Bir səhv hərəkətin incəliyi

Bir qadın dostum üçün ad günü hədiyyəsi, bir üzüyə çevriləcək kiçik bir qiymətli daş hazırlayıram. Ortasında kiçik daşın bərkidildiyi sərt kartonun üzərinə belə yazıram: “Saatçı L.-də bir qızıl üzük hazırlanması üçün bon ... yelkən və kürəkli bir gəmi təsvir edən əlavə edilmiş daş üçün.” Lakin çapda boş qalmış, “hazırlanması” və “üçün” sözləri arasındakı yerdə, sonradan tamamilə uyğunsuz sayaraq üstünü xətt çəkməli olduğum “qədər” (bis) adlı kiçik bir söz dururdu. Bəli, mən bunu niyə ümumiyyətlə yazmışam?

Qısa mətni oxuyarkən diqqətimi çəkən odur ki, o, qısa müddət ərzində ardıcıl olaraq “üçün” (für) qoşmasını ehtiva edir. “Üzük üçün bon — əlavə edilmiş daş üçün.” Bu, xoşagəlməz səslənir və bundan qaçınmaq lazımdır. İndi isə mən belə bir təəssürat alıram ki, “üçün” (für) əvəzinə “qədər” (bis) sözünün əlavə edilməsi, üslubi bacarıqsızlığın qarşısını almaq cəhdi idi. Bu, yəqin ki, doğrudur. Amma xüsusilə qeyri-kafi vasitələrlə edilmiş bir cəhd. “Qədər” (bis) qoşması bu yerdə tamamilə uyğunsuzdur və mütləq lazım olan “üçün” (für) sözünü əvəz edə bilməz. Niyə məhz “qədər” (bis)?

Amma bəlkə də “qədər” (bis) sözü ümumiyyətlə bir zaman sərhədini müəyyən edən qoşma deyil, tamamilə başqa bir şeydir. Bu, eyni məna ilə fransız dilinə keçmiş latın “bis” (ikinci dəfə) sözüdür. Roma hüququnda buna "ne bis in idem" deyilir. Fransız, ifa olunan parçanın təkrarını istədikdə "bis, bis" deyə qışqırır. Deməli, mənim mənasız yazı səhvimin izahı budur. İkinci "für" sözündən əvvəl, eyni sözü təkrar etməməyim barədə xəbərdarlıq aldım. Deməli, "für" sözünün yerinə başqa bir şey! İlkin ifadəyə etirazda olan xarici dil "bis" sözünün təsadüfi səsləşməsi, almanca "für" sözünün səhvən "bis" ilə əvəz edilməsinə imkan verir. Lakin bu səhv, özünü tətbiq etməklə deyil, yalnız düzəldildikdə məqsədinə çatır. "Bis" sözünün üstündən yenidən xətt çəkməliyəm və beləliklə, məni narahat edən təkrarı da sanki aradan qaldırmış oluram. Səhv hərəkətin mexanizmində maraqlı bir variant!

Bu həlldən çox razıyam, lakin özünü analiz edərkən qeyri-kamil olma təhlükəsi xüsusilə böyükdür. İnsanlar qismən bir izahatla çox tez kifayətlənirlər; bu izahatın arxasında müqavimət, bəlkə daha vacib olan şeyi asanlıqla saxlayır. Bu kiçik analizi danışdığım qızım, dərhal davamını tapır: "Sən ona artıq əvvəllər belə bir üzük üçün daş hədiyyə etmisən. Bəlkə də qaçınmaq istədiyin təkrar budur. Hər dəfə eyni hədiyyəni vermək olmaz." Bu məntiqli görünür; aydın olur ki, söhbət eyni sözün deyil, eyni hədiyyənin təkrarına edilən etirazdan gedir. Bu sonuncusu, yalnız əhəmiyyətsiz bir şeyə yönəldilmiş bir yerdəyişmədir; daha vacib bir şeydən yayındırmaq üçün nəzərdə tutulmuşdur; bəlkə də bir həvəs konflikti yerinə estetik çətinlikdir.

Çünki davamını tapmaq asandır. Bu daşı hədiyyə etməmək üçün bir səbəb axtarıram. Bu, aşağıdakı fikirdə tapılır: Artıq əvvəllər eyni — çox bənzər — bir şeyi hədiyyə etmişəm. Bu etiraz niyə gizlənir və maskalanır? Orada işıqdan qorxan bir şey olmalıdır. Və çox tezliklə nə olduğunu aydın görürəm. Bu kiçik daşı ümumiyyətlə hədiyyə etmək istəmirəm, özümə çox xoş gəlir.

Bu səhvin izahı böyük çətinlik yaratmadı. Tezliklə barışdırıcı bir fikir də yaranır: Belə bir peşmanlıq yalnız hədiyyənin dəyərini artırır. Belə bir hədiyyə olardı ki, ona görə bir az da olsa kədərlənməzdik! Heç olmasa, ən sadə görünən və guya ən sadə olan psixi proseslərin nə qədər mürəkkəb ola biləcəyi haqqında yenidən təəssürat əldə etmək olardı. Bir yazıda səhv edilib, yalnız 'üçün' tələb olunduğu yerdə 'qədər' yazılıb, bu fərq edilib və düzəldilib, və: bu kiçik səhv — əslində sadəcə səhv etmək cəhdi — çoxlu şərtlər və dinamik amillər tələb edirdi. Bəli, materialın xüsusi bir əlverişliliyi olmasaydı, bu da mümkün olmazdı.