V. Simptomla ikinci mübarizə: fobiyalar
Simptomun yaranmasını və Mənin simptoma qarşı ikincil mübarizəsini öyrənmək istəyirdik, amma görünür, fobiyaların seçimi uğurlu olmamışdır. Bu xəstəliklərin mənzərəsində hakim kəsilən təlaş indi bizə vəziyyəti örtən mürəkkəbləşmə kimi görünür. Təlaş əlaməti göstərməyən nevrozlar kifayət qədər çoxdur. Əsl konversiya isteriyası elə cürdür ki, onun ən ağır simptomları təlaşın qatışması olmadan tapılır. Artıq bu fakt bizi xəbərdar etməliydi: təlaş ilə simptomun yaranması arasındakı münasibətləri çox möhkəm bağlamamaq. Konversiya isteriyalarına fobiyalar öz-özlüyündə o qədər yaxındır ki, mən onları «təlaş isteriyası» adı ilə bu sıraya əlavə etməyə haqlı saymışam. Amma heç kim hələ elə şərti göstərə bilməyib ki, bir halın konversiya isteriyası, yoxsa fobiya formasını alacağını təyin etsin — deməli, heç kim isteriyada təlaşın inkişafının şərtini də dərk edə bilməyib.
Konversiya isteriyasının ən tez rast gəlinən simptomları — motor falanc, kontraktura, iradəsiz hərəkət və ya boşalma, ağrı, halüsinasiya — ya daimi saxlanılan, ya da aralıqlı yükləmə prosesləridir, bu da izaha yeni çətinliklər yaradır. Belə simptomlar haqqında əslində çox şey demək olmur. Analiz vasitəsilə onların hansı pozulmuş həyacan gedişini əvəz etdiyini bilmək olar. Əksərən məlum olur ki, onlar özləri də bu gedişin payını daşıyırlar — elə bil, bütün enerjisi məhz bu bir parçaya cəmlənib. Ağrı sıxışdırmanın baş verdiyi vəziyyətdə mövcud idi; halüsinasiya o vaxt qavrama idi; motor falanc elə bir hərəkətin müdafiəsidir ki, həmin vəziyyətdə icra olunmalı idi, amma maneəyə düşmüşdü; kontraktura adətən o vaxt başqa yerdə nəzərdə tutulmuş əzələ innervasiyasının yerdəyişməsidir; qıcolma tutması isə Mənin normal nəzarətindən çıxmış affekt partlayışının ifadəsidir. Simptomların meydana çıxmasına müşayiət edən hoşnutsuzluq hissi tam nəzərə çarpan dərəcədə dəyişkəndir. Hərəkətə yerdəyişmiş daimi simptomlarda — falanclar və kontrakturalarda — o, əksərən tam yoxdur, Mən onlara biganə kimi davranır; aralıqlı simptomlarda və sensor sahənin simptomlarında adətən aydın hoşnutsuzluq hissləri keçirilir, ağrı simptomunda o həddindən artıq yüksəkliyə qalxa bilər. Bu müxtəliflikdə elə məqamı tapmaq çox çətindir ki, belə fərqləri mümkün etsin, eyni zamanda onlara vahid izahat versin. Konversiya isteriyasında Mənin bir dəfə yaranmış simptoma qarşı mübarizəsindən də az şey sezilir. Yalnız bədənin bir yerinin ağrı həssaslığı simptoma çevrildikdə bu yer ikiqat rolu oynamağa qadir olur. Ağrı simptomu o qədər dəqiq meydana çıxır — bu yer kənardan toxunduqda, həm də onun təmsil etdiyi xəstəlik doğucu vəziyyət daxildən assosiativ aktivləşəndə — və Mən simptomun xarici qavrama ilə oyatılmasına mane olmaq üçün ehtiyat tədbirləri görür. Konversiya isteriyasında simptomun yaranmasının bu xüsusi keçilməzliyi haradan gəlir, biz bunu təxmin edə bilmirik, amma o, bizə motiv verir ki, bu yararsız sahəni tezliklə tərk edək.
