X. Qorxu: təhlükəyə reaksiya

Təlaş təhlükəyə reaksiyadır. Yenə də bu təsəvvürü rədd etmək olmur: təlaş hissi ruhi iqtisadiyyatda özünə istisna mövqe qazana bilirsə, deməli bu, təhlükənin mahiyyəti ilə bağlıdır. Amma təhlükələr hamı üçün eyni olan ümumi insani təhlükələrdir; bizə lazım olan və əlimizdə olmayan isə elə bir amildir ki, təlaş hissini öz xüsusiyyətinə baxmayaraq normal ruhi fəaliyyətə tabe edə bilən fərdlərin seçilməsini bizə anlamlı etsin, yaxud kimin bu vəzifədə müflis olacağını müəyyən etsin. Belə bir amili üzə çıxarmağa qarşımda iki cəhd görürəm; başa düşüləndir ki, hər belə cəhd simpatik qarşılanma gözləyə bilər — o, əzablı bir ehtiyaca çarə vəd edir. Bu iki cəhd bir-birini tamamlayır: problemi əks qütblərdən tuturlar. Birincisini on ildən çox əvvəl Alfred Adler görmüşdü; o, iddia edir — məsələ ən dərin nüvəsinə qədər endirilsə — ki, təhlükənin qoyduğu vəzifənin öhdəsindən gələ bilməyənlər orqanlarının zəifliyi və ya natamamlığı onlara çox böyük çətinlik yaradan adamlardır. «Simplex sigillum veri» müddəası öz yerində olsaydı, belə bir həlli qurtuluş kimi qarşılamalı idik. Əksinə, keçən onilliyin tənqidi bu izahın tam qeyri-kifayətliliyini sübut edərək göstərdi — izah ki, üstəlik, psixoanalizin aşkar etdiyi fakt zənginliyinin hamısından yuxarıda durmağa cəhd edir.

İkinci cəhdi Otto Rank 1923-cü ildə «Doğum travması» kitabında etdi. Onu Adlerin cəhdi ilə burada vurğuladığımız bir nöqtədən başqa istənilən digər nöqtədə tutuşdurmaq haqsızlıq olardı, çünki o, psixoanaliz zəminində qalır, onun fikir axınlarını davam etdirir və analitik problemlərin həllinə qanuni bir səy kimi tanınmalıdır. Fərd ilə təhlükə arasındaki bu münasibətdə Rank fərdin orqan zəifliyindən kənara çəkilir və təhlükənin dəyişkən intensivliyinə yönəlir. Doğum prosesi ilk təhlükə vəziyyətidir, onun doğurduğu iqtisadi qarışıqlıq təlaş reaksiyasının nümunəsi olur; az əvvəl biz bu ilk təhlükə vəziyyətini və təlaş şərtini bütün sonrakılarla bağlayan inkişaf xəttini izlədik və gördük ki, onların hamısı ortaq bir şeyi saxlayır: hamısı müəyyən mənada anadan ayrılma deməkdir — əvvəlcə yalnız biologik baxımdan, sonra birbaşa obyekt itkisi mənasında, daha sonra isə dolayı yollarla vasitələnmiş itkisi mənasında. Bu böyük əlaqənin üzə çıxarılması Rankın quruluşunun mübahisəsiz xidmətidir. Doğum travması ayrı-ayrı fərdlərə müxtəlif intensivlikdə düşür, travmanın gücü ilə təlaş reaksiyasının şiddəti dəyişir və Ranka görə məhz təlaş inkişafının bu ilkin ölçüsündən asılıdır: fərd onun öhdəsindən gəlməyi heç vaxt öyrənə biləcəkmi, neurotik olacaqmı, yoxsa normal inkişaf edəcəyini.

Rank müddəalarının ayrı-ayrılıqda tənqidi bizim vəzifəmiz deyil; bizə yalnız onların problemimizin həllinə yaradıb-yaramamasını yoxlamaq düşür. Rankın — nevrozlu elə adamdır ki, doğum travmasının gücü üzündən ona onu tam yayınlamaq heç vaxt nəsib olmur — formulasiyası nəzəri cəhətdən son dərəcə mübahisəlidir. Travmanın yayınladılması ilə nəyin nəzərdə tutulduğu tam bilinmir. Onu hərfi mənada başa düşsək, saxlanılmaz nəticəyə gələrik: təlaş affektini nə qədər tez-tez və güclü təkrarlayırsa, nevrozlu sağalmağa bir o qədər yaxınlaşır. Reallıqla bu ziddiyyətə görə mən vaxtilə katarsisdə belə böyük rol oynayan yayınlama nəzəriyyəsindən imtina etmişdim. Doğum travmasının dəyişən gücünün vurğulanması irsi konstitusiyanın haqlı etioloji iddiasına yer qoymur. Travma konstitusiyaya nəzərən təsadüfi kimi davranan orqanik amildir və özü də çoxsaylı, təsadüfi adlandırıla bilən təsirlərdən, məsələn, doğumda vaxtında göstərilən yardımdan asılıdır. Rank təlimi konstitusional amilləri də, filogenetik amilləri də ümumiyyətlə nəzərə almayıb. Amma konstitusiyanın əhəmiyyətinə yer açmaq istəyəndə — məsələn, elə düzəlişlə ki, doğum travmasının dəyişkən intensivliyinə fərdin nə qədər geniş reaksiya verməsi daha vacibdir — nəzəriyyə əhəmiyyətindən məhrum edilir, yeni daxil edilmiş amil isə ikinci dərəcəli rola salınır. Nevroza düşməyin qərarı isə yenə də başqa, yenə də bilinməyən bir sahədə qalır.

