Romain Rollana məktub (Akropolda yaddaş pozğunluğu)

Hörmətli Dost!

Yetmişinci doğum gününüzün şərəfinə yazılmış bir şey təqdim etməyə təcili dəvət olunduğum üçün, uzun müddət hər hansı bir mənada sizə layiq olan, həqiqətə olan məhəbbətinizə, etiqad cəsarətinizə, insanpərvərliyə və köməksevərliyə olan heyranlığımı ifadə edə biləcək bir şey tapmağa çalışdım. Və ya mənə bu qədər zövq və yüksəliş bəxş edən şairə olan minnətdarlığımı ifadə edəcək bir şey. Bu, nafile idi; mən sizdən on yaş böyüyəm və mənim yaradıcılığım tükənib. Nəhayət, sizə təqdim edə biləcəyim şey, 'əvvəllər daha yaxşı günlər görmüş' yoxsullaşmış birinin hədiyyəsidir.

Bilirsiniz, mənim elmi işim qeyri-adi, anormal və patoloji psixi hadisələri aydınlaşdırmağı, yəni onları arxalarında işləyən psixi qüvvələrlə izah etməyi və bu zaman fəaliyyət göstərən mexanizmləri göstərməyi məqsəd tutmuşdur. Əvvəlcə bunu öz üzərimdə, sonra isə başqalarında, nəhayət, cəsarətli bir addımla bütövlükdə insan nəsli üzərində də sınadım. Bir nəsil əvvəl, 1904-cü ildə özümün yaşadığım və heç vaxt başa düşə bilmədiyim belə bir fenomen son illərdə yaddaşımda təkrar-təkrar ortaya çıxırdı; əvvəlcə bunun səbəbini bilmirdim. Nəhayət, kiçik hadisəni analiz etməyə qərar verdim və bu tədqiqatın nəticəsini sizinlə bölüşürəm. Bu zaman sizdən təbii ki, şəxsi həyatımdan olan məlumatlara, adətən layiq olduqlarından daha çox diqqət yetirməyinizi xahiş etməliyəm.

Akropolda bir yaddaş pozğunluğu O vaxtlar adətən hər il avqustun sonu və ya sentyabrın əvvəllərində kiçik qardaşımla bir neçə həftə davam edən və bizi Romaya, İtaliyanın hər hansı bir bölgəsinə və ya Aralıq dənizi sahillərindən birinə aparan tətil səyahətinə çıxardım. Qardaşım məndən on yaş kiçikdir, yəni sizinlə eyni yaşdadır, — bu təsadüf yalnız indi diqqətimi çəkdi. Bu il qardaşım bildirdi ki, işləri ona daha uzun müddətli yoxluğa icazə vermir, ən çoxu bir həftə kənarda qala bilər, səyahətimizi qısaltmalıyıq. Beləliklə, Triyest üzərindən Korfu adasına getməyə və orada az sayda tətil günümüzü keçirməyə qərar verdik. Triyestdə orada yaşayan bir iş dostunu ziyarət etdi, mən də ona yol yoldaşlığı etdim. Nəzakətli adam bizim sonrakı niyyətlərimizi də soruşdu və Korfuya getmək istədiyimizi eşidəndə, bizi şiddətlə bundan çəkindirdi. 'Bu vaxt orada nə etmək istəyirsiniz? Hava o qədər istidir ki, heç nə edə bilməzsiniz. Əvəzində Afinaya gedin. Lloyd gəmisi bu gün günorta saatlarında yola düşür, şəhəri görmək üçün sizə üç gün vaxt verir və dönüş yolunda sizi götürür. Bu daha mənalı və xoş olacaq.' Triyestli dostu tərk etdikdən sonra ikimiz də qəribə dərəcədə pis əhval-ruhiyyədə idik. Bizə təklif edilən planı müzakirə etdik, onu tamamilə yararsız tapdıq və icrasına qarşı yalnız maneələr gördük, habelə Yunanıstana pasportsuz buraxılmayacağımızı fərz etdik. Lloyd bürosunun açılışına qədər olan saatları şəhərdə narazı və qərarsız halda gəzindik. Amma vaxt çatanda, kassaya yaxınlaşdıq və Afinaya gəmi biletləri aldıq, sanki bu ən təbii şey imiş kimi, iddia edilən çətinliklərə əhəmiyyət vermədən, hətta qərarımızın səbəblərini bir-birimizə açıqlamadan. Bu davranış çox qəribə idi. Sonralar etiraf etdik ki, Korfu əvəzinə Afinaya getmək təklifini dərhal və böyük istəklə qəbul etmişdik. Bəs niyə kassaların açılmasına qədər olan vaxtı pis əhval-ruhiyyə ilə pozmuş və özümüzə yalnız maneələr və çətinliklər uydurmuşuq?