İndi məcburi nevroza üz tuturuq — burada simptomun yaranması haqqında daha çox şey öyrənmək ümidilə. Məcburi nevrozun simptomları ümumiyyətlə iki cürdür və əks tendensiyadadır. Bunlar ya qadağalar, ehtiyat tədbirləri, ya da cəzalar — deməli, mənfi təbiətli, ya da əksinə, əvəzedici qənaətlərdir, çox vaxt simvolik pərdə arxasında. Bu iki qrupdan mənfi, müdafiə edən, cəzalandıranı köhnədir; amma xəstəliyin davamı ilə bütün müdafiəyə məsxərə edən qənaətlər üstün gəlir. Simptomun yaranmasının zəfəri ondadır ki, qadağanı qənaətlə birləşdirmək mümkün olur — beləliklə, ilkin müdafiə əmri və ya qadağası həm də qənaət mənası qazanır, bunun üçün çox vaxt süni birləşmə yollarından istifadə olunur. Bu nailiyyətdə Mənə artıq aid etdiyimiz sintezə meyl görünür. Ekstremal hallarda xəstəyə müyəssər olur ki, simptomlarının çoxu öz ilkin mənası ilə yanaşı birbaşa əksinin mənasını da əldə etsin — ambivalentliyin gücünün dəlili, hansı ki, niyəsini bilmirik, məcburi nevrozda böyük rol oynayır. Ən kobud halda simptom iki mərhələlidir, yəni müəyyən qaydanı icra edən hərəkətdən dərhal sonra onu ləğv edən və ya etibarsız edən ikinci hərəkət gəlir — hələ öz əksini icra etməyə cürət etməsə də.
Məcburi simptomların bu səthi baxışından dərhal iki təəssürat doğulur. Birincisi: burada basqılanana qarşı daimi mübarizə aparılır ki, bu mübarizə getdikcə basqılayan qüvvələr üçün əlverişsiz olur; ikincisi: Mən və Üst Mən burada simptomun yaranmasında xüsusi böyük rol oynayırlar.
Məcburi nevroz, görünür, analitik tədqiqatın ən maraqlı və ən bərəkətli obyektidir, amma problem kimi hələ də fəth edilməyib. Onun mahiyyətinə dərindən nüfuz etmək istəyiriksə, etiraf etməliyik: qeyri-dəqiq gümanlardan və sübut olunmamış fərziyyələrdən hələ vaz keçmək olmur. Məcburi nevrozun başlanğıc vəziyyəti, görünür, isteriyadakından başqa deyil — Ödipus kompleksinin libido tələblərinin zəruri müdafiəsi. Həmçinin görünür ki, hər məcburi nevrozda çox erkən yaranmış isterik simptomlardan ibarət ən aşağı qat mövcuddur. Lakin bundan sonra quruluşu konstitusional amil qəraredici dəyişir. Libidonun genital strukturu zəif və az müqavimətli çıxır. Mən müdafiə cəhdinə başlayanda ilk uğur kimi genital strukturun (fallik mərhələnin) tam və ya qismən köhnə sadist-anal mərhələyə geri atılmasına nail olur. Reqressiyanın bu faktı bundan sonra gələn hər şey üçün qəraredici qalır.
