XI. Əlavələr

Bu mülahizələrin gedişində müxtəlif mövzulara toxunulmuşdu ki, onlara vaxtından əvvəl xitam verilməli oldu; indi onları bir yerə toplayacağıq, ki hər biri layiq olduğu diqqəti qazansın.

ƏVVƏLLƏR İRƏLİ SÜRÜLMÜŞ BAXIŞLARIN MODİFİKASİYASI a) Müqavimət və qarşı-yükləmə

Sıxışdırma təliminin mühüm bir hissəsi odur ki, o, bir dəfəyə baş verən proses deyil, daimi xərc tələb edir. Bu xərc düşsəydi, sıxışdırılmış həvəs — öz mənbələrindən fasiləsiz axın alan — növbəti dəfə yenə elə o yola yollanardı, ki, ondan uzaqlaşdırılmışdı; sıxışdırma öz uğurunu itirərdi ya da dəfələrlə, təyinatsız sayda təkrarlanmalı olardı. Deməli, həvəsin fasiləsizliyi təbiətindən Mənə qarşı tələb doğulur: müdafiə əməlini daimi xərclə sığortalasın. Sıxışdırmanı qorumaq üçün qurulan bu əməldir ki, onu terapevtik səy zamanı müqavimət kimi hiss edirik. Müqavimət mənim qarşı-yükləmə adlandırdığım şeyin olmasını tələb edir. Belə qarşı-yükləmə məcburi nevrozda ələ keçirilir. O burada Mənin dəyişməsi kimi görünür — Məndə reaktiv formalaşma kimi: sıxışdırılacaq həvəs istiqamətinə zidd olan münasibətin gücləndirilməsi yolu ilə (şəfqət, vicdanlılıq, təmizlik). Məcburi nevrozun bu reaktiv formalaşmalarının hamısı normal — latensiya dövrü ərzində inkişaf etmiş — xarakter cizgilərinin mübaliğəsidir. İsteriyada qarşı-yükləməni göstərmək qat-qat çətindir, hərçənd nəzəri gözləntiyə görə o burada da əvəzsizdir. Burada da reaktiv formalaşma ilə Mənin dəyişməsinin müəyyən dərəcəsi aydın görünür və bəzi şəraitdə o qədər çox nəzərə çırpır ki, vəziyyətin əsas simptomu kimi diqqəti özünə çəkir. Məsələn, isteriyanın ambivalentlik münaqişəsi beləcə həll olunur: sevdiyi adama qarşı nifrət ona qarşı həddsiz artıq mülayimliklə və onun üçün yaşanan təlaşla saxlanılır. Amma məcburi nevrozla müqayisədə fərqləri vurğulamaq lazımdır: belə reaktiv formalaşmalar ümumi təbiətə malik deyil

8 Freud: Maneə, simptom və təlaş xarakter əlamətlərini göstərmirlər, tam xüsusi münasibətlərlə məhdudlaşırlar. Məsələn, isterika xəstəsi öz kökündən nifrət etdiyi uşaqları həddindən artıq nəvazişlə əhatə edir, amma bununla o, bütövlükdə başqa qadınlardan daha sevgiyə hazır olmur, başqa uşaqlara qarşı daha mülayim də deyil. İsteriyanın reaktiv formalaşması müəyyən bir obyektə yapışıb qalır və Mənin ümumi meylinə yüksəlmir. Məcburi nevroz üçün isə məhz bu ümumiləşmə, obyekt münasibətlərinin yumşalması, obyekt seçimində yerdəyişmənin asanlaşması səciyyəvidir.

Qarşı-yükləmənin başqa bir növü isteriyanın xarakterinə daha uyğun görünür. Sıxışdırılmış həvəs meyli iki tərəfdən aktivləşə (yenidən yüklənə) bilər: birincisi, daxildən — həvəsin öz daxili həyacan mənbələrindən güclənməsi ilə; ikincisi, xaricdən — həvəsin arzulayacağı obyektin qavranması ilə. İsterik qarşı-yükləmə isə üstünlüklə xaricə, təhlükəli qavramaya yönəlir; o, xüsusi oyaqlıq şəklini alır: Mən-in məhdudlaşdırılması vasitəsilə o, qavramanın yaranmalı olduğu vəziyyətlərdən yayınır və qavrama hələ ortaya çıxsa, ondan diqqəti yayındıra bilir. Fransız müəlliflər (Laforgue) bu yaxınlarda isteriyanın bu işini xüsusi bir adla — «skotomizasiya» ilə qeyd etdilər. Bu qarşı-yükləmə texnikası isteriyadakından da gözəçarpan görünür fobiyalarda, hansıların marağı qorxulan qavramanın mümkünlüyündən həmişə daha uzaqlaşmağa cəmlənib. Qarşı-yükləmənin istiqamətindəki ziddiyyət — bir tərəfdən isteriya və fobiyalar, digər tərəfdən məcburi nevroz arasında — mütləq olmasa da, əhəmiyyətli görünür. O, bizdə belə fərz etməyi zəruri edir: sıxışdırma ilə xarici qarşı-yükləmə arasında — reqressiya ilə daxili qarşı-yükləmə (reaktiv formalaşma ilə Mənin dəyişməsi) arasında olduğundan — daha yaxın əlaqə vardır. Yeri gəlmişkən, təhlükəli qavramadan qorunma bütün nevrozların ümumi vəzifəsidir. Məcburi nevrozun müxtəlif əmrləri və qadağaları da eyni məqsədə xidmət etməlidirlər.