Sonra günorta saatlarında Akropola çatanda və nəzərim ətraf mənzərəni əhatə etdikdə, mənə qəfildən qəribə bir fikir gəldi: Deməli, bütün bunlar məktəbdə öyrəndiyimiz kimi həqiqətən mövcuddur?! Daha dəqiq desək, ifadəni səsləndirən şəxs, bu ifadəni qavrayan digər şəxsdən, adətən nəzərə çarpan dərəcədən daha kəskin şəkildə ayrıldı və hər ikisi təəccübləndi, baxmayaraq ki, eyni şeyə görə deyil. Birincisi, elə davranırdı ki, sanki şübhəsiz bir müşahidənin təsiri altında, reallığı indiyə qədər ona qeyri-müəyyən görünən bir şeyə inanmalı idi. Mülayim bir mübaliğə ilə: sanki biri Loch Ness sahili boyunca gəzərkən, birdən sahilə atılmış canavarın cəsədini qarşısında görüb və etiraf etməyə məcbur hiss edirmiş kimi. Deməli, inanmadığımız dəniz ilanı həqiqətən mövcuddur! Digər şəxs isə haqlı olaraq təəccüblənmişdi, çünki o, Afinanın, Akropolun və bu ərazinin real mövcudluğunun heç vaxt şübhə mövzusu olduğunu bilmirdi. O, daha çox həzz və ucalıq hissinin ifadəsinə hazırlaşmışdı.

Akropoldakı qəribə fikrin yalnız onu vurğulamaq istədiyini demək məntiqlidir: insan bir şeyi öz gözləri ilə görəndə, yalnız onun haqqında eşidib və ya oxuduğunda tamamilə fərqli bir şeydir. Amma bu, maraqsız bir banallığın çox qəribə bir geyindirilməsi olaraq qalardı. Və ya belə bir iddia irəli sürülə bilər ki, insan gimnaziyada ikən Afinanın və onun tarixinin tarixi reallığına inandığını düşünürdü, lakin Akropoldakı həmin fikirdən aydın olur ki, o vaxt şüursuzda buna inanmırdı; yalnız indi insan 'şüursuza qədər uzanan' inanc qazanmışdır. Belə bir izah çox dərin görünür, amma onu irəli sürmək sübut etməkdən daha asandır və nəzəri baxımdan da çox tənqidə açıq olacaq. Xeyr, mənim fikrimcə, Triyestdəki narazılıq və Akropoldakı fikir bir-biri ilə sıx bağlıdır. Bunlardan birincisi daha asan başa düşüləndir və sonrakını izah etməyə kömək edə bilər.

Triyestdəki hadisənin, gördüyüm kimi, yalnız inanmamağın ifadəsi olduğunu görürəm. 'Biz Afinanı görməliyikmi?' Amma bu mümkün deyil, çox çətin olacaq.' Müşayiət edən narazılıq bunun mümkün olmamasına görə təəssüf hissinə uyğun gəlir. Çox gözəl olacaqdı! Və indi insan nə ilə üzləşdiyini başa düşür. Bu, bizə çox tanış olan 'həqiqətən inanılmaz dərəcədə yaxşı' ('too good to be true') halıdır. Bu, insan xoşbəxtlik gətirən xəbərlə, məsələn, lotereyada qazanma, mükafat alma, bir qızın gizlicə sevdiyi kişinin valideynləri tərəfindən namizəd kimi müraciət etməsi və s. ilə təəccübləndirildiyi zaman çox tez-tez görülən inanmama halıdır.