Başqa bir imkanı da düşüncəyə ala bilərik. Bəlkə reqressiya konstitusional yox, vaxt amilinin nəticəsidir. O, ona görə mümkün olmur ki, libidonun genital təşkilatı çox zəif olsun, ona görə ki, Mənin müqaviməti çox erkən, hələ sadist mərhələnin çiçəklənməsi zamanı başlayıb. Bu məqamda da qəti qərar verməyə cürbətlənmirəm, amma analitik müşahidə bu gümanı dəstəkləmir. O, daha çox göstərir ki, məcburi nevroz inkişaf edərkən fallik mərhələ onsuz da əlçatmışdır. Bu nevrozun başlanğıc yaşı isteriya ilə müqayisədə daha gec olur (latensiya dövründən sonra ikinci uşaqlıq dövrü), və bu xəstəliyin çox gec inkişaf etdiyi, öyrənə bildiyim bir halda aydın məlum oldu ki, o vaxta qədər sağlam qalmış genital həyatın real devalvasiyası reqressiya və məcburi nevrozun yaranması üçün şərt yaratdı.
Reqressiyanın metapsixoloji izahını «instinkt qarışığının parçalanmasında» axtarıram: bu, genital mərhələnin başlanğıcında sadistik mərhələnin dağıdıcı yüklənmələrinə qatılan erotik komponentlərin ayrılmasıdır.
Reqressiyanın məcbur edilməsi Mənin libidonun tələbinə qarşı müdafiə mübarizəsində ilk uğurunu bildirir. Burada düzgün şəkildə «müdafiə»nin daha ümumi meylini «sıxışdırmadan» ayırırıq — sıxışdırma müdafiənin istifadə etdiyi mexanizmlərdən yalnız biridir. Normal və isterik hallarda olduğundan bəlkə də daha aydın məcburi nevrozda müdafiənin motoru kimi 2) Məcburi nevrozun dispozisiyası. (Ges. Schriften, XI cild.) axtalanmaq kompleksini, müdafiə olunanı isə Ödipus kompleksinin meyllərini tanıyıq. Biz indi latensiya dövrünün başında dayanırıq — o, Ödipus kompleksinin dağılması, Üst MƏNin yaradılması və ya möhkəmlənməsi, Məndə etik və estetik sərhədlərin qurulması ilə səciyyəvidir. Bu proseslər məcburi nevrozda normal həddi aşır; Ödipus kompleksinin dağıdılmasına libidonun reqressiv aşağı salınması qoşulur, Üst MƏN xüsusilə sərt və məhəbbətsiz olur, Mən Üst MƏNin itaəti ilə vicdanlılıq, şəfqət, təmizlik üzrə yüksək reaktiv formalaşmalar inkişaf etdirir. Erkən uşaqlıq onanizminin davamına sınaq amansız sərtlə — buna görə də hər zaman uğurlu olmayanla — pislənir: onanizm indi reqressiv (sadist-anal) təsəvvürlərə söykənir, amma yenə də fallik təşkilatın müqavimət göstərən payını təmsil edir. Burada daxili ziddiyyət gizlənir: məhz kişiliyin saxlanması marağı naminə (axtalanmaq təlaş) kişiliyin hər bir fəaliyyətinə mane törədilir; amma bu ziddiyyət məcburi nevrozda yalnız həddindən artıq olur — o, onsuz da Ödipus kompleksinin ləğvinin normal tərzinə yapışıb. Necə ki, hər həddindən artıqlıq özünü aradan qaldırma toxumunu içində daşıyır, bu, məcburi nevrozda da özünü doğrulayacaq: basdırılmış onanizm məcburi hərəkətlər formasında qənanəyə gedərək daha dərin yaxınlığı zorla əldə edir.
Məcburi nevrozlunun Mənindəki reaktiv formalaşmalar — bunları normal xarakter quruluşunun həddindən artıq halları kimi tanıyırıq — reqressiya və sıxışdırma yanında müdafiənin yeni mexanizmi kimi qoymaq olar. Görünür, isteriyada onlar ya yoxdurlar, ya da qat-qat zəifdirlər. Geriyə baxanda belə güman yaranır ki, isteriyanın müdafiə prosesi nə ilə seçilir. Görünür, o, sıxışdırmayla məhdudlaşır: Mən xoşa gəlməyən həvəs hərəkətindən üz döndərir, onu qeyri-şüurdakı gedişə buraxır və onun talelərində daha pay götürmür. Bu, bəlkə də tamamilə doğru olmaya bilər — çünki bilirik ki, isterik simptom eyni anda Üst MƏNin cəza tələbinin yerinə yetirilməsi də deməkdir — amma o, isteriyada Mənin davranışının ümumi xarakterini təsvir edir.
