldılmış və yəhudi xalqının xüsusi xarakterinin necə yarandığı məsələsinə aid əlavələrlə zənginləşdirilmişdir. Belə bir təsvir üslubunun həm qeyri-məqsədyönlü, həm də qeyri-bədii olduğunu bilirəm. Mən özüm onu qeyd-şərtsiz bəyənmirəm.⁷⁹

Niyə onlardan qaçmadım? Buna cavab vermək mənim üçün çətin deyil, amma etiraf etmək asan deyil. Mən bu əsərin, hər halda qeyri-adi olan yaranma tarixçəsinin izlərini silməyə qadir deyildim.

Həqiqətən, o iki dəfə yazılmışdır. Əvvəlcə bir neçə il əvvəl Vyana şəhərində, burada onun nəşr oluna biləcəyinə inanmırdım. Onu kənara qoymağa qərar verdim, amma o, mənə qurtuluşa çatmamış bir ruh kimi işgəncə verdi və mən onun iki hissəsini müstəqil edib bizim 'Imago' jurnalımızda dərc etmək yolunu tapdım: bütünün psixoanalitik başlanğıcı ('Musa bir misirli idi') və bunun üzərində qurulmuş tarixi konstruksiyası ('Əgər Musa bir misirli idisə...'). Həqiqətən şübhə doğuran və təhlükəli olan qalan hissəni, yəni monoteizmin yaranmasına və ümumiyyətlə dinə baxışa tətbiqi, düşündüyümə görə, həmişəlik geri saxladım. 1938-ci ilin martında gözlənilməz alman işğalı məni vətəni tərk etməyə məcbur etdi, lakin eyni zamanda psixoanalizin hələ də dözüldüyü yerdə nəşrimlə onun qadağan olunmasına səbəb olmaq qayğısından da məni azad etdi. İngiltərəyə varan kimi, içimdə saxladığım hikməti dünyaya açıqlamaq istəyini qarşısıalınmaz dərəcədə güclü tapdım və artıq nəşr olunmuş iki hissənin davamı olaraq tədqiqatın üçüncü hissəsini yenidən işləməyə başladım. Bu, təbii ki, materialın qismən yenidən təşkil edilməsi ilə əlaqəli idi. Lakin bütün materialı bu ikinci işləmədə yerləşdirə bilmədim; digər tərəfdən, əvvəlkilərdən tamamilə imtina etməyə qərar verə bilmədim və beləliklə, birinci təsvirin tam bir hissəsini dəyişmədən ikinciyə əlavə etmək məcburiyyəti yarandı, bu da geniş təkrarlanmaların mənfi cəhəti ilə bağlı idi.

İndi mən, müzakirə etdiyim məsələlərin, onların təsvirim nə qədər doğru olmasından asılı olmayaraq, o qədər yeni və əhəmiyyətli olduğunu nəzərə alaraq özümü təsəlli verə bilərəm ki, ictimaiyyətin eyni şeyi iki dəfə oxumağa məcbur edilməsi bədbəxtlik ola bilməz. Bir dəfədən çox deyilməli olan və kifayət qədər tez-tez deyilə bilməyən şeylər var. Amma oxucunun mövzuya diqqət yetirmək və ya ona qayıtmaq barədə sərbəst qərarı olmalıdır. Ona eyni kitabda eyni şeyi iki dəfə təqdim etmək kimi bir hiylə ilə edilməməlidir. Bu, tənqidi öz üzərinə götürməli olduğunuz bir bacarıqsızlıq olaraq qalır. Təəssüf ki, bir müəllifin yaradıcılıq gücü həmişə onun iradəsinə tabe olmur; əsər necə gəldiyi kimi olur və çox vaxt müəllifə qarşı müstəqil, hətta yad kimi görünür.

a) İsrail xalqı

Bizimki kimi bir üsulun, ənənəvi materialdan bizə faydalı görünən hissələri qəbul edib, bizə yaramayanları rədd edərək və ayrı-ayrı hissələri psixoloji ehtimallara əsasən birləşdirərək həqiqəti tapmaqda əminlik vermədiyini başa düşdüyümüz zaman, belə bir işi ümumiyyətlə niyə gördüyümüz haqlı olaraq soruşulur. Cavab öz nəticəsinə istinad edir. Tarixi-psixoloji tədqiqata olan tələblərin sərtliyini çox yumşaltsaq, həmişə diqqətə layiq görünən və son hadisələr nəticəsində müşahidəçi üçün yenidən aktual olan problemləri aydınlaşdırmaq bəlkə mümkün olacaq. Məlumdur ki, qədim dövrlərdə Aralıq dənizi hövzəsində yaşamış bütün xalqlar arasında yəhudi xalqı, demək olar ki, adı və, ehtimal ki, mahiyyəti baxımından bu günə qədər mövcud olan yeganə xalqdır. Misilsiz müqavimət qabiliyyəti ilə bəlalara və zorakılıqlara sinə gərmiş, xüsusi xarakter xüsusiyyətləri inkişaf etdirmiş və bununla da digər bütün xalqların ürəkdən gələn nifrətini qazanmışdır. Yəhudilərin bu həyat qabiliyyətinin haradan gəldiyini və onların xarakterinin taleyləri ilə necə əlaqəli olduğunu daha yaxşı anlamaq istərdik.

Yəhudilərin digərləri ilə münasibətlərinə hakim olan bir xarakter xüsusiyyətindən irəli getmək olar. Onların öz haqqında çox yüksək fikirdə olduqları, özlərini daha əsilzadə, daha yüksək və digərlərindən üstün saydıqları, hətta bir çox adət-ənənələri ilə onlardan ayrıldıqları barədə heç bir şübhə yoxdur! Eyni zamanda, onları gizli bir dəyərli nemətə sahib olmaqla verilmiş xüsusi bir həyat inamı, bir növ optimizm canlandırır; dindarlar buna Allah inamı deyərdilər.

Bu davranışın səbəbini bilirik və onların gizli xəzinəsinin nə olduğunu bilirik. Onlar həqiqətən Allahın seçilmiş xalqı olduqlarına inanır, Ona xüsusi yaxınlıqda olduqlarına əmindirlər və bu, onları qürurlu və inamlı edir. Yaxşı xəbərlərə görə onlar belə davranırdılar.⁸⁰

Helenistik dövrlərdən etibarən bu günkü kimi davranırdılar, yəni yəhudi o vaxt artıq tam formalaşmışdı və içərisində və yanlarında yaşadığı yunanlar, yəhudi xüsusiyyətinə bu günkü “ev sahibi xalqlar” kimi eyni şəkildə reaksiya verirdilər. Belə düşünmək olar ki, onlar İsrail xalqının özünə aid saydığı üstünlüyə inanırmış kimi reaksiya verirdilər. Əgər qorxulan atanın açıq-aşkar sevimlisi olsan, qardaşların qısqanclığına təəccüblənməyə ehtiyac yoxdur və bu qısqanclığın hara apara biləcəyini Yusif və qardaşları haqqındakı yəhudi əfsanəsi çox gözəl göstərir. Dünya tarixinin gedişi yəhudilərin bu iddiasını əsaslandırmış kimi görünürdü, çünki sonralar Allah insanlığa bir Məsih və Qurtarıcı göndərməyi qərarlaşdırdığı zaman, Onu yenidən yəhudi xalqından seçdi. Digər xalqların o vaxt belə deməyə əsasları var idi: Həqiqətən, onlar haqlı idilər, onlar Allahın seçdiyi xalqdır. Lakin əvəzində, İsa Məsih vasitəsilə qurtuluşun onlara yalnız yəhudi nifrətinin güclənməsinə səbəb olduğu baş verdi, halbuki yəhudilər özləri bu ikinci üstünlükdən heç bir fayda əldə etmədilər, çünki onlar Qurtarıcıyı tanımadılar. Əvvəlki müzakirələrimizə əsasən, indi iddia edə bilərik ki, yəhudi xalqına bütün gələcək üçün əhəmiyyətli olan bu xüsusiyyəti aşılayan Musa adlı adam idi. O, onların Allahın seçdiyi xalq olduqlarına dair təsdiqlə özünə inamlarını yüksəltdi, onlara müqəddəsliyi yüklədi və onları digərlərindən ayrı durmağa məcbur etdi. Bu o demək deyil ki, digər xalqlarda özünə inam çatışmırdı. Dəqiq olaraq bu gün olduğu kimi, o vaxt da hər bir millət özünü digərlərindən daha yaxşı hesab edirdi. Lakin yəhudilərin özünə inamı Musa vasitəsilə dini əsas qazandı və onların dini inancının bir hissəsinə çevrildi. Allahla olan xüsusi yaxın münasibətləri sayəsində onlar Onun ucalığından bir pay əldə etdilər. Və bildiyimiz kimi, yəhudiləri seçən və Misirdən azad edən Allahın arxasında, məhz bunu Onun adından etdiyi iddia edilən Musa şəxsiyyəti dayandığı üçün, biz belə deməyə cəsarət edirik: Yəhudiləri yaradan tək bir adam, Musa idi. Bu xalq öz davamlılığını, həm də yaşadığı və hələ də yaşadığı düşmənçiliyin çoxunu ona borcludur.

b) Böyük adam

Bir insanın bu qədər fövqəladə təsir gücü necə ola bilər ki, o, fərqlənməyən fərdlərdən və ailələrdən bir xalq formalaşdırır, ona son xarakterini aşılayır və taleyini minilliklər boyu müəyyən edir? Belə bir fərziyyə yaradılış miflərini və qəhrəmanlara sitayişi doğuran, tarixşünaslığın tək şəxslərin, hökmdarların və ya fəthçilərin hərəkətləri və taleyləri haqqında məlumat verməklə məhdudlaşdığı dövrə, yəni düşüncə tərzinə geri addım deyilmi? Yeni dövrün meyli daha çox insan tarixinin proseslərini daha gizli, ümumi və qeyri-şəxsi amillərə, iqtisadi şəraitin məcburi təsirinə, qidalanma tərzinin dəyişməsinə, materiallardan və alətlərdən istifadədəki irəliləyişlərə, əhali artımı və iqlim dəyişiklikləri ilə törənən köçlərə aid etməkdir. Bu prosesdə fərdlərə yalnız kütləvi meyllərin nümayəndəsi və ya ifadəçisi rolu düşür, bu meyllər mütləq ifadə olunmalı idi və təsadüfən həmin 'şəxslərdə' ifadəsini tapdı.