Bir dəfə özümüz üçün aydınlaşdırmışıq: analizdə üstələməli olduğumuz müqaviməti Mən göstərir — qarşı-yükləmələrindən əl çəkməyən Mən. Mənə çətindir diqqətini elə qavramalara və təsəvvürlərə yönəltmək, onlardan qaçınılmasını o indiyədək özünə qayda etmişdi; ya da ona özününkülər kimi tanış olanlara tamamilə zidd olan meylləri özününkülər kimi tanımaq. Analizdə müqavimətlə mübarizəmiz məhz onun belə anlaşılmasına söykənir. Müqaviməti şüurlu edirik — o, necə tez-tez olur, sıxışdırılmışla əlaqəsinə görə özü-özünə qeyri-şüurludur; o, şüurlaşanda ya da şüurlaşdıqdan sonra ona məntiqi arqumentlər qarşı qoyuruq, müqavimətdən imtina etdiyi təqdirdə Mənə fayda və mükafatlar vəd edirik. Deməli, Mənin müqavimətində şübhə edəcək ya da düzəldəcək heç nə yoxdur. Sual bundadır: o, təkbaşına analizdə qarşımıza çıxan faktiki vəziyyəti əhatə edirmi? Təcrübəmiz göstərir ki, Mən öz müqavimətlərindən imtina etmək qərarına gəldikdən sonra belə, sıxışdırmaları geri çevirməkdə hələ də çətinliklər tapır; və belə tərifə layiq qərarından sonra gələn zəhmətli səy mərhələsini biz «işləyib keçmə» adlandırmışıq. İndi yaxındır elə dinamik momenti tanımaq, hansı ki, belə işləyib keçməni vacib və başa düşülən edir. Başqa cür də ola bilməz: Mənin müqaviməti aradan qalxdıqdan sonra hələ də təkrarlanma məcburiyyətinin qüvvəsini — qeyri-şüurlu nümunələrin sıxışdırılmış həvəs prosesinə cəlbediciliyini — üstələmək lazımdır; və bu momenti qeyri-şüurlunun müqaviməti adlandırmaq istəsələr, ona etiraz edəcək heç nə yoxdur. Belə düzəlişlər bizi incidməsin; əgər onlar anlayışımızı bir parça irəli aparsalar, onlar arzulananlardır; əvvəlkini təkzib etməyib zənginləndirirlərsə — bəlkə də bir ümumiliyi daraldırlarsa, çox dar bir anlayışı genişləndirirlərsə — bu, heç bir utanclıq deyil.

Güman etmək olmaz ki, bu düzəlişlə biz analizdə qarşımıza çıxan müqavimət növlərinin tam mənzərəsini əldə etmişik. Daha dərinə getdikcə, əksinə, görürük ki, mübarizə aparmalı olduğumuz müqavimətin beş növü vardır — onlar üç tərəfdən gəlirlər: Məndən, O-dan və Üst MƏN-dən; Mən üç formanın mənbəyi kimi özünü göstərir, hansılar ki, dinamikalarında fərqlənirlər. Mənin bu üç müqavimətindən birincisi əvvəl baxılan sıxışdırma müqavimətidir — haqqında ən az yeni şey demək olar. Ondan transfer müqaviməti ayrılır: o, eyni təbiətdədir, amma analizdə başqa və qat-qat aydın görüntülər verir, çünki ona müvəffəqiyyət olur analitik vəziyyətlə ya da analitikin şəxsi ilə əlaqə qurmaqda və beləcə yalnız xatırlanmalı olan sıxışdırmanı yenidən təzə kimi canlandırmaqda. O da bir Mən müqavimətidir, amma tam başqa təbiətdə: xəstəlikdən qazanclardan çıxan və simptomun Mənə daxil edilməsinə söykənən müqavimət. O, bir təminata və ya yüngüllüyə imtina etməyə qarşı müqavimətə uyğun gəlir. Müqavimətin dördüncü növü — O-nun müqaviməti — biz məhz əhatəli işləmənin zəruriliyi üçün məsuliyyət daşıdığını qeyd etdik. Beşinci müqavimət — Üst MƏN-in müqaviməti — ən son tanınan, ən qaranlıq, amma həmişə ən zəif olmayan — görünür, günah hissindən ya da cəza istəyindən doğulur; o, hər uğura — deməli, analiz yolu ilə sağalmaya da — qarşı çıxır.

