Mənim Yozef Popper-Linkeus ilə tanışlığım

1899-cu ilin qışında, yeni əsrə aid edilmiş “Yuxuların yozumu” adlı kitabım nəhayət əlimdə idi. Bu əsər, qeyri-adi üsulla yaradılmış dörd-beş illik işin nəticəsi idi. Universitetdə sinir xəstəlikləri üzrə habilitasiya olunub, cəmiyyətdə çoxlu sayda olan və “sinirli” adlandırılan xəstələrə tibbi yardım göstərərək özümü və tez böyüyən ailəmi təmin etməyə çalışmışdım. Lakin vəzifə gözlədiyimdən daha ağır çıxdı. Adi müalicə üsulları açıq şəkildə ya heç bir fayda vermir, ya da çox az fayda verirdi; yeni yollar axtarmaq lazım idi. Və xəstələrin əzablarından, şikayətlərinin səbəblərindən və əhəmiyyətindən heç nə başa düşməyən insan onlara necə kömək edə bilərdi? Mən Parisdəki usta Şarkodan, Nansidəki Bernheymdən dəstək və təlimat axtarırdım; Vyanadakı üstün dostum Yozef Breyerin müşahidəsi nəhayət başa düşmək və terapevtik təsir üçün yeni ümidlər açdı.

Bu yeni təcrübələr, bizim sinirli adlandırdığımız xəstələrin müəyyən mənada psixi pozuntulardan əziyyət çəkdiklərini və buna görə də psixi vasitələrlə müalicə edilməli olduqlarını sübut etdi. Maraqımız psixologiyaya yönəlməli idi. Fəlsəfə məktəblərində hökm sürən ruh elminin verə biləcəyi şey, əlbəttə ki, əhəmiyyətsiz və məqsədlərimiz üçün yararsız idi; biz metodları və onların nəzəri əsaslarını yenidən tapmalı idik. Mən əvvəlcə Breyerlə birgə, sonra isə ondan asılı olmadan bu istiqamətdə işlədim. Nəhayət, bu, mənim texnikamın bir hissəsi oldu, ki, mən xəstələrdən tənqidsiz olaraq, haqlı olub-olmadığını anlamadıqları, bildirilməsi onlara narahatlıq verən fikirlər də daxil olmaqla, ağlına gələn hər şeyi mənə bildirməyi tələb edirdim.

Onlar mənim istəyimə boyun əydikdə, mənə öz yuxularını da danışdılar, sanki bu yuxular digər düşüncələri ilə eyni təbiətdə imiş kimi. Bu yuxuları digər mənalı məhsullar kimi qiymətləndirmək üçün açıq bir işarə idi. Amma onlar mənalı deyil, əksinə, yuxuların təbiətinə uyğun olaraq qəribə, qarışıq və absurd idi; elə buna görə də elm tərəfindən ruh orqanında mənasız və məqsədsiz seğirmələr kimi qınanmışdı. Əgər xəstələrim haqlı idisə, ki, onlar yalnız qeyri-elmi insanlığın minilliklər boyu bəslədiyi inancı təkrarlayırmış kimi görünürdülər, onda mən elmi tənqidlərə tab gətirə biləcək bir "yuxu yozumu" vəzifəsi ilə üzləşmişdim. Əvvəlcə, təbii ki, xəstələrimin yuxularından yuxu görən şəxslərin özündən çox bir şey başa düşmürdüm. Lakin bu yuxulara, xüsusilə də öz yuxularıma, digər anormal psixi formaları öyrənərkən istifadə etdiyim üsulu tətbiq etdikdə, yuxu yozumunun irəli sürə biləcəyi sualların çoxuna cavab verməyi bacardım. Çoxlu sual var idi: İnsan nə haqqında yuxu görür? Ümumiyyətlə niyə yuxu görür? Yuxunu oyanıq düşüncədən fərqləndirən bütün o qəribə xüsusiyyətlər haradan gəlir? və s. Cavabların bəziləri asan idi, əvvəllər ifadə edilmiş fikirlərin təsdiqi kimi də qiymətləndirildi, digərləri isə psixi aparatımızın quruluşu və işləmə tərzi haqqında tamamilə yeni fərziyyələr tələb edirdi. İnsan, ruhun oyanıq gündə hərəkətə gətirdiyi şeylər haqqında yuxu görür; insan, yuxunu pozmaq istəyən təhrikləri sakitləşdirmək və yuxunu davam etdirmək üçün yuxu görür. Amma yuxu eyni material ilə məşğul olduğu halda, niyə bu qədər qəribə, bu qədər qarışıq və mənasız, oyanıq düşüncənin məzmununa açıq şəkildə zidd görünə bilərdi? Şübhəsiz ki, yuxu məntiqli düşüncə fəaliyyətinin yalnız bir əvəzi idi və yozula bilərdi, yəni belə bir şeyə çevrilə bilərdi, lakin izah tələb edən şey, yuxu işinin məntiqli və mənalı material üzərində apardığı təhrifat faktı idi.