Bunlar tamamilə əsaslı nöqtələrdir, lakin onlar bizə düşüncə orqanımızın mövqeyi ilə dərk edilməli olan dünyanın quruluşu arasındakı əhəmiyyətli uyğunsuzluğa diqqət çəkməyə əsas verir. Bizim, əlbəttə, hökmran olan səbəb-sonluq ehtiyacımıza hər bir prosesin sübut edilə bilən bir səbəbinin olması kifayətdir. Lakin bizim xaricimizdəki reallıqda bu, demək olar ki, belə deyil; əksinə, hər bir hadisə həddindən artıq müəyyən edilmiş kimi görünür və bir neçə konvergent səbəbin təsiri kimi ortaya çıxır. Hadisələrin nəzərdən qaçırılmayacaq mürəkkəbliyindən qorxan tədqiqatımız bir əlaqənin tərəfini digərinə qarşı tutur və mövcud olmayan, yalnız daha geniş əlaqələrin qopması nəticəsində yaranmış ziddiyyətlər qurur. Beləliklə, əgər konkret bir halın tədqiqi bizə tək bir şəxsiyyətin üstün təsirini sübut edirsə, vicdanımız bizə bu fərziyyə ilə ümumi, qeyri-şəxsi amillərin əhəmiyyəti haqqında təlimə zidd getdiyimizi ittiham etməməlidir. Prinsip etibarilə hər ikisi üçün yer var. Monoteizmin yaranmasında biz artıq qeyd edilmişdən başqa heç bir xarici amilə işarə edə bilmərik: bu inkişaf müxtəlif millətlər arasında daha yaxın əlaqələrin qurulması və böyük bir imperiyanın yaradılması ilə bağlıdır.

Beləliklə, biz "böyük adam"a səbəblər zəncirində və ya daha dəqiq desək, səbəblər şəbəkəsində onun yerini qoruyuruq. Amma bəlkə də bu fəxri adı hansı şərtlər altında verdiyimizi soruşmaq tamamilə mənasız olmayacaq. Bu sualın cavablandırılmasının o qədər də asan olmadığını görüb təəccüblənirik. İlk formulasiya: əgər bir insan yüksək qiymətləndirdiyimiz xüsusiyyətlərə xüsusi dərəcədə sahibdirsə, bu, açıq-aşkar hər cəhətdən yanlışdır. Məsələn, gözəllik və əzələ gücü, nə qədər qısqanclıq doğursa da, "böyüklük" iddiası vermir. Deməli, bunlar ruhi keyfiyyətlər, psixi və intellektual üstünlüklər olmalıdır. Sonunculara gəldikdə, bizdə belə bir şübhə yaranır ki, müəyyən bir sahədə fövqəladə ustad olan bir insanı sadəcə ona görə böyük adam adlandırmarıq. Şübhəsiz, şahmat ustasını və ya musiqi alətində virtuozu belə adlandırmarıq, həm də seçkin sənətkarı və ya tədqiqatçını asanlıqla belə adlandırmarıq. Belə bir halda deməyimiz bizə uyğundur: o böyük şair, rəssam, riyaziyyatçı və ya fizikdir, bu və ya digər fəaliyyət sahəsində yol açıcıdır, lakin onun böyük adam olduğunu etiraf etməkdən çəkinirik. Məsələn, əgər biz Göte, Leonardo da Vinçi və Bethoveni şübhəsiz böyük adamlar elan edirik, deməli, onların möhtəşəm yaradıcılıqlarına olan heyranlıqdan başqa bizi hərəkətə gətirən daha bir şey olmalıdır. Əgər məhz belə nümunələr mane olmasaydı, insan "böyük adam" adının əsasən fəaliyyət adamlarına – fəthçilərə, sərkərdələrə, hökmdarlara – aid edildiyi və onların nailiyyətlərinin böyüklüyünü, onlardan yayılan təsirin gücünü tanıdığını düşünərdi. Ancaq bu da qane edici deyil və bizim çoxlu dəyərsiz şəxsləri məhkum etməyimizlə tamamilə təkzib olunur, halbuki onların çağdaşlara və gələcək nəsillərə təsirini inkar etmək mümkün deyil. Uğuru da böyüklüyün əlaməti kimi seçməyə icazə verilməməlidir, əgər uğur qazanmaq əvəzinə bədbəxtlikdən məhv olan böyük adamların çoxluğunu düşünürüksə.⁸¹

Beləliklə, ilkin olaraq belə qənaətə gəlmək olar ki, 'böyük adam' anlayışının müəyyən bir məzmununu axtarmağa dəyməz. Bu, yalnız insan xüsusiyyətlərinin bəzi hallarda 'böyüklük' sözünün ilkin mənasına kifayət qədər yaxınlaşan ölçüdə inkişafına verilən, sərbəst istifadə olunan və olduqca ixtiyari tanınma olmalıdır. Həmçinin, bizi böyük adamın mahiyyətindən çox, onun ətrafındakı insanlara necə təsir etdiyi sualının maraqlandırdığını yada salmalıyıq. Lakin bu araşdırmanı mümkün qədər qısaltacağıq, çünki o, bizi məqsədimizdən uzaqlaşdırmaq təhlükəsi yaradır.

Beləliklə, böyük adamın ətrafındakı insanlara iki yolla təsir etdiyini qəbul edək: şəxsiyyəti və onun uğrunda mübarizə apardığı ideya ilə. Bu ideya kütlələrin köhnə arzu obrazını vurğulaya, onlara yeni bir arzu məqsədi göstərə və ya başqa bir şəkildə kütlələri öz təsiri altına ala bilər. Bəzən — və bu, şübhəsiz ki, daha ilkin haldır — şəxsiyyət təkbaşına təsir edir və ideya çox əhəmiyyətsiz rol oynayır. Niyə böyük adamın ümumiyyətlə əhəmiyyət qazanmalı olduğu, bu bizə heç bir an anlaşılmaz deyil. Biz bilirik ki, insan kütləsində heyran oluna bilən, qarşısında əyilən, idarə edilən, hətta pis rəftar görən bir hakimiyyətə güclü ehtiyac var. Fərdin psixologiyasından biz bu kütləvi ehtiyacın haradan gəldiyini öyrəndik. Bu, hər birimizdə uşaqlıqdan bəri mövcud olan ata həsrətidir, həmin ata ki, əfsanə qəhrəmanı onu məğlub etdiyi ilə fəxr edir. Və indi bizə aydın olsun ki, böyük adamı təchiz etdiyimiz bütün xüsusiyyətlər ata xüsusiyyətləridir və bu uyğunluqda bizim boş yerə axtardığımız böyük adamın mahiyyəti dayanır. Düşüncələrin qətiyyəti, iradənin gücü, hərəkətlərin ağırlığı ata obrazına aiddir, lakin ən əsası böyük adamın müstəqilliyi və sərbəstliyi, amansızlığa qədər arta bilən ilahi qayğısızlığı. Ona heyran olmalı, ona etibar etmək olar, lakin ondan qorxmadan da olmur. Biz sözün hərfi mənasını rəhbər tutmalı idik; uşaqlıqda "böyük adam" kim olub, atadan başqa?

Şübhəsiz, Musanın şəxsiyyətində, onlara öz sevimli uşaqları olduqlarını təsdiqləmək üçün ağır məcburi işdə çalışan yoxsul yəhudilərə enən möhtəşəm bir ata nümunəsi var idi. Və onları kiçik saymayan, onlarla əhd bağlamağı və onlara qayğı göstərməyi vəd edən, tək, əbədi, qadir-i mütləq Tanrı təsəvvürü də ən azı o qədər təsirli olmalı idi, əgər onlar Ona ibadətdə sadiq qalsalar. Ehtimal ki, onlar üçün Musa adamının obrazını Onun Tanrı obrazından ayırmaq asan deyildi və onlar haqlı idilər, çünki Musa öz şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərini, məsələn, qəzəbliliyi və amansızlığı, öz Tanrısının xarakterinə daxil etmiş ola bilər. Və sonra onlar bu böyük adamlarını öldürdüklərində, yalnız qədim zamanlarda ilahi krala qarşı qanun kimi yönəlmiş və bildiyimiz kimi daha qədim nümunəyə dayanan bir cinayəti təkrarlayırdılar.

Bir tərəfdən böyük adamın obrazı bizə ilahi səviyyəyə yüksəlmiş kimi görünsə də, digər tərəfdən, atanın da bir zamanlar uşaq olduğunu xatırlamaq vaxtıdır. Musa adamının təmsil etdiyi böyük dini fikir, izahlarımıza görə, onun öz mülkiyyəti deyildi; o, onu kralı Axnatondan götürmüşdü. Və din qurucusu kimi böyüklüyü şübhəsiz təsdiqlənən bu kral, bəlkə də anası vasitəsilə və ya digər yollarla — yaxın və ya uzaq Asiyadan — ona çatmış təkanlara tabe olmuşdu.

Bu zənciri daha da izləyə bilmirik, lakin əgər bu ilk hissələr düzgün tanınıbsa, onda monoteist fikir bumeranq kimi mənşə ölkəsinə geri qayıtmışdır. Yeni bir fikir üçün fərdin xidmətini müəyyən etmək cəhdi çox məhsuldar görünmür. Aydındır ki, bir çoxları onun inkişafında iştirak edib və ona töhfə veriblər. Digər tərəfdən, səbəblər zəncirini Musada kəsmək və onun davamçıları, yəni yəhudi peyğəmbərlərin nə etdiklərini nəzərə almamaq açıq-aşkar haqsızlıq olardı. Tövhidçiliyin toxumu Misirdə bitki verməmişdi. Xalq çətin və tələbkar dini üstündən atdıqdan sonra eyni hadisə İsraildə də baş verə bilərdi. Amma yəhudi xalqından həmişə yenidən belə adamlar qalxdı ki, solan ənənəni canlandırdılar, Musanın xəbərdarlıqlarını və tələblərini təzələdilər və itiriləni bərpa etməmiş əl çəkmədilər. Əsrlər boyu davamlı səylərlə və nəhayət, Babil sürgünündən əvvəl və sonra baş verən iki böyük islahatla xalq tanrısı Yahvenin, Musanın yəhudilərə məcburi surətdə qəbul etdirdiyi tanrıya çevrilməsi həyata keçirildi. Yəhudi xalqına çevrilmiş kütlənin seçilmişlik mükafatı və bəlkə də eyni dərəcəli digər mükafatlar üçün Musa dininin çətinliklərini öz üzərinə götürməyə hazır olan bu qədər çox şəxs yetişdirə bilməsi xüsusi bir psixi uyğunluğun sübutudur.

c) Ruhaniyyətdə irəliləyiş

Bir xalqda davamlı psixoloji təsirlər yaratmaq üçün ona Tanrı tərəfindən seçildiyini əmin etmək aydındır ki, kifayət etmir. Əgər buna inanacaq və inancından nəticələr çıxaracaqsa, ona bunu hər hansı bir şəkildə sübut etmək lazımdır. Musa dinində Misirdən çıxış bu sübut kimi xidmət edirdi; Tanrı və ya onun adına Musa bu lütfdən bəhs etməkdən yorulmurdu. Bu hadisənin xatirəsini qorumaq və ya daha dəqiq desək, mövcud olan köhnə bayramı bu xatirənin məzmunu ilə doldurmaq üçün Pesax bayramı təsis edildi. Amma bu yalnız bir xatirə idi, çıxış hadisəsi dumanlı keçmişə aid idi. O vaxt Tanrının lütf əlamətləri olduqca az idi, xalqın taleyi daha çox onun qəzəbinə işarə edirdi. İbtidai xalqlar tanrılarını, qələbə, bəxt və rifah vermək öhdəliklərini yerinə yetirmədikdə devirməyə və ya hətta cəzalandırmağa adət etmişdilər. Padşahlara bütün zamanlarda tanrılardan fərqli yanaşılmamışdır; qədim eyniliyin sübutu budur: ortaq kökdən yaranma. Beləliklə, müasir xalqlar da hökmdarlarının şöhrəti məğlubiyyətlər və buna bağlı torpaq və pul itkiləri ilə pozulduqda, onları devirməyə adət edirlər. Amma İsrail xalqının Tanrısına, ondan nə qədər pis rəftar olunursa, o qədər daha tabe olaraq bağlı qalması, hələlik kənara qoymalı olduğumuz bir problemdir.