b) Libidonun transformasiyasından qorxu

Bu yazıda müdafiə etdiyim təlaş baxışı mənim əvvəllər əsaslı hesab etdiyim baxışdan bir qədər uzaqlaşır. Əvvəl mən təlaşı xoşagəlməzlik şərtləri altında Mənin ümumi reaksiyası sayırdım, onun hər ortaya çıxmasını iqtisadi cəhətdən əsaslandırmağa çalışırdım və aktual nevrozların tədqiqinə söykənərək güman edirdim ki, Mənin rədd etdiyi ya da işlətmədiyi libido (cinsi həyacan) birbaşa təlaş şəklində boşalır. Qeyd etmək lazımdır ki, bu müxtəlif təriflər bir-biri ilə yaxşı uzlaşmırlar — heç olmasa, mütləq bir-birindən doğulmurlar. Bundan əlavə, təlaş ilə libidonun xüsusi sıx əlaqəsi təəssürü yaranırdı, hansı ki, öz növbəsində təlaşın xoşagəlməzlik reaksiyası kimi ümumi xarakteri ilə uzlaşmırdı.

Bu baxışa qarşı etiraz Məni təlaşın yeganə yeri etmək meylindən gəlirdi; deməli, o, «MƏN və O»da cəhd edilmiş ruhi aparatın qovşaqlara ayrılmasının nəticələrindən biriydi. Əvvəlki baxışa yaxın idi sıxışdırılmış həvəs meylinin libidosunu təlaşın mənbəyi saymaq; yeni baxışa görə isə bu təlaş üçün cavabdeh Mən idi. Deməli, ya Mən təlaşı, ya həvəs (O) təlaşı. Mən deseksuallaşdırılmış enerji ilə iş gördüyündən yenilikdə təlaş ilə libidonun sıx bağlılığı da yumşaldı. Ümid edirəm, mənə müvəffəqiyyət oldu: ən azından ziddiyyəti aydınlaşdırmaqda, qeyri-müəyyənliyin konturlarını dəqiq çəkməkdə.

Rankın xəbərdarlığı — təlaş affekti, mənim özümün də ilk söylədiyim kimi, doğum prosesinin nəticəsidir və o vaxt yaşanan vəziyyətin təkrarıdır — təlaş problemini yenidən yoxlamağa məcbur etdi. Onun öz təsəvvürü ilə — doğumu travma kimi, təlaş vəziyyətini ona yayınlaşma reaksiyası kimi, hər yeni təlaş affektini isə travmanı hər dəfə daha tam «boşaltmaq» cəhdi kimi qəbul edərək — irəliyə gedə bilmədim. Zərurət doğdu: təlaş reaksiyasından onun arxasındakı təhlükə vəziyyətinə qayıtmaq lazım oldu. Bu momentin daxil edilməsi ilə baxış üçün yeni baxış nöqtələri açıldı. Doğum sonralar yaranan bütün təhlükə vəziyyətlərinin nümunəsinə çevrildi — hansılar ki, dəyişmiş mövcudluq formasının və irəliləyən psixi inkişafın yeni şərtləri altında ortaya çıxdılar. Amma onun öz əhəmiyyəti də təhlükəyə bu nümunəvi münasibətlə məhdudlaşdırıldı. Doğumda yaşanan təlaş indi bir affekt vəziyyətinin nümunəsi oldu, hansı ki, başqa affektlərin taleyini bölüşməli idi. O, ya avtomatik təkrar olunur mənşə vəziyyətlərinə analoji vəziyyətlərdə — məqsədsiz reaksiya forması kimi, hərçənd ilk təhlükə vəziyyətində o, məqsədli idi; ya da Mən bu affekt üzərində hakimiyyət aldı və onu özü təkrar etdi: ondan təhlükədən xəbər vermək, həzz-hoşnutsuzluq mexanizminin işə düşməsini çağırmaq vasitəsi kimi istifadə etdi. Təlaş affektinin bioloji əhəmiyyəti öz haqqını aldı: təlaş təhlükə vəziyyətinə ümumi reaksiya kimi tanındı; Mənin təlaş yeri kimi rolu təsdiqləndi: Mənə təlaş affektini öz tələblərinə görə yaratmaq funksiyası verildi. Beləliklə, sonrakı həyatda təlaşa iki cür mənşə yolu ayrıldı: biri istənilməyən, avtomatik, hər dəfə iqtisadi cəhətdən haqlı olan — doğumunkuna analoji təhlükə vəziyyəti qurulanda; digəri Mənin yaratdığı — belə vəziyyət yalnız hədələdikdə, ondan yayınmağa çağırış üçün. Bu ikinci halda Mən təlaşa necə deyərlər, peyvənd kimi məruz qalırdı: zəifləmiş xəstəlik partlayışıyla zəifləməmiş hücumdan yan keçmək üçün. O, necə deyərlər, təhlükə vəziyyətini canlı təsəvvür edirdi — gözə dəyən meyl ilə bu ağrılı yaşantını işarəyə, siqnal qədər məhdudlaşdırmaq istəyində. Müxtəlif təhlükə vəziyyətlərinin bununla necə bir-birinin ardınca inkişaf etdiyi, amma genezi etibarilə bir-birinə bağlı qaldığı onsuz da ayrı-ayrılıqda göstərilib. Bəlkə biz nevroz təlaşı ilə real təlaş arasındakı münasibət probleminə əl atsaq, təlaşın anlaşılmasına bir addım daha dərindən nüfuz edə bilərik.