Yuxu təhrifatı yuxu həyatının ən dərin və ən çətin problemi idi. Onun aydınlaşdırılması üçün yuxunu digər psixopatoloji formalarla eyni sıraya qoyan, onu insanın normal psixozu kimi ifşa edən aşağıdakı nəticə ortaya çıxdı. Bizim ruhumuz, həyatda özümüzü qorumaq üçün istifadə etdiyimiz bu qiymətli alət, daxili sülhə malik qapalı bir vahid deyil, əksinə, həzzə və dağıdıcılığa həris kütlənin ağıllı bir təbəqənin gücü ilə basdırılmalı olduğu müasir bir dövlətə bənzəyir. Ruhi həyatımızda fırlanan və düşüncələrimizdə ifadə tapan hər şey, bədəni quruluşumuzda bizə verilmiş müxtəlif həvəslərin nəslindən gələn və onların nümayəndəsidir; lakin bu həvəslərin hamısı xarici dünya və insan cəmiyyətinin tələblərinə tabe olmaq üçün bərabər dərəcədə idarə oluna və tərbiyə edilə bilməz. Onlardan bəziləri ilkin vəhşi xarakterlərini qoruyub saxlamışdır; əgər onlara sərbəstlik versəydik, şübhəsiz bizi məhvə aparardılar. Buna görə də, ziyan görərək ağıllanmış olaraq, ruhumuzda həvəsin birbaşa ifadəsinə ləngimə kimi qarşı çıxan quruluşlar inkişaf etdirdik. Həvəs qüvvələrinin mənbələrindən istək təhriki kimi qalxan şey, psixi instansiyalarımızın ən yüksək səviyyəsində yoxlanılmaya tabe olmalı və əgər bu yoxlamadan keçmirsə, rədd edilir və hərəkətliliyimizə, yəni icraya təsir göstərməkdən saxlanılır. Hətta, çox vaxt bu istəklərə belə şüura çıxış icazəsi verilmir, çünki şüura təhlükəli həvəs mənbələrinin mövcudluğu adətən yaddır. Onda deyirik ki, bu təhriklər şüur üçün sıxışdırılıb və yalnız şüursuzda mövcuddur. Sıxışdırılan hər hansı bir yerdən keçib şüura, hərəkətə və ya hər ikisinə çatmağa müvəffəq olarsa, onda biz artıq normal deyilik. Onda nevroz və psixoz simptomlarının bütün silsiləsini inkişaf etdiririk. Zəruri olan ləngimələri və sıxışdırmaları davam etdirmək ruhi həyatımız böyük qüvvə sərfiyyatı tələb edir, ruhi həyat isə bu sərfiyyatdan istirahət etməyə can atır. Gecə yuxu vəziyyəti bunun üçün yaxşı fürsət kimi görünür, çünki o, bizim motorik fəaliyyətlərimizin dayandırılmasını özündə ehtiva edir. Vəziyyət təhlükəsiz görünür, ona görə də daxili polis qüvvələrimizin sərtliyini azaldırıq. Onları tamamilə geri çəkmirik, çünki bilmək olmaz, şüursuz bəlkə heç vaxt yatmır. Və indi üzərinə düşən təzyiqin azalması öz təsirini göstərir. Sıxışdırılmış şüursuzdan istəklər qalxır ki, yuxuda ən azından şüura çıxış yolunu tapardılar. Əgər onları öyrənə bilsəydik, məzmunları, həddindən artıqlıqları, hətta sadəcə mümkün olmaları bizi dəhşətə salardı. Lakin bu nadir hallarda olur, bundan sonra biz tələsik təşviş içində oyanırıq. Adətən şüurumuz yuxunu həqiqətən olduğu kimi qəbul etmir. Ləngimə törədən qüvvələr, yəni adlandırdığımız kimi yuxu senzurası tamamilə oyanmasa da, tamamilə də yatmamışdılar. Onlar yuxu sözlərlə və təsvirlərlə ifadə olunmağa çalışarkən ona təsir etdilər, ən incitici şeyləri aradan qaldırdılar, başqalarını tanınmaz hala gətirdilər, həqiqi əlaqələri dağıtdılar, yanlış əlaqələr qurdular, nəticədə yuxunun dürüst, lakin qəddar istək fantaziyasından bizim xatırladığımız, az-çox qarışıq, demək olar ki, həmişə qəribə və anlaşılmaz olan manifest yuxu yarandı. Beləliklə, yuxu, yəni yuxunun təhrifi, bir kompromisin ifadəsidir, ruhi həyatımızın bir-biri ilə uzlaşmayan təhrikləri və cəhdləri arasındakı münaqişənin şahididir. Və unutmayaq ki, eyni proses, eyni qüvvə oyunu, normal yuxulayanın yuxusunu izah etdiyi kimi, bizə bütün nevroz və psixoz hadisələrini anlamaq üçün açar verir.