Bir fenomenin qeyd edilməsi, təbii ki, dərhal onun səbəbi haqqında sual yaradır. Belə bir inanmama, açıq-aydın, reallığın bir hissəsini rədd etmə cəhdidir, amma bunda qəribə bir şey var. Əgər belə bir cəhd xoşagəlməzlik gətirməklə hədələyən reallığın bir hissəsinə yönəlsəydi, heç təəccüblənməzdik; psixi mexanizmimiz demək olar ki, buna uyğun qurulmuşdur. Amma əksinə, yüksək həzz vəd edən bir şeyə qarşı belə bir inanmama niyə? Həqiqətən paradoksal davranış! Ancaq xatırlayıram ki, daha əvvəl bir dəfə, mənim ifadəm ilə desək, 'uğur qarşısında məğlub olan' şəxslərin oxşar vəziyyətini nəzərdən keçirmişəm. Əks halda, adətən insan həyati əhəmiyyət kəsb edən bir ehtiyacın və ya istəyin təmin edilməməsi, məhrumiyyət səbəbindən xəstələnir; lakin bu şəxslərdə əksinədir, onlar çox güclü bir istəyin təmin edilməsi səbəbindən xəstələnirlər, hətta bununla məhv olurlar. Hər iki vəziyyət arasındakı ziddiyyət ilkin baxışda göründüyü qədər böyük deyil. Paradoksal halda, sadəcə olaraq daxili imtina xarici imtinanın yerini tutmuşdur. İnsan özünə xoşbəxtliyi layiq görmür, daxili imtina xarici imtinaya sadiq qalmağı əmr edir. Amma niyə? Çünki, bir sıra hallarda cavab belədir: insan taleyindən bu qədər yaxşı bir şey gözləyə bilməz. Yenidən 'həqiqətən inanmaq üçün çox yaxşı' ifadəsi, bir çoxumuzun özündə böyük bir hissəsini daşıdığı pessimizmin ifadəsidir. Digər hallarda, uğurdan məğlub olanlarda olduğu kimi, belə bir xoşbəxtliyə layiq deyiləm, ona haqqım çatmır, deyə tərcümə edilə bilən günahkarlıq və ya aşağılıq hissi var. Amma bu iki motivasiya mahiyyət etibarilə eynidir, biri digərinin sadəcə proyeksiyasıdır. Çünki, artıq uzun müddətdir məlum olduğu kimi, insanın özündən bu qədər pis münasibət gözlədiyi taley, uşaqlıq dövründəki cəzalandırıcı instansiyamızın içimizdə yerləşdiyi, bizim vicdanımızın, qəddar Fövqəl-Mənimizin materializasiyasıdır.

Beləliklə, mənim fikrimcə, Triyestdəki davranışımız izah olunmuşdur. Biz Afinanı görmək sevincinin bizə qismət olacağına inana bilməzdik. İmtina etmək istədiyimiz reallıq parçasının əvvəlcə sadəcə bir imkan olması, o vaxtkı reaksiyamızın xüsusiyyətlərini müəyyən etdi. Akropolda dayandıqda, imkan reallığa çevrildi və eyni inamsızlıq indi dəyişmiş, lakin çox daha aydın ifadə tapdı. Bu, təhrif edilmədən belə səslənməli idi: Mən heç vaxt Afinanı öz gözlərimlə görməyimin mənə nəsib olacağına inanmazdım, halbuki indi bu şübhəsiz ki, belədir! Gimnaziyada və ondan sonra məni idarə edən səyahət etmək və dünyanı görmək arzusunu, və bunun nə qədər gec həyata keçməyə başladığını xatırladığımda, Akropoldakı bu sonrakı təsirə təəccüblənmirəm; o vaxt mən qırx səkkiz yaşında idim. Mən kiçik qardaşımdan mənimlə oxşar şeyləri hiss edib-etmədiyini soruşmadım. Bütün təcrübənin üzərində müəyyən bir çəkingənlik var idi, bu artıq Triyestdə bizim fikir mübadiləmizə mane olmuşdu.