Əvvəllər iddia edilən libidonun birbaşa təlaşa çevrilməsi bizim marağımız üçün indi daha az əhəmiyyətli oldu. Amma onu nəzərə alsaq, bir neçə halı ayırd etməliyik. Mən (Ego) siqnal kimi yaratdığı qorxu üçün bu nəzərə alınmır; deməli, Məni sıxışdırmaya başlamağa sövq edən bütün təhlükə vəziyyətlərində də. Sıxışdırılmış həvəs meylinin libidinöz yükləməsi — konversiya isteriyasında bunu ən aydın görürük — başqa istiqamət alır: təlaşa çevrilmədən və təlaş kimi boşalmadan. Buna baxmayaraq, təhlükə vəziyyətinin sonrakı müzakirəsində elə bir təlaş inkişafı halına toxunacağıq, ki, o, ehtimal ki, başqa cür dəyərləndirilməlidir. c) Sıxışdırma və müdafiə

Təlaş problemi haqqında mülahizələrin əlaqəsində mən bir anlayışı — daha səmimi desək, bir termini — yenidən ələ aldım, hansını tədqiqatlarımın əvvəlində, otuz il əvvəl, yalnız işlədirdim və sonralar ondan imtina etmişdim. Söhbət müdafiə prosesinin anlayışından gedir.1) Sonra onu sıxışdırma ilə əvəz etmişdim, amma ikisinin arasında münasibət müəyyənsiz qalırdı. Mən indi belə hesab edirəm: köhnə müdafiə anlayışına qayıtmaq müəyyən üstünlük verir — əgər bununla belə təyin etsək ki, o, bütün texnikaların ümumi adı olmalıdır, hansılardan Mən öz bəlkə də nevroza aparacaq münaqişələrində istifadə edir; sıxışdırma isə müdafiənin konkret bir üsulunun adı olaraq qalır, hansı ki, tədqiqatlarımızın istiqamətinə görə ən çox öyrəndiyimiz üsul o olub. Yalnız terminoloji yenilik də əsaslandırılmalıdır, əgər o, yeni baxış tərzinin ya da biliyimizin genişlənməsinin ifadəsi olmalıdırsa. Müdafiə anlayışının yenidən ələ alınması və sıxışdırma anlayışının daraldılması uzun müddətdir bəlli olan bir faktı nəzərə alır, hansı ki, bir neçə son kəşflə əhəmiyyət qazanıb. Sıxışdırma və simptomun yaranması haqqında ilk təcrübələrimizi isteriyada qazanmışdıq; gördük ki, həyacanlı yaşantıların qavrama məzmunu, patogen düşüncə quruluşlarının təsəvvür məzmunu unudulur və

1) Bax: «Müdafiə-nevropsixozları», Toplu əsərlər, 1-ci cild.

yaddaşda təkrarlanmaqdan kənarlaşdırılır; deməli, şüurdan saxlanılmasında isterik sıxışdırmanın əsas xarakterini tanımışıq. Sonra məcburi nevrozu öyrəndik və tapdıq ki, bu xəstəlikdə patogen hadisələr unudulmurlar. Onlar şüurlu qalırlar, amma hələ təsəvvür edə bilmədiyimiz bir yolla «izolyasiya olunurlar», beləliklə, təqribən elə nəticə alınır, isterik amneziya ilə alındığı kimi. Amma fərq o qədər böyükdür ki, bizim belə rəyimizə əsas verir: məcburi nevrozun həvəs tələbini aradan qaldırdığı proses isteriyadakı ilə eyni ola bilməz. Sonrakı tədqiqatlar bizə öyrətdilər: məcburi nevrozda Mənin direnişinin təsiri altında həvəs meyllərinin əvvəlki libido mərhələsinə reqressiyası alınır, hansı ki, sıxışdırmanı lazımsız etməsə də, görünür, onunla eyni mənada işləyir. Bundan əlavə, görmüşük ki, isteriyada da güman edilən qarşı-yükləmə məcburi nevrozda reaktiv Mən dəyişməsi kimi Mənin qorunmasında xüsusi böyük rol oynayır; «izolyasiya» üsuluna diqqətimiz cəlb olunub — onun texnikasını hələ göstərə bilmirik, amma o, özünə birbaşa simptomatik ifadə tapır; və «olmamış etmə» proseduruna — onu sehrli adlandırmaq olar; onun yayınmaq meyli haqda şübhə ola bilməz, amma o, «sıxışdırma» prosesi ilə onsuz da oxşarlıq itirib. Bu təcrübələr yetərincə əsasdır: köhnə müdafiə anlayışı yenidən işə qoyulsun — o, bütün bu prosesləri eyni meyl ilə — Mənin həvəs tələblərindən qorunması — əhatə edə bilər — və sıxışdırma ona xüsusi hal kimi tabe edilsin. Belə ad qoymaqın əhəmiyyəti artır, əgər belə mümkünlüyü nəzərə alsaq: tədqiqatlarımızın dərinləşməsi müdafiənin xüsusi formaları ilə müəyyən xəstəliklər arasında sıx bağlılıq göstərə bilər — məsələn, sıxışdırma ilə isteriya arasında. Gözləntimiz başqa bir əhəmiyyətli asılılığın mümkünlüyünə də yönəlir. Ola bilər ki, ruhi aparat Mən ilə O-nun dəqiq ayrılmasından əvvəl, Üst MƏN-in qurulmasından əvvəl, başqa müdafiə üsulları işlədirdi — bu təşkilat mərhələlərinə çatdıqdan sonra işlətdiklərindən başqa.