Bu, bizə Musanın dininin xalqa seçilmişlik şüurundan gələn özünə hörmət hissinin artmasından başqa heç nə verməyib-vermədiyini araşdırmaq üçün ilham verə bilər. Və növbəti amili həqiqətən asan tapmaq olar. Din yəhudilərə də daha böyük bir Allah təsəvvürü, və ya daha ayıq desək, daha böyük bir Allahın təsəvvürünü gətirdi. Bu Allaha inanan şəxs, bir mənada Onun böyüklüyündən pay sahibi olur, özünü yüksəlmiş hiss edə bilərdi. Bu, inanmayan biri üçün o qədər də özlüyündə aydın deyil, lakin bəlkə də qitənin kiçik dövlətlərindən birinin vətəndaşında tamamilə olmayan, iğtişaşlar səbəbindən təhlükəli olan xarici ölkədə bir ingilisin yüksək hisslərinə işarə etməklə bunu daha asan anlamaq olar. Çünki ingilis, ona bir tük belə əyilsə, hökumətinin müharibə gəmisi göndərəcəyini və üsyançıların bunu çox yaxşı bildiyini hesablayır, halbuki kiçik dövlətin ümumiyyətlə müharibə gəmisi yoxdur. Deməli, Britaniya İmperiyasının böyüklüyünə olan qürurun kökü, tək bir ingilisin zövq aldığı daha böyük təhlükəsizlik və qorunma şüurundadır. Böyük Allah təsəvvüründə də eyni şey ola bilər və insanın dünyanı idarə etməkdə Allaha kömək etdiyini iddia etmək çətin olduğundan, Allahın böyüklüyünə olan qürur seçilmişliyə olan qürurla birləşir.

Musanın dininin qaydaları arasında əvvəlcə anlaşıldığından daha əhəmiyyətli olan bir qayda var. Bu, Allahın təsvirini yaratmağa qadağadır, yəni görünməyən Allaha sitayiş etməyə məcburiyyətdir. Güman edirik ki, Musa bu məqamda Aton dininin sərtliyini keçmişdir; bəlkə də o, sadəcə ardıcıl olmaq istəmişdir, onun Allahının nə adı, nə də üzü yox idi, bəlkə də bu, sehrli sui-istifadələrə qarşı yeni bir tədbir idi. Amma insan bu qadağanı qəbul etdikdə, onun dərin təsiri olmalı idi. Çünki bu, hissi qavrayışın abstrakt adlandırıla bilən təsəvvürə qarşı geri qoyulması, ruhaniliyin hissilik üzərində qələbəsi, dəqiq desək, psixoloji olaraq zəruri nəticələri ilə birlikdə bir həvəsdən imtina deməkdir.

İlk baxışda aydın görünməyən şeyə inanmaq üçün insan mədəniyyətinin inkişafında eyni xarakterli digər prosesləri xatırlamalıdır. Onlardan ən erkəni, bəlkə də ən əhəmiyyətlisi, qədim zamanların qaranlığında itir. Onun heyrətamiz təsirləri bizi onu təsdiqləməyə məcbur edir. Uşaqlarımızda, böyüklər arasında nevrotik olanlarda və ibtidai xalqlarda biz 'düşüncələrin hər şeyə qadirliyinə' inanc adlandırdığımız psixoloji fenomenə rast gəlirik. Bizim qənaətimizə görə, bu, ruhi, burada isə intellektual aktlarımızın xarici aləmin dəyişməsinə göstərə biləcəyi təsirin şişirdilməsidir. Əslində, texnikamızın öncüsü olan bütün sehr bu şərtə əsaslanır. Sözlərin bütün sehrli qüvvəsi də buraya aiddir və adın bilinməsi və tələffüz edilməsi ilə bağlı olan gücə inanc da belədir. Güman edirik ki, 'düşüncələrin hər şeyə qadirliyi' insanlığın dilin inkişafına görə duyduğu qürurun ifadəsi idi; bu inkişaf intellektual fəaliyyətlərin qeyri-adi dərəcədə inkişafına səbəb oldu. Ruhani aləmin yeni səltənəti açıldı; burada təsəvvürlər, xatirələr və nəticə çıxarma prosesləri həlledici rol oynamağa başladı, bu isə birbaşa hissi orqanların qavranılmasını məzmunu olan daha aşağı psixi fəaliyyətdən fərqli idi. Bu, insanlığa doğru gedən yolda şübhəsiz ən vacib mərhələlərdən biri idi.

Daha sonrakı dövrdə baş verən başqa bir proses bizə daha aydın şəkildə qarşımıza çıxır. Burada izləməyimizə ehtiyac olmayan, qismən də kifayət qədər məlum olmayan xarici amillərin təsiri altında matriarxal cəmiyyət quruluşu patriarxal cəmiyyət quruluşu ilə əvəz olundu; bu isə təbii ki, indiyə qədərki hüquqi münasibətlərin kökündən dəyişməsi ilə bağlı idi. Bu inqilabın əks-sədasının hələ də Esxilin 'Orestiya' əsərində hiss olunduğuna inanılır. Lakin anadan ataya keçid, üstəlik, ruhaniliyin hissilik üzərində qələbəsi, yəni mədəniyyət tərəqqisi deməkdir, çünki analıq hisslərin şahidliyi ilə sübut olunur, atalıq isə bir fərziyyə, nəticə çıxarma və şərtə əsaslanan bir qəbuldur. Düşünmə prosesini hissi qavranılmanın üstünə qaldıran tərəfdarlıq, nəticələri ağır olan bir addım kimi özünü doğruldur.

Yuxarıda qeyd olunan iki halın arasında bir vaxtda, din tarixində araşdırdığımız hal ilə ən çox oxşarlıq göstərən başqa bir hadisə baş verdi. İnsan, ümumiyyətlə, 'ruhani' qüvvələri tanımağa məcbur oldu, yəni hisslərlə, xüsusilə görmə hissi ilə qavranıla bilməyən, lakin şübhəsiz, hətta çox güclü təsirlər yaradan qüvvələri. Əgər dilin şahidliyinə etibar edə bilsəydik, ruhaniliyə nümunə olan hərəkətli hava idi, çünki ruh adını külək nəfəsindən götürür (animus, spiritus, ibrani: ruach, nəfəs). Beləliklə, ayrı-ayrı insandakı ruhani prinsip kimi ruhun kəşfi də təmin edilmiş oldu. Müşahidə hərəkətli havanı insanın nəfəsində, ölüm ilə dayanan nəfəsdə yenidən tapdı; bu gün belə ölməkdə olan adam ruhunu nəfəs kimi buraxır. İndi isə insana ruhlar aləmi açıldı; o, özündə kəşf etdiyi ruhu təbiətdəki hər şeyə, o cümlədən digərlərinə aid etməyə hazır idi. Bütün dünya ruhlandırıldı və çox sonra gələn elm, dünyanın bir hissəsini yenidən ruhdan məhrum etmək üçün kifayət qədər işlə məşğul oldu, bu gün belə bu vəzifəni tamamlamamışdır.

Musəvi qadağa ilə Tanrı ruhaniliyin daha yüksək mərhələsinə qaldırıldı, Tanrı təsəvvürünün bundan sonra bəhs edilməli olan daha da dəyişdirilməsinə yol açıldı. Lakin əvvəlcə bizi eyni qadağanın başqa bir təsiri maraqlandırmalıdır. Ruhani sahədə belə bütün irəliləyişlər şəxsin özünə inamını artırmaq, onu qürurlandırmaq və nəticədə onu hissiliyin təsiri altında qalan digərlərindən üstün hiss etdirmək nəticəsini verir. Biz bilirik ki, Musa yəhudilərə seçilmiş xalq olma hissi aşılamışdı; Tanrının maddi obrazlardan azad edilməsi ilə xalqın gizli xəzinəsinə yeni, dəyərli bir hissə əlavə olundu. Yəhudilər ruhani maraqlara yönəlməyi davam etdirdilər, millətin siyasi bəxtsizliyi onlara geriyə qalan yeganə sərvəti, yəni öz yazılı irsini, dəyərinə görə qiymətləndirməyi öyrətdi. Titos tərəfindən Yerusəlimdəki məbədin dağıdılmasından dərhal sonra Rav Yoxanan ben Zakkay Yavne şəhərində ilk Tora məktəbini açmaq üçün icazə istədi. Bundan sonra dağılmış xalqı bir arada saxlayan müqəddəs kitab və ona olan ruhani səy idi. Bu qədər ümumi məlum və qəbul edilmişdir. Mən yalnız onu əlavə etmək istəyirdim ki, yəhudiliyin bu xarakterik inkişafı Musanın Tanrıya görünən obrazda sitayiş etməyi qadağan etməsi ilə başladı.

Təxminən 2000 il ərzində yəhudi xalqının həyatında ruhani səylərə verilən üstünlük təbii ki, öz təsirini göstərdi; o, əzələ gücünün xalq ideali olduğu yerlərdə yaranmağa meylli olan vəhşiliyi və zorakılığa meyli cilovlamağa kömək etdi. Yunan xalqının nail olduğu ruhani və fiziki fəaliyyətin təlimindəki ahəng yəhudilərə nəsib olmadı. Ziddiyyət zamanı onlar heç olmasa daha yüksək dəyərə malik olanı seçdilər.

d) Həvəsdən imtina

Ruhani sahədə irəliləyişin, hissiliyin geri plana atılmasının bir şəxsin və ya xalqın özünə inamını niyə yüksəltməli olduğu aydın deyil və asanlıqla başa düşülmür. Bu, müəyyən bir dəyər meyarını və onu tətbiq edən başqa bir şəxsi və ya instansiyanı nəzərdə tutmağı tələb edir. Aydınlıq üçün biz fərdin psixologiyasından bizə artıq aydın olmuş analoji bir hadisəyə müraciət edirik.

