I. Maneə və simptom anlayışları
Dilimizdə istifadəmiz patoloji hadisələrin təsvirində simptomu maneədən ayırmağa imkan verir, lakin bu fərqi o qədər də önəmli saymır. Əgər bizə yalnız maneələr göstərən, simptom isə aşkar etməyən xəstəlik halları rast gəlməsəydi və bunun üçün şərtin nə olduğunu bilmək istəməsəydik, maneə ilə simptom anlayışlarını bir-birindən ayırmaqda elə də maraq göstərməzdik.
Bu ikisi eyni zəmində yetişməyib. Maneə funksiyaya xüsusi münasibətdədir və mütləq şəkildə patoloji bir şey demək deyil; bir funksiyanın normal məhdudlaşdırılmasını da onun maneəni adlandırmaq olar. Simptom isə xəstəlikli bir prosesin əlaməti mənasını verir. Deməli, maneə da simptom ola bilər. Dildə istifadə qaydası belədir: funksiyanın sadə azalması olduqda «maneə», onun qeyri-adi dəyişməsi və ya yeni bir fəaliyyət (nəticə) olduqda isə «simptom» deyilir. Bir çox halda patoloji prosesin müsbət üzünü vurğulamaq yoxsa mənfi üzünü, onun nəticəsini simptom adlandırmaq yoxsa maneə — bunu istəyə buraxılmış kimi görünür. Bütün bunlar həqiqətən də maraqlı deyil və başlanğıc götürdüyümüz sual az məhsuldardır.
Tənginlik anlayış baxımından funksiyaya bu qədər sıx bağlı olduğu üçün belə bir fikrə gəlmək olar: müxtəlif Mən funksiyalarını o cəhətdən araşdırmaq ki, ayrı-ayrı nevroz xəstəliklərində onların pozulması hansı formalarda özünü göstərir. Bu müqayisəli tədqiqat üçün cinsi funksiyanı, yeməyi, hərəkəti və peşə fəaliyyətini seçirik. a) Cinsi funksiya çox çeşidli pozuntulara düçar olur — onların çoxu sadə tənginlik xarakteri daşıyır. Bunlar psixik impotensiya adı ilə bir yerə yığılır. Normal cinsi fəaliyyətin baş tutması çox mürəkkəb bir proses tələb edir; pozuntu onun istənilən nöqtəsində müdaxilə edə bilər. Kişidə tənginliyin əsas mərhələləri bunlardır: prosesə başlamaq üçün libidonun yayındırılması (psixik xoşagəlməzlik), fiziki hazırlığın olmaması (ereksiyasızlıq), aktın qısalması (Ejakulatio praecox — onu müsbət simptom kimi də təsvir etmək olar), aktın təbii nəticəsindən əvvəl gecikməsi (ejakulyasiya çatışmazlığı), psixik effektin — orqazm həzz hissinin — baş tutmaması. Başqa pozuntular funksiyanın pervers və ya fetiş təbiətli xüsusi şərtlərlə bağlanmasından yaranır.
Maneənin qorxu ilə münasibəti bizdən uzun müddət gizlənə bilməz. Bəzi maneələr açıq-aydın funksiyadan imtinadır — onun icrasında qorxu doğulacağı üçün. Cinsi funksiyadan doğan birbaşa qorxu qadında tez-tez rast gəlinir; biz onu isteriyaya aid edirik — eləcə də ikrahın müdafiə-simptomunu; bu simptom əvvəlcə passiv yaşanmış cinsi aktın sonrakı reaksiyası kimi meydana çıxır, sonra həmin aktın təsəvvüründə görünür. Məcburi hərəkətlərin də böyük bir hissəsi cinsi təcrübəyə qarşı ehtiyat tədbirləri və təminatlar kimi meydana çıxır — deməli, onlar fobik təbiətdədirlər.
Burada başa düşməkdə uzağa getmirik; yalnız görürük ki, funksiyanı pozmaq üçün çox müxtəlif üsullar işlədilir: 1) libidonun sadəcə uzaqlaşdırılması — bu, bizim saf tutulma adlandırdığımız şeyə ən çox uyğun gəlir; 2) funksiyanın icrasının pisləşməsi; 3) onun xüsusi şərtlərlə çətinləşdirilməsi və başqa məqsədlərə yayındırmaqla dəyişdirilməsi; 4) müdafiə tədbirləri ilə qabaqcadan qarşısının alınması; 5) başlanğıcını artıq dayandırmaq alınmadıqda təlaşın doğulması ilə kəsilməsi; nəhayət, 6) funksiya bütöv yerinə yetirilibsə, ona etiraz edən və baş verəni geri qaytarmaq istəyən sonrakı reaksiya.
b) Qida funksiyasının ən çox rast gəlinən pozuntusu libidonun geri çəkilməsindən doğan yemək hoşnutsuzluğudur. Yemək həzzinin artmaları da az deyil; aclıqdan ölüm qorxusu ilə motivasiya olunan yemək məcburiliyi hələ az öyrənilib. Yeməyin isterik müdafiəsi kimi biz qusma simptomunu tanıyırıq. Təlaş ucbatından qidadan imtina psixoz hallarına aiddir (zəhərlənmə vəhmi).
