Sonlu və sonsuz analiz

I

Təcrübə bizə öyrətdi ki, psixoanalitik terapiya, insanın nevroz simptomlarından, ləngimələrdən və xarakter anomaliyalarından azad edilməsi uzunmüddətli işdir. Buna görə də, ilk gündən analizlərin müddətini qısaltmaq üçün cəhdlər edilmişdir. Belə səylərin əsaslandırılmasına ehtiyac yox idi, onlar ən ağlabatan və məqsədəuyğun səbəblərə istinad edə bilərdilər. Lakin onlarda, ehtimal ki, tibbin əvvəlki dövrünün nevrozlara görünməz zədələrin artıq nəticələri kimi baxdığı zaman göstərdiyi səbirsiz etinasızlığın bir qalığı da təsir edirdi. İnsanlar onlarla məşğul olmalı olduqda, yalnız mümkün qədər tez onlardan qurtulmaq istəyirdilər. Bu istiqamətdə xüsusilə enerjili bir cəhd O. Rank tərəfindən, onun 'Doğum travması' (1924) adlı kitabına uyğun olaraq edildi. O, doğum aktının, anaya olan 'ilkin fiksasiyanın' üstəsindən gəlinməməsi və 'ilkin sıxışdırma' kimi davam etməsi ehtimalını özündə daşıması səbəbindən, nevrozun əsl mənbəyi olduğunu qəbul edirdi. Bu ilkin travmanın sonradan analitik yolla həll edilməsi ilə Rank bütün nevrozu aradan qaldırmağı və beləliklə, kiçik bir analiz parçasının digər bütün analitik işi əvəz etməsini ümid edirdi. Bu nəticə üçün bir neçə ay kifayət etməli idi. Rankın düşüncə tərzinin cəsarətli və zəka dolu olduğunu inkar etmək olmaz; lakin o, tənqidi yoxlamaya tab gətirə bilmədi. Rankın cəhdi, əslində, Avropanın müharibədən sonrakı əzabı ilə Amerika 'refahı' arasındakı ziddiyyətin təsiri altında işlənib hazırlanmış və analitik terapiyanın sürətini Amerika həyatının tələskənliyinə uyğunlaşdırmaq məqsədi daşıyırdı. Rank planının xəstəlik hallarında icra olunmasından nə qədər nəticə əldə edildiyi haqqında çox az məlumat var. Yəqin ki, yanğın söndürmə xidmətinin, bir evdə yanğın baş verdikdə, yalnız yanğının başladığı otaqdakı devrilmiş neft lampasını aradan qaldırmaqla kifayətlənməsi halında göstərəcəyi xidmətdən çox deyil. Söndürmə əməliyyatının əhəmiyyətli dərəcədə qısalması, əlbəttə, bu yolla əldə edilə bilərdi. Rank cəhdinin nəzəriyyəsi və təcrübəsi, Amerika 'refahı' özü kimi, artıq keçmişə aiddir.

Analitik müalicənin axarını sürətləndirmək üçün başqa bir yolu, mən müharibədən əvvəlki dövrdə özüm seçmişdim. O vaxt mən, sərvətdən ərköyünləşmiş, tam çarəsizlik içində, şəxsi həkim və xəstə baxıcısı ilə müşayiət olunan, Vyanaya gəlmiş gənc bir rusun müalicəsini üzərimə götürdüm. Bir neçə il ərzində ona öz müstəqilliyinin böyük bir hissəsini geri qazandırmaq, həyata marağını oyatmaq və onun üçün ən vacib olan şəxslərlə münasibətlərini nizama salmaq mümkün oldu, lakin sonra irəliləyiş dayandı; sonrakı xəstəliyin əsaslandığı uşaqlıq nevrozunun aydınlaşdırılması irəli getmirdi və xəstənin cari vəziyyətini olduqca rahat hiss etdiyini və müalicənin sonuna yaxınlaşdıran heç bir addım atmaq istəmədiyini açıq şəkildə görmək olurdu. Bu, müalicənin öz-özünə ləngiməsi halı idi; o, məhz öz — qismən — uğuru üzündən iflas təhlükəsi altında idi. Bu vəziyyətdə mən müddət təyini kimi qəhrəmanlıq tədbirinə əl atdım. Mən xəstəyə iş mövsümünün əvvəlində, ona verilən vaxt ərzində nə edirsə etsin, növbəti ilin müalicənin son ili olacağını bildirdim. O, əvvəlcə mənə inanmadı, lakin mənim niyyətimin dəyişməz ciddiliyinə əmin olduqdan sonra, onda arzulanan dəyişiklik baş verdi. Onun müqavimətləri azaldı və bu son aylarda o, erkən nevrozunu anlamaq və mövcud nevrozunu dəf etmək üçün lazım görülən bütün xatirələri təkrar yaşaya və bütün əlaqələri aşkar edə bildi. O, 1914-cü ilin yay ortasında, hamımız kimi yaxınlaşan hadisələrdən xəbərsiz olaraq, məni tərk etdikdə, mən onu tam və daimi sağalmış hesab edirdim.⁷

Xəstəlik tarixinə əlavədə (1923) mən artıq bunun doğru olmadığını bildirmişdim. Müharibənin sonunda əlində heç nə olmayan qaçqın kimi Vyanaya qayıtdıqda, həll olunmamış bir transfer hissəsini tamamlamaqda ona kömək etməli oldum; bu bir neçə ay ərzində uğurla nəticələndi və mən əlavəni, müharibənin vətənini, var-dövlətini və bütün ailə əlaqələrini əlindən almış xəstənin o vaxtdan bəri normal hiss etdiyini və qüsursuz davrandığını bildirərək bağlaya bildim. O vaxtdan bəri keçən bir yarım onillik bu hökmü yalanlamasa da, ona bəzi məhdudiyyətlər gətirməyi zəruri etdi. Xəstə Vyanada qaldı və təvazökar olsa da, sosial mövqeyində özünü doğrultdu. Lakin bu müddət ərzində onun rifahı bir neçə dəfə, yalnız həyat nevrozunun qalıqları kimi qəbul edilə bilən xəstəlik halları ilə pozuldu. Tələbələrimdən biri, xanım Dr. Ruth Mack Brunswickin bacarığı bu halları hər dəfə qısa müalicədən sonra aradan qaldırdı; mən ümid edirəm ki, o, tezliklə bu təcrübələr haqqında özü məlumat verəcək. Bu nöbetlərin bəzilərində hələ də transferin qalıqlarından söhbət gedirdi; onlar bütün keçiciliyinə baxmayaraq, açıq şəkildə paranoid xarakter daşıyırdılar. Digərlərində isə patogen material, mənim analizimdə üzə çıxmayan uşaqlıq tarixinin fraqmentlərindən ibarət idi və indi — müqayisədən qaçmaq mümkün deyil — əməliyyatdan sonrakı tikiş sapları və ya nekrotik sümük parçaları kimi sonradan kənara atıldı. Mən bu xəstənin sağalma tarixini, xəstəlik tarixindən çox da az maraqlı tapmadım.

Mən sonradan bu müddət təyinini digər hallarda da tətbiq etdim və digər analitiklərin təcrübələrini də nəzərə aldım. Bu şantaj xarakterli tədbirin dəyəri haqqında hökm şübhəli ola bilməz. O, təsirli olur, əgər onun üçün düzgün vaxt seçilsə. Lakin o, vəzifənin tam yerinə yetirilməsinə zəmanət verə bilməz. Əksinə, təhdidin məcburiyyəti altında materialın bir hissəsi əlçatan olarkən, digər hissənin saxlanıldığını və beləliklə, sanki basdırıldığını, terapevtik səylər üçün itdiyini qəti şəkildə söyləmək olar. Bir dəfə təyin edildikdən sonra müddəti uzatmaq olmaz; əks halda, o, gələcək nəticələr üçün hər hansı inamı itirər. Müalicənin başqa bir analitik tərəfindən davam etdirilməsi növbəti çıxış yolu olardı; lakin məlumdur ki, belə bir dəyişiklik vaxt itkisi və sərf edilmiş işin məhsulundan imtina deməkdir. Həmçinin, bu zorakı texniki vasitənin tətbiqi üçün düzgün vaxtın nə vaxt çatdığını ümumi şəkildə dəqiq göstərmək mümkün deyil; bu, analitikin taktına buraxılır. Səhv addımın düzəldilməsi mümkün deyil. Şir yalnız bir dəfə tullanar məsəli haqlı olmalıdır.

II

Analizin yavaş axarını necə sürətləndirmək olar sualı ətrafında texniki problemin müzakirəsi bizi daha dərin maraq doğuran başqa bir suala yönləndirir, yəni analizin təbii bir sonu olub-olmadığına, ümumiyyətlə analizi belə bir sona çatdırmağın mümkün olub-olmadığına. Analitiklər arasında dil istifadəsi belə bir fərziyyəni dəstəkləyir kimi görünür, çünki tez-tez qüsurlu olduğu bilinən bir insan haqqında təəssüflə və ya üzrxahlıqla belə deyildiyini eşidirik: Onun analizi tamamlanmadı, və ya: O, sonadək analiz olunmadı. Əvvəlcə, çoxmənalı 'analizin sonu' ifadəsi ilə nə nəzərdə tutulduğunu aydınlaşdırmaq lazımdır. Praktik olaraq bunu söyləmək asandır. Analiz, analitik və xəstə analitik iş saatında bir daha görüşmədikdə bitmiş sayılır. Onlar, təxminən iki şərt yerinə yetirildikdə belə edəcəklər: birincisi, xəstənin artıq öz simptomlarından əziyyət çəkməməsi və təşvişlərini, eləcə də ləngimələrini dəf etmiş olması; ikincisi isə analitikin, xəstədə o qədər sıxışdırılmış məzmunun şüura çıxarıldığını, o qədər anlaşılmaz məsələnin aydınlaşdırıldığını və o qədər daxili müqavimətin dəf olunduğunu, nəticədə müvafiq patoloji proseslərin təkrarlanmasından qorxmağa ehtiyac qalmadığını qəbul etməsidir. Əgər xarici çətinliklər səbəbindən bu məqsədə çatmaq mümkün olmursa, başa çatmamış analizdən çox, natamam analizdən danışmaq daha düzgün olar. Analizin sonunun digər mənası daha iddialıdır. Bu məna çərçivəsində soruşulur ki, xəstəyə təsir o qədər güclü aparılıbmı ki, analizin davam etdirilməsi heç bir əlavə dəyişiklik vəd edə bilməz. Sanki analiz vasitəsilə, bütün baş vermiş sıxışdırmaların həll edilməsi və yaddaş boşluqlarının doldurulması mümkün olsaydı, özünü sabit saxlamaq qabiliyyətinə etibar edilə biləcək mütləq psixi normallıq səviyyəsinə çatmaq olarmış kimi. Əvvəlcə təcrübəyə müraciət edilməlidir ki, belə hallar baş verirmi, sonra isə nəzəriyyəyə müraciət edilməlidir ki, bu ümumiyyətlə mümkündürmü.

Hər analitik belə xoş nəticəli bir neçə halı müalicə etmişdir. Mövcud nevrotik pozğunluğu aradan qaldırmaq mümkün olmuşdur, o geri qayıtmamış və heç bir başqa pozğunluqla əvəz olunmamışdır. Bu uğurların şərtləri haqqında da anlayışdan məhrum deyilik. Xəstələrin Məni nəzərəçarpacaq dərəcədə dəyişməmişdi və pozğunluğun etiologiyası əsasən travmatik idi. Bütün nevrotik pozğunluqların etiologiyası qarışıqdır; ya Mən tərəfindən nəzarətə tabe olmayan, yəni həddindən artıq güclü həvəslərdən, ya da yetkinləşməmiş Mənin üstələyə bilmədiyi erkən, yəni vaxtından əvvəl baş vermiş travmaların təsirindən söhbət gedir. Adətən hər iki amilin, yəni konstitusional və təsadüfi amillərin qarşılıqlı təsirindən söhbət gedir. Birinci amil nə qədər güclü olarsa, travma bir o qədər tez fiksasiyaya və inkişaf pozğunluğuna səbəb olar; travma nə qədər güclü olarsa, normal həvəs şəraitində belə zərərini bir o qədər qəti şəkildə göstərər. Şübhəsiz ki, travmatik etiologiya analiz üçün çox daha əlverişli imkanlar yaradır. Yalnız əsasən travmatik hallarda analiz, Mənin güclənməsi sayəsində erkən dövrdə verilmiş qeyri-kafi qərarı düzgün həll ilə əvəz etmək kimi bacardığı işi mükəmməl şəkildə yerinə yetirər. Yalnız belə bir halda qəti şəkildə bitmiş analizdən danışmaq olar. Burada analiz öz borcunu yerinə yetirib və davam etdirilməsinə ehtiyac yoxdur. Əgər belə bərpa olunmuş xəstə bir daha analizə ehtiyac duyacaq heç bir pozğunluq yaratmasa, əlbəttə bu immunitetin nə qədərini, ona həddindən artıq ağır yük sınaqlarını əsirgəmiş taleyin lütfünə borclu olduğunu bilmirik.