Əgər bir insan varlığında O erotik və ya təcavüzkar təbiətli bir həvəs tələbi irəli sürərsə, ən sadə və təbii olan budur ki, düşünmə və əzələ aparatı əlində olan Mən onu bir hərəkətlə təmin edir. Həvəsin bu təmini Mən tərəfindən həzz kimi qəbul edilir, təmin edilməməsi isə şübhəsiz ki, xoşagəlməzliyin mənbəyi olardı. İndi Mənin xarici maneələrə görə həvəsin təmin edilməsini dayandırdığı bir vəziyyət yarana bilər, yəni əgər Mən həmin hərəkətin özünə ciddi təhlükə yaradacağını başa düşərsə. Belə bir təmindən imtina, xarici maneə nəticəsində həvəsdən imtina, biz deyirik: reallıq prinsipinə itaət, heç bir halda zövqlü deyil. Əgər enerji yerdəyişmələri ilə həvəs gücünü azaltmaq mümkün olmasaydı, həvəsdən imtina davamlı bir xoşagəlməzlik gərginliyinə səbəb olardı. Lakin həvəsdən imtina, haqlı olaraq dediyimiz kimi, digər daxili səbəblərdən də məcburi şəkildə baş verə bilər. Fərdi inkişaf prosesində xarici dünyadakı ləngidici qüvvələrin bir hissəsi daxilləşdirilir və Məndə (Ich) digər hissələrə qarşı müşahidə edən, tənqid edən və qadağan edən bir instansiya formalaşır. Biz bu yeni instansiyanı Fövqəl-Mən (Über-Ich) adlandırırıq. Artıq Mən, O (Es) tərəfindən tələb olunan həvəs təminlərini həyata keçirməzdən əvvəl, yalnız xarici dünyanın təhlükələrini deyil, həm də Fövqəl-Mənin etirazını nəzərə almalı olur və həvəs təminatını dayandırmaq üçün daha çox səbəbə malik olur. Lakin xarici səbəblərdən irəli gələn həvəsdən imtina yalnız xoşagəlməzlik hissi verərkən, daxili səbəblərdən, yəni Fövqəl-Mənin əmrinə itaətdən irəli gələn imtina fərqli bir iqtisadi təsirə malikdir. O, qaçınılmaz xoşagəlməzlik nəticəsindən əlavə, Mənə bir həzz qazancı, bir növ əvəzedici təmin də gətirir. Mən özünü yüksəlmiş hiss edir, dəyərli bir nailiyyət kimi həvəsdən imtinaya görə fəxr edir. Bu həzz qazancının mexanizmini başa düşdüyümüzü zənn edirik. Fövqəl-Mən, fərdin ilk həyat dövründə hərəkətlərinə nəzarət edən valideynlərin (və tərbiyəçilərin) davamçısı və nümayəndəsidir; onların funksiyalarını demək olar ki, dəyişmədən davam etdirir. O, Məni daimi asılılıqda saxlayır və ona daimi təzyiq edir. Mən, uşaqlıqdakı kimi, hökmranın sevgisini təhlükəyə atmaqdan narahat olur, onun təqdirini azadlıq və doyum, qınanmalarını isə vicdan əzabı kimi qəbul edir. Əgər Mən Fövqəl-Mənə həvəsdən imtina qurbanı təqdim edibsə, mükafat olaraq ondan daha çox seviləcəyini gözləyir. Bu sevgiyə layiq olmaq şüurunu o, fəxr hissi kimi qəbul edir. Avtoritet hələ Fövqəl-Mən kimi daxilləşdirilməmiş olduğu dövrdə, sevgi itkisi təhlükəsi ilə həvəs tələbi arasındakı əlaqə eyni ola bilərdi. Valideynlərə olan sevgi naminə həvəsdən imtina əldə edildikdə, təhlükəsizlik və doyum hissi mövcud idi. Bu yaxşı hissin özünəməxsus narsisistik xarakterini fəxr hissi yalnız avtoritetin özü Mənin bir hissəsi olduqdan sonra qəbul edə bilərdi.

Həvəs tələblərindən imtina edərək qazanılan bu aydınlanma, bizim öyrənmək istədiyimiz hadisələr, yəni mənəvi inkişaf nəticəsində özünə inamın qalxması haqqında bizə nə verir? Görünür, çox az şey. Vəziyyət tamamilə fərqlidir. Burada söhbət həvəs tələblərindən imtina getmir və qurbanın xatirinə verildiyi ikinci bir şəxs və ya instansiya yoxdur. İkinci iddiaya qarşı tezliklə şübhə yaranacaq. Deyilə bilər ki, böyük adam, məhz xatirinə bu fədakarlığın edildiyi avtoritetdir və böyük adam özünün ataya bənzəməsi sayəsində təsir etdiyi üçün, kütlə psixologiyasında ona Fövqəl-Mən rolunun düşməsinə təəccüblənmək lazım deyil. Bu, eyni zamanda Musa adamının yəhudi xalqı ilə olan münasibətinə də aid olardı. Lakin digər məqamda həqiqi analogiya qurmaq mümkün deyil. Mənəvi inkişaf, birbaşa hissi qavramanın əleyhinə, yəni xatırlama, düşünmə və nəticə çıxarma kimi adlandırılan daha yüksək intellektual proseslərin lehinə qərar verməkdən ibarətdir. Məsələn, atalıq analıqdan daha vacib sayılır, baxmayaraq ki, o, analıq kimi hisslərin şahidliyi ilə sübut oluna bilməz. Buna görə də uşaq atanın adını daşımalı və ona görə miras almalıdır. Və ya: Tanrımız görünməz olsa da, fırtına küləyi və ruh kimi, ən böyük və ən güclü Tanrıdır. Cinsi və ya təcavüzkar həvəs tələbinin rədd edilməsi, bundan tamamilə fərqli bir şeyə bənzəyir. Həmçinin, mənəvi inkişafın bəzi mərhələlərində, məsələn, ata hüququnun qələbəsində, nəyin daha yüksək hesab edilməli olduğuna meyar olan avtoriteti göstərmək mümkün deyil. Bu halda ata ola bilməz, çünki o, yalnız mənəvi inkişaf nəticəsində avtoritetə yüksəlir. Beləliklə, insanlığın inkişafında hissiliyin tədricən mənəviyyat tərəfindən üstələndiyi və insanların hər belə inkişaf nəticəsində özünü fəxrli və qalxmış hiss etdiyi fenomenlə üzləşirik. Lakin bunun niyə belə olması lazım gəldiyini demək mümkün deyil. Sonra isə mənəviyyatın özünün də tam sirli emosional fenomen olan iman tərəfindən üstələndiyi hadisəsi baş verir. Bu, məşhur "absurd olduğu üçün inanıram" (Credo quia absurdum) inanc qətnaməsidir və bunu bacaranlar da bunu ən yüksək nailiyyət hesab edirlər. Bəlkə də bütün bu psixoloji vəziyyətlərin ortaq cəhəti başqa bir şeydir. Bəlkə də insan sadəcə olaraq daha çətin olanı daha yüksək hesab edir və onun qüruru, yalnız aşılmış çətinlik şüuru ilə gücləndirilmiş narsisizmdir. Bu, əlbəttə ki, az məhsuldar müzakirələrdir və insan düşünə bilər ki, yəhudi xalqının xarakterini müəyyən edən şeyə dair araşdırmamızla heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu, bizim üçün yalnız bir üstünlük olardı, lakin problemimizə müəyyən bir mənsubiyyət, sonradan bizi daha çox məşğul edəcək bir faktla özünü büruzə verir. Tanrının təsvirini yaratmağı qadağan etməklə başlayan din, əsrlər boyu getdikcə daha çox həvəslərdən imtina dininə çevrilir. O, cinsi abstinensiya tələb etmir, cinsi azadlığın nəzərə çarpan dərəcədə məhdudlaşdırılması ilə kifayətlənir. Amma Tanrı cinsəllikdən tamamilə uzaqlaşır və etik mükəmməllik idealına yüksəldilir. Etika isə həvəslərin məhdudlaşdırılmasıdır. Peyğəmbərlər, Tanrının öz xalqından ədalətli və fəzilətli həyat tərzi, yəni indiki mənəviyyatımız tərəfindən də əxlaqsız hesab edilən bütün həvəs təminlərindən imtina etməyi tələb etdiyini xatırlatmaqdan yorulmurlar. Və hətta Ona inanmaq tələbi belə, bu etik tələblərin ciddiliyi qarşısında geri çəkilir kimi görünür. Beləliklə, həvəslərdən imtina, dinin başlanğıcında önə çıxmasa da, dinin tərkibində əhəmiyyətli rol oynayan bir şey kimi görünür.

Burada yanlış anlamanın qarşısını almalı olan bir etiraza yer var. Həvəslərdən imtina və ona əsaslanan etikanın dinin əsas tərkib hissəsinə aid olmadığı görünə bilər, lakin o, mənşəcə dinlə ən sıx şəkildə bağlıdır. Totemizm, tanıdığımız dinin ilk forması, sistemə aid əvəzolunmaz bir sıra əmrlər və qadağalar gətirir ki, bunlar təbii ki, yalnız həvəslərdən imtina deməkdir: Totemə sitayiş, ona zərər vermək və ya öldürmək qadağasını əhatə edir; ekzogamiya, yəni dəstədəki ehtirasla arzulanan analar və bacılardan imtina; qardaşlar ittifaqının bütün üzvlərinə bərabər hüquqların verilməsi, yəni onların arasında zorakı rəqabət təmayülünə məhdudiyyət qoyulması. Bu qaydalarda mənəvi və sosial nizamın ilk başlanğıclarını görməliyik. Burada iki fərqli motivasiyanın qüvvəyə mindiyi bizdən yayınmır. İlk iki qadağa, aradan qaldırılmış atanın niyyətinə uyğundur, sanki onun iradəsini davam etdirir; birlik qardaşlarının bərabər hüquqlarına aid olan üçüncü əmr, atanın iradəsindən yayınır, atanın aradan qaldırılmasından sonra yaranan yeni nizamın daimi saxlanması zərurətinə müraciət edərək özünü əsaslandırır. Əks halda, əvvəlki vəziyyətə geri dönüş qaçılmaz olardı. Burada sosial əmrlər, dediyimiz kimi, birbaşa dini münasibətlərdən qaynaqlanan digər əmrlərdən ayrılır.

İnsan fərdinin qısaldılmış inkişafında bu prosesin əsas hissəsi təkrarlanır. Burada da uşağı həvəsdən imtina etməyə çağıran və ona nəyin icazəli, nəyin qadağan olduğunu müəyyən edən valideynlərin, əsasən də cəza vermək gücü ilə hədələyən, məhdudiyyətsiz atanın səlahiyyətidir. Uşağın 'yaxşı' və ya 'pis' adlandırdığı şey, sonradan cəmiyyət və Fövqəl-Mən valideynlərin yerini tutduqda 'yaxşı' və 'pis', əxlaqlı və ya əxlaqsız adlandırılacaq, lakin bu, hələ də atayı əvəz edən, onun davamçısı olan avtoritetin təzyiqi ilə həvəsdən imtinanın eyni məzmunudur.

Müqəddəslik anlayışının qəribə təbiətinə dair araşdırma apardıqda bu anlayışlar daha da dərinləşir. Digər şeylərdən fərqləndirdiyimiz, yüksək qiymətləndirdiyimiz və əhəmiyyətli, mənalı kimi tanıdığımız şeylər arasında bizə əslində nə 'müqəddəs' görünür? Bir tərəfdən, müqəddəsliklə din arasındakı əlaqə şübhəsizdir və açıq şəkildə vurğulanır; bütün dini şeylər müqəddəsdir, hətta müqəddəsliyin nüvəsidir. Digər tərəfdən, dinlə az əlaqəsi olan bir çox şeylərə, şəxslərə, institutlara və fəaliyyətlərə müqəddəslik xarakteri verməyə yönəlmiş çoxsaylı cəhdlər bizim hökmümüzü pozur. Bu cəhdlər açıq-aşkar təmayüllərə xidmət edir. Müqəddəsliyə bu qədər möhkəm bağlı olan qadağa xarakterindən çıxış etmək istəyirik. Müqəddəslik açıq şəkildə toxunulmaması lazım olan bir şeydir. Müqəddəs qadağa çox güclü emosional vurğuya malikdir, lakin əslində rasional əsaslandırmadan məhrumdur. Çünki niyə məsələn qız və ya bacı ilə insest törətmək digər hər hansı cinsi əlaqədən bu qədər ağır cinayət olmalıdır? Belə bir əsaslandırma soruşulduqda, şübhəsiz ki, bütün hisslərimizin buna qarşı çıxması cavabını alacağıq. Amma bu, yalnız qadağanın öz-özlüyündə aydın sayıldığını, onun əsaslandırılmasını bilmədiyimizi göstərir.