c) Bəzi nevroz hallarında hərəkət gəzmək istəməməyə və gəzə bilməmək zəifliyinə görə maneəyə uğrayır; isterik məhdudlaşdırma hərəkət aparatının motor iflicindən istifadə edir ya da bu aparatın tək bir funksiyasının xüsusi ləğvini yaradır (abaziya). Xüsusilə səciyyəvi olan, hərəkətin müəyyən şərtlərin qoyulması ilə çətinləşdirilməsidir — həmin şərtlər yerinə yetirilmədikdə təlaş doğulur (fobiya).
d) Tez-tez təcrid simptom kimi müalicənin predmetinə çevrilən işdə tormozlanma bizə azalan həzzi, pisləşmiş icranı, ya da işin davamı məcbur edildikdə yorğunluq kimi reaksiya əlamətlərini (başgicəllənmə, qusma) göstərir. İsteriya işin dayandırılmasını orqan və funksiya iflicləri yaratmaqla təmin edir — onların mövcudluğu işin icrası ilə uzlaşmazdır. Məcburi nevroz işi daimi yayındırmalarla və araya girən dayanma və təkrarların vaxt itkisi ilə pozur.
Bu icmalı başqa funksiyalara da yaya bilərdik, lakin bununla daha çox şey əldə edəcəyimizi gözləmək olmaz. Hadisələrin səthindən kənara çıxa bilməzdik. Ona görə belə bir baxışa qərar verək ki, maneə anlayışına artıq çox da sirrli bir şey saxlamasın. Maneə Mənin funksiya məhdudlaşdırmasının ifadəsidir ki, bunun özü çox müxtəlif səbəblərə malik ola bilər. Bu funksiyadan imtinanın bəzi mexanizmləri və onun ümumi meyli bizə yaxşı bəllidir.
Xüsusi maneələrdə bu meyl daha asan görünür. Fortepiano çalmaq, yazmaq, hətta gəzmək nevroz maneələrinə düçar olanda analiz bizə bunun səbəbini bu funksiyalarda iştirak edən orqanların — barmaqların və ayaqların — ifrat erotizasiyasında göstərir. Ümumi şəkildə belə bir dərki qazanmışıq: orqanın erogenliyi, cinsi əhəmiyyəti artdıqca onun Mən funksiyası zədələnir. Orqan sonra — az qala şıltaq müqayisəyə cürət etsək — ev sahibi onunla məhəbbət münasibətləri başlayandan bəri ocaq başında işləmək istəməyən aşpaz qadın kimi davranır. Əgər yazmaq — ki, borucuqdan ağ kağızın parçasına maye süzməkdən ibarətdir — koitusun simvolik mənasını almışsa, ya gəzmək ana-torpağın qarnına döymənin simvolik əvəzinə çevrilmişsə, onda hər ikisi — yazmaq da, gəzmək də — buraxılır, çünki sanki qadağan edilmiş cinsi hərəkəti yerinə yetirirsin. Mən ona məxsus bu funksiyalardan imtina edir ki, yenidən sıxışdırma aparmağa ehtiyac qalmasın, «O» ilə münaqişədən yayınasın.
Başqa maneələr açıq-aydın özünə cəzanın xidmətində edilir — necə ki, peşə fəaliyyətlərinin maneələrində bu az deyil. O, bu işlərə əl vura bilməz, çünki onlar ona fayda və uğur gətirərdi; lakin sərt Üst-Mən onu bundan məhrum edib. Onda O, bu fəaliyyətlərdən də imtina edir ki, Üst-Mən ilə münaqişəyə düşməsin.
Egonun daha ümumi tormozlanmaları başqa, sadə bir mexanizmə tabe olur. Mən xüsusi ağır psixik vəzifə ilə məşğul olanda — məsələn, kədərlə, nəhəng bir affektin əzməsi ilə, daim yaranan cinsi təxəyyülləri salıb saxlamaq məcburiyyəti ilə — əlindəki enerjidən o qədər yoxsullaşır ki, xərclərini bir çox yerdə eyni anda məhdudlaşdırmağa məcbur olur — pulunu öz müəssisələrində dondurmuş bir iş adamı kimi. Belə intensiv ümumi maneənin qısa müddətli öyüdcü nümunəsini məcburi xəstədə müşahidə etmişdim: açıq-aydın qəzəb partlayışına səbəb olmalı olan hallarda bir-iki gün, hətta daha uzun davam edən iflic yorğunluğa düşürdü. Buradan depressiya hallarını və onların ən ağırını — melanxoliyanı səciyyələndirən ümumi maneəni başa düşməyə yol da tapılmalıdır.
Deməli, yekunda maneələr haqqında belə demək olar: onlar Mən funksiyalarının məhdudlaşdırmalarıdır — ya ehtiyatlılıqdan, ya da enerjinin yoxsullaşmasından doğulur. İndi maneənin simptomdan nə ilə fərqləndiyini görmək asandır. Simptomu artıq yalnız Məndə və ya Məndə baş verən bir proses kimi təsvir etmək olar.