II. QORXUYA ƏLAVƏ

Qorxu affekti bəzi cizgilər göstərir, onların tədqiqi daha dəqiq aydınlıq gətirəcəyinə ümid verir. Qorxunun gözlənti ilə gözdən qaçmayan münasibəti vardır; o, bir şeydən qorxudur. Onda qeyri-müəyyənlik və obyektisizlik xarakteri özünü göstərir; düzgün dil işlənməsi onun öz adını dəyişir — obyekt tapanda — və onu qorxu ilə əvəz edir. Qorxunun təhlükə ilə münasibətindən başqa nevrozla münasibəti də vardır, hansının aydınlaşdırılmasına biz uzun müddətdir çalışırıq. Sual yaranır: niyə bütün qorxu reaksiyaları nevrotik deyil, niyə biz o qədər çoxunu normal sayırıq; axırda real qorxu ilə nevrotik qorxunun fərqi dərindən qiymətləndirmə tələb edir.

Sonuncu vəzifədən başlayaq. Bizim uğurumuz təlaş reaksiyasından təhlükə vəziyyətinə qayıtmaqda idi. Real təlaş probleminə də eyni dəyişikliyi tətbiq etsək, onun həlli bizə asan olar. Real təhlükə bizə tanış təhlükədir, real təlaş isə belə tanış təhlükədən olan təlaşdır. Nevrotik təlaş bizim tanımadığımız təhlükədən olan təlaşdır. Deməli, nevrotik təhlükəni əvvəlcə axtarmaq lazımdır; analiz bizə öyrətdi: o, həvəs təhlükəsidir. Bu, Mənə yad olan təhlükəni şüura çəkanda real təlaş ilə nevrotik təlaş arasındakı fərqi itiririk, sonuncunu birinci kimi müalicə edə bilirik.

Real təhlükədə biz iki reaksiya inkişaf etdiririk: affektiv olanı — təlaş partlayışını — və qoruyucu əməli. Güman edilir ki, həvəs təhlükəsində də eyni şey baş verəcək. Biz hər iki reaksiyanın məqsədli birgə işini tanıyırıq: biri digərinin başlaması üçün siqnal verir; amma məqsədsiz halı da tanıyırıq — təlaş iflicini: biri digərinin hesabına yayılır.

Hallar var ki, real təlaşın və nevrotik təlaşın xarakterləri qarışıq göstərilir. Təhlükə tanışdır və realdır, amma ona olan təlaş həddsiz böyükdür — bizim rəyimizə görə olmalı olandan böyükdür. Bu artımda nevrotik element özünü göstərir. Amma bu hallar prinsip etibarilə yeni heç nə gətirmir. Analiz göstərir: tanış real təhlükəyə tanınmamış həvəs təhlükəsi bağlanıb.

İrəliyə gedirik, əgər təlaşın təhlükəyə qaytarılması ilə kifayətlənməyək. Təhlükə vəziyyətinin nüvəsi, mənası nədir? Aydındır: bizim qüvvəmizin onun böyüklüyü ilə müqayisədə qiymətləndirilməsi, ona qarşı acizliyimizi etiraf etməyimiz — real təhlükə halında maddi acizlik, həvəs təhlükəsi halında psixik acizlik. Rəyimiz burada real olaraq qazanılmış təcrübələrin bələdçiliyi altında olacaq; qiymətləndirməsində yanılıb-yanılmaması uğur üçün əhəmiyyətsizdir. Belə yaşanmış acizlik vəziyyətinə travmatik vəziyyət deyək; onda bizim travmatik vəziyyəti təhlükə vəziyyətindən ayırmağa əsasımız yaxşı vardır.