Belə bir izahın əsassızlığı asanlıqla sübut edilə bilər. İddia olunan ən müqəddəs hisslərimizi təhqir edən şey, qədim Misir və digər erkən xalqların hökmdar ailələrində ümumi adət, demək olar ki, müqəddəs adət idi. Fironun bacısında özünün birinci və ən nüfuzlu xanımını tapması öz-özlüyündə aydın idi və Fironların sonrakı varisləri, yunan Ptolemeyləri, bu nümunəni təqlid etməkdən çəkinmədilər. Əksinə, bizə daha çox aydın görünür ki, insest — bu halda qardaşla bacı arasında — adi ölümlülərdən alınmış, lakin tanrıları təmsil edən krallar üçün saxlanılmış bir imtiyaz idi; eyni zamanda, Yunan və German mifologiyası dünyası da belə insest münasibətlərindən narahat olmamışdı. Fərz etmək olar ki, yüksək zadəganlığımızda soyca bərabərliyin həssas qorunması bu qədim imtiyazın qalığıdır və Avropanın ən yüksək sosial təbəqələrində nəsillər boyu davam edən yaxın qohum evlilikləri nəticəsində bu gün yalnız bir və ikinci ailənin üzvləri tərəfindən idarə olunduğunu qeyd etmək olar.

Tanrılar, krallar və qəhrəmanlar arasındakı insest haqqında qeyd, insest qorxusunu bioloji izah etmək, onu yaxın qohum evliliklərinin zərərli olması haqqında qaranlıq bir biliyə əsaslandırmaq cəhdinin həllinə də kömək edir. Lakin qohumluğun zərərli olması təhlükəsinin mövcudluğu belə qəti deyil, daha da uzaqda qalır ki, ibtidai cəmiyyətlər bunu tanıyıb ona qarşı reaksiya vermiş olsunlar. İcazə verilən və qadağan edilmiş qohumluq dərəcələrinin müəyyən edilməsindəki qeyri-müəyyənlik, insest qorxusunun ilkin səbəbi kimi “təbii hissin” mövcudluğu fərzini bir o qədər də dəstəkləmir.

Tarixdən əvvəlki dövrə dair konstruksiyamız bizə başqa bir izahı təlqin edir. Ekzoqamiya qadağası, ki onun mənfi ifadəsi insest qorxusudur, atanın iradəsində yerləşirdi və onun aradan qaldırılmasından sonra da bu iradəni davam etdirdi. Buna görə də onun affektiv vurğulanmasının gücü və rasional əsaslandırılmasının qeyri-mümkünlüyü, yəni onun müqəddəsliyi mövcuddur. Biz inamla gözləyirik ki, müqəddəs qadağaların digər bütün hallarının tədqiqi, insest qorxusu halında olduğu kimi, eyni nəticəyə gətirib çıxaracaq: müqəddəslik əslində ibtidai atanın davam edən iradəsindən başqa bir şey deyil. Bu, müqəddəslik anlayışını ifadə edən sözlərin indiyə qədər anlaşılmaz olan ambivalentliyinə də işıq salacaq. Bu, atanla olan ümumi münasibəti idarə edən ambivalentlikdir.

“Sacer” sözü yalnız “müqəddəs”, “həsr edilmiş” mənasını daşımır, həm də bizim yalnız “alçaq”, “iyrənc” kimi tərcümə edə biləcəyimiz bir şeyi ifadə edir (“auri sacra fames”). Lakin atanın iradəsi yalnız toxunulmaz, yüksək ehtiramla qorunmalı olan bir şey deyil, həm də ağrılı bir həvəsdən imtina tələb etdiyi üçün insanı titrədən bir şey idi. Musa xalqını sünnət adətinin tətbiqi ilə “müqəddəs” etdiyi haqqında eşitdikdə, bu iddianın dərin mənasını indi başa düşürük. Sünnət, ibtidai atanın bir zamanlar öz mütləq qüdrətinin bolluğundan oğullarına qarşı tətbiq etdiyi kastrasiyanın simvolik əvəzidir və bu simvolu qəbul edən şəxs, atanın iradəsinə tabe olmağa hazır olduğunu, hətta ona ən ağrılı qurbanı tələb etsə belə, göstərmiş olur.

Etikaya qayıtmaq üçün, nəticə olaraq belə deyə bilərik: Onun qaydalarının bir hissəsi, icmanın hüquqlarını fərdə qarşı, fərdin hüquqlarını cəmiyyətə qarşı və fərdlərin bir-birinə qarşı hüquqlarını ayırd etmək zərurəti ilə rasional şəkildə əsaslandırılır. Lakin etikada bizə möhtəşəm, sirli və mistik şəkildə öz-özünə aydın görünən şey, bu xüsusiyyətləri dinlə əlaqəsinə, atanın iradəsindən gəlməsinə borcludur.

e) Dinin həqiqət dəyəri

İmanca yoxsul olan bizlərə, ali bir varlığın mövcudluğuna inanan tədqiqatçılar nə qədər qısqanclıq doğurur! Bu böyük ruh üçün dünyada heç bir problem yoxdur, çünki onun bütün quruluşlarını özü yaratmışdır. İnananların öyrətdikləri nə qədər əhatəli, tükənməz və qətidir, bizim göstərə bildiyimiz ən yüksək səviyyəli, əziyyətli, kasad və parça-parça izah cəhdləri ilə müqayisədə! Özü etik mükəmməlliyin idealı olan ilahi ruh, insana bu idealın biliyini aşılamış və eyni zamanda öz mahiyyətini idealına uyğunlaşdırmaq istəyini də vermişdir. Onlar birbaşa hiss edirlər ki, nə daha yüksək və nə daha nəcib, nə daha aşağı və nə daha alçaqdır. Onların hisslər həyatı idealdan olan məsafələrinə uyğun tənzimlənir. Onlar, sanki perihelidə olduqları kimi, ideala yaxınlaşdıqda yüksək məmnuniyyət hiss edirlər; afelidə olduqları kimi, ondan uzaqlaşdıqda isə ağır xoşagəlməzliklə cəzalanırlar. Bütün bunlar o qədər sadə və sarsılmaz dərəcədə müəyyən edilmişdir. Yalnız belə bir ali varlığın mövcudluğu fərzini qəbul etməyimizi mümkün olmayan bəzi həyat təcrübələri və dünya müşahidələri ilə üzləşdikdə təəssüf hissi keçirə bilərik. Sanki dünyada tapmacalar kifayət qədər çox deyilmiş kimi, bizə yeni bir vəzifə verilir: başa düşmək lazımdır ki, başqaları ilahi varlığa inancı necə əldə etmişlər və bu inanc özünün 'ağıl və elmi üstələyən nəhəng gücünü' haradan götürür.

Gəlin indiyə qədər məşğul olduğumuz daha təvazökar problemə qayıdaq. Biz yəhudi xalqının özünəməxsus xarakterinin haradan qaynaqlandığını izah etmək istəyirdik; bu xarakter ehtimal ki, onların bu günə qədər qorunub saxlanmasına da imkan vermişdir. Biz gördük ki, Musa adamı bu xarakteri formalaşdırmışdır, çünki onlara belə bir din vermişdir ki, bu din onların özünə inamını o qədər artırmışdır ki, onlar özünü bütün digər xalqlardan üstün saymışlar. Onlar daha sonra digərlərindən uzaq durmaqla öz mövcudluqlarını qoruyub saxlamışlar. Qarışıq evliliklər bu prosesdə çox az maneə törədirdi, çünki onları bir arada saxlayan şey mənəvi bir amil idi: müəyyən intellektual və emosional sərvətlərin ortaq mənimsənilməsi. Musa dini bu təsiri ona görə yaradırdı ki, 1) xalqı yeni Tanrı təsəvvürünün böyüklüyündə iştirak etdirirdi, 2) iddia edirdi ki, bu xalq bu böyük Tanrı tərəfindən seçilmiş və Onun xüsusi lütfünün sübutları üçün təyin edilmişdir, 3) xalqa ruhani inkişafda irəliləyiş tələb edirdi ki, bu da öz başına kifayət qədər əhəmiyyətli olmaqla yanaşı, intellektual əməyə yüksək qiymət verməyə və daha çox həvəsdən imtinaya yol açan bir proses idi. Bu bizim nəticəmizdir və biz ondan heç nəyi geri götürmək istəməsək də, onun bir şəkildə qane edici olmadığını inkar edə bilmərik. Səbəb, sanki nəticəni, yəni izah etmək istədiyimiz faktı tam örtmür; bu fakt, onu izah etmək üçün istifadə etdiyimiz hər şeydən fərqli bir ölçüdə görünür. Mümkündürmü ki, indiyə qədərki bütün araşdırmalarımız bütün motivasiyanı üzə çıxarmayıb, yalnız müəyyən mənada səthi bir qatı göstərib və arxada kəşf edilməyi gözləyən başqa, çox əhəmiyyətli bir amil qalıb? Həyat və tarixdəki bütün səbəb-nəticə əlaqələrinin qeyri-adi mürəkkəbliyi nəzərə alınaraq, belə bir şeyə hazır olmaq lazım idi. Bu daha dərin motivasiyaya giriş yuxarıdakı müzakirələrin müəyyən bir nöqtəsində əldə edilərdi. Musa dini öz təsirlərini birbaşa deyil, təəccüblü dərəcədə dolayı yolla göstərdi. Bu o demək deyil ki, o dərhal təsir etməmişdir; əksinə, tam təsirini göstərmək üçün uzun zaman, əsrlər tələb etmişdir, çünki bir xalq xarakterinin formalaşması söhbət gedəndə bu, öz-özlüyündə aydındır. Lakin bu məhdudiyyət, yəhudi din tarixindən götürdüyümüz və ya istəsəniz, ona daxil etdiyimiz bir faktla bağlıdır. Biz demişdik ki, yəhudi xalqı müəyyən bir müddətdən sonra Musa dinini rədd etdi—tamamilə rədd edib-etmədiyini və ya onun bəzi qaydalarını saxlayıb-saxlamadığını təxmin edə bilmərik. Kənan torpaqlarının ələ keçirilməsi və orada yaşayan xalqlarla mübarizənin uzun dövründə Yahve dininin digər Baalim pərəstişindən əsasən fərqlənmədiyi fərziyyəsi ilə, sonrakı təmayüllərin bu biabırçı vəziyyəti ört-basdır etmək üçün bütün səylərinə baxmayaraq, biz tarixi zəmində dayanırıq. Lakin Musa dini izsiz yox olmamışdı; ona dair bir növ xatirə qorunub saxlanılmış, lakin qaralmış və təhrif olunmuşdu, bəlkə də keşiş sinfinin fərdləri tərəfindən köhnə qeydlərlə dəstəklənirdi. Və böyük keçmişin bu ənənəsi idi ki, sanki arxa plandan təsir etməyə davam edir, tədricən ruhlar üzərində daha çox güc qazanır və nəhayət, Yahve Tanrısını Musa Tanrısına çevirməyə və uzun əsrlər əvvəl qoyulub sonra tərk edilmiş Musa dinini yenidən həyata qaytarmağa nail olur.