Konstitusional həvəs gücü və müdafiə mübarizəsində qazanılmış, Mənin təhrif olunması və məhdudlaşdırılması istiqamətindəki əlverişsiz dəyişikliklər, analizin təsirinə mənfi təsir edən və onun müddətini sonsuzluğa qədər uzada bilən amillərdir. Birincini, yəni həvəs gücünü ikincinin, yəni Məndəki dəyişikliyin formalaşmasına da cavabdeh tutmaq istəyirik, lakin görünür ki, bu dəyişikliklərin də öz etiologiyası var və əslində bu məsələlərin hələ kifayət qədər məlum olmadığını etiraf etməliyik. Onlar yalnız indi analitik tədqiqatın predmeti olmağa başlayırlar. Analitiklərin marağının bu sahədə ümumiyyətlə düzgün istiqamətləndirilmədiyi mənə belə görünür. Mənim kifayət qədər aydın hesab etdiyim analiz vasitəsilə sağalmanın necə baş verdiyini araşdırmaq əvəzinə, sual belə qoyulmalıdır: analitik sağalmanın qarşısında hansı maneələr durur?

Burada davam edərək, aşağıdakı nümunələrin göstərməli olduğu kimi, birbaşa analitik praktikadan irəli gələn iki problemi nəzərdən keçirmək istəyirəm. Analizi böyük uğurla özü tətbiq etmiş bir kişi, kişilərə (rəqibləri olan kişilərə) və sevdiyi qadına olan münasibətinin nevrotik maneələrdən tamamilə azad olmadığı qənaətinə gəlir və buna görə də özünü, özündən üstün hesab etdiyi bir başqasının analitik obyektinə çevirir. Şəxsiyyətinə bu tənqidi işıq salması ona tam uğur gətirir. Sevdiyi qadınla evlənir və sözdə rəqiblərinin dostu və müəlliminə çevrilir. Keçmiş analitik ilə münasibətin də pozulmamış qaldığı bir çox il keçir. Lakin sonra, aşkar edilə bilən xarici səbəb olmadan bir pozğunluq baş verir. Analiz olunan analitikə qarşı müxalifətə keçir, onu tam bir analiz verməyi yerinə yetirmədiyinə görə ittiham edir. O, transfer münasibətinin heç vaxt yalnız müsbət ola bilməyəcəyini bilməli və nəzərə almalı idi; mənfi transferin imkanları ilə maraqlanmalı idi. Analitik, analiz dövründə mənfi transferdən əsər-əlamət olmadığını bildirərək özünü müdafiə edir. Amma hətta belə bir əlamətin ən zəif nişanlarını nəzərdən qaçırdığını fərz etsək belə (analizin bu erkən dövründə üfüqün darlığı nəzərə alınmaqla bu istisna deyil), həmin mövzunu və ya deyildiyi kimi, bir “kompleksi” sadəcə işarə etməklə aktivləşdirmə gücünün olub-olmaması şübhəli qalır, o, xəstənin özündə hələ aktual olmadığı müddətcə. Bunun üçün xəstəyə qarşı həqiqi mənada qeyri-dostcasına bir hərəkət mütləq lazım olardı. Həmçinin, analitik və analiz olunan arasında analiz zamanı və analizdən sonra olan hər yaxşı münasibət transfer kimi qiymətləndirilməməlidir. Həqiqi əsaslarla qurulmuş və yaşamaq qabiliyyəti nümayiş etdirən dostluq münasibətləri də var. Eyni problemin ortaya çıxdığı ikinci nümunəni dərhal əlavə edirəm. Yaşlıca bir qız pubertatdan bəri şiddətli ayaq ağrıları səbəbindən yeriyə bilməməsi nəticəsində həyatdan kənarlaşdırılıb; vəziyyət açıq şəkildə histeriya xarakterlidir, bir çox müalicələrə tab gətirib; doqquz aylıq analitik müalicə onu aradan qaldırır və qabiliyyətli və dəyərli bir şəxsə həyatda iştirak etmək hüququnu geri qaytarır. Sağalmadan sonrakı illər heç nə yaxşı gətirmir: ailədə fəlakətlər, var-dövlət itkisi, yaşlandıqca sevgi xoşbəxtliyi və evlilik ümidlərinin tamamilə yox olması. Amma keçmiş xəstə bütün bunlara qətiyyətlə tab gətirir və çətin zamanlarda yaxınları üçün bir dayaq kimi çıxış edir. Artıq xatırlamıram, müalicənin bitməsindən sonra 12 və ya 14 il keçmişdi ki, çoxlu qanama ginekoloji müayinəni zəruri etdi. Rahimin tam çıxarılmasını əsaslandıran bir miyoma aşkar edildi. Bu əməliyyatdan sonra qız yenidən xəstələndi. O, cərraha aşiq oldu, daxili orqanlarında baş verən dəhşətli dəyişikliklər haqqında mazoxist fantaziyalara qərq olub, sevgi romanını bunlarla ört-basdır etdi, yeni bir analitik cəhdə qarşı əlçatmaz olduğunu göstərdi və ömrünün sonuna qədər heç vaxt normal vəziyyətə qayıtmadı. Uğurlu müalicə o qədər uzaq keçmişdədir ki, ondan böyük tələblər gözləmək olmaz; bu, mənim analitik fəaliyyətimin ilk illərinə təsadüf edir. Hələ də mümkündür ki, ikinci xəstəlik uğurla dəf edilmiş birinci xəstəliklə eyni kökdən qaynaqlansın, o, analizdə yalnız natamam bir həll tapmış olan eyni sıxışdırılmış təhriklərin dəyişdirilmiş ifadəsi olsun. Ancaq mən yenə də inanmaq istəyirəm ki, yeni "travma" olmadan nevroz yenidən baş qaldırmazdı.

Böyük sayda bənzər hallardan qəsdən seçilmiş bu iki hal, mövzularımız haqqında müzakirəni qızışdırmaq üçün kifayət edəcək. Şübhəçilər, optimistlər və ambisiyalılar onları tamamilə fərqli şəkildə qiymətləndirəcəklər. Birincilər deyəcəklər ki, artıq sübut olunub ki, uğurlu analitik müalicə belə, hazırda sağalmış şəxsləri gələcəkdə başqa bir nevrozla, hətta eyni həvəs kökündən qaynaqlanan, yəni əslində köhnə əziyyətin təkrarlanması olan bir nevrozla xəstələnməkdən qoruya bilmir. Digərləri isə bu sübutu təqdim edilmiş hesab etməyəcəklər. Onlar etiraz edəcəklər ki, hər iki təcrübə analizin erkən dövrlərindən, 20 və 30 il əvvəldən qaynaqlanır. O vaxtdan bəri bizim qavrayışlarımız dərinləşib və genişlənib, texnikamız yeni nailiyyətlərə uyğun olaraq dəyişib. Bu gün tələb etmək və gözləmək olar ki, analitik sağalma davamlı olduğunu sübut etsin, və ya ən azı, yenidən xəstələnmə köhnə həvəs pozğunluğunun yeni ifadə formalarında canlanması kimi özünü göstərməsin. Təcrübə bizi terapiyamıza olan tələbləri bu qədər hiss olunan dərəcədə məhdudlaşdırmağa məcbur etmir. Mən əlbəttə ki, bu iki müşahidəni ona görə seçmişəm ki, onlar çox uzaq keçmişə aiddir. Müalicənin uğuru nə qədər təzədirsə, o qədər də başa düşülən şəkildə bizim mülahizələrimiz üçün yararsız olur, çünki sağalmanın gələcək taleyini öncədən görmək üçün heç bir vasitəmiz yoxdur. Optimistlərin gözləntiləri açıq şəkildə bir çox şeyi nəzərdə tutur ki, bunlar o qədər də öz-özünə aydın deyil: birincisi, ümumiyyətlə, bir həvəs münaqişəsini (daha yaxşı desək, Mənin bir həvəslə münaqişəsini) bütün zamanlar üçün qəti şəkildə həll etmək mümkündür; ikincisi, insanı bir həvəs münaqişəsi ilə müalicə edərkən, digər bütün belə münaqişə imkanlarına qarşı, demək olar ki, "peyvənd etmək" mümkündür; üçüncüsü, hazırda heç bir əlamətlə özünü büruzə verməyən belə patogen bir münaqişəni profilaktik müalicə məqsədilə oyatmaq gücünə malik olmaq və bununla ağıllı hərəkət etmək mümkündür. Mən bu sualları, hazırda onlara cavab vermək istəmədən ortaya atıram. Bəlkə də hazırda onlara etibarlı bir cavab vermək bizə ümumiyyətlə mümkün deyil.

Nəzəri mülahizələr bizə, yəqin ki, onların qiymətləndirilməsinə bir şeylər əlavə etməyə imkan verəcək. Ancaq bizə artıq aydın olan bir şey var: analitik müalicəyə irəli sürülən yüksək tələblərin yerinə yetirilməsinə gedən yol, onun müddətinin qısaldılmasından və ya qısaldılması vasitəsilə keçmir.

III

Bir neçə onilliyi əhatə edən analitik təcrübə və fəaliyyət tərzimdəki dəyişiklik, irəli sürülmüş suallara cavab verməyə cəhd etməyə məni ruhlandırır. Keçmişdə mən daha çox sayda xəstə ilə işləyirdim ki, onlar, başa düşülən şəkildə, sürətli həll istəyirdilər; son illərdə tədris analizləri üstünlük təşkil etdi və nisbətən az sayda ağır xəstə, qısa və ya uzun fasilələrlə dayandırılsa da, davamlı müalicə üçün məndə qaldı. Bu sonuncular üçün terapevtik məqsəd başqa bir şeyə çevrilmişdi. Müalicənin qısaltılması artıq nəzərdə tutulmurdu; məqsəd xəstəlik imkanlarının dərindən tükədilməsini və şəxsiyyətdə dərin dəyişiklik yaradılmasını təmin etmək idi.

Analitik terapiyanın şansları üçün həlledici kimi qəbul etdiyimiz üç amildən: travmaların təsiri — konstitusional həvəs gücü — Məndəki dəyişiklik, burada biz yalnız ortadakı, yəni həvəs gücü ilə maraqlanırıq. Növbəti mülahizə bizə "konstitusional" (və ya doğuşdan) sözü ilə məhdudlaşdırmanın vacib olub-olmadığını şübhə altına almağa imkan verir. Başlanğıcdan konstitusional amil nə qədər həlledici olsa da, həyatın sonrakı mərhələlərində baş verən bir həvəs artımının eyni təsirləri göstərməsi mümkündür. Bu halda düstur belə dəyişdirilməlidir: konstitusional deyil, cari həvəs gücü. Suallarımızdan birincisi belə idi: analitik terapiya vasitəsilə həvəsin Mən ilə konfliktini və ya Mənə yönələn patogen həvəs tələbini daimi və qəti şəkildə həll etmək mümkündürmü? Bu, səhv başa düşülməsinin qarşısını almaq üçün, "həvəs tələbinin daimi həlli" ifadəsi ilə nə nəzərdə tutulduğunu daha ətraflı izah etmək lazımsız deyil. Əlbəttə, onun yox olmasına, heç vaxt özündən xəbər verməməsinə səbəb olmaq nəzərdə tutulmur. Bu ümumiyyətlə mümkünsüzdür və arzuolunan da deyil. Xeyr, əksinə, təxminən "həvəsin ələ alınması" adlandırıla biləcək başqa bir şey nəzərdə tutulur: yəni həvəsin Mənin ahənginə tamamilə daxil olması, Məndəki digər istəklərin təsirlərinə tamamilə açıq olması və doyum əldə etmək üçün öz yollarını artıq təkbaşına seçməməsi. Bu prosesin hansı yollarla və hansı vasitələrlə baş verdiyi soruşularsa, cavab vermək asan deyil. İnsan özünə belə deməlidir: "Deməli, cadugər də işə qarışmalıdır". Yəni metapsixologiya cadugəri. Metapsixoloji spekulyasiya və nəzəriyyəsiz — demək olar ki, fantaziya deyəydim — burada bir addım belə irəliləmək mümkün deyil. Təəssüf ki, cadugərin məlumatları bu dəfə də nə çox aydın, nə də çox ətraflıdır. Bizim yalnız bir istinad nöqtəmiz var — həqiqətən əvəzsiz olan — ilkin və ikincil proseslər arasındakı ziddiyyət və mən də burada ona istinad etmək istəyirəm.