Lakin Akropoldakı fikrimin mənasını düzgün təxmin etdiyim təqdirdə, yəni bu mənim indi bu yerdə olduğuma görə sevincli təəccübümü ifadə etdiyini nəzərə alsaq, onda daha bir sual ortaya çıxır: niyə bu məna fikirdə belə təhrif olunmuş və təhrifedici bir forma almışdır? Fikrin əsas məzmunu təhrif olunsa da qalıb, bu bir inanmamaqdır. “Hisslərimin şahidliyinə görə Akropolda dayanıram, amma buna inana bilmirəm”. Bu inanmama, bu reallığın bir hissəsinə olan şübhə, ifadədə ikiqat şəkildə yerdəyişməyə uğrayır: birincisi, keçmişə köçürülür və ikincisi, mənim Akropola olan münasibətimdən Akropolun öz mövcudluğuna yönəldilir. Beləliklə, əvvəllər Akropolun real mövcudluğundan şübhələndiyim iddiasına bərabər olan bir şey yaranır, lakin xatirəm bunu yanlış, hətta qeyri-mümkün kimi rədd edir.

Hər iki təhrif bir-birindən asılı olmayan iki məsələ deməkdir. Çevrilmə prosesinə daha dərin nüfuz etməyə cəhd etmək olar. Buna necə gəldiyimi daha ətraflı açıqlamadan, mən belə fərz edirəm ki, ilkin olan, o vaxtkı vəziyyətdə inanılmaz və qeyri-real bir şeyin hiss olunduğuna dair bir duyğu olmuşdur. Vəziyyət özümü, Akropolu və onun mənim tərəfimdən qavranılmasını əhatə edir. Mən bu şübhəni hara yerləşdirəcəyimi bilmirəm, çünki Akropolla bağlı hissi təəssüratlarımı şübhə altına ala bilmərəm. Lakin mən keçmişdə məhz bu yerlə əlaqəli bir şeydən şübhələndiyimi xatırlayıram və beləliklə, şübhəni keçmişə köçürmək üçün bir çıxış yolu tapıram. Amma bu zaman şübhə məzmununu dəyişir. Mən sadəcə erkən illərdə Akropolun özünü heç vaxt görüb-görməyəcəyimdən şübhələndiyimi xatırlamıram, əksinə, o vaxtlar Akropolun reallığına ümumiyyətlə inanmadığımı iddia edirəm. Məhz təhrifin bu nəticəsindən Akropoldakı indiki vəziyyətin reallığa şübhə elementini ehtiva etdiyi qənaətinə gəlirəm. İndiyə qədər prosesin gedişini aydınlaşdırmaqda uğur qazanmadım, ona görə də qısa bir nəticə olaraq deyirəm ki, görünüşcə qarışıq və təsviri çətin olan bütün psixi vəziyyət, Akropolda o vaxt bir an üçün “Gördüyüm şey real deyil” hissini yaşadığım (və ya yaşaya biləcəyim) fərziyyəsi ilə asanlıqla həll olunur. Buna “yadlaşma hissi” deyilir. Bunun qarşısını almağa cəhd etdim və keçmiş haqqında yanlış bir ifadənin bahasına buna nail oldum.