Məcburi nevrozda belə sərt Üst Mənin qurulmasını sadəcə fakt kimi qəbul etmək olar, ya da düşünmək olar ki, bu xəstəliyin əsas cizgisi libidonun reqressiyasıdır, və Üst Mənin xarakterini də onunla bağlamağa çalışmaq olar. Həqiqətən də, O-dan çıxan Üst Mən orada baş verən reqressiyadan və həvəslərin ayrışmasından özünü qurtara bilməz. Normal inkişafla müqayisədə onun daha sərt, daha əzabverici və daha məhəbbətsiz olması təəccüblü olmazdı.
Latensiya dövrü ərzində onanizm istəyinə qarşı müdafiə əsas vəzifə kimi qoyulur, görünür. Bu mübarizə bir sıra simptomlar doğurur ki, onlar müxtəlif adamlarda tipik şəkildə təkrarlanır və ümumiyyətlə seremonial xarakter daşıyır. Onların hələ toplanmaması və sistemli şəkildə təhlil olunmaması çox təəssüflüdür; nevrozun ən erkən məhsulları kimi onlar burada nəzərdə tutulan simptom əmələgəlmə mexanizmini ən çox aydınlaşdırardı. Onlar artıq sonrakı ağır xəstəlikdə bu qədər fəlakətli görünəcək cizgiləri göstərirlər: sonradan avtomatik icra olunmalı əməllərdə — yatmaqda, yuyunmaqda və geyinməkdə, hərəkətdə — maneələr, təkrarlamaya və vaxt sərfinə meyl. Bunun niyə belə olduğu hələ heç də aydın deyil; anal-erotik komponentlərin sublimasiyası burada aydın rol oynayır.
Pubertet məcburi nevrozun inkişafında qəraredici mərhələ təşkil edir. Uşaqlıqda yarımçıq qalmış genital quruluş indi böyük qüvvə ilə bərpa olunur. Amma bilirik ki, uşaqlıq dövrünün cinsi inkişafı pubertet illərinin yeni başlanğıcı üçün də istiqaməti müəyyən edir. Deməli, bir tərəfdən erkən dövrün aqressiv həvəsləri yenidən oyanır, digər tərəfdən isə yeni libido həvəslərinin daha çox-az böyük payı — pis hallarda hamısı — reqressiya nəticəsində formalaşmış yollarla irəliləyir və aqressiv, dağıdıcı niyyətlər kimi üzə çıxır. Erotik meyllərin bu pərdələnməsinin və Məndəki güclü reaktiv formalaşmaların nəticəsində cinsiyyətə qarşı mübarizə indi etik bayraq altında davam etdirilir. Mən, Onodan şüura gələn amansız və zorakı iddialara qarşı təəccüblə müqavimət göstərir və şübhələnmir ki, bu zaman erotik arzularla mübarizə aparır; bunların arasında elələri də var ki, adətən onun qadağasından yayınardılar. Həddindən artıq sərt Üst-Mən cinsiyyətin basdırılmasında o qədər daha enerjili israr edir ki, çünki cinsiyyət bu qədər iyrənc formalar almışdır. Deməli, münaqişə məcburi nevrozda iki istiqamətdə kəskinləşir: müdafiə edən daha dözümsüz olur, müdafiə olunan daha dözməz; hər ikisi bir məqamın — libidonun reqressiyasının — təsiri ilə.