İndi birinci sualımıza qayıtsaq, yeni baxış bucağımızın bizə müəyyən bir qərarı diktə etdiyini görürük. Sual belə idi: həvəs konfliktini daimi və qəti şəkildə həll etmək, yəni həvəs tələbini bu şəkildə "ələ almaq" mümkündürmü? Bu sual qoyuluşunda həvəs gücü ümumiyyətlə qeyd edilmir, lakin nəticə məhz ondan asılıdır. Tutaq ki, nevrozlu xəstədə analiz, sağlam insanın bu kömək olmadan bacardığından başqa bir şey etmir. Lakin gündəlik təcrübə göstərir ki, sağlam insanda hər bir həvəs konfliktinin qərarı yalnız müəyyən bir həvəs gücü üçün, daha doğrusu, həvəs gücü ilə Mən gücü arasındakı müəyyən bir nisbət daxilində qüvvədədir. Mənin gücü azalarsa, xəstəlik, tükənmək və s. səbəbindən, o vaxta qədər uğurla ələ alınmış bütün həvəslər tələblərini yenidən irəli sürə və qeyri-adi yollarla əvəzedici doyumlar axtara bilərlər. Bu iddianın təkzibedilməz sübutunu artıq gecə yuxusu verir; yuxu Mənin yuxu vəziyyətinə həvəs tələblərinin oyandığına cavab verərək reaksiya göstərir.⁸

Digər tərəfdən gələn material da eyni dərəcədə şübhəsizdir. Fərdi inkişaf dövründə bəzi həvəslərin əhəmiyyətli dərəcədə güclənməsi iki dəfə baş verir: pubertat dövründə və qadınlarda menopauza zamanı. Əvvəllər nevrotik olmayan şəxslərin bu dövrlərdə nevrotik olması bizi heç də təəccübləndirmir. Onlara həvəslərin daha zəif olduğu zaman uğurla ələ alınması, həvəslər gücləndikdə artıq mümkün olmur. Sıxışdırmalar suların hücumuna qarşı bəndlər kimi davranır. Bu iki fizioloji həvəs güclənməsinin etdiyi eyni şey, hər hansı digər həyat dövründə təsadüfi təsirlər vasitəsilə nizamsız şəkildə yaradıla bilər. Yeni travmalar, məcburi məhrumiyyətlər və həvəslərin bir-birinə yan təsirləri nəticəsində həvəs artımları baş verir. Nəticə hər dəfə eyni olur və xəstəliyin yaranmasında kəmiyyət amilinin qarşısıalınmaz gücünü təsdiqləyir.

Burada, dedikləri artıq məlum və öz-özlüyündə aydın olduğuna görə, bu ağır müzakirələrdən utandığım hissi yaranır. Həqiqətən, biz həmişə bunu bildiyimiz kimi davranmışıq; yalnız bizim nəzəri təsəvvürlərimizdə dinamik və topik baxımdan olduğu qədər, iqtisadi baxımdan da nəzərə almaqda əksər hallarda səhlənkarlıq etmişik. Beləliklə, mənim üzrüm budur ki, mən bu qüsura diqqət çəkirəm.⁹

Ancaq sualımıza cavab verməyə qərar verməzdən əvvəl, gücü ondan ibarət olan bir etirazı dinləməliyik ki, biz yəqin ki, ona əvvəlcədən tərəfdarıq. O deyir ki, bizim arqumentlərimizin hamısı Mən və həvəs arasındakı spontan proseslərdən irəli gəlir və analitik terapiyanın, əlverişli, normal şəraitdə öz-özünə baş verən şeylərdən başqa heç nə edə bilməyəcəyini fərz edir. Amma həqiqətən belədir? Bizim nəzəriyyə tam olaraq, Məndə heç vaxt spontan mövcud olmayan və yenidən yaradılması analiz olunmuş və analiz olunmamış insan arasındakı əsas fərqi təşkil edən vəziyyəti yaratmaq iddiasını qaldırmırmı? Bu iddianın nəyə əsaslandığını nəzərdə saxlayaq. Bütün sıxışdırmalar erkən uşaqlıqda baş verir; bunlar yetkinləşməmiş, zəif Mənin ilkin müdafiə tədbirləridir. Sonrakı illərdə yeni sıxışdırmalar həyata keçirilmir, lakin köhnələr qalır və onların xidmətləri həvəslərə nəzarət üçün Mən tərəfindən bundan sonra da istifadə olunur. Yeni konfliktlər, ifadəmizlə desək, 'sonradan sıxışdırma' ilə həll olunur. Bu uşaqlıq sıxışdırmaları üçün, onların nisbi qüvvə nisbətindən tamamilə asılı olduğunu və həvəs gücünün artımına davam gətirə bilməyəcəyini ümumi olaraq iddia etdiyimiz şey keçərli ola bilər. Ancaq analiz, yetkinləşmiş və güclənmiş Mənin bu köhnə sıxışdırmaların reviziyasını aparmasına imkan verir; bəziləri sökülür, digərləri qəbul edilir, lakin daha möhkəm materialdan yenidən qurulur. Bu yeni bəndlər əvvəlkilərdən tamamilə fərqli davamlılığa malikdir; onlara həvəs artımının daşqınlarına asanlıqla təslim olmayacaqlarına etibar etmək olar. Kəmiyyət amilinin üstünlüyünə son qoyan ilkin sıxışdırma prosesinin sonradan düzəldilməsi, beləliklə, analitik terapiyanın əsl nailiyyəti olardı.

Bizim nəzəriyyəmiz budur, ondan inkaredilməz məcburiyyət olmadan imtina edə bilmərik. Və təcrübə buna nə deyir? Bəlkə də qəti bir qərar vermək üçün hələ kifayət qədər əhatəli deyil. Çox vaxt gözləntilərimizi doğrulayır, lakin hər dəfə yox. Analiz olunmamış şəxs ilə analiz olunduqdan sonrakı davranış arasındakı fərqi, bizim hədəflədiyimiz, gözlədiyimiz və iddia etdiyimiz qədər köklü olmadığı ortaya çıxarsa, təəccüblənməməli olduğumuz hissi yaranır. Beləliklə, analizin bəzən həvəs güclənməsinin təsirini aradan qaldırmağı bacarması, lakin bunu mütəmadi olaraq etməməsi gözlənilərdi. Və ya onun təsiri, ləngimələrin müqavimət qabiliyyətini artırmaq ilə məhdudlaşır, belə ki, analizdən sonra onlar analizdən əvvəl və ya analizsiz olduqlarından qat-qat daha güclü tələblərə tab gətirə bilərdilər. Burada həqiqətən qərar verməyə cəsarət etmirəm, hazırda bunun mümkün olub-olmadığını da bilmirəm.

Lakin analizin təsirindəki bu qeyri-sabitliyi başa düşməyə digər tərəfdən də yaxınlaşmaq olar. Bilirik ki, yaşadığımız mühiti intellektual baxımdan idarə etməyə ilk addım, xaosu nizama salan ümumilikləri, qaydaları və qanunları kəşf etməkdir. Bu işlə fenomenlər dünyasını sadələşdiririk, lakin xüsusilə inkişaf və çevrilmə prosesləri söhbət gedəndə, onları təhrif etməmək mümkün deyil. Bizim üçün keyfiyyət dəyişikliyini qavramaq vacibdir və bu zaman adətən, heç olmasa ilkin mərhələdə, kəmiyyət amilini nəzərə almırıq. Reallıqda keçidlər və aralıq mərhələlər, kəskin ayrılmış əks vəziyyətlərdən qat-qat çoxdur. İnkişaf və çevrilmələrdə diqqətimiz yalnız nəticəyə yönəlir; bu cür proseslərin adətən az-çox qeyri-kamil baş verdiyini, yəni əslində "qismən dəyişikliklər" olduğunu görməzdən gəlirik. Köhnə Avstriyanın dərin fikirli satiriki J. Nestroy bir dəfə belə demişdir: "Hər bir irəliləyiş, ilkin görünüşündəki ölçünün yalnız yarısı qədər böyükdür."

Bu zəhərli ifadəyə olduqca ümumi bir etibarlılıq verməyə meyl etmək olar. Demək olar ki, həmişə qalıq təzahürlər, qismən geridə qalma mövcuddur. Əgər cömərt himayədar bizi nadir hallarda görülən xəsislik hərəkəti ilə təəccübləndirirsə, və ya əksinə, çox yaxşı olan biri anidən düşmənçilik hərəkəti edirsə, bu "qalıq təzahürlər" genetik tədqiqat üçün əvəzsizdir. Onlar bizə göstərirlər ki, həmin təqdirəlayiq və dəyərli xüsusiyyətlər kompensasiya və superkompensasiyaya əsaslanır və gözlənilən kimi, tamamilə və tam həcmdə uğurlu olmamışdır. Əgər libido inkişafının ilk təsviri belə idisə: ilkin oral mərhələ sadistik-anal mərhələyə, o da fallik-genital mərhələyə yer verir, sonrakı tədqiqatlar buna etiraz etməyib, əksinə, düzəliş olaraq əlavə edib ki, bu əvəzlənmələr ani deyil, tədricən baş verir, belə ki, hər hansı bir anda köhnə quruluşun hissələri yeni quruluşla yanaşı mövcud qalır və hətta normal inkişafda belə çevrilmə heç vaxt tamamlanmır, nəticədə son formalaşmada köhnə libido fiksasiyalarının qalıqları saxlana bilər. Tamamilə başqa sahələrdə də eyni şeyi görürük. İnsanlığın iddia olunan şəkildə aradan qaldırılmış səhv və batil inanclarından heç biri yoxdur ki, bu gün aramızda, mədəni xalqların daha dərin təbəqələrində və ya hətta mədəni cəmiyyətin ən yüksək təbəqələrində qalıqları yaşamasın. Bir dəfə həyata gələn şey, özünü inatla müdafiə etməyi bilir. Bəzən qədim zamanların əjdahalarının həqiqətən nəsli kəsilib-kəsilmədiyindən şübhələnmək olar.