İndiyə qədər özüm və yuxu problemləri üzərində işim haqqında çox danışdığım üçün üzr istəyirəm; bu, aşağıdakılar üçün zəruri şərt idi. Yuxunun təhrifinin izahım mənə yeni görünürdü, heç yerdə bənzər bir şey tapmamışdım. İllər sonra (nə vaxt olduğunu artıq deyə bilmirəm) Yozef Popper-Linkeusun “Bir realistin fantaziyaları” əsəri əlimə keçdi. Onlardan biri “Yuxu görmək ayıqlıq kimi” adlı hekayə idi, bu mənim ən güclü marağımı oyatmaya bilməzdi. Hekayədə heç vaxt mənasız yuxu görmədiyi ilə fəxr edə bilən bir kişi təsvir olunmuşdu. Onun yuxuları nağıllar kimi fantaziyalı ola bilərdi, lakin onlar ayıq dünya ilə o qədər ziddiyyət təşkil etmirdi ki, “onlar qeyri-mümkün və ya öz-özlüyündə absurd” olduğunu qətiyyətlə demək mümkün olmazdı. Bu, mənim ifadə tərzimə çevirildikdə, bu adamda yuxu təhrifi baş vermir və əgər onun baş verməməsinin səbəbi öyrənilirsə, yuxuların yaranma səbəbi də dərk edilmiş olur. Popper öz adamına öz xüsusiyyətinin əsaslandırılmasına dair tam anlayış verir. O, ona belə deməyə imkan verir: “Düşüncələrimdə və hisslərimdə hökm sürən... ...nizam və ahəngdir, hətta bu ikisi heç vaxt bir-biri ilə mübarizə aparmır... Mən birəm, bölünməmişəm, digərləri isə bölünmüşdür və onların iki hissəsi: Ayıqlıq və Yuxu görmək demək olar ki, daim bir-biri ilə müharibə aparır. Yuxuların yozumu haqqında daha da irəli gedərək: “Bu əlbəttə ki, asan bir vəzifə deyil, lakin bir az diqqətlə yuxu görən şəxsin özünə həmişə uğur qazanmaq mümkün olmalıdır. — Niyə adətən uğur qazanmır? Sizdə yuxularda gizli bir şey, özünəməxsus bir iffətsizlik, varlığınızda ifadə edilməsi çətin olan müəyyən bir sirr var kimi görünür; və buna görə də sizin yuxularınız çox vaxt mənasız, hətta ziddiyyətli görünür. Lakin ən dərin kökdə belə deyil; hətta belə ola bilməz, çünki ayıq olsun, ya yuxu görsün, həmişə eyni insandır. Bu isə psixoloji terminologiyadan imtina edilməklə, yuxu haqqında işlərimdən götürdüyüm yuxu təhrifinin eyni izahı idi. Təhrif bir kompromis, təbiətcə qeyri-səmimi bir şey, düşüncə və hisslər arasında, və ya mənim dediyim kimi, şüurlu və sıxışdırılmış arasında konfliktin nəticəsi idi. Belə bir konfliktin olmadığı, sıxışdırılmağa ehtiyac olmadığı yerdə, yuxular da yad və mənasız ola bilməzdi. Popper, ayıqlıqda düşündüyündən fərqli yuxu görməyən adamda, sosial islahatçı kimi dövlət orqanizmində yaratmağı hədəflədiyi daxili ahəngi hökm sürdürdü. Və əgər elm bizə belə bir adamın, tamamilə məkrsiz, saxtakarlıqsız və bütün sıxışdırmalardan azad, rast gəlinmədiyini və ya yaşamaq qabiliyyətinin olmadığını deyirsə, bu ideal vəziyyətə mümkün olan yaxınlaşmanın, Popperin öz şəxsiyyətində həyata keçirildiyi təxmin edilə bilərdi.