Bu yadlaşmalar çox qəribə və hələ az başa düşülmüş hadisələrdir. Onları "hisslər" kimi təsvir edirlər, lakin aydın görünür ki, bunlar müəyyən məzmunlarla bağlı və həmin məzmunlar haqqında qərarlarla əlaqəli mürəkkəb proseslərdir. Bəzi psixi xəstəliklərdə çox tez-tez rast gəlinir, lakin onlar sağlam insanlara da yad deyil, məsələn, sağlam insanların vaxtaşırı baş verən hallüsinasiyaları kimi. Ancaq onlar şübhəsiz ki, yuxular kimi qeyri-normal quruluşlu səhv funksiyalardır; yuxular sağlam insanlarda müntəzəm olaraq baş verməsinə baxmayaraq, biz onları psixi pozğunluğun nümunələri kimi qəbul edirik. Onları iki formada müşahidə edirlər; ya reallığın bir hissəsi bizə yad, ya da öz Mənimizdən bir hissə yad görünür. Sonuncu halda "depersonalizasiya"dan danışılır; yadlaşmalar və depersonalizasiyalar bir-biri ilə sıx bağlıdır. Digər hadisələr də var ki, biz onlarda sanki bu hadisələrin müsbət qarşılıqlarını tanıyırıq, məsələn, "Fausse Reconnaissance" (Yanlış tanıma), "Deja vu" (Əvvəllər görülmüş kimi), "Deja raconte" (Əvvəllər danışılmış kimi) aldanmaları; bu aldanmalarda biz yadlaşmalarda özümüzdən nəyisə xaric etməyə çalışdığımız kimi, bir şeyi öz Mənimizə aid olduğunu qəbul etmək istəyirik. Sadə-mistik, psixoloji olmayan bir izah cəhdi, Deja vu hadisələrini bizim psixi Mənimizin əvvəlki mövcudluqlarına sübut kimi istifadə etmək istəyir. Depersonalizasiyadan ən qəribə "Double Conscience" (İkiqat şüur) anlayışına yol açır, buna daha düzgün "şəxsiyyət parçalanması" deyilir. Hələ bu qədər qaranlıq və elmi baxımdan həll olunmamışdır ki, qarşınızda bunu daha ətraflı müzakirə etməyi özümə qadağan etməliyəm.

Yadlaşma hadisələrinin iki ümumi xarakteristikasına qayıtmaq mənim niyyətim üçün kifayətdir. Birincisi, onların hamısı müdafiəyə xidmət edir, Məndən nəyisə uzaq tutmaq, inkar etmək istəyir. İndi Mənə iki tərəfdən yeni elementlər yaxınlaşır ki, bunlar müdafiəyə çağırış edə bilər: real xarici dünyadan və Məndə yaranan fikirlər və təhriklərin daxili dünyasından. Bəlkə də bu alternativ, əsl yadlaşmalarla depersonalizasiyalar arasındakı fərqi örtür. Mənimizin müdafiə vəzifələrini yerinə yetirərkən istifadə etdiyi metodların, deyək ki, mexanizmlərin qeyri-adi çoxluğu var. Mənim yaxınlığımda indi bu müdafiə metodlarının öyrənilməsi ilə məşğul olan bir iş inkişaf edir; qızım, uşaq psixoanalitik, məhz bu mövzuda kitab yazır. Bu metodların ən primitiv və ən dərin olan "sıxışdırma"dan psixopatologiyaya dərindən nüfuz etməmiz ümumiyyətlə öz başlanğıcını götürdü. Sıxışdırma ilə, utancverici və dözülməz olan şeylərin tanınma, düşünmə, hökm vermə və məqsədyönlü hərəkət vasitəsilə normal sayıla bilən müdafiəsi arasında, Mənin daha az və ya daha çox açıq patoloji xarakter daşıyan çoxlu sayda davranış nümunələri yerləşir. Belə bir müdafiənin sərhəd halında dayanmağa icazə verə bilərəmmi? İspaniya mavrlarının məşhur ağısını tanıyırsınız: "Ay de mi Alhama"; bu mahnı Kral Boabdilin Alhama şəhərinin düşməsi xəbərini necə qarşıladığını nəql edir. O, bu itkinin öz hakimiyyətinin sonu demək olduğunu sezinir. Amma o, bunu "həqiqət kimi qəbul etmək" istəmir, xəbəri "non arrive" (gəlməmiş) kimi qəbul etməyə qərar verir. Bənd belədir:

Cartas le fueron venidas, de que Alhama era ganada. Las cartas echó en el fuego y al mensagero mataba. (Ona məktublar gəldi ki, Alhama alınıb. Məktubları oda atdı və elçini öldürdü.)

Asanlıqla təxmin etmək olar ki, kralın bu davranışında öz acizlik hissinə qarşı mübarizə aparmaq ehtiyacı da iştirak edir. Məktubları yandıraraq və elçini öldürərək, o, hələ də öz qüdrətini nümayiş etdirməyə çalışır.