İndi isə bizim işimizə tətbiq edək, yəni analitik terapiyamızdakı qeyri-sabitliyin necə izah olunduğu sualına cavab olaraq, qeyri-möhkəm sıxışdırmaları etibarlı, Mənə uyğun öhdəsindən gəlmələrlə əvəz etmək niyyətimizi həmişə tam həcmdə, yəni kifayət qədər dərinlikdə həyata keçirə bilmədiyimiz söylənilə bilər. Çevrilmə uğurlu olur, lakin çox vaxt yalnız qismən; köhnə mexanizmlərin bəzi hissələri analitik işdən toxunulmaz qalır. Bunun həqiqətən belə olduğunu sübut etmək çətindir; bizim onu qiymətləndirmək üçün başqa yolumuz yoxdur, yalnız izah etməli olduğumuz uğur istisna olmaqla. Lakin analitik iş zamanı əldə edilən təəssüratlar fərzimizə zidd deyil, əksinə onu təsdiq edirmiş kimi görünür. Yalnız öz dərkimizin aydınlığını analiz olunan şəxsdə yaratdığımız inamın ölçüsü kimi qəbul etmək olmaz. Onun 'dərinliyi' çatışmır, deyə bilərik; söhbət həmişə göz ardı edilən kəmiyyət amilindən gedir. Əgər həll budursa, onda demək olar ki, analiz, nevrozları həvəs nəzarətinin təmin edilməsi ilə sağaltmaq iddiası ilə nəzəriyyədə həmişə haqlı, praktikada isə həmişə haqlı deyil. Və bunun səbəbi, həvəs nəzarətinin əsaslarını kifayət qədər ölçüdə təmin etməyin ona həmişə uğurlu olmamasıdır. Bu qismən uğursuzluğun səbəbini tapmaq asandır. Həvəs gücünün kəmiyyət amili vaxtilə Mənin müdafiə cəhdinə qarşı çıxmışdı; buna görə də biz analitik işi köməyə çağırdıq və indi eyni amil bu yeni səylərin effektivliyinə sərhəd qoyur. Həddindən artıq böyük həvəs gücündə, yetkinləşmiş və analiz tərəfindən dəstəklənən Mən, əvvəllər köməksiz Mən kimi, vəzifəni yerinə yetirə bilmir; həvəs nəzarəti yaxşılaşır, lakin müdafiə mexanizminin dönüşümü yalnız qismən olduğu üçün qüsurlu qalır. Bunda təəccüblü heç nə yoxdur, çünki analiz sonsuz deyil, məhdud güc vasitələri ilə işləyir və son nəticə həmişə bir-biri ilə mübarizə aparan instansiyaların nisbi qüvvə nisbətindən asılıdır.

Analitik müalicənin müddətini qısaltmaq şübhəsiz ki, arzuolunandır, lakin terapevtik niyyətimizi həyata keçirmək yolu yalnız Mənə çatdırmaq istədiyimiz analitik kömək qüvvəsinin gücləndirilməsindən keçir. Hipnotik təsir məqsədlərimiz üçün əla vasitə kimi görünürdü; niyə bundan imtina etməli olduğumuz məlumdur. Hipnoza alternativ hələ tapılmamışdır, lakin bu nöqteyi-nəzərdən Ferentsi kimi analiz ustadının son həyat illərini həsr etdiyi, təəssüf ki, nəticəsiz qalan terapevtik səyləri başa düşmək olar.

IV

Həvəs konfliktinin müalicəsi zamanı xəstənin gələcək həvəs konfliktlərindən qorunub-qorunmayacağı və hazırda açıq olmayan bir həvəs konfliktinin qarşısını almaq məqsədilə oyadılmasının mümkün və məqsədəuyğun olub-olmaması ilə bağlı iki ardıcıl sual birgə müzakirə edilməlidir, çünki aydındır ki, birinci vəzifə yalnız ikinci addımı atmaqla, yəni gələcəkdə mümkün olan konflikti təsirə məruz qalan aktual konfliktə çevirməklə həll edilə bilər. Bu yeni sual qoyuluşu əsasən əvvəlkilərin davamıdır. Əvvəllər eyni konfliktin təkrarlanmasının qarşısını almaqdan söhbət gedirdisə, indi onun başqa bir konfliktlə mümkün əvəzlənməsindən söhbət gedir. Orada nəzərdə tutulan çox iddialı səslənir, lakin insan yalnız analitik terapiyanın imkanlarına hansı sərhədlərin qoyulduğunu aydınlaşdırmaq istəyir. Terapevtik iddialılıq bu cür vəzifələr qoymaq üçün nə qədər cazibədar olsa da, təcrübə yalnız qəti rədd cavabı verir. Əgər həvəs konflikti aktual deyilsə, özünü büruzə vermirsə, onu analizlə də təsirə məruz qoymaq mümkün deyil. Yatan itləri oyatmamaq haqqında xəbərdarlıq, ki, psixi yeraltı aləmin tədqiqi ilə bağlı səylərimizə tez-tez irad kimi tutulur, ruhi həyatın şərtləri üçün xüsusilə uyğun deyil. Çünki, əgər həvəslər narahatlıq yaradırsa, bu, itlərin yatmadığının sübutudur, əgər onlar həqiqətən yatmış kimi görünürlərsə, onları oyatmaq bizim ixtiyarımızda deyil. Bu sonuncu iddia tamamilə doğru görünmür, daha dərin müzakirə tələb edir. Hazırda gizli olan həvəs konfliktini aktual etmək üçün hansı vasitələrə malik olduğumuzu nəzərdən keçirək. Aydındır ki, yalnız iki şey edə bilərik: ya onun aktual olduğu vəziyyətlər yaratmaq, ya da analizdə ondan danışmaqla, onun mümkünlüyünə işarə etməklə kifayətlənmək. Birinci məqsədə iki yolla nail olmaq olar; birincisi, reallıqda, ikincisi, transferdə, hər iki halda xəstəni məhrumiyyət və libidonun durğunluğu nəticəsində real əzab dərəcəsinə məruz qoyaraq. İndi belə bir texnikadan biz analizin adi təcrübəsində artıq istifadə edirik. Analizin “məhrumiyyətdə” aparılmalı olması qaydasının başqa mənası nə ola bilər? Amma bu, artıq aktual olan konfliktin müalicəsində bir texnikadır. Biz bu konflikti kəskinləşdirməyə, ən kəskin formada inkişaf etdirməyə çalışırıq ki, onun həlli üçün həvəs gücünü artıraq. Analitik təcrübə bizə göstərdi ki, hər bir “daha yaxşı” “yaxşı”nın düşmənidir, sağalmanın hər mərhələsində xəstənin tənbəlliyi ilə mübarizə aparmalıyıq, bu tənbəllik natamam həll ilə kifayətlənməyə hazırdır.

Lakin əgər biz aktual olmayan, yalnız mümkün olan həvəs konfliktlərinin profilaktik müalicəsinə yönəlsək, mövcud və qaçılmaz əzabı tənzimləmək kifayət etməz, yeni əzab yaratmağa qərar vermək lazım gələr və indiyə qədər bu, şübhəsiz ki, haqlı olaraq taleyə buraxılıb. Bütün tərəflər tale ilə rəqabətdə bu qədər qəddar təcrübələri yazıq insan uşaqları üzərində aparmaq cəsarətindən xəbərdar edəcəklər. Və bu təcrübələr necə olacaq? Profilaktika naminə qane edən bir evliliyi məhv etmək və ya analiz olunanın həyat təminatı ilə bağlı olan vəzifəni tərk etdirmək məsuliyyətini götürmək olarmı? Xoşbəxtlikdən, real həyata belə müdaxilələrin haqlılığı haqqında düşünmək vəziyyətinə gəlmirik; ümumiyyətlə, onların tələb etdiyi səlahiyyətə malik deyilik və bu terapevtik təcrübənin obyekti şübhəsiz ki, iştirak etmək istəməzdi. Əgər belə şeylər praktikada demək olar ki, qeyri-mümkündürsə, nəzəriyyənin buna qarşı başqa etirazları da var. Analitik iş ən yaxşı şəkildə, patogen təcrübələr keçmişə aid olduqda gedir belə ki, Mən onlardan məsafə qazana bilmiş olsun. Kəskin böhran vəziyyətlərində analiz demək olar ki, yararsızdır. Mənin bütün marağı o zaman ağrılı reallıq tərəfindən cəlb olunur və analizə qarşı çıxır, analiz isə bu səthin arxasına nüfuz etmək və keçmişin təsirlərini açmaq istəyir. Beləliklə, yeni konflikt yaratmaq analitik işi yalnız uzadacaq və çətinləşdirəcək.

Etiraz ediləcək ki, bunlar tamamilə artıq müzakirələrdir. Heç kim qəsdən yeni əzab vəziyyəti yaradaraq gizli həvəs konfliktinin müalicə imkanını yaratmaq barədə düşünmür. Bu da tərifə layiq profilaktik nailiyyət deyil. Məsələn, məlumdur ki, keçirilmiş skarletina eyni xəstəliyin təkrarlanmasına qarşı immunitet buraxır; buna görə də daxili xəstəliklər həkimi, mümkün ki, skarletinaya tutula biləcək sağlam adamı bu təminat məqsədilə skarletina ilə yoluxdurmaq fikrinə belə gəlmir. Qoruyucu tədbir xəstəliyin özünün yaratdığı eyni təhlükə vəziyyətini yaratmamalı, yalnız çiçək peyvəndi və bir çox oxşar üsullarla əldə edildiyi kimi, çox daha az təhlükəli bir vəziyyət yaratmalıdır. Beləliklə, həvəs xarakterli konfliktlərin analitik profilaktikasında yalnız digər iki metod nəzərə alınır: transferdə yeni konfliktlərin süni yaradılması (real xarakterdən məhrum olan) və analiz olunanın təsəvvüründə belə konfliktlərin oyadılması, yəni onlar haqqında danışaraq və onu bu ehtimallarla tanış edərək.

Bilmirəm ki, bu iki yumşaq üsuldan birincisinin analizdə tamamilə tətbiq edilməz olduğunu iddia etmək olarmı. Xüsusilə buna yönəlmiş araşdırmalar çatışmır. Amma dərhal çətinliklər ortaya çıxır ki, bu da həmin təşəbbüsü çox ümidverici göstərmir. Birincisi, transfer üçün belə vəziyyətlərin seçilməsində olduqca məhdud imkanımız var. Analiz olunanın özü bütün konfliktlərini transferdə yerləşdirə bilməz; həmçinin analitik transfer vəziyyətindən xəstənin bütün mümkün həvəs konfliktlərini oyada bilməz. Onu, məsələn, qısqandıra və ya sevgi məyusluqları yaşada bilər, amma bunun üçün texniki niyyət tələb olunmur. Belə şeylər onsuz da analizlərin əksəriyyətində spontan olaraq baş verir. İkincisi, belə tədbirlərin analiz olunana qarşı qeyri-dostcasına hərəkətləri zəruri etdiyini nəzərdən qaçırmaq olmaz və bu hərəkətlər analitikə qarşı nəvazişli münasibəti, yəni analiz olunanın ortaq analitik işdə iştirakı üçün ən güclü motiv olan müsbət transferi zədələyir. Beləliklə, bu üsullardan heç bir halda çox şey gözləmək olmaz.

Deməli, yalnız ilkin olaraq yəqin ki, yeganə nəzərdə tutulmuş yol qalır. Xəstəyə digər həvəs konfliktlərinin imkanları haqqında danışılır və onun belə şeylərin özündə də baş verə biləcəyinə dair gözləntisi oyadılır. İndi ümid edilir ki, belə məlumat və xəbərdarlıq xəstədə işarə edilən konfliktlərdən birini təvazökar, lakin müalicə üçün kifayət edən dərəcədə aktivləşdirməklə nəticə verəcək. Amma bu dəfə təcrübə qəti cavab verir. Gözlənilən nəticə əldə edilmir. Xəstə mesajı eşidir, amma əks-səda yoxdur. O, belə düşünə bilər: Bu çox maraqlıdır, amma mən bundan heç nə hiss etmirəm. Onun bilikləri artırılıb və içində başqa heç nə dəyişdirilməyib. Vəziyyət təxminən psixoanalitik əsərlərin oxunması halındakı kimidir. Oxucu yalnız özünə toxunulmuş hiss etdiyi, yəni onda hazırda fəaliyyət göstərən konfliktlərə aid olan yerlərdə “həyəcanlanır”. Digər hər şeyə qarşı o soyuq qalır. Məncə, uşaqlara cinsi maarifləndirmə verdikdə analoji təcrübələr əldə etmək olar. 'Zərərli və ya lüzumsuz bir tədbir olduğunu iddia etməkdən çox uzağam, lakin bu liberallıq tədbirinin profilaktik təsirini açıq-aydın çox şişirtmişik. Uşaqlar indi əvvəllər bilmədikləri bir şeyi bilirlər, lakin onlara hədiyyə edilən yeni biliklərlə heç nə etmirlər. Əmin oluruq ki, uşaqlar qüsurlu libido təşkilatları ilə uyğun və ondan asılı olaraq formalaşdırdıqları, deyək ki, təbii cinsəllik nəzəriyyələrini — leyləyin rolunu, cinsi əlaqənin təbiətini, uşaqların necə dünyaya gəldiyini — qurban verməyə belə o qədər də tez hazır olmurlar. Cinsi maarifləndirməni qəbul etdikdən sonra belə, onlar uzun müddət xristianlıq zorla qəbul etdirilmiş və gizlicə köhnə bütlərinə ibadət etməyə davam edən primitivlər kimi davranırlar.