Onun hikməti ilə qarşılaşmadan sarsılaraq, Volter, din, müharibə, Ümumi qidalanma vəzifəsi və s. haqqında bütün yazılarını oxumağa başladım, nəticədə təvazökar böyük adamın, eyni zamanda bir düşünür və tənqidçi, mehriban bir insanpərvər və islahatçı olan obrazı gözümün qarşısında aydın şəkildə quruldu. Onun müdafiə etdiyi və mənim də qəlbən dəstəkləmək istədiyim fərdin haqları haqqında çox fikirləşdim, nə təbiətin davranışı, nə də insan cəmiyyətinin məqsədləri onun iddiasını tam əsaslandırmadığı düşüncəsi məni narahat etmirdi. Ona xüsusi bir rəğbət məni cəlb edirdi, çünki o da açıq-aydın yəhudi həyatının acısını və müasir mədəniyyət ideallarının boşluğunu ağrılı şəkildə hiss edirdi. Amma mən onu heç vaxt özüm görməmişəm. O, ortaq tanışlarımız vasitəsilə məndən xəbərdar idi və bir dəfə mən ondan gələn və məlumat tələb edən məktuba cavab verməli oldum. Amma mən ona baş çəkmədim. Psixologiyadakı yeniliklərim məni müasirlərimdən, xüsusilə də onların yaşlılarından uzaqlaşdırmışdı; çox vaxt, uzaqdan hörmət etdiyim bir insana yaxınlaşdığımda, həyatımın məzmununa çevrilmiş şeylərə qarşı onun başa düşməməsi səbəbindən özümü rədd edilmiş kimi hiss edirdim.

266 Xatirə sözləri

Yozef Popper fizikadan gəlirdi, o, Ernst Maxın dostu olmuşdu; mən yuxu təhrifi problemi üzrə razılığımızdan irəli gələn xoş təəssüratı pozmamaq istəyirdim. Beləliklə, ona baş çəkməyi təxirə saldım, nəticədə artıq çox gec oldu və mən yalnız bələdiyyə parkımızda onun büstünü salamlaya bildim.