Elə biri gümanlarımızın bəzisinə qarşı ziddiyyət tapa bilər: xoşa gəlməyən məcburi təsəvvür ümumiyyətlə şüurlu olur belə. Lakin şübhə yoxdur ki, o, əvvəlcədən sıxışdırma prosesindən keçib. Onların çoxunda aqressiv həvəs hərəkətinin əsl mətni Mənə ümumiyyətlə məlum deyil; onu şüurlu etmək üçün analiz işinin yaxşı bir parçası lazımdır. Şüura nüfuz edən, adətən, yalnız eybəcərləşdirilmiş əvəzedicidir — ya dumanlı, yuxuvari müəyyənsizliyə malik, ya da mənası absurd pərdə ilə itirilmiş. Əgər sıxışdırma aqressiv həvəs hərəkətinin məzmununu gəmirə bilməyibsə, onunla müşayiət olunan affekt xarakterini, sözsüz, aradan qaldırıb. Beləliklə, aqressiya Mənə impuls kimi deyil, xəstələrin dediyi kimi, soyuq buraxmalı olan sadəcə «fikir məzmunu» kimi görünür. Təəccüblü odur ki, bu, yenə də belə olmur.
Çünki məcburi təsəvvürün qavranması zamanı qənaət edilən affekt başqa yerdə meydana çıxır. Super-Eqo elə davranır, sanki sıxışdırma baş verməyib, sanki ona aqressiv meyil öz dəqiq ifadəsi ilə və tam affekt xarakteri ilə bəllidir, və Məni bu gümana əsaslanaraq rəftar edir. Bir tərəfdən özünü günahsız bilən Mən, öz tərəfdən, günah hissi keçirməli və özünə izah edə bilmədiyi məsuliyyət daşımalıdır. Amma bununla bizə qoyulan tapmaca görünəndən o qədər də böyük deyil. Super-Eqonun
Mən tamamilə aydındır, Məndəki ziddiyyət bizə yalnız sübut edir ki, o, sıxışdırma vasitəsilə O-na qarşı özünü bağlayıb, halbuki Üst MƏNdən gələn təsirlərə tam açıq qalıb. Niyə Mən Üst MƏNin əzabverici tənqidindən də qaçmağa çalışmır sualına xəbər son qoyur: böyük bir sıra hallarda bu, həqiqətən belə olur. Tam günah bilincisiz məcburi nevrozlar da var; bizim anladığımız qədər, Mən özünü bu qavramadan yeni bir sıra simptomlarla — kəffarə hərəkətləri, özünü cəzalandırma məhdudiyyətləri ilə — xilas edib. Lakin bu simptomlar eyni anda mazoxist instinkt impulslarının qənanələri deməkdir — onlar da reqressiyadan güclənmə almışdır.
Məcburi nevrozun təzahürlərindəki müxtəliflik o qədər böyükdür ki, onun bütün dəyişkənliyinin ardıcıl sintezini vermək hələ heç kəsə alınmayıb. Tipik əlaqələri ayırd etmək üçün səylər göstərilir və eyni zamanda digər, heç də az əhəmiyyətli olmayan qanunauyğunluqları görməməzlikdən gəlmək qorxusu ilə yaşayır.
Məcburi nevrozda simptomun yaranmasının ümumi meylini onsuz da təsvir etmişəm. Bu tendensiya ondan ibarətdir ki, əvəzedici qənaətə getdikcə daha çox yer verilsin.
1) Bax: Reik, Geständniszwang und Strafbedürfnis, 1925.