V

Biz analitik müalicənin yorucu dərəcədə uzun müddətini necə qısaltmaq olar sualından yola çıxdıq və hələ də zaman münasibətlərinə maraqla yönəlmiş olaraq, davamlı sağalma əldə etmək və ya profilaktik müalicə ilə gələcək xəstəlikləri uzaq saxlamaq mümkün olub-olmadığını araşdırmağa keçdik. Bu zaman biz terapevtik səylərimizin uğurunda həlledici rol oynayan amillər kimi travmatik etiologiyanın təsirlərini, idarə edilməli olan həvəslərin nisbi gücünü və Mən dəyişikliyi adlandırdığımız bir şeyi tanıdıq. Bu amillərdən yalnız ikincisi üzərində daha ətraflı dayandıq, bu da bizə kəmiyyət amilinin üstün əhəmiyyətini etiraf etmək və hər hansı izah cəhdində metapsixoloji baxış tərzinin haqqını vurğulamaq imkanı verdi.

Üçüncü amil, yəni Mən dəyişikliyi haqqında hələ heç nə deməmişik. Ona üz tutduqda, ilk təəssüratımız odur ki, burada soruşulmalı və cavablandırılmalı çox şey var və bu barədə deməli olduğumuz şey çox qeyri-kafi görünəcək. Bu ilk təəssürat məsələ ilə daha sonra məşğul olduqda da davam edir. Məlumdur ki, analitik vəziyyət ondan ibarətdir ki, biz obyekt şəxsinin Məni ilə birləşirik ki, onun O-nun idarə olunmayan hissələrini tabe edək, yəni onları Mənin sintezinə daxil edək. Belə bir əməkdaşlığın psixotiklərdə müntəzəm olaraq uğursuz olması, hökmümüzə ilk möhkəm bir nöqtə verir. Bizim belə bir müqavilə bağlaya biləcəyimiz Mən normal bir Mən olmalıdır. Amma belə bir normal Mən, ümumiyyətlə normallıq kimi, ideal bir fiksiyadır. Təəssüf ki, qeyri-normal, bizim məqsədlərimiz üçün yararsız olan Mən belə deyil. Hər bir normal insan yalnız orta hesabla normaldır, onun Məni psixotikin Məninə bu və ya digər hissədə, böyük və ya kiçik dərəcədə yaxınlaşır və bir ucdan uzaqlığın və digər uca yaxınlığın miqdarı, bizə bu qədər qeyri-müəyyən xarakterizə olunan Mən dəyişikliyi üçün ilkin bir ölçü verəcək.

Mən dəyişikliyinin bu qədər müxtəlif növləri və dərəcələrinin haradan qaynaqlandığını soruşsaq, qaçınılmaz növbəti alternativ odur ki, onlar ya doğuşdan gəlir, ya da qazanılır. İkinci hal daha asan həll oluna bilər. Əgər qazanılıbsa, əlbəttə ki, həyatın ilk dövrlərindən inkişaf prosesində qazanılıb. Əvvəldən Mən öz vəzifəsini yerinə yetirməyə çalışmalıdır, O ilə xarici dünya arasında həzz prinsipi xidmətində vasitəçilik etməli, O-nu xarici dünyanın təhlükələrindən qorumalıdır. Əgər bu səylər ərzində o, öz O-suna qarşı da müdafiə mövqeyi tutmağı və onun həvəs iddialarını xarici təhlükələr kimi qəbul etməyi öyrənirsə, bu, ən azı qismən ona görədir ki, o, həvəsin ödənilməsinin xarici dünya ilə münaqişələrə gətirib çıxaracağını başa düşür. Mən tərbiyənin təsiri altında mübarizə meydanını xaricdən daxiliyə köçürməyə, daxili təhlükə xarici təhlükəyə çevrilməzdən əvvəl ona qalib gəlməyə öyrəşir və ehtimal ki, bu, çox vaxt düzgün bir hərəkətdir. Bu iki cəbhədə gedən mübarizə zamanı (sonradan üçüncü cəbhə əlavə olunacaq) Mən öz vəzifəsini yerinə yetirmək, ümumi desək, təhlükədən, təşvişdən və xoşagəlməzlikdən yayınmaq üçün müxtəlif üsullardan istifadə edir. Biz bu üsulları "müdafiə mexanizmləri" adlandırırıq. Onlar bizə hələ kifayət qədər tam məlum deyil. Anna Freydin kitabı bizə onların müxtəlifliyi və çoxcəhətli əhəmiyyəti haqqında ilk dəfə nəzər salmağa imkan verdi.

Bu mexanizmlərdən biri, sıxışdırma, nevrotik proseslərin öyrənilməsinin ümumi başlanğıc nöqtəsi oldu. Sıxışdırmanın Mənin niyyətləri üçün əlində olan yeganə üsul olmadığına heç vaxt şübhə yox idi. Bununla belə, o, digər mexanizmlərdən daha kəskin şəkildə ayrılan tamamilə xüsusi bir şeydir. Mən onun digər mexanizmlərlə əlaqəsini bir müqayisə ilə aydınlaşdırmaq istəyirəm, lakin bilirəm ki, bu sahələrdə müqayisələr heç vaxt uzağa getmir. Beləliklə, kitabların tirajla çap edilmədiyi, tək-tək əl ilə yazıldığı dövrə aid bir kitabın mümkün taleyini təsəvvür edin. Belə bir kitab sonrakı dövrlərdə arzuolunmaz hesab edilən məlumatlar ehtiva edir. Təxminən Robert Eyslerin qeyd etdiyi kimi, Flavius Josephusun yazılarında sonrakı xristianlığın etiraz etdiyi İsa Məsih haqqında yerlər olmalı idi. Rəsmi senzura müasir dövrdə bütün tirajın hər bir nüsxəsinin müsadirə edilməsi və məhv edilməsindən başqa heç bir müdafiə mexanizmi tətbiq etməzdi. O vaxt zərərsizləşdirmək üçün müxtəlif üsullar tətbiq edilirdi. Ya etiraz doğuran yerlər qalın xətlərlə silinirdi, nəticədə onlar oxunmaz hala gəlirdi; sonra onları köçürmək də mümkün olmurdu və kitabın növbəti köçürücüsü qüsursuz mətn təqdim edirdi, lakin bəzi yerlərdə boşluqlar var idi və bəlkə də orada mətn başa düşülmürdü. Ya da bununla kifayətlənmirdilər, mətnin şikəst edilməsinə işarəni də aradan qaldırmaq istəyirdilər; beləliklə, mətni təhrif etməyə keçirdilər. Bəzi sözləri buraxır və ya onları başqaları ilə əvəz edirdilər, yeni cümlələr əlavə edirdilər; ən yaxşısı, bütün yeri silib onun əvəzinə tam əksini deyən başqa bir yer əlavə edirdilər. Kitabın növbəti surətçisi sonra şübhə doğurmayan, lakin təhrif edilmiş bir mətn hazırlaya bilərdi; o, artıq müəllifin bildirmək istədiyi məzmunu ehtiva etmirdi və çox güman ki, həqiqətə düzəldilməmişdi.¹⁰,¹¹

Müqayisəni çox sərt aparmasaq, deyə bilərik ki, sıxışdırma digər müdafiə üsullarına nisbətdə, mətn təhrifinə nisbətdə buraxılma kimidir və bu təhrifin müxtəlif formalarında Mən dəyişikliyinin müxtəlifliyinə analogiyalar tapmaq olar. Bu müqayisənin əsas bir nöqtədə qüsurlu olduğu etirazını irəli sürmək olar, çünki mətn təhrifi, Mən inkişafının qarşılığı olmayan təmayüllü senzuranın əsəridir. Amma belə deyil, çünki bu təmayül həzz prinsipi məcburiyyəti tərəfindən böyük ölçüdə təmsil olunur. Psixi aparat xoşagəlməzliyə dözmür, ona hər bahasına müqavimət göstərməlidir və əgər reallığın qavranılması xoşagəlməzlik gətirirsə, o — yəni həqiqət — qurban edilməlidir. Xarici təhlükəyə qarşı insan bir müddət qaçmaqla və təhlükəli vəziyyətdən yayınmaqla qoruna bilər, sonradan reallığı aktiv dəyişdirməklə təhdidi aradan qaldıracaq qədər güclü olana qədər. Amma özündən qaça bilməzsən, daxili təhlükəyə qarşı qaçış kömək etmir və buna görə də Mənin müdafiə mexanizmləri daxili qavranılmanı təhrif etməyə və bizə yalnız O-muz haqqında qüsurlu və təhrif edilmiş bir məlumat imkanı verməyə məhkumdur. Mən bu halda O ilə əlaqələrində məhdudiyyətləri ilə iflic olur və ya səhvləri ilə kor edilir və psixi hadisələrdə uğur, səyahətdə yerləri tanımayan və yeriməkdə çevik olmayan şəxsin uğuru ilə eyni olmalıdır.

a) Müdafiə mexanizmləri təhlükələri uzaqlaşdırmaq məqsədinə xidmət edir. Onların buna nail olması inkaredilməzdir; Mənin inkişafı zamanı onlardan tamamilə imtina edə biləcəyi şübhəlidir, amma onların özlərinin də təhlükəyə çevrilə biləcəyi də şübhəsizdir. Bəzən aydın olur ki, Mən onların ona göstərdiyi xidmətlər üçün çox yüksək bir qiymət ödəyib. Onları saxlamaq üçün tələb olunan dinamik səy və onların demək olar ki, həmişə gətirdiyi Mən məhdudiyyətləri psixi iqtisadiyyat üçün ağır yüklər kimi ortaya çıxır. Bu mexanizmlər, Mənin inkişafının çətin illərində ona kömək etdikdən sonra da tərk edilmir. Əlbəttə, hər bir şəxs mümkün olan bütün müdafiə mexanizmlərindən deyil, yalnız onların müəyyən bir seçimindən istifadə edir, amma bunlar Məndə sabitləşir, xarakterin mütəmadi reaksiya üsullarına çevrilir və ilkin vəziyyətə bənzər bir vəziyyət təkrarlandıqca, bütün həyat boyu təkrarlanır. Beləliklə, onlar infantilizmlərə çevrilir və faydalı olma müddətlərindən sonra da davam etməyə çalışan bir çox qurumun taleyini bölüşürlər. “Ağıl mənasızlığa, xeyir əzaba çevrilir”, şairin təəssüflə qeyd etdiyi kimi. Yetkin insanın güclənmiş Məni, reallıqda artıq mövcud olmayan təhlükələrə qarşı müdafiə olunmağa davam edir, hətta özünü, adi reaksiya üsullarına bağlılığını onlarla əsaslandırmaq üçün ilkin təhlükəni təxminən əvəz edə biləcək reallıq vəziyyətlərini axtarmağa məcbur hiss edir. Beləliklə, müdafiə mexanizmlərinin xarici dünyadan getdikcə artan yadlaşma və Mənin daimi zəifləməsi ilə nevrozun partlamasını necə hazırladığını və asanlaşdırdığını başa düşmək asanlaşır. Lakin hazırda marağımız müdafiə mexanizmlərinin patogen roluna yönəlməyib; biz onların uyğun gələn Mən dəyişikliyinin terapevtik səylərimizə necə təsir göstərdiyini araşdırmaq istəyirik. Bu sualın cavabı üçün material Anna Freydin qeyd olunan kitabında verilmişdir. Əsas məqam ondan ibarətdir ki, analiz olunan bu reaksiya üsullarını analitik iş zamanı da təkrarlayır, onları bizə sanki göz önündə göstərir; əslində biz onları yalnız buradan tanıyırıq. Bu o demək deyil ki, onlar analizi qeyri-mümkün edir. Əksinə, onlar analitik vəzifəmizin bir yarısını müəyyən edir. Digər yarısı, analizin erkən mərhələsində ilk növbədə ələ alınan vəzifə, O daxilində gizlənənlərin üzə çıxarılmasıdır. Terapevtik səylərimiz müalicə zamanı davamlı olaraq O analizinin bir hissəsindən Mən analizinin bir hissəsinə keçir. Bir halda O daxilindəki bir şeyi şüurlu etmək istəyirik, digər halda isə Mən daxilində bir şeyi düzəltmək istəyirik. Həlledici fakt odur ki, keçmiş təhlükələrə qarşı olan müdafiə mexanizmləri müalicə zamanı sağalmaya qarşı müqavimət kimi yenidən ortaya çıxır. Bu o deməkdir ki, Mən sağalmanın özünü yeni bir təhlükə kimi qəbul edir.