Bu, özümüzü qorumamızda mühüm uğurdur, əgər belə travmatik acizlik vəziyyəti gözlənilmirsə, əksinə, əvvəlcədən görülür, gözlənilir. Belə gözləntinin şərtini özündə saxlayan vəziyyətə təhlükə vəziyyəti deyək — orada təlaş siqnalı verilir. Bu, deməkdir: mən gözləyirəm ki, acizlik vəziyyəti yaranacaq, ya da hazırkı vəziyyət mənə əvvəllər yaşanmış travmatik yaşantılardan birini xatırladır. Deməli, mən bu travmanı əvvəlcədən qarşılayıram, özümü elə aparmaq istəyirəm, o, oradadır kimi — onun qarşısını almağa hələ vaxt olduğu müddətdə. Deməli, təlaş bir tərəfdən travmanın gözləntisidir, digər tərəfdən onun yumşaldılmış təkrarıdır. Təlaşda bizə çarpan hər iki xarakterin mənşəyi deməli, müxtəlifdir. Onun gözlənti ilə münasibəti təhlükə vəziyyətinə aiddir, müəyyənsizliyi və obyektsizliyi isə təhlükə vəziyyətinin özündə əvvəlcədən qarşılanan travmatik acizlik vəziyyətinə.

Təlaş — təhlükə — acizlik (travma) silsiləsinin inkişafından sonra cəmləyə bilərik: təhlükə vəziyyəti tanınmış, xatırlanmış, gözlənilmiş acizlik vəziyyətidir. Təlaş travmadakı acizliyə ilkin reaksiyadır, hansı ki, sonra təhlükə vəziyyətində kömək siqnalı kimi təkrar edilir. Travmanı passiv yaşayan Mən indi aktiv şəkildə zəifləmiş reaksiyanı təkrar edir

təkrarını edir — onun gedişini öz-özünə idarə edə bilmək ümidilə. Bilirik, uşaq ona ağrıdan bütün təəssüratlara qarşı eyni cür davranır: onları oyunda təkrar edir; passivlikdən aktivliyə bu cür keçməklə o, həyat təəssüratlarını psixik cəhətdən üstələməyə çalışır. Əgər bunun mənası «travmanın boşaldılması»dırsa, ona artıq etiraz edəcək heç nə yoxdur. Amma qəraredici olan təlaş reaksiyasının mənşəyindən — acizlik vəziyyətindən — onun gözləntisinə, təhlükə vəziyyətinə ilk yerdəyişməsidir. Ondan sonra təhlükədən təhlükənin şərtinə, obyekt itkisinə və onun onsuz da adı çəkilmiş dəyişmələrinə sonrakı yerdəyişmələri gəlir.

Balaca uşağın «lələtlənməsi» arzuolunmaz nəticə gətirir: obyekt itkisi təhlükəsi — obyekt bütün acizlik vəziyyətlərindən qorunmaq kimi — başqa bütün təhlükələr qarşısında həddsizləşir. Deməli, o, uşaqlıq dövründə özünü saxlama meylini dəstəkləyir — hansına ki, hərəki acizlik kimi psixik acizlik də məxsusdur.

İndiyə qədər bizim real təlaşa nevrotik təlaştan başqa cür baxmağa səbəbimiz olmayıb. Fərqi bilirik: real təhlükə xarici obyektdən hədələyir, nevrotik olan isə həvəs tələbindən. Həvəs tələbi real bir şey olduqca nevrotik təlaş da real əsaslı kimi tanına bilər. Biz anladıq: təlaş ilə nevroz arasında xüsusi sıx münasibət təəssürü o faktla bağlıdır ki, Mən təlaş reaksiyasının köməyi ilə həvəs təhlükəsindən elə müdafiə olunur, xarici real təhlükədən olduğu kimi; amma müdafiə fəaliyyətinin bu istiqaməti ruhi aparatın natəmamlığına görə nevroza axır. Biz həm də bu əminliyə gəlmişik: həvəs tələbi çox vaxt yalnız ona görə (daxili) təhlükəyə çevrilir ki, onun qənanəsi xarici təhlükə gətirərdi — deməli, bu daxili təhlükə xaricini təmsil edir.

Digər tərəfdən, xarici (real) təhlükə də daxilə alınmış olmalıdır, əgər o, Mən üçün əhəmiyyətli olmalıdırsa; o, yaşanmış acizlik vəziyyəti ilə münasibətində tanınmalıdır.1) Xaricdən hədələyən təhlükələrin instinktiv biliyi insana verilməyib ya da yalnız çox zəif dərəcədə verilmişdir.