Maneə, simptom və təlaş 55 imtinanın hesabına yaratmaqdır. İlkin olaraq Mənin məhdudiyyətləri mənasını daşıyan eyni simptomlar, Mənin sintezə meyli sayəsində sonra həm də qənanə mənasını alırlar və açıq-aydındır ki, bu sonuncu məna tədricən daha fəaliyyətli olur. Qənanələrini simptomlarda axtarmağa məcbur olan son dərəcə məhdudlaşdırılmış Mən bu prosesin nəticəsi olacaq — proses ki, ilkin müdafiə cəhdinin tam uğursuzluğuna getdikcə daha çox yaxınlaşır. Qüvvələr nisbətinin qənanənin xeyrinə yerdəyişməsi Mənin iradə iflicinin qorxulan yekununa apara bilər — Mənə ki, hər qərar üçün bir tərəfdən o biri tərəfdən az qala eyni qüvvədə itələyicilər çatır. O ilə Üst MƏN arasındakı, xəstəliyi əvvəldən idarə edən həddindən artıq kəskin münaqişə elə genişlənə bilər ki, vasitəçiliyə aciz Mənin əməllərinin heç biri bu münaqişəyə cəlb olunmaqdan qaça bilməz.
Bu mübarizələr zamanı Mənin iki simptom yaradıcı fəaliyyətini müşahidə etmək olar — onlar xüsusi marağa layiqdirlər, çünki onlar sıxışdırmanın açıq əvəzediciləridir və deməli, onun meyli və texnikasını gözəl açıqlaya bilirlər. Bəlkə də bu yardımçı və əvəzedici texnikaların meydana çıxmasını da elə bir dəlil kimi qəbul etmək olar: düzgün sıxışdırmanın aparılması çətinliklərlə üzləşir. Əgər düşünək ki, məcburi nevrozda Mən isteriyadakından qat-qat daha çox simptomun yaranması meydanıdır, bu Mən reallıqla və şüurla əlaqəsini inadkarlıqla saxlayır və bununla bütün intellektual vasitələrini səfərbər edir, hətta təfəkkür fəaliyyəti həddindən artıq yüklənmiş, erotizə olunmuş görünür — belə sıxışdırma variantları bəlkə də bizə daha aydın olacaq.
İşarə olunan iki texnika «olmamış etmək» və «təcrid etmək»dir. Birincisinin geniş tətbiq sahəsi var və dərin tarixə gedib çıxır. O, necə deyərlər, mənfi magiyadır: motor simvolikası ilə o, bir hadisənin (təəssüratın, keçirilmişin) nəticələrini yox, hadisənin özünü «üfürüb aparmaq» istəyir. Bu sonuncu ifadənin seçilməsi göstərir ki, bu texnika hansı rolu oynayır — təkcə nevrozda yox, sehr hərəkətlərində, xalq adətlərində və dini seremonialda da. Məcburi nevrozda «olmamış etməklə» ilk dəfə iki mərhələli simptomlarda qarşılaşırıq: ikinci akt birincini ləğv edir — sanki heç nə olmamışdır, halbuki həqiqətdə hər ikisi olub. Məcburi nevrotik seremonial «olmamış etmək» niyyətində öz ikinci kökünü tapır. Birincisi qarşısını almaqdır, ehtiyatdır — elə müəyyən bir şey olmasın, təkrarlanmasın deyə. Fərqi asan tutmaq olar: ehtiyat tədbirləri rasionaldır, «olmamış etməklə» edilən «ləğvetmələr» isə irrasionaldır, magik təbiətlidir. Təbii ki, güman etmək lazımdır ki, bu ikinci kök daha köhnədir, ətrafa animist münasibətdən çıxıb. «Olmamış etmək» cəhdi normaldakı kölgəsini belə qərarda tapır: hadisəyə »on arrive« kimi yanaşmaq — amma bundan sonra ona qarşı heç nə görməmək, nə hadisəni, nə də nəticələrini düşünməmək, halbuki nevrozda keçmişi özünü ləğv etməyə, motorik yoxluğa çıxarmağa çalışırlar.