Terapevtik təsir, ən geniş mənada O daxilində sıxışdırılanların şüurlu edilməsi ilə bağlıdır; biz yozumlar və konstruksiyalar vasitəsilə bu şüurlu etməyə yol hazırlayırıq, lakin Mən keçmiş müdafiələrə yapışdığı və müqavimətlərdən əl çəkmədiyi müddətcə, biz yalnız özümüz üçün yozmuşuq, analiz olunan üçün yox. Bu müqavimətlər Mənə aid olsa da, şüursuzdur və müəyyən mənada Mən daxilində ayrılmışdır. Analitik onları O daxilindəki gizlənənlərdən daha asan tanıyır; onları O-nun hissələri kimi rəftar etmək və şüurlu etmə yolu ilə Mənin qalan hissəsi ilə əlaqələndirmək kifayət etməlidir. Bu yolla analitik vəzifənin yarısı yerinə yetirilərdi; müqavimətlərin üzə çıxarılmasına qarşı müqavimətin olacağını gözləmək istəməzdik. Lakin aşağıdakı hadisə baş verir. Müqavimətlər üzərində iş zamanı Mən — az və ya çox ciddi şəkildə — analitik vəziyyətin əsaslandığı müqavilədən çıxır. Mən artıq sıxışdırılanların üzə çıxarılmasına səylərimizi dəstəkləmir, ona qarşı çıxır, analitik əsas qaydaya əməl etmir və sıxışdırılanın sonrakı törəmələrinin ortaya çıxmasına imkan vermir. Xəstədən analizin sağaldıcı gücünə güclü inam gözləmək olmaz; o, analitikə qarşı bir qədər etimad gətirmiş ola bilər, bu da canlandırılmalı olan müsbət transfer anları ilə fəaliyyət qabiliyyətinə qədər gücləndirilir. Müdafiə konfliktlərinin yenidən canlandırılması ilə hiss olunan xoşagəlməzlik təhriklərinin təsiri altında indi mənfi transferlər üstünlük qazana və analitik vəziyyəti tamamilə ləğv edə bilər. Analitik artıq xəstə üçün yalnız xoşagəlməz tələblər irəli sürən bir yad adamdır və xəstə ona qarşı, yad adamı sevməyən və ona heç nəyə inanmayan uşaq kimi davranır. Analitik, müdafiə zamanı edilən təhriflərdən birini xəstəyə göstərməyə və onu düzəltməyə çalışarsa, onu anlayışsız və yaxşı arqumentlərə qarşı əlçatmaz tapır. Beləliklə, müqavimətlərin üzə çıxarılmasına qarşı həqiqətən müqavimət var və müdafiə mexanizmləri, daha dəqiq araşdırılmadan əvvəl onlara verdiyimiz ad həqiqətən layiqdir; onlar yalnız O məzmunlarının şüurlu edilməsinə deyil, həm də ümumiyyətlə analizin və beləliklə sağalmanın özünə qarşı müqavimətdir.

Mən daxilindəki müdafiələrin təsirini "Mən dəyişikliyi" adlandıra bilərik, əgər bununla analitik işə sarsılmaz sadiqlik vəd edən fiktiv normal Məndən məsafəni nəzərdə tuturuqsa. Gündəlik təcrübənin göstərdiyi şeyə inanmaq asandır: analitik müalicənin nəticəsi, bu Mən dəyişikliyinin müqavimətlərinin nə qədər güclü və nə qədər dərin kök saldığından əsasən asılıdır. Burada yenidən kəmiyyət amilinin əhəmiyyəti qarşımıza çıxır, yenidən analizin yalnız düşmən qüvvələrlə ölçüşə biləcəyi müəyyən və məhdud miqdarda enerji sərf edə biləcəyini xatırladılır. Sanki qələbə həqiqətən də çox vaxt daha güclü batalyonların tərəfində olur.

VI

Növbəti sual belə olacaq: bütün Mən dəyişiklikləri — bizim mənamızda — erkən dövrdəki müdafiə mübarizələri zamanı qazanılırmı? Cavab şübhəli ola bilməz. Heç bir əsas yoxdur, ilkin, doğuşla gələn Mən fərqliliklərinin mövcudluğunu və əhəmiyyətini inkar etmək üçün. Artıq tək bir fakt həlledicidir: hər bir şəxs mümkün müdafiə mexanizmləri arasında seçim edir, həmişə yalnız bir neçəsini və sonra daim eyni olanları istifadə edir. Bu, fərdi Mənin əvvəlcədən fərdi meyillərə və təmayüllərə malik olduğunu göstərir; onların təbiətini və şərtlərini isə biz, əlbəttə, müəyyən edə bilmərik. Bundan əlavə, bilirik ki, irsi və qazanılmış xüsusiyyətlər arasındakı fərqi qarşıdurma kimi şişirtməyə icazə verə bilmərik; irsi olanın içində, əcdadların qazandığı şeyin əhəmiyyətli bir hissəsi mütləq var. “Arxaik irs” haqqında danışdığımızda, adətən yalnız O-nu düşünürük və Mənin öz həyatının başlanğıcında hələ mövcud olmadığını fərz etdiyimiz görünür. Amma O və Mənin ilkin olaraq bir olduğunu nəzərdən qaçırmaq istəmirik və hələ mövcud olmayan Mənin sonradan hansı inkişaf istiqamətlərini, təmayülləri və reaksiyaları ortaya çıxaracağının əvvəlcədən müəyyən edildiyinə inanmaq, irsiyyətin mistik şəkildə şişirdilməsi demək deyil. Ailələrin, irqlərin və millətlərin psixoloji xüsusiyyətləri, hətta analizin tələblərinə qarşı davranışlarında da başqa izaha yol vermir. Hətta daha da çoxu, analitik təcrübə bizi belə bir inanca məcbur etdi ki, simvolizm kimi müəyyən psixi məzmunların belə irsi ötürülmədən başqa mənbəyi yoxdur və müxtəlif xalq psixologiyası araşdırmalarında bizə arxaik irsdə erkən insan inkişafının daha da ixtisaslaşmış digər çöküntülərinin olduğunu fərz etmək təklif olunur.

Mənin xüsusiyyətlərinin, müqavimət kimi hiss etdiyimiz şeylərin, həm irsiyyətə bağlı, həm də müdafiə mübarizələrində qazanılmış ola biləcəyi anlayışı ilə, Mən, yoxsa O olması üzrə topik fərqləndirmə tədqiqatımız üçün dəyərini çox itirdi. Analitik təcrübəmizdə növbəti addım bizi başqa cür müqavimətlərə aparır ki, biz onları artıq lokalizə edə bilmirik və psixi aparatdakı fundamental münasibətlərdən asılı görünür. Bu növün yalnız bir neçə nümunəsini göstərə bilərəm, bütün sahə hələ də çaşdırıcı dərəcədə qəribə və kifayət qədər araşdırılmamışdır. Məsələn, insanlara rast gəlinir ki, onlara xüsusi “libidonun yapışqanlığı”nı aid etmək istəyirsən. Onlarda müalicənin başlatdığı proseslər digərlərinə nisbətən çox daha yavaş gedir, çünki görünür, onlar libido yüklənmələrini bir obyektdən ayırıb yeni birinə köçürməyə qərar verə bilmirlər, baxmayaraq ki, belə yüklənmə sadiqliyi üçün xüsusi səbəblər tapıla bilmir. Eyni zamanda əks tipə də rast gəlinir, burada libido xüsusilə hərəkətli görünür, analizin təklif etdiyi yenidən yüklənmələrə tez cavab verir və onlar üçün əvvəlkiləri tərk edir. Bu, təsviri sənət ustasının hiss edə biləcəyi fərq kimidir: bərk daşda və ya yumşaq gil ilə işləmək. Təəssüf ki, bu ikinci tipdə analitik nəticələr çox vaxt çox etibarsız olur; yeni yüklənmələr tezliklə tərk edilir, insan gil ilə deyil, suya yazmış kimi bir təəssürat alır. “Necə qazanılıbsa, elə də itirilir” xəbərdarlığı burada haqlıdır. Digər bir hal qrupunda insan, yalnız gözlənilən plastikliyin, dəyişmə və inkişaf qabiliyyətinin tükənməsi ilə əlaqələndirilə bilən bir davranışla təəccübləndirilir. Analizdə müəyyən dərəcədə psixi tənbəlliyə hazırıq; analitik iş həvəs təhrikinə yeni yollar açdıqda, demək olar ki, həmişə müşahidə edirik ki, onlar açıq gecikmə olmadan həyata keçirilmir. Biz bu davranışı, bəlkə də tam doğru olmayan bir şəkildə, "O-dan gələn müqavimət" adlandırdıq. Lakin burada nəzərdə tutulan hallarda bütün proseslər, əlaqələr və qüvvə bölgüsü dəyişməz, sabitlənmiş və donmuş kimi görünür. Bu, çox yaşlı insanlarda rast gəlinən vəziyyət kimidir; bu, adətən, sözdə vərdişin gücü, qəbul etmə qabiliyyətinin tükənməsi və bir növ psixi entropiya ilə izah edilir; lakin burada söhbət hələ gənc olan fərdlərdən gedir. Nəzəri hazırlığımız belə təsvir olunan tipləri düzgün dərk etmək üçün kifayətsiz görünür; burada zaman xüsusiyyətləri, psixi həyatda hələ qiymətləndirilməmiş inkişaf ritminin dəyişiklikləri nəzərə alınmalıdır.

Hallardan ibarət başqa bir qrupda analitik müalicəyə qarşı müqavimətin mənbəyi və terapevtik uğurun qarşısını alan amil kimi ittiham olunan Mən fərqlilikləri başqa cür və daha dərindən əsaslandırılmış ola bilər. Burada söhbət psixoloji tədqiqatın ümumiyyətlə kəşf edə biləcəyi son şeydən, yəni iki ilkin həvəsin davranışından, onların bölgüsündən, qarışmasından və ayrılmasından gedir; bu hadisələr psixi aparatın O, Mən və Fövqəl-Mən kimi tək bir sahəsinə məhdudlaşdırıla bilməz. Analitik iş zamanı müqavimətlər haqqında, sağalmaya bütün vasitələrlə qarşı çıxan və xəstəliyə və əziyyətə mütləq yapışıb qalmaq istəyən bir qüvvənin yaratdığı təəssüratdan daha güclüsü yoxdur. Bu qüvvənin bir hissəsini, əlbəttə ki, haqlı olaraq günah hissi və cəza ehtiyacı kimi tanıdıq və Mənin Fövqəl-Mənə olan münasibətində yerləşdirdik. Lakin bu, yalnız Fövqəl-Mən tərəfindən, belə demək mümkünsə, psixi olaraq bağlanmış və bu şəkildə tanınan hissədir; eyni qüvvənin digər miqdarları, qeyri-müəyyən yerlərdə, bağlanmış və ya sərbəst formada fəaliyyət göstərə bilər. Bir çox şəxsin daxili mazoxizmi, mənfi terapevtik reaksiyası və nevrotiklərin günah hissi hadisələrinin birləşməsindən yaranan mənzərəni bütövlükdə nəzərdə tutsaq, psixi hadisələrin yalnız həzz axtarışı tərəfindən idarə olunduğuna inana bilmərik. Bu fenomenlər, ruh həyatında, məqsədlərinə görə təcavüz və ya dağıtma həvəsi adlandırdığımız və canlı maddənin ilkin ölüm həvəsindən gəldiyini düşündüyümüz bir gücün mövcudluğuna şübhəsiz işarələrdir. Optimist və pessimist həyat nəzəriyyələri arasında bir ziddiyyət söhbət mövzusu deyil; yalnız Eros və Ölüm həvəsi kimi iki ilkin həvəsin birgə və bir-birinə qarşı təsiri həyat hadisələrinin rəngarəngliyini izah edir, heç biri təkbaşına deyil.