1) Çox vaxt elə də olur: düzgün qiymətləndirilən təhlükə vəziyyətində real təlaşa bir qədər həvəs təlaşı qoşulur. Mənin qənanəsindən geri qalxan həvəs tələbi onda mazoxist olanıdır — öz şəxsinə yönəlmiş dağıdıcı həvəs. Bəlkə bu əlavə o halı açıqlayır ki, təlaş reaksiyası həddsiz və məqsədsiz, iflicedici alınır. Hündürlük fobiyalarının (pəncərə, qüllə, uçurum) bu mənşəyi ola bilər; onların gizli qadın mənası mazoxizmə yaxındır.

verilib. Balaca uşaqlar durmadan həyat təhlükəsinə düşürən əməllər görürlər və məhz ona görə qoruyan obyektdən çatışmazlıq çəkirlər. Traumatik vəziyyətlə münasibətdə — ona qarşı aciz olduğumuz vəziyyətdə — xarici ilə daxili təhlükə, real təhlükə ilə həvəs tələbi bir-birinə toxunurlar. Mən bir halda bitmək istəməyən ağrını yaşayır, digər halda qənanə tapa bilməyən tələbin toplanması — iqtisadi vəziyyət hər iki hal üçün eynidir və hərəki acizlik psixik acizlikdə öz ifadəsini tapır.

Erkən uşaqlıq dövrünün sirsiz fobiyaları bu yerdə yenidən ad çəkilməyə layiqdirlər. Onların bir hissəsini — təkliyi, qaranlığı, yad adamları — obyekt itkisi təhlükəsinə reaksiya kimi başa düşə bilmişdik; başqaları üçün — kiçik heyvanlar, çaxırça və s. — belə açıqlama görünür: onlar real təhlükələrə doğuştan hazırliyin kor qalıqlarıdır, hansı ki, başqa heyvanlarda bu qədər aydın inkişaf edib. İnsan üçün məqsədli yalnız bu arxaik irsin obyekt itkisinə aid payıdır. Belə uşaq fobiyaları sabitləşəndə, güclənəndə və həyatın sonrakı illərinə qədər davam edəndə analiz göstərir: onların məzmunu həvəs tələbləri ilə əlaqəyə girib, daxili təhlükələrin də nümayəndəsinə çevrilib.

III. TƏLAŞ, AĞRI VƏ KƏDƏR

Hiss proseslərinin psixologiyası haqqında o qədər az yazılıb ki, aşağıdakı utancaq qeydlər ən mərhəmətli qiymətləndirməyə haqq qazanmalıdırlar. Məhz aşağıdakı yerdə bizim üçün problem yaranır. Deməliydik: təlaş obyekt itkisi təhlükəsinə reaksiyaya çevrilir. Amma biz onsuz da obyekt itkisinə belə bir reaksiya tanıyırıq — o, kədərdir. Deməli, nə vaxt biri, nə vaxt digəri baş verir? Kədərdə — biz onsuz da əvvəl məşğul olmuşduq onunla1) — tam anlaşılmayan bir cizgi qalırdı: onun xüsusi ağrılılığı. Obyektdən ayrılığın ağrılı olması onsuz da bizə təbiidir. Deməli, problem daha da mürəkkəbləşir: obyektdən ayrılıq nə vaxt təlaş yaradır, nə vaxt kədər, nə vaxt — bəlkə — yalnız ağrı?

Deyək dərhal: bu suallara cavab verməyə ümid yoxdur. Biz bununla kifayətlənəcəyik — bəzi sərhədlər çəkmək və bəzi işarələr tapmaq.

Çıxış nöqtəmiz yenə də başa düşdüyümüzə inandığımız bir vəziyyət olsun: anası əvəzinə yad bir adam gördüyü zaman körpənin vəziyyəti. Onda o, bizim 1) Bax: «Kədər və melanxoliya», Toplu əsərlər, 5-ci cild. qorxumuza səbəb olan həmin hissi göstərir.

obyekt itkisi təhlükəsi kimi qiymətləndirilmişdir. Amma o, görünür, daha mürəkkəbdir və daha dərindən müzakirəyə layiqdir. Körpənin təlaşında şübhə yoxdur, amma üz ifadəsi və ağlamaq reaksiyası güman etməyə imkan verir ki, o, üstəlik hələ ağrı da hiss edir. Görünür, onda onsuz da sonralar ayrılacaq bir şeylər axıb bir yerə toplanır. O, müvəqqəti itkinlik ilə daimi itkini hələ ayırd edə bilmir; anasını bir dəfə görmədikdə o, özünü elə aparır, ki, onu onsuz da heç vaxt görməyəcəkdir, və ona dəfələrlə könlünü salan təcrübələr lazımdır, ta ki, öyrənsin: ananın belə itməsindən sonra onun yenidən görünməsi adətən gəlir. Ana, onun üçün bu qədər vacib olan bu bilikni onunla məşhur oyunu oynayaraq — öz qabağında üzünü örtüb onun şadlığına yenidən açmaqla — inkişaf etdirir. O, onda necə deyərlər, həsrət hiss edə bilir — onsuz ki, ümidsizlik onu müşayiət etmir.