Eyni meyl nevrozda o qədər tez rast gəlinən təkrarlama zoru haqqında da izahat verə bilər — onun icrasında bir-birinə zidd olan müxtəlif niyyətlər sonra bir yerə toplanır. İstəyə uyğun baş verməli olduğu halda belə baş verməyən şey, təkrarlama ilə başqa tərzdə olmamış edilir, buna indi həmin təkrarlamalarda qalmaq motivləri də qoşulur. Nevrozun sonrakı gedişində çox vaxt travmatik təcrübəni olmamış etmək meyli — birinci dərəcəli simptom yaradıcı motiv kimi — açılır. Beləliklə, müdafiənin və ya — burada daha az qeyri-dəqiqliklə deyə bilərik — sıxışdırmanın yeni, motorik texnikasına gözlənilməz baxış əldə edirik.
Təsvir edəcəyimiz başqa texnika məcburi nevroza məxsus olan təcridetmədir. O da motorik sahəyə aiddir: xoşa gəlməyən hadisədən, eləcə də nevroz mənasında əhəmiyyətli öz fəaliyyətindən sonra bir fasilə salınır ki, artıq heç nə olmasın, heç bir qavrama baş verməsin və heç bir hərəkət icra olunmasın. Əvvəlcə təəccüb doğuran bu davranış tezliklə sıxışdırma ilə münasibətini bizə açır. Bilirik: isteriyada travmatik təəssüratı amneziyaya buraxmaq mümkündür, məcburi nevrozda bu çox vaxt alınmır — keçirilmiş unudulmur, amma affektindən soyulub, assosiativ münasibətləri basdırılıb və ya kəsilib, beləliklə, təcrid olunmuş kimi qalır və təfəkkür gedişində də bərpa olunmur. Bu təcridin effekti sonra amnezialı sıxışdırmadakı ilə eynidir. Deməli, bu texnika məcburi nevrozun təcridetmələrində bərpa olunur, amma bununla yanaşı magik niyyətlə motorik şəkildə gücləndirilir. Beləliklə bir-birindən saxlanılan məhz assosiativ cəhətdən bir-birinə bağlı olandır; motorik təcridetmə təfəkkürdə bağlılığın kəsilməsinin zəmanəti olmalıdır. Nevrozun bu üsulu üçün normal konsentrasiya prosesi bəhanə verir. Bizə təəssürat və ya vəzifə kimi əhəmiyyətli görünən şeylər digər təfəkkür proseslərinin və ya fəaliyyətlərinin eyni vaxtda irəli sürdüyü tələblər tərəfindən pozulmamalıdır. Amma normalda konsentrasiya onsuz da onunla istifadə olunur ki, yalnız biganə, aid olmayan yox, əsasən uyğun gəlməyən əks tərəflər uzaq saxlanılsın. Ən çox narahatedici hiss elə olandır ki, əvvəlcə bir-birinə bağlı idi və inkişafın gedişi ilə bir-birindən qoparılmışdır — məsələn, ata kompleksinin ambivalentliyi ifadələri tanrı ilə münasibətdə, ifrazat orqanlarının həvəs hərəkətləri sevgi həyacanlarında. Deməli, Mən normalda təfəkkür gedişinin idarə edilməsində böyük təcridetmə işi görür və bilirik: analitik texnikanın tətbiqində Məni digər hallarda tam əsaslı olan bu funksiyadan müvəqqəti imtinaya öyrətməliyik.
Hamımız təcrübə etmişik ki, məcburi nevroz xəstəsinə psixoanalitik əsas qaydanı icra etmək xüsusilə çətin gəlir. Ehtimal ki, Üst Mən ilə O arasında yüksək münaqişə gərginliyi səbəbindən onun Məni daha diqqətli olur, təcridetmələri isə daha kəskin xarakter alır. Təfəkkür işi zamanı o, çox şeyi dəf etməlidir: qeyri-şüuri fantaziyaların müdaxiləsini və ambivalent meyillərin ifadəsini. O, özünə nəzarəti itirməməlidir və daima döyüş hazırlığında olur. Konsentrasiya və təcridetməyə bu zoru o, sonra magik təcridetmə hərəkətləri ilə dəstəkləyir — onlar simptomlar kimi o qədər gözə çarpır və praktikada o qədər əhəmiyyətli olur, özlüyündə isə, təbii ki, yararsızdır və seremonial xarakteri daşıyır.