İki həvəs növünün hissələri fərdi həyat funksiyalarının icrası üçün bir-biri ilə necə birləşir, hansı şəraitdə bu birləşmələr zəifləyir və ya dağılır, hansı pozuntular bu dəyişikliklərə uyğun gəlir və həzz prinsipinin qavrayış şkalası onlara hansı hisslərlə cavab verir – bunları aydınlaşdırmaq psixoloji tədqiqatın ən dəyərli vəzifəsi olardı. Hələlik, səylərimizin iflasa uğradığını gördüyümüz qüvvələrin üstünlüyü qarşısında baş əyirik. Sadə mazoxizmə psixi yolla təsir etmək belə, bacarığımızı ağır bir imtahana çəkir.

Dağıtma həvəsinin fəaliyyətini göstərən fenomenləri öyrənərkən, yalnız patoloji material üzərində müşahidələrlə məhdudlaşmırıq. Normal ruh həyatının çoxsaylı faktları belə bir izahatı tələb edir və baxışımız nə qədər kəskinləşirsə, onlar bizə bir o qədər çox nəzərə çarpır. Bu mövzu bu müzakirədə təsadüfi bir şəkildə işlənmək üçün çox yeni və çox vacibdir; mən yalnız bir neçə nümunəni seçib çıxarmaqla kifayətlənəcəyəm. Aşağıdakı nümunə kimi:

Məlumdur ki, bütün dövrlərdə eyni və ya əks cinsdən olan şəxsləri cinsi obyektləri kimi qəbul edə bilən insanlar olub və hələ də var; bu zaman bir istiqamət digərinə mane olmur. Biz bu insanları biseksual adlandırırıq, onların mövcudluğunu çox da təəccüblənmədən qəbul edirik. Lakin öyrəndik ki, bütün insanlar bu mənada biseksualdır və libidolarını ya açıq, ya da gizli şəkildə hər iki cinsdən olan obyektlərə bölüşdürürlər. Yalnız burada bir məqam diqqətimizi çəkir. İlk halda iki istiqamət bir-biri ilə maneəsiz uyğunlaşmış olsa da, digər və daha çox rast gəlinən halda onlar barışmaz münaqişə vəziyyətindədirlər. Bir kişinin heteroseksuallığı homoseksuallığa dözmür və eyni şəkildə əksinədir. Əgər birincisi daha güclüdürsə, ikincini gizli saxlamağa və reallıqda təmin edilmədən kənarlaşdırmağa nail olur; digər tərəfdən, bir kişinin heteroseksual funksiyası üçün gizli homoseksuallıqdan yaranan pozğunluqdan daha böyük təhlükə yoxdur. Aşağıdakı izahı verməyə çalışmaq olar: yalnız müəyyən miqdarda libido mövcuddur və bir-biri ilə rəqabət aparan bu iki istiqamət onun uğrunda mübarizə aparmalıdır. Ancaq rəqiblər niyə mövcud olan libido miqdarını nisbi güclərinə görə özləri arasında mütəmadi olaraq bölüşmürlər, halbuki bəzi hallarda bunu edə bilirlər, aydın deyil. Münaqişəyə meyl, libidonun miqdarından asılı olmayaraq, vəziyyətə yeni əlavə olunan xüsusi bir şey kimi görünür. Belə müstəqil şəkildə ortaya çıxan münaqişə meylini, sərbəst təcavüzün bir hissəsinin müdaxiləsindən başqa bir şeyə aid etmək çətindir.

Burada müzakirə olunan halı dağıdıcılıq və ya təcavüz həvəsinin ifadəsi kimi qəbul etsək, dərhal sual yaranır: eyni baxışı digər münaqişə nümunələrinə genişləndirmək, hətta psixi münaqişə haqqında bütün məlumatlarımızı bu yeni nöqteyi-nəzərdən yenidən nəzərdən keçirmək lazım deyilmi? Biz qəbul edirik ki, ibtidai insandan mədəni insana inkişaf yolunda təcavüzün çox əhəmiyyətli daxilləşməsi, içəriyə yönəlməsi baş verir və nəticədə baş tutmayan xarici mübarizələr üçün daxili münaqişələr şübhəsiz ki, düzgün ekvivalentdir. Mən yaxşı bilirəm ki, ölüm, dağıdıcılıq və ya təcavüz həvəsini libidoda özünü göstərən Erosun bərabər hüquqlu ortağı kimi təqdim edən dualistik nəzəriyyə ümumiyyətlə az rəğbət qazanıb və psixoanalitiklər arasında da əslində qəbul edilməyib. Buna görə də, yaxınlarda nəzəriyyəmizi yunan erkən dövrünün böyük mütəfəkkirlərindən birində yenidən tapmaq məni daha çox sevindirdi. Mən bu təsdiqə orijinallıq nüfuzunu xoşla qurban verirəm, xüsusilə də keçmiş illərdəki oxu həcmimi nəzərə alsam, sözdə “yeni yaradıcılığımın” kriptomneziya nəticəsi olub-olmadığından heç vaxt əmin ola bilmirəm.

Akraqaslı (Girgenti) Empedokl, təxminən e.ə. 495-ci ildə doğulmuş, Yunan mədəniyyət tarixinin ən böyük və ən qəribə simalarından biri kimi görünür. Onun çoxşaxəli şəxsiyyəti müxtəlif istiqamətlərdə özünü göstərirdi; o, tədqiqatçı və mütəfəkkir, peyğəmbər və sehrbaz, siyasətçi, insansevər və təbiətşünas həkim idi; o, Selinunt şəhərini malyariyadan azad etmişdir, dövrünün insanları ona tanrı kimi sitayiş edirdilər. Onun ruhu ən kəskin ziddiyyətləri özündə birləşdirmiş kimi görünür; fiziki və fizioloji tədqiqatlarında dəqiq və soyuqqanlı olsa da, qaranlıq mistikadan çəkinmir, heyrətamiz fantaziyalı cəsarətlə kosmik spekulyasiyalar qurur. Capelle onu doktor Faustla müqayisə edir, “çox sirr ona açıq oldu”. Bilik imperiyası bu qədər çox vilayətə parçalanmadığı bir dövrdə yarandığı üçün, onun təlimlərinin bəziləri bizə ibtidai görünməlidir. O, şeylərin fərqliliyini torpaq, su, od və hava dörd elementinin qarışıqları ilə izah edirdi, təbiətin canlılığını və ruhların köçünü qəbul edirdi, lakin canlıların mərhələli inkişafı, ən uyğun olanın qalması və bu inkişafda təsadüfün (tuxé) rolunun tanınması kimi müasir ideyalar da onun təlim binasına daxil olur.

Lakin bizim marağımız Empedoklun psixoanalitik həvəs nəzəriyyəsinə o qədər yaxın olan təliminə aiddir ki, yunanlınınkının kosmik fantaziya olması, bizimkinin isə bioloji etibarlılıq iddiası ilə kifayətlənməsi fərqi olmasaydı, ikisinin eyni olduğunu iddia etməyə çalışmaq olardı. Empedoklun kainata tək canlı varlıq kimi eyni ruh verilməsini təsdiq etməsi faktı, şübhəsiz ki, bu fərqin əhəmiyyətinin böyük hissəsini əlindən alır.¹²

Beləliklə, filosof öyrədir ki, dünyəvi və psixi həyatda hadisələrin iki prinsipi var və onlar əbədi mübarizə içindədirlər. O, onları filia — sevgi — və neikos — mübarizə adlandırır. Bu qüvvələrdən biri, onun üçün əsasən 'həvəs xarakterli təsir göstərən təbiət qüvvələri, heç bir məqsədi dərk edən intellekt deyil', dörd elementin ilkin hissəciklərini bir bütövlükdə birləşdirməyə can atır, digəri isə əksinə, bütün bu qarışıqları geri qaytarmaq və elementlərin ilkin hissəciklərini bir-birindən ayırmaq istəyir. Dünya prosesini o, iki əsas qüvvədən birinin və ya digərinin qələbə çaldığı, bir dəfə sevginin, növbəti dəfə mübarizənin niyyətini tam həyata keçirdiyi və dünyaya hökm etdiyi, bundan sonra digər, məğlub olan tərəfin işə düşdüyü və öz növbəsində rəqibini məğlub etdiyi, heç vaxt dayanmayan davamlı növbələşmə kimi təsəvvür edir.

Empedoklun iki əsas prinsipi — filia və neikos — ad və funksiya baxımından bizim iki ilkin həvəsimiz olan Eros və Destruksiya ilə eynidir; biri mövcud olanı daha böyük vahidlərdə birləşdirməyə çalışır, digəri isə bu birləşmələri dağıtmağa və onların yaratdığı strukturları məhv etməyə çalışır. Lakin iki yarım minillikdən sonra yenidən ortaya çıxan bu nəzəriyyənin bəzi cəhətlərdən dəyişmiş olmasına təəccüblənməyəcəyik. Bizə tətbiq olunan biopsixik məhdudiyyətdən başqa, bizim əsas maddələrimiz artıq Empedoklun dörd elementi deyil, həyat bizim üçün cansız olandan kəskin şəkildə ayrılıb, biz artıq maddə hissəciklərinin qarışması və ayrılması haqqında deyil, həvəs komponentlərinin birləşməsi və ayrılması haqqında düşünürük. Həmçinin, biz destruksiya həvəsimizi ölüm həvəsinə, canlı olanın cansız olana qayıtmağa can atmasına endirərək, 'mübarizə' prinsipini müəyyən dərəcədə bioloji əsasla təmin etmişik. Bu, analoji bir həvəsin əvvəllər də mövcud olduğunu inkar etmək və təbii ki, belə bir həvəsin yalnız həyatın yaranması ilə ortaya çıxdığını iddia etmək deyil. Və heç kim Empedoklun təlimində həqiqət nüvəsinin gələcək dərkində necə bir geyimdə görünəcəyini əvvəlcədən görə bilməz.

VII

S. Ferentsinin 1927-ci ildə oxuduğu məzmunlu bir məruzə, 'Analizlərin başa çatdırılması problemi', 'analizin sonsuz proses olmadığını, lakin analitikin uyğun bilik və səbri ilə təbii bir nəticəyə gətirilə biləcəyi' haqqında təsəlliverici təminatla bitir. Mənim fikrimcə, bu məqalə ümumilikdə analizin qısaldılmasını deyil, dərinləşdirilməsini hədəf seçməyə çağırış kimi başa düşülür. Ferentsi daha bir dəyərli qeyd əlavə edir ki, analitikin öz 'yanılmalarından və səhvlərindən' kifayət qədər öyrənməsi və 'öz şəxsiyyətinin zəif nöqtələrini' nəzarət altına alması uğur üçün çox həlledicidir. Bu, mövzumuza vacib bir əlavə verir. Yalnız xəstənin Mən təbiəti deyil, analitikin özünəməxsusluğu da analitik müalicənin perspektivlərinə təsir edən və müqavimətlər kimi onu çətinləşdirən amillər arasında öz yerini tələb edir.