Ananın yoxluğunu hiss etdiyi vəziyyət, onun yanlış anlaması nəticəsində, ona təhlükə vəziyyəti deyil, travmatik olanıdır; düzgünü: o, travmatikdir, əgər o bu anda elə bir tələb hiss edir, hansını ki, ana qənanə ilə qarşılamalı idi; o, təhlükə vəziyyətinə çevrilir, bu tələb aktual olmadıqda. Deməli, Mənin öz daxil etdiyi ilk təlaş şərti qavramadır

Maneə, simptom və təlaş 133 itkisidir; onu obyekt itkisinə bərabər tuturlar. Məhəbbət itkisi hələ söhbətə gəlmir. Sonra təcrübə öyrədir: obyekt varlığını saxlaya, amma uşağa qarşı pisə çevrilə bilər, və indi obyektdən məhəbbətin itkisi yeni, qat-qat davamlı təhlükəyə və təlaş şərtinə çevrilir.

Ağrı haqqında biz çox az bilirik. Yeganə etibarlı məzmun verən fakt budur: ağrı — əvvəlcə və adətən — meydana gəlir, periferiyaya zərbə vuran qıcıq qıcıqdan qorunma qurğularını yarıb keçəndə və indi fasiləsiz həvəs qıcığı kimi işlədikdə, hansına qarşı başqa vaxtlarda işləyən əzələ əməlləri — qıcıqlanmış yeri qıcıqdan alıb götürən — aciz qalırlar.

Ağrı dəri yerindən yox, daxili orqandan gedirsə, bu vəziyyəti dəyişmir; daxili periferiyanın bir parçası xaricinin yerini tutub. Uşağın, görünür, belə ağrı yaşantıları qazanmağa fürsəti olur — onların tələb yaşantılarından asılı olduğu yox. Amma ağrının bu yaranma şərti obyekt itkisi ilə çox az oxşarlıq göstərir; ağrı üçün əsas olan periferik qıcıqlanma momenti uşağın həsrət vəziyyətində tamamilə yoxdur. Və yenə də dilin daxili, ruhi ağrı anlayışını yaratması, obyekt itkisinin hisslərini bədən ağrısı ilə bütövlükdə bərabər tutması mənasız ola bilməz.

Bədən ağrısında ağrıyan bədən yerinin yüksək, narsisistik adlandırıla bilən yükləməsi yaranır, hansı ki, get-gedə artır və necə deyərlər, Məni boşaldır. Məlumdur ki, daxili orqanlarda ağrı olanda biz elə bədən hissələri haqqında məkan və başqa təsəvvürlər alırıq, hansılar ki, başqa vaxt şüurlu təsəvvürdə ümumiyyətlə təmsil olunmurlar. Bu qəribə fakt da — ən güclü bədən ağrıları başqa maraqla psixik yayınlamaq olanda alınmırlar (burada demək olmaz: qeyri-şüurlu qalırlar) — yükləmənin ağrıyan bədən yerinin psixik nümayəndəliyinə cəmlənməsi faktında açıqlanır. Deməli, bu nöqtədə o analoji gizlənir, hansı ki, ağrı hissinin ruhiyə keçirilməsinə imkan verib. Arzulanan (itirilmiş) obyektin intensiv, doyum olmazlığına görə daim artan həsrət yükləməsi yaradılmış bədən yerinin ağrı yükləməsi kimi eyni iqtisadi şərtlər yaradır və bədən ağrısının periferik şərtliliyindən yan keçməyi mümkün edir. Bədən ağrısından ruhi ağrıya keçid narsisistik yükləmədən obyekt-yükləməyə dəyişməyə bərabərdir. Tələb tərəfindən yüksək yüklənmiş obyekt təsəvvürü qıcıq artması ilə yüklənmiş bədən yerinin rolunu oynayır. Yükləmə prosesinin fasiləsizliyi və maneə olunmazlığı eyni psixik acizlik vəziyyəti doğurur. Əgər sonra yaranan hoşnutsuzluq hissi ağrının xüsusi, daha dəqiq təsvir edilə bilməyən xarakteri daşıyır — təlaşın reaksiya formasında ifadə tapmaq əvəzinə — ona görə yaxındır bunun üçün o momenti məsuliyyətə çəkmək, hansı ki, açıqlamada hələ az istifadə olunub: yükləmə və bağlanma münasibətlərinin yüksək səviyyəsinin, hansıların üzərində hoşnutsuzluq hissinə gətirən bu proseslər icra olunur.

Biz obyekt itkisinə başqa bir hiss reaksiyası da tanıyırıq — kədəri. Onun açıqlanması amma artıq çətinlik yaratmır. Kədər reallıq yoxlanışının təsiri altında yaranır, hansı ki, kateqorik şəkildə tələb edir: obyektdən ayrılmalısan, çünki o, artıq mövcud deyil. Kədərə indi iş düşür: obyektdən bu geri çəkilməni bütün həmin vəziyyətlərdə həyata keçirmək, hansılarda ki, obyekt yüksək yükləmənin predmeti idi. Bu ayrılığın ağrılı xarakteri onsuz da verilmiş açıqlamaya uyğun gəlir — obyektin yüksək və qənanəsiz həsrət yükləməsi ilə, obyektlə bağlılığın həll edilməli olduğu vəziyyətlərin təkrarı zamanı.