Lakin assosiasiyaları, təfəkkürdə bağlantını maneə törətməyə çalışarkən o, məcburi nevrozun ən köhnə və ən fundamental əmrlərindən birini icra edir — toxunmaq qadağasını. Əgər sual qoyaq — niyə toxunmadan, kontaktadan, yoluxmadan qaçınma nevrozda böyük rol oynayır və bu qədər mürəkkəb
Əgər sistemlər yaradılarsa, onda cavabı belə taparsınız ki: toxunmaq, bədən kontaktı həm aqressiv, həm də məhəbbətli obyekt yükləməsinin ən yaxın məqsədidir. Eros toxunmaq istəyir, çünki o, birləşməyə can atır — Mən ilə sevilən obyekt arasındakı məkan sərhədlərinin ləğvinə. Amma dağıdıcılıq da — uzaqdan atan silahın ixtirasından əvvəl yalnız yaxınlıqdan icra oluna biləndi — bədən toxunmasını, əl vurmağı öz şərti saymalıdır. Qadına toxunmaq dil işlətməsində onu cinsi obyekt kimi istifadə etməyin evfemizminə çevrilib. Cinsiyyət orqanına toxunmamaq autoerotik təminetmə qadağasının dəqiq ifadəsidir. Məcburi nevroz əvvəlcə erotik toxunmadan, sonra isə reqressiyadan sonra aqressiya pərdəsinə bürünmüş toxunmadan qaçdığından, onun üçün heç nə bu qədər yüksək dərəcədə lənətlənmiş deyil, heç nə qadağa sisteminin mərkəzinə çevrilməyə bu qədər yararlı deyil. Təcridetmə isə kontakt imkanının ləğvidir — əşyanı hər toxunmadan uzaq saxlamaq vasitəsidir; və nevrozlu hətta bir təəssüratı və ya fəaliyyəti fasilə ilə təcrid etdikdə bizə simvolik olaraq bildirir ki, o, həmin şeylər barədə düşüncələrin digərləri ilə assosiativ əlaqəyə girməsinə imkan vermək istəmir.
Simptomun yaranması haqqında tədqiqatlarımız bura qədər gedib çıxır. Onları xülasə etmək az qala yerinə düşmür: nəticəsiz və natamam qalıblar, həmçinin əvvəllər məlum olmayan heç nə gətirməyiblər. Fobiyalardan, konversiya isteriyasından və məcburi nevrozdan başqa xəstəliklərdə simptomun yaranmasını nəzərə almaq ümidsiz iş olardı; onlar haqqında çox az məlumdur. Lakin artıq bu üç nevrozun bir yerdə nəzərdən keçirilməsindən ciddi, artıq təxirə salınmayan problem yaranır. Hər üçü üçün Ödipus kompleksinin dağıdılması çıxışdır, hər üçündə, güman edirik, Mənin müqavimətinin motoru kastrasiya qorxusudur. Amma yalnız fobiyalarda belə təlaş görünür, etiraf olunur. O, başqa iki formada nəyə çevrilib, Mən belə bir qorxudan necə yayınıb? Problem daha da kəskinləşir, əgər əvvəl vurğulanan imkanı düşünərik — təlaş bir növ transformasiya yolu ilə gedişdə pozulmuş libido yükləməsinin özündən çıxır — üstəlik: dəqiqdirmi ki, axtalanmaq təlaşı sıxışdırmanın (və ya müdafiənin) yeganə motorudur? Qadınların nevrozlarını düşünəndə bundan şübhə etməliyik, çünki axtalanmaq kompleksi onlarda istənilən dəqiqliklə təsdiq olunsa da, artıq icra olunmuş axtalanmaqdan sonra əsl mənada axtalanmaq təlaşı haqqında söhbət gedə bilməz.