Şübhəsizdir ki, analitiklər öz şəxsiyyətlərində xəstələrini tərbiyə etmək istədikləri psixi normallıq dərəcəsini tam əldə etməmişlər. Analizə qarşı çıxanlar adətən bu həqiqətə istehza ilə işarə edir və analitik səylərin faydasızlığına arqument kimi istifadə edirlər. Bu tənqidi ədalətsiz tələb kimi rədd etmək olar. Analitiklər müəyyən bir sənəti icra etməyi öyrənmiş və digərləri kimi insan ola bilən şəxslərdir. Adətən, daxili orqanları sağlam olmayan birinin daxili xəstəliklər üzrə həkimliyə yararsız olduğunu iddia etmirlər; əksinə, tüberküloz təhlükəsi altında olan birinin tüberküloz xəstələrinin müalicəsində ixtisaslaşmasında müəyyən üstünlüklər tapmaq olar. Ancaq hallar eyni deyil. Ağciyər və ya ürək xəstəsi olan həkim, əgər iş qabiliyyətini saxlayıbsa, öz xəstəliyi nəticəsində daxili xəstəliklərin nə diaqnostikasında, nə də müalicəsində əngəllənməyəcək, halbuki analitik, analitik işin xüsusi şərtləri səbəbindən öz qüsurlarına görə xəstənin vəziyyətini düzgün dərk etməkdə və ona məqsədəuyğun şəkildə reaksiya verməkdə həqiqətən çətinlik çəkəcək. Buna görə də, analitikdən öz ixtisasına uyğunluğunun bir hissəsi kimi daha yüksək dərəcədə psixi normallıq və düzgünlük tələb etmək məntiqlidir; üstəlik, o, müəyyən analitik vəziyyətlərdə xəstəyə nümunə, digərlərində isə müəllim kimi təsir göstərmək üçün müəyyən bir üstünlüyə də ehtiyac duyur. Və nəhayət, analitik münasibətin həqiqət sevgisi, yəni reallığın tanınması əsasında qurulduğunu və hər cür görünüş və aldatmanı istisna etdiyini unutmaq olmaz.¹³

Bir an dayanaq ki, analitikə öz fəaliyyətini icra edərkən bu qədər ağır tələbləri yerinə yetirməli olduğunu bildiyimiz üçün səmimi həmrəyliyimizi ifadə edək. Elə görünür ki, analiz etmək, əvvəlcədən uğursuzluğun qaçılmaz olduğu həmin “qeyri-mümkün” peşələrin üçüncüsüdür. Digər ikisi, çoxdan məlum olanlar, tərbiyə və idarəçilikdir. Gələcək analitikin analizlə məşğul olmadan əvvəl mükəmməl insan olması, yəni yalnız bu qədər yüksək və nadir kamilliyə malik şəxslərin bu peşəyə müraciət etməsi tələb oluna bilməz. Amma bu yazıq öz peşəsində ehtiyac duyacağı o ideal uyğunluğu harada və necə əldə etməlidir? Cavab belə olacaq: öz-analizdə, onun gələcək fəaliyyəti üçün hazırlığı buradan başlayır. Praktik səbəblərə görə bu yalnız qısa və qeyri-kamil ola bilər, onun əsas məqsədi müəllimə namizədin təhsilini davam etdirməyə qəbul edilib-edilməyəcəyi haqqında qərar verməyə imkan verməkdir. Onun vəzifəsi, şagirdə şüursuzun mövcudluğu haqqında qəti inam aşıladığı, sıxışdırılmışın üzə çıxması zamanı adətən inanılmaz olan özünüqavrayışları öyrətdiyi və analitik fəaliyyətdə tək özünü doğrultmuş texnikanı ilk nümunədə göstərdiyi zaman yerinə yetirilmiş olur. Bu tək başına təlim üçün kifayət etməzdi, lakin gözlənilir ki, öz-analizdə alınan təsirlər onun dayandırılması ilə bitməsin, Mənin yenidən işlənməsi prosesləri analiz olunan şəxsdə spontan olaraq davam etsin və bütün gələcək təcrübələri yeni qazanılmış məna çərçivəsində istifadə etsin. Bu həqiqətən də belə olur və bu baş verdiyi qədər, analiz olunan şəxsi analitik olmağa yararlı edir.

Təəssüf ki, bununla yanaşı başqa şeylər də olur. Bunu təsvir etmək istəyənlər təəssüratlardan asılı qalır; bir tərəfdə düşmənçilik, digər tərəfdə tərəfdarlıq obyektiv araşdırma üçün əlverişli olmayan bir mühit yaradır. Görünür ki, çoxlu analitiklər analizdən irəli gələn nəticələri və tələbləri öz şəxslərindən uzaqlaşdırmağa imkan verən müdafiə mexanizmlərini öyrənirlər, ehtimal ki, onları başqalarına yönəldərək, beləliklə özləri necə idisə elə qalır və analizin tənqidi və düzəldici təsirindən yayınmağa nail olurlar. Ola bilər ki, bu proses, insana güc verildikdə onu sui-istifadə etməməyin çətin olduğunu bizə xatırladan şairi haqlı çıxarır. Bəzən başa düşməyə çalışan şəxsə, xüsusi ehtiyat tədbirləri görülmədən rentgen şüaları ilə işlədikdə onların təsiri ilə xoşagəlməz analogiya yada düşür. İnsan ruhunda azadlığa can atan bütün sıxışdırılmışlarla daim məşğul olma nəticəsində analitikdə də adətən boğulmuş vəziyyətdə saxlaya bildiyi bütün həvəs tələblərinin oyadılması təəccüblü olmazdı. Bunlar da analizin “təhlükələri”dir, baxmayaraq ki, onlar passiv tərəfə deyil, əksinə, analitik vəziyyətin aktiv tərəfdaşını hədəf alır və onlarla qarşılaşmaqdan imtina etmək olmaz. Hansı yolla olacağına dair şübhə yoxdur. Hər analitik təxminən beş ildən bir, bu addımdan utanmadan, yenidən analizin obyekti olmalıdır. Yəni, öz-analiz də sonlu vəzifədən sonsuz vəzifəyə çevriləcək, yalnız xəstə üzərində terapevtik analiz deyil.¹⁴

Lakin burada bir yanlış anlamanın qarşısını almaq vaxtıdır. Analizin ümumiyyətlə sonu olmayan bir iş olduğunu iddia etmək niyyətində deyiləm. Bu suala nəzəri baxımdan necə yanaşılırsa yanaşılsın, məncə, analizin bitirilməsi praktik məsələdir. Hər təcrübəli analitik, işlər yaxşı getdikdən sonra xəstə ilə daimi vidalaşdığı bir sıra halları xatırlaya bilər. Sözdə xarakter analizi hallarında praktika nəzəriyyədən çox az uzaqlaşır. Burada, mütəxəssis həddindən artıq gözləntilərdən uzaq dursa və analizə ekstremal vəzifələr qoymasa belə, təbii bir sonu asanlıqla proqnozlaşdırmaq mümkün deyil. Məqsəd, sxematik normallıq xatirinə bütün insan xüsusiyyətlərini silmək və ya “dərindən analiz edilmiş” şəxsin heç bir ehtiras hiss etməməli və daxili konfliktlər yaratmamasını tələb etmək olmamalıdır. Analiz, Mən funksiyaları üçün ən əlverişli psixoloji şərtləri yaratmalıdır; vəzifəsi bununla bitir.

VIII

Həm terapevtik, həm də xarakter analizlərində iki mövzunun xüsusilə önə çıxdığına və analitik üçün qeyri-adi çətinliklər yaratdığına diqqət yetirilir. Bununla ifadə olunan qanunauyğunluğu uzun müddət görməməzlikdən gəlmək olmaz. Bu iki mövzu cinslər arasındakı fərqlə bağlıdır; biri kişi üçün nə qədər xarakterikdirsə, digəri də qadın üçün o qədər xarakterikdir. Məzmun fərqli olsa da, bunlar açıq uyğunluqlardır. Hər iki cinsə ortaq olan bir şey, cins fərqi ilə başqa bir ifadə formasına sıxışdırılıb.

Bir-birinə uyğun gələn bu iki mövzu qadın üçün penis həsədidir — kişi cinsiyyət orqanına sahib olmağa müsbət can atma —, kişi üçün isə digər kişiyə qarşı passiv və ya qadına xas mövqeyinə qarşı müqavimətdir. Ortaq olan şeyi psixoanalitik nomenklatura erkən dövrdə kastrasiya kompleksinə münasibət kimi qeyd edib; Alfred Adler sonradan kişi üçün tamamilə doğru olan “kişi etirazı” terminini işlədib; məncə, insan psixikasının bu qədər qəribə hissəsi üçün əvvəldən doğru təsvir “qadınlıqdan imtina” olmalı idi.

Nəzəri təlim binamıza yerləşdirməyə çalışarkən, bu amilin təbiətcə hər iki cinsdə eyni yerləşməni tapa bilməyəcəyini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Kişidə kişilik iddiası əvvəldən və tamamilə Mənə uyğundur; passiv mövqe, kastrasiyanın qəbulunu tələb etdiyi üçün, güclü şəkildə sıxışdırılır və çox vaxt yalnız həddindən artıq kompensasiyalar onun mövcudluğuna işarə edir. Qadında da kişiliyə can atma müəyyən bir vaxtda, yəni qadınlığa inkişafdan əvvəl, fallik fazada Mənə uyğundur. Lakin sonra o, qadınlığın taleyinin asılı olduğu həlledici sıxışdırma prosesinə məruz qalır. Çox şey kişilik kompleksinin kifayət qədər hissəsinin sıxışdırmadan yayınması və xarakterə daimi təsir göstərməsindən asılı olacaq; kompleksin böyük hissələri qadınlığın qurulmasına töhfə vermək üçün normal olaraq çevrilir; penisə olan doymamış istəkdən uşağa və penisi daşıyan kişiyə olan istək yaranmalıdır. Lakin çox vaxt kişilik istəyinin şüursuzda qaldığını və sıxışdırma tərəfindən öz pozucu təsirlərini yaydığını görəcəyik.

Yuxarıdakılardan göründüyü kimi, hər iki halda sıxışdırmaya məruz qalan əks cinsdir. Mən artıq başqa bir yerdə qeyd etmişəm ki, bu nöqteyi-nəzər mənə Vilhelm Fliss tərəfindən irəli sürülmüşdür; o, cinslər arasındakı ziddiyyəti sıxışdırmanın əsl səbəbi və ilkin motiv kimi izah etməyə meylli idi. Sıxışdırmanı bu şəkildə cinsiləşdirməyi, yəni onu yalnız psixoloji deyil, bioloji əsaslandırmağı rədd etdiyim zaman, o vaxtkı etirazımı təkrar edirəm.

Bu iki mövzunun — qadında penis istəyi və kişidə passiv mövqeyə qarşı müqavimət — əhəmiyyəti Ferentsinin diqqətindən yayınmamışdır. 1927-ci ildəki mühazirəsində o, hər bir uğurlu analizin bu iki kompleksi həll etmiş olması tələbini irəli sürür. Mən öz təcrübəmə əsasən əlavə etmək istəyirəm ki, Ferentsini burada xüsusilə tələbkar hesab edirəm. Analitik işin heç bir mərhələsində insan, qadınları penis istəklərini yerinə yetirilməz hesab edib tərk etməyə və kişiləri kişiyə qarşı passiv mövqenin həmişə kastrasiya mənasına gəlmədiyini və bir çox həyat münasibətlərində zəruri olduğunu inandırmağa çalışarkən, nəticəsiz təkrarlanan səylərin ağırlığından və “balıqlara vaaz vermək” şübhəsindən daha çox əziyyət çəkmir. Kişinin inatçı həddindən artıq kompensasiyasından ən güclü transfer müqavimətlərindən biri yaranır. Kişi ata əvəzedicisinə tabe olmaq, ona minnətdar olmaq istəmir, buna görə də həkimdən sağalmanı qəbul etmək istəmir. Qadının penis istəyindən analoji bir transfer yarana bilməz, əksinə, bu mənbədən daxili əminliyin — analitik müalicənin faydasız olacağı və xəstəyə kömək edilə bilməyəcəyi haqqında — ağır depressiya partlayışları gəlir. Əgər öyrənilirsə ki, ağrılı şəkildə çatışmayan kişi orqanını əldə etmək ümidi onu müalicəyə məcbur edən ən güclü motiv idi, ona haqsızlıq edilməz.¹⁵,¹⁶

Lakin bundan da öyrənilir ki, müqavimətin hansı formada — transfer kimi və ya başqa şəkildə — ortaya çıxmasının əhəmiyyəti yoxdur. Həlledici olan, müqavimətin heç bir dəyişikliyə imkan verməməsi, hər şeyin olduğu kimi qalmasıdır. Çox vaxt belə bir təəssürat yaranır ki, penis istəyi və kişi etirazı ilə bütün psixoloji qatlardan keçib “ana qaya”ya çatmışıq və beləliklə fəaliyyətimizin sonundayıq. Bu belə olmalıdır, çünki psixi olan üçün bioloji olan həqiqətən də təməldə yatan ana qayanın rolunu oynayır. Qadınlığın rədd edilməsi bioloji faktdan, cinslə bağlı böyük sirrin bir hissəsindən başqa bir şey ola bilməz. Bir analitik müalicədə bu amilin öhdəsindən nə vaxt və ya ümumiyyətlə gəlib-gəlmədiyimizi söyləmək çətin olacaq. Biz, analiz olunan şəxsə mövqeyini yoxlamaq və dəyişmək üçün mümkün olan hər cür stimulu verdiyimizə əminliklə özümüzü təsəlli veririk.¹⁷