Yadlaşmaların digər ümumi xarakteri, onların keçmişdən, Mənin xatirə xəzinəsindən və bəlkə də o vaxtdan bəri sıxışdırmağa məruz qalmış əvvəlki utancverici təcrübələrdən asılılığı, etirazsız qəbul edilmir. Amma məhz Akropolda başıma gələn hadisə, xatirə pozğunluğuna, keçmişin təhrifinə gətirib çıxaran hadisə, bu təsiri göstərməyimizə kömək edir. Gimnaziyada oxuduğum illərdə Afinanın real mövcudluğundan heç vaxt şübhələndiyim doğru deyil. Mən yalnız Afinanı heç vaxt görə biləcəyimə şübhə etmişdim. O qədər uzağa səyahət etmək, "o qədər irəli getmək" mənə hər hansı imkanın xaricində görünürdü.

- Bu, gəncliyimdə həyat şəraitimizin məhdudluğu və kasıblığı ilə əlaqədar idi. Səyahətə olan həsrət, əlbəttə, o təzyiqdən qaçmaq istəyinin ifadəsi idi; bu istək, çoxlu sayda yeniyetmə uşaqları evdən qaçmağa sövq edən təkana bənzəyirdi. Mənə artıq aydın olmuşdu ki, səyahətə olan həzzin böyük bir hissəsi bu erkən istəklərin yerinə yetirilməsindən ibarətdir, yəni evə və ailəyə narazılıqda kök salmışdır. İnsan ilk dəfə dənizi gördükdə, okeanı keçdikdə, uzun müddət uzaq, əlçatmaz arzu obyektləri olan şəhərləri və ölkələri reallıq kimi təcrübə etdikdə, o, inanılmaz dərəcədə böyük işlər görmüş qəhrəman kimi hiss edir. O vaxt Akropolda qardaşımdan soruşa bilərdim: Xatırlayırsanmı, gəncliyimizdə günbəgün eyni yolu necə gedirdik, ... küçəsindən gimnaziyaya, bazar günləri isə hər dəfə Praterə və ya artıq çox yaxşı bildiyimiz kənd gəzintilərindən birinə; və indi biz Afinadayıq və Akropolda dayanmışıq! Biz həqiqətən çox irəli getmişik! Və kiçik şeyləri böyük olanlarla müqayisə etmək olarsa, ilk Napoleon Notre-Damda imperator tacı qoyularkən qardaşlarından birinə (güman ki, böyük qardaşı Jozef idi) dönərək belə demişdi: “Atamız monsieur bu an burada olsaydı, nə deyərdi?” Burada biz, Triyestdə Afinaya səyahətdən zövq almağımızı niyə pozduğumuza dair kiçik problemin həllinə rast gəlirik. Belə olmalıdır ki, bu qədər irəli getməkdən doğan məmnuniyyət ilə günah hissi bağlıdır; burada nəsə yanlış, qədimdən qadağan edilmiş bir şey var. Bu, ataya qarşı uşaq tənqidi ilə, onun şəxsiyyətinə erkən uşaqlıqda verilən həddindən artıq qiyməti əvəz edən kiçik saymaqla bağlıdır. Elə görünür ki, uğurun əsas məqamı atadan daha irəli getməkdir və atadan üstün olmaq istəmək hələ də icazəsizdir. Bu ümumi motivasiyaya bizim halımızda xüsusi bir amil də əlavə olunur: Afina və Akropol mövzusundakı oğulların üstünlüyünə işarə. Atamız tacir idi, gimnaziya təhsili yox idi, Afina ona çox şey deməzdi. Afinaya səyahətdən zövq almağımızı pozan şey, əslində, ehtiram təhriki idi. İndi artıq təəccüblənməyəcəksiniz ki, Akropolda baş verən hadisənin xatirəsi, mən yaşlanıb, güzəştə ehtiyac duyduğum və artıq səyahət edə bilmədiyim vaxtdan bəri məni çox vaxt təqib edir. Sizi ürəkdən salamlayıram, Ziqmund Freyd. Yanvar 1936.

Sizi ürəkdən salamlayıram, Ziqm. Freyd

Yanvar 1936.