Bu tədqiqatın əvvəlki bir bölməsində, ənənənin belə bir nailiyyətini başa düşmək istəyiriksə, hansı fərziyyənin inkaredilməz göründüyünü müzakirə etmişik.

f) Sıxışdırılmışın geri dönüşü

İndi psixikanın analitik tədqiqatının bizə tanıtdığı oxşar proseslərin çoxluğu mövcuddur. Onların bir hissəsi patoloji adlandırılır, digərləri isə normallığın müxtəlifliyi kimi qəbul edilir. Amma bunun çox az əhəmiyyəti var, çünki ikisi arasındakı sərhədlər kəskin deyil, mexanizmlər böyük dərəcədə eynidir və daha vacib olan, müvafiq dəyişikliklərin Məndə baş verib-verməməsi və ya ona yad olan bir şəkildə qarşı çıxıb-çıxmamasıdır; ikinci halda onlar simptom adlanır. Material bolluğundan əvvəlcə xarakter inkişafı ilə bağlı halları seçib nəzərə çarpdırıram. Gənc qız anası ilə qətiyyətli bir ziddiyyətə girmiş, anasında çatışmayan bütün xüsusiyyətləri inkişaf etdirmiş və anasını xatırladan hər şeydən qaçmışdır. Biz əlavə edə bilərik ki, o, əvvəlki illərdə hər bir qız uşağı kimi anası ilə eyniləşmə həyata keçirmiş və indi bu eyniləşməyə şiddətlə qarşı çıxır. Lakin bu qız evləndikdə, özü qadın və ana olduqda, düşmən gördüyü anasına getdikcə daha çox bənzəməyə başladığını görməyə təəccüblənməməliyik; nəticədə üstələnilmiş ana eyniləşməsi aydın şəkildə yenidən bərpa olunur. Eyni hadisə oğlanlarda da baş verir və hətta dahilik dövründə sərt və pedantik atasını əlbəttə ki, aşağı qiymətləndirən böyük Göte, yaşlılığında atasının xarakterinə aid olan cəhətlər nümayiş etdirdi. Hər iki şəxs arasındakı ziddiyyət daha kəskin olduqda nəticə daha da diqqət çəkici ola bilər. Alçaq bir atanın yanında böyüməyə məhkum olan gənc bir kişi, ilk növbədə, ona zidd olaraq, bacarıqlı və etibarlı bir insana çevrildi. Həyatının zirvəsində onun xarakteri dəyişdi və bundan sonra elə davrandı ki, sanki həmin atasını özünə nümunə götürmüşdü. Bizim "mövzu" ilə əlaqəni itirməmək üçün, belə bir prosesin əvvəlində həmişə atayla erkən uşaqlıq eyniləşməsinin dayandığını yadda saxlamaq lazımdır. Bu eyniləşmə sonra rədd edilir, hətta həddindən artıq kompensasiya olunur və nəhayət yenidən özünü təsdiqləyir.

İlk beş ilin təcrübələrinin həyata həlledici təsir göstərdiyi və buna sonradan heç nəyin qarşı dura bilmədiyi artıq ümumi qəbul edilmiş bir həqiqətdir. Bu erkən təəssüratların daha yetkin həyat dövrlərinin bütün təsirlərinə qarşı necə mübarizə aparması barədə çox maraqlı məlumatlar demək olar, lakin bu, buraya aid deyil. Lakin daha az məlum olan odur ki, ən güclü məcburi təsir, uşağın psixi aparatının hələ tam qəbul etmə qabiliyyətində olmadığını düşündüyümüz dövrdə ona toxunan təəssüratlardan qaynaqlanır. Faktın özündə şübhə yoxdur; o qədər qəribədir ki, biz onun başa düşülməsini, istənilən gecikmədən sonra inkişaf etdirilib şəklə çevrilə bilən bir fotoşəkil nümunəsi ilə müqayisə edərək asanlaşdıra bilərik. Buna baxmayaraq, insanlar məmnuniyyətlə qeyd edirlər ki, fantaziya dolu bir şair, şairlərə icazə verilən cəsarətlə, bizim bu narahat kəşfimizi əvvəlcədən qabaqlamışdır. E. T. A. Hoffmann, əsərləri üçün əlində olan obrazların bolluğunu, hələ ana qucağında ikən poçt karetası ilə həftələrlə davam edən səyahət zamanı baş verən təəssürat və obrazların dəyişməsi ilə izah edirdi. İki yaşlı uşaqlar yaşadıqları və başa düşmədikləri şeyləri yuxulardan başqa heç vaxt xatırlamalı olmurlar. Yalnız psixoanalitik müalicə sayəsində onlar üçün məlum ola bilər, lakin bu, sonrakı bir dövrdə məcburi impulslarla həyatlarına daxil olur, hərəkətlərinə yön verir, onlara simpatiya və antipatiya yükləyir və çox vaxt rasional olaraq izah edilə bilməyən sevgi seçimlərini həll edir. Bu faktların problemimizə hansı iki nöqtədə toxunduğunu görməmək mümkün deyil. Birincisi, burada əsl həlledici amil kimi tanınan zamanın uzaqlığındadır, məsələn, bu uşaqlıq təcrübələrini 'şüursuz' kimi təsnif etdiyimiz xatirənin xüsusi vəziyyətində. Burada xalqın ruh həyatında ənənəyə aid etmək istədiyimiz vəziyyətlə analogiya tapmağı gözləyirik. Əlbəttə, şüursuz anlayışını kütlə psixologiyasına gətirmək asan deyildi.

Bizim axtardığımız fenomenlərə müntəzəm töhfə verən nevrozların yaranmasına səbəb olan mexanizmlərdir. Burada da həlledici hadisələr erkən uşaqlıq dövrünə təsadüf edir, lakin vurğu zamana deyil, hadisəyə qarşı çıxan prosesə, ona verilən reaksiyaya düşür. Sxematik təsvirdə belə demək olar: Təcrübənin nəticəsi olaraq, təmin tələb edən bir həvəs iddiası qalxır. Mən bu təmini rədd edir, ya iddianın böyüklüyü ilə iflic olduğu üçün, ya da onda bir təhlükə gördüyü üçün. Bu əsaslandırmalardan birincisi daha ilkin olanıdır, hər ikisi təhlükəli vəziyyətdən qaçınmaqla nəticələnir. Mən sıxışdırma prosesi ilə təhlükədən qorunur. Həvəs təhriki bir şəkildə dayandırılır, səbəb və ona aid qavramalar və təsəvvürlər unudulur. Lakin proses bununla bitmir, həvəs ya gücünü saxlayır, ya da onu yenidən toplayır, ya da yeni bir səbəblə yenidən oyadılır. Onda iddiasını yeniləyir və ona normal təmin edilməyə gedən yol, bizim sıxışdırma çapığı deyə biləcəyimiz şey tərəfindən bağlı qaldığı üçün,⁸² zəif bir nöqtədə özünə 'əvəzedici təmin' adlandırılan başqa bir yol açır, bu isə indi simptom kimi üzə çıxır, Mənin razılığı olmadan, amma onun anlayışı olmadan da. Simptom yaranmasının bütün fenomenləri haqlı olaraq 'sıxışdırılanın geri dönüşü' kimi təsvir edilə bilər. Onların xarakterik cəhəti, geri qayıdanın ilkin vəziyyətlə müqayisədə məruz qaldığı geniş miqyaslı təhrifdir. Bəlkə də düşünəcəksiniz ki, biz faktların son qrupu ilə ənənəyə bənzəməkdən çox uzaqlaşmışıq. Amma əgər biz bununla həvəsdən imtina problemlərinin yaxınlığına gəlmişiksə, peşman olmamalıyıq.

g) Tarixi həqiqət

Biz bütün bu psixoloji araşdırmaları, Musa dininin yəhudi xalqı üzərindəki təsirini yalnız ənənə kimi qəbul etdirdiyini bizə daha inandırıcı etmək üçün apardıq. Biz, yəqin ki, müəyyən ehtimaldan artığını əldə edə bilmədik. Amma fərz edək ki, tam sübutu əldə etdik; yenə də belə bir təəssürat qalacaq ki, biz yalnız tələbin keyfiyyət amilinə cavab vermişik, miqdar amilinə yox. Dinin, əlbəttə yəhudi dininin də, yaranması ilə əlaqəli olan hər şeydə, indiyə qədərki izahlarımızla örtülməyən bir böyüklük var. Hələ az analoqu və heç bir bənzəri olmayan, tək olan və ondan yaranan şeyin, yəni dinin özünün ölçüsündə olan başqa bir amil də iştirak etməlidir.

Gəlin məsələyə əks tərəfdən yaxınlaşmağa çalışaq. Biz başa düşürük ki, ibtidai insan Tanrıya aləm yaradan, qəbilə başçısı və şəxsi himayəçi kimi ehtiyac duyur. Bu Tanrı, ənənənin hələ də bir şeylər bildiyi vəfat etmiş ataların arxasında yerləşir. Sonrakı dövrlərin, bizim dövrümüzün insanı da eyni şəkildə davranır. O da uşaq qalır və böyüdükdə belə qorunmaya ehtiyac duyur; o, Tanrısından dəstəyi əldən verə bilməyəcəyini düşünür. Bu qədər şey mübahisəsizdir, lakin niyə yalnız bir tək Tanrı olmalı olduğunu, niyə məhz henoteizmdən monoteizmə keçidin üstünlük təşkil edən əhəmiyyət qazandığını başa düşmək daha çətindir. Əlbəttə, izah etdiyimiz kimi, mömin öz Tanrısının böyüklüyündən hissə götürür və Tanrı nə qədər böyükdürsə, onun təmin edə biləcəyi qoruma da bir o qədər etibarlıdır. Amma bir Tanrının gücü onun tək olmasını zəruri şərt kimi tələb etmir. Bir çox xalqlar, baş tanrılarının özünə tabe olan digər tanrılara hökm etdiyini gördükdə, bunu onun uca tutulması kimi qəbul edirdilər, digərlərinin ondan başqa mövcud olmasını isə onun böyüklüyünün kiçildilməsi kimi qəbul etmirdilər. Həmçinin, bu Tanrı universal olduqda və bütün ölkələr və xalqlarla maraqlandıqda, yaxınlıq hesabına bir fədakarlıq tələb olunurdu. İnsanlar sanki Tanrılarını yadellilərlə bölüşürdülər və buna görə də onun tərəfindən üstün tutulduqları qeydi ilə kompensasiya almaq məcburiyyətində idilər. Həmçinin, tək Tanrı təsəvvürünün özü ruhaniyyətdə irəliləyiş demək olduğunu da qeyd etmək olar, lakin bu məqamı bu qədər yüksək qiymətləndirmək mümkün deyil.

Motivasiyadakı bu açıq boşluğu doldurmaq üçün dindarlar kifayət qədər bir izah bilirlər. Onlar deyirlər ki, tək Tanrı ideyasının insanlara bu qədər güclü təsir etməsinin səbəbi, onun uzun müddət örtülü qalmış, nəhayət üzə çıxmış və sonra hamını özünə çəkib aparmalı olan əbədi həqiqətin bir hissəsi olmasıdır. Etiraf etməliyik ki, bu cür bir amil nəticənin böyüklüyünə və uğuruna layiqdir.

Biz də bu həll yolunu qəbul etmək istərdik. Amma bir şübhə ilə qarşılaşırıq. Dindarların arqumenti optimist-idealistik bir fərziyyəyə əsaslanır. Əks halda, insan ağılının həqiqət üçün xüsusi bir sezgiyə malik olduğunu və insan ruhunun həqiqəti tanımağa xüsusi bir meyil göstərdiyini təsdiqləmək mümkün deyil. Əksinə, biz təcrübə ilə öyrəndik ki, bizim ağılımız çox asanlıqla, heç bir xəbərdarlıq olmadan aldanır və bizdən heç nə daha asan inanılmır, həqiqətə əhəmiyyət vermədən, bizim arzu illüziyalarımıza uyğun gələn şeylərdən başqa. Buna görə də razılığımıza bir məhdudiyyət əlavə etməliyik. Biz də inanırıq ki, dindarların həll yolu həqiqəti ehtiva edir, lakin maddi deyil, tarixi həqiqəti. Və biz bu həqiqətin geri dönüşü zamanı keçirdiyi müəyyən bir təhrifi düzəltmək haqqını özümüzə götürürük. Yəni, biz inanmırıq ki, bu gün tək böyük bir Tanrı var, əksinə, qədim dövrlərdə o zaman həddindən artıq böyük görünməli olan və sonra Tanrılığa yüksəldilərək insanların xatirələrində geri qayıdan tək bir şəxsin olduğuna inanırıq.

Biz fərz etmişdik ki, Musanın dini əvvəlcə rədd edilmiş və yarımçıq unudulmuş, sonra isə ənənə kimi özünü göstərmişdir. İndi biz fərz edirik ki, bu proses həmin vaxt ikinci dəfə təkrarlandı. Musa xalqa tək Tanrı ideyasını gətirdiyi zaman, bu yeni bir şey deyildi, əksinə, insan ailəsinin qədim dövrlərindən olan və artıq insanların şüurlu yaddaşından çoxdan silinmiş bir təcrübənin canlandırılması mənasına gəlirdi. Amma o qədər vacib olmuşdu, insan həyatında o qədər dərin və köklü dəyişikliklər yaratmış və ya başlatmışdı ki, onun insan ruhunda ənənəyə bənzər daimi izlər qoyduğuna inanmaqdan qaçmaq mümkün deyil.

Biz fərdlərin psixoanalizlərindən öyrəndik ki, uşaq hələ danışmağa belə başlamadığı bir dövrdə qəbul edilən ən erkən təəssüratları, özləri şüurlu olaraq xatırlanmasa belə, bir müddət sonra məcburi xarakterli təsirlər ortaya qoya bilər. Biz bütün insanlığın ən erkən təcrübələri üçün də eyni şeyi fərz etmək haqqımız olduğunu düşünürük. Bu təsirlərdən biri, təhrif edilmiş, lakin tamamilə əsaslandırılmış bir xatirə kimi qəbul edilməli olan tək böyük Tanrı ideyasının ortaya çıxması olardı. Belə bir ideya məcburi xarakter daşıyır, inam tapmalıdır.

Onun təhrifi nə qədər uzağa gedirsə, onu sayıqlama adlandırmaq olar; keçmişin geri dönüşünü gətirdiyi qədər də onu həqiqət adlandırmaq lazımdır. Psixiatrik sayıqlama da bir parça həqiqət ehtiva edir və xəstənin inamı bu həqiqətdən sayıqlamaya xas örtüyə keçir.

İndi gələn hissə, sona qədər birinci hissədəki izahların çox az dəyişdirilmiş təkrarıdır.

1912-ci ildə "Totem və Tabu" əsərində belə təsirlərin mənbəyi olan köhnə vəziyyəti yenidən qurmağa çalışmışam. Bu zaman Ch. Darwin, Atkinson, xüsusilə də W. Robertson Smitin bəzi nəzəri fikirlərindən istifadə etmiş və onları psixoanalizdən olan tapıntılar və işarələrlə birləşdirmişəm. Darvindən insanların əvvəlcə kiçik dəstələrdə yaşadığı, hər birinin yaşlı bir erkəyin hökmranlığı altında olduğu, bu erkəyin bütün dişiləri mənimsədiyi və gənc kişiləri, hətta oğullarını cəzalandırdığı və ya aradan qaldırdığı fərziyyəsini götürmüşəm. Atkinsondan bu təsvirin davamı olaraq, patriarxal sistemin ataya qarşı birləşən, onu məğlub edən və birgə yeyən oğulların üsyanı ilə sona çatdığını götürmüşəm. Robertson Smitin totem nəzəriyyəsinə uyğun olaraq, sonra ata dəstəsinin yerini totemist qardaşlar klanının tutduğunu qəbul etmişəm. Bir-biri ilə sülh içində yaşaya bilmək üçün qalib gələn qardaşlar, uğrunda atanı öldürdükləri qadınlardan imtina etmiş və ekzoqamiya qaydasını qəbul etmişlər. Ata hakimiyyəti qırılmış, ailələr ana hüququna görə təşkil edilmişdir. Oğulların ataya qarşı ambivalent hissləri bütün sonrakı inkişaf boyu qüvvədə qalmışdır. Atanın yerinə müəyyən bir heyvan totem kimi təyin edilmişdir; o, əcdad və qoruyucu ruh kimi qəbul edilirdi, zərər verilməsinə və ya öldürülməsinə icazə verilmirdi, lakin ildə bir dəfə bütün kişilər icması, başqa vaxtlar ehtiram edilən totem heyvanının parçalanıb birgə yeyildiyi bir bayram şənliyi üçün toplaşırdı. Heç kim bu süfrədən kənarda qala bilməzdi, bu, sosial qaydanın, əxlaq qanunlarının və dinin başlanğıcını qoyan ata qətlinin təntənəli təkrarı idi. Robertson Smitin totem yeməyi ilə xristian müqəddəs süfrəsi arasındakı uyğunluq məndən əvvəl bir çox müəllifin diqqətini çəkmişdir.

Bu quruluşu bu gün də müdafiə edirəm. Kitabın sonrakı nəşrlərində, daha yeni etnoqrafların Robertson Smitin qoyduğu müddəaları yekdilliklə rədd etdikdən və qismən tamamilə fərqli nəzəriyyələr irəli sürdükdən sonra, fikirlərimi dəyişməməyimə görə mənə təkrar-təkrar sərt ittihamlar yönəldildiyini eşitmişəm. Mən cavab olaraq bildirməliyəm ki, bu iddia olunan irəliləyişlər mənə yaxşı məlumdur. Amma nə bu yeniliklərin düzgünlüyünə, nə də Robertson Smitin səhvlərinə inandırılmamışam. Ziddiyyət hələ təkzib deyil, yenilik isə mütləq irəliləyiş deyil. Ən əsası, mən etnoqraf deyil, psixoanalitikəm. Analitik iş üçün lazım olanı etnoqrafik ədəbiyyatdan seçib götürmək haqqım var idi. Dahi Robertson Smitin işləri mənə analizin psixoloji materialı ilə qiymətli təmaslar, onun istifadəsi üçün əlaqələr verdi. Onun rəqibləri ilə heç vaxt qarşılaşmadım.

h) Tarixi inkişaf

"Totem və Tabu"nun məzmununu burada daha ətraflı təkrarlaya bilmərəm, amma qəbul edilmiş qədim zamanlarla tarixi dövrlərdə monoteizmin qələbəsi arasındakı uzun məsafənin doldurulması üçün tədbir görməliyəm. Qardaş klanı, ana hüququ, ekzoqamiya və totemizm kompleksi qurulduqdan sonra, yavaş "sıxışdırılanın geri qayıdışı" kimi təsvir edilə bilən bir inkişaf başladı. "Sıxışdırılanın geri qayıdışı". "Sıxışdırılan" terminini burada məcazi mənada istifadə edirik. Söhbət xalqların həyatında keçmiş, itmiş, üstələnilmiş bir şeydən gedir ki, biz bunu fərdin ruh həyatındakı sıxışdırılana bərabər tutmağa cəsarət edirik. Bu keçmişin qaranlıq dövründə hansı psixoloji formada mövcud olduğunu əvvəlcə deyə bilmirik. Fərd psixologiyasının anlayışlarını kütlə psixologiyasına köçürmək bizə asan deyil və "kollektiv" şüursuz anlayışını tətbiq etməklə bir nəticə əldə edəcəyimizə inanmıram. Şüursuzun məzmunu artıq ümumiyyətlə kollektivdir, insanlığın ümumi mülkiyyətidir. Beləliklə, biz hələlik analogiyalardan istifadə etməklə idarə edirik. Burada xalqların həyatında öyrəndiyimiz proseslər psixopatologiyadan tanıdığımız proseslərə çox bənzəyir, lakin tamamilə eyni deyil. Nəhayət, qədim dövrlərin psixi izlərinin irsiyyətə çevrildiyini, hər yeni nəsildə qazanılmağa deyil, yalnız oyadılmağa ehtiyac duyduğunu qəbul etməyə qərar veririk. Bu zaman biz, əlbəttə ki, 'doğuşdan mövcud olan' simvolikanı nəzərdə tuturuq; bu, dil inkişafı dövründən qalma, uşaqlara heç bir təlimat verilmədən tanış olan və dillərin fərqliliyinə baxmayaraq bütün xalqlarda eyni olan simvolikadır. Bizə çatışmayan əminliyi psixoanalitik tədqiqatın digər nəticələrindən əldə edirik. Öyrənirik ki, uşaqlarımız bir sıra əhəmiyyətli münasibətlərdə öz təcrübələrinə uyğun deyil, instinktiv olaraq, heyvanlara bənzər şəkildə, yalnız filogenetik qazanımla izah edilə bilən reaksiyalar verirlər.

Sıxışdırılmışın geri dönüşü yavaş-yavaş, spontan deyil, insanın mədəniyyət tarixini təşkil edən həyat şəraitindəki bütün dəyişikliklərin təsiri altında baş verir. Burada nə bu asılılıqların ümumi icmalını, nə də bu geri dönüşün mərhələlərinin daha çox boşluqlarla dolu siyahısını verə bilərəm. Ata yenidən ailənin başçısı olur, lakin ilkin hordanın atası qədər məhdudiyyətsiz deyil. Totem heyvanı, çox aydın keçidlərlə tanrının qarşısında geri çəkilir. Əvvəlcə insanşəkilli tanrı hələ heyvanın başını daşıyır, sonra isə həvəslə müəyyən bir heyvana çevrilir, sonra bu heyvan ona müqəddəs və sevimli yoldaş olur, ya da o, heyvanı öldürmüşdür və özü onun adını ləqəb kimi daşıyır. Totem heyvanı ilə tanrı arasında qəhrəman (heros) peyda olur, çox vaxt tanrılığın mərhələsi kimi. Ən yüksək tanrı ideyası erkən dövrlərdə, əvvəlcə yalnız kölgə kimi, insanın gündəlik maraqlarına qarışmadan ortaya çıxır. Qəbilələrin və xalqların daha böyük vahidlərdə birləşməsi ilə tanrılar da ailələrə, iyerarxiyalara təşkil olunurlar. Onlardan biri çox vaxt tanrılar və insanlar üzərində ali hökmdar kimi yüksəldilir. Tərəddüddən sonra yalnız bir tanrıya ibadət etmək addımı atılır və nəhayət, bütün gücü tək bir tanrıya vermək və onun yanında başqa tanrılara dözməmək qərarı verilir. Yalnız bundan sonra ilkin horda atasının əzəməti bərpa edildi və ona aid olan hisslər təkrar oluna bildi.

Uzun müddət itirilmiş və arzulananla görüşün ilk təsiri sarsıdıcı idi və Sina dağında qanunvericiliyin ənənəsinin təsvir etdiyi kimi idi. Heyranlıq, ehtiram və Onun gözündə mərhəmət tapdığımıza görə minnətdarlıq — Musanın dini ata-tanrıya qarşı bu müsbət hisslərdən başqasını tanımır. Onun qarşısıalınmazlığına inam, Onun iradəsinə tabe olma, horda atasının köməksiz, qorxudulmuş oğlunda daha mütləq ola bilməzdi, əksinə, bu, yalnız primitiv və uşaq mühitinə qayıtmaqla tam başa düşülən olur. Uşaq hiss təhrikləri böyüklərdən tamamilə fərqli dərəcədə intensiv və sonsuz dərindədir, yalnız dini ekstaz bunu geri qaytara bilər. Beləliklə, Allaha təslimiyyətdən irəli gələn vəcd böyük atanın geri dönüşünə ən yaxın reaksiyadır.

Ata dininin istiqaməti beləliklə bütün zamanlar üçün müəyyən edilmişdi, lakin onun inkişafı bununla tamamlanmış deyildi. Ata münasibətinin mahiyyətinə ambivalentlik daxildir; zaman keçdikcə bir vaxtlar oğulları, heyran olduqları və qorxduqları atanı öldürməyə sövq edən düşmənçiliyin də qızışmaması mümkün deyildi. Musanın dininin çərçivəsində qatil ata nifrətinin birbaşa ifadəsi üçün yer yox idi; yalnız ona qarşı güclü bir reaksiya, yəni bu düşmənçiliyə görə günahkarlıq hissi, Allaha qarşı günah işlədildiyi və günah etməkdən əl çəkilmədiyi haqqında pis vicdan üzə çıxa bilərdi. Peyğəmbərlər tərəfindən daima canlı saxlanılan və tezliklə dini sistemin ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilən bu günahkarlıq hissinin, onun əsl mənşəyini ustalıqla maskalayan başqa, daha səthi bir motivasiyası da var idi. Xalqın vəziyyəti pis idi, Allahın lütfünə bəslənən ümidlər reallaşmaq istəmirdi, Allahın seçilmiş xalqı olduqları haqqında hər şeydən çox sevilən illüziyaya yapışmaq asan deyildi. Əgər bu xoşbəxtlikdən imtina etmək istəmirdisə, öz günahkarlığına görə günahkarlıq hissi Allaha bəraət qazandırmaq üçün arzu olunan bir bəhanə təklif edirdi. Onun əmrlərinə riayət etmədiyimiz üçün cəzalandırılmaqdan daha yaxşısını haqq etmirdik və doymaq bilməyən, çox daha dərin mənbədən gələn bu günahkarlıq hissini təmin etmək ehtiyacı ilə əmrləri daha da sərt, əziyyətli və hətta xırdaçılığa varan şəkildə işləmək lazım gəlirdi. Mənəvi asketizmin yeni bir coşqusu içində insan özünə daima yeni həvəsdən imtinalar qoyur və ən azından təlim və qaydalarda digər qədim xalqlar üçün əlçatan olmayan etik yüksəkliklərə nail olurdu. Bir çox yəhudi bu yüksək inkişafda öz dinlərinin ikinci əsas xarakterini və ikinci böyük nailiyyətini görür. Bizim müzakirələrimizdən onun birincisi, yəni tək Allah ideyası ilə necə əlaqəli olduğu aydın olmalıdır. Lakin bu etik, boğulmuş Allah düşmənçiliyinə görə günahkarlıq hissindən mənşə aldığını inkar edə bilməz. Onun tamamlanmamış və tamamlana bilməyən məcburiyyət nevrozuna xas reaksiya təşəkkülləri xarakteri var; insan həmçinin onun cəzalandırmanın gizli niyyətlərinə xidmət etdiyini sezinir.

Sonrakı inkişaf yəhudilikdən kənara çıxır. İbtidai ata faciəsindən geri qayıdan qalan hissə Musanın dini ilə artıq heç bir şəkildə uzlaşa bilməzdi. Həmin dövrün günahkarlıq hissi artıq çoxdan yalnız yəhudi xalqı ilə məhdudlaşmırdı; səbəbini heç kimin izah edə bilmədiyi bulanıq bir narahatlıq, bir fəlakət hissi kimi bütün Aralıq dənizi xalqlarını ələ almışdı. Müasir tarixşünaslıq qədim mədəniyyətin yaşlanmasından danışır; mən fərz edirəm ki, onlar yalnız xalqların həmin əhval-ruhiyyə pozğunluğunun təsadüfi səbəblərini və köməkçi amillərini qavramışlar. Sıxıntılı vəziyyətin aydınlaşması yəhudilikdən başladı. Bütün yaxınlaşmalara və ətrafdakı hazırlıqlara baxmayaraq, məhz Tarsuslu yəhudi adam Saulus, Roma vətəndaşı kimi özünü Pavlus adlandıran şəxs idi ki, onun ağlında ilk dəfə bu dərk aydınlaşdı: Biz Tanrı Atamızı öldürdüyümüz üçün bu qədər bədbəxtik. Və onun bu həqiqət parçasını yalnız xoş xəbərin sayıqlamaya xas bürünməsi ilə, yəni 'Biz bütün günahlardan qurtulduq, çünki bizdən biri bizim günahımızı yumaq üçün öz həyatını qurban verdi' şəklinə salaraq başa düşə biləcəyi son dərəcə aydındır. Bu ifadədə Tanrının öldürülməsi təbii ki, qeyd edilməmişdi, lakin qurban ölümü ilə kəffarə olunmalı olan cinayət yalnız qətl ola bilərdi. Sayıqlama ilə tarixi həqiqət arasında vasitəçilik, qurbanın Tanrının Oğlu olduğu təsdiqi ilə quruldu. Tarixi həqiqət mənbəyindən axan güc ilə bu yeni inanc bütün maneələri yıxdı; xoşbəxt seçilmişliyin yerini azad edici qurtuluş tutdu. Lakin Ata qətli faktı, insanlığın yaddaşına qayıtdığı zaman, monoteizmin məzmununu təşkil edən digər faktla müqayisədə daha böyük maneələri dəf etməli idi; o, daha güclü təhrifə də məruz qalmalı idi. Adı çəkilə bilməyən cinayət, əslində kölgəvari bir günahın (irsi günah) qəbulu ilə əvəz olundu.

İrsi günah və qurban ölümü ilə qurtuluş, Pavlus tərəfindən qurulan yeni dinin əsas sütunları oldu. İbtidai Ataya qarşı üsyan edən qardaşlar dəstəsində cinayətin həqiqətən bir rəhbəri və təhrikçisi olub-olmadığı və ya bu obrazın sonradan şairlərin təxəyyülü tərəfindən öz şəxsiyyətinin qəhrəmanlaşdırılması üçün yaradılıb ənənəyə əlavə edilib-edilmədiyi sualı açıq qalır. Xristian təlimi yəhudiliyin çərçivəsini qırdıqdan sonra, bir çox başqa mənbələrdən tərkib hissələrini qəbul etdi, saf monoteizmin bəzi xüsusiyyətlərindən imtina etdi və bir çox detallarda digər Aralıq dənizi xalqlarının ayinlərinə uyğunlaşdı. Sanki Misir yenidən Axnatonun varislərindən qisas alır. Diqqətəlayiqdir ki, yeni din Ata münasibətindəki köhnə ambivalentlik ilə necə hesablaşdı. Onun əsas məzmunu, həqiqətən, Tanrı Atası ilə barışma və Ona qarşı törədilmiş cinayətin kəffarəsi idi, lakin hissi əlaqənin digər tərəfi, kəffarəni öz üzərinə götürən Oğulun Atanın yanında özünün Tanrı olması və əslində Atanın yerini tutması ilə özünü göstərdi. Ata dinindən doğulmuş xristianlıq Oğul dininə çevrildi. Atanı aradan qaldırmaq zərurəti taleyindən qaça bilmədi.

Yəhudi xalqının yalnız bir hissəsi yeni təlimi qəbul etdi. Bunu rədd edənlər bu gün də yəhudilər adlanır. Bu ayrılıq onları əvvəlkindən daha kəskin şəkildə digərlərindən ayırdı. Onlar, yəhudilərdən əlavə misirliləri, yunanları, suriyalıları, romalıları və nəhayət, germanları da qəbul edən yeni din cəmiyyətindən Tanrını öldürdükləri ittihamını eşitməli oldular. Bu ittiham qısaldılmamış şəkildə belə olardı: Onlar Tanrını qətlə yetirdiklərini qəbul etmək istəmirlər, halbuki biz bunu etiraf edirik və bu günahdan təmizlənmişik. Onda asanlıqla başa düşmək olar ki, bu ittihamın arxasında nə qədər həqiqət var. Yəhudilərin, Tanrı qətlini etiraf etmənin bütün təhriflərə baxmayaraq özündə daşıdığı irəliləyişə qoşulmalarının niyə mümkün olmadığını, xüsusi bir araşdırmanın mövzusu olardı. Onlar beləliklə, bir növ faciəvi günahı öz üzərlərinə götürdülər; onlar buna görə ağır cəza çəkməyə məcbur edildilər.

Bizim araşdırmamız, yəhudi xalqının onu xarakterizə edən xüsusiyyətləri necə qazandığı sualına bəlkə də bir az işıq saldı. Onların bu günə qədər fərdiyyət kimi necə qoruna bildikləri problemi daha az aydınlaşdırıldı. Amma belə tapmacalara ətraflı cavabları haqlı olaraq nə tələb etmək, nə də gözləmək olar. Əvvəldə qeyd olunan məhdudiyyətlər nəzərə alınmaqla qiymətləndirilməli bir töhfə — təqdim edə biləcəyim yeganə şey budur.