İnsanın doğum prosesini başqa məməlilərlə bölüşdüyü, ona isə xüsusi nevroza meylinin heyvanlar qarşısında imtiyaz kimi verildiyi fakt, güman ki, Rank təliminin xeyrinə olmayacaq. Amma əsas etiraz ondadır ki, o, möhkəm müşahidəyə söykənmək əvəzinə havada asılı qalır. Ağır və ləngiyən doğuşların heç bir şübhə doğurmayan şəkildə nevroz inkişafı ilə üst-üstə düşüb-düşməməsi, hətta belə doğulan uşaqların yalnız erkən körpəlik təlaşlılığının hadisələrini başqalarından daha uzun ya daha güclü göstərib-göstərməməsi haqqında yaxşı tədqiqatlar yoxdur. Sürətləndirilmiş və ana üçün yüngül doğuşların uşaq üçün bəlkə də ağır travma mənası daşıdığını irəli sürsələr də, tələb yerində qalır: asfiksiyaya gətirib çıxaran doğuşlar iddia edilən nəticələri əminliklə göstərməli idilər. Rankın etiologiyasının bir üstünlüyü görünür: o, təcrübə materialında yoxlanışa açıq olan bir amili önə çəkir; belə yoxlama həqiqətən aparılmadıqca onun dəyərini qiymətləndirmək mümkün deyil.

Bunun əksinə olaraq, Rank təliminin psixoanalizdə indiyə qədər tanınmış cinsi instinktlərin etioloji əhəmiyyətinə zidd olduğu barədə fikirlə razılaşa bilmirəm; çünki o, yalnız fərdin təhlükə vəziyyətinə münasibətinə aid edilir və yaxşı bir izah vermək imkanı verir: ilkin təhlükələrin öhdəsindən gələ bilməyən sonralar meydana çıxan cinsi təhlükə vəziyyətlərində də aciz qalmalı və bununla nevroza itələnəcəkdir.

Deməli, məncə, Rank cəhdi bizə nevrozun əsaslandırılması sualına cavab gətirməyib və hesab edirəm ki, bu sualın həllinə yenə də nə qədər böyük töhfə verdiyini hələ müəyyən etmək olmur. Ağır doğuşun nevrozlara meylə təsiri haqqında tədqiqatlar mənfi nəticə verərsə, bu töhfəni az saymalıyıq. Çox qorxuram ki, əsəbiliyin ələ alınan və vahid «son səbəbi» ehtiyacı həmişə ödənilməz qalacaq. Həkimin, ehtimal ki, bu gün də həsrət duyduğu ideal hal basilin halıdır: təcrid olunmağa və saf şəkildə yetişdirilməyə imkan verən, onun peyvəndi isə hər fərddə eyni təsiri doğuran basil. Və ya bir qədər daha az fantastik: elə kimyəvi maddələrin ayrılması ki, onların verilməsi müəyyən nevrozlar yaradır və aradan qaldırır. Amma ehtimal belə həllərin xeyrinə deyil.

Psixoanaliz daha az sadə, daha az qaneedici cavablara gətirib çıxarır. Burada mən yalnız çoxdan məlum olanı təkrarlamalıyam, heç bir yeni şey əlavə etməyəcəyəm. Əgər Mən təhlükəli bir instinktiv impulsa qarşı özünü müdafiə etməyi bacarıbsa — məsələn, sıxışdırma prosesi vasitəsilə — o, doğrudan da O-nun bu hissəsini təngidləyir, zədələyir, amma eyni zamanda ona müstəqillik parçası da vermiş olur və öz hakimiyyətinin bir parçasından imtina edir. Bu, sıxışdırmanın təbiətindən irəli gəlir — o, mahiyyətcə qaçış cəhdidir. Sıxışdırılmış indi «qanunların təsiri xaricindədir», böyük

Mənin təşkilatından xaric edilmişdir, yalnız qeyri-şüurlu sahəsində hökm sürən qanunlara tabedir. Əgər təhlükə vəziyyəti elə dəyişirsə ki, Mənin sıxışdırılmışa analoji yeni həvəs meylinə qarşı müdafiəyə heç bir səbəbi qalmır, onda Mənin məhdudlaşdırılmasının nəticələri aşkar olur. Yeni həvəs axını avtomatizmin — üstünlük verərdim, deyərəm: təkrarlama məcburiyyətinin — təsiri altında baş verir; əvvəl sıxışdırılmışın geddiyi eyni yollarla gedir, sanki öhdəsindən gəlinmiş təhlükə vəziyyəti hələ qalır. Deməli, sıxışdırmanı fiksə edən amil qeyri-şüurlu O-nun təkrarlama məcburiyyətidir — onu normal halda yalnız Mənin sərbəst hərəkətli funksiyası aradan qaldırır. Bəzən Mənə nəsib olur ki, özünün ucaltdığı sıxışdırma sədlərini yenidən dağıtsın, həvəs meyli üzərində təsirini geri qazansın və yeni həvəs axını dəyişmiş təhlükə vəziyyətinin mənasına uyğun yönəltsin. Fakt ondan ibarətdir ki, bu ona o qədər tez-tez nəsib olmur və o, öz sıxışdırmalarını geri qaytara bilmir. Bu mübarizənin çıxışında, bəlkə, kəmiyyət nisbətləri qəraredicidir. Bəzi hallarda bizə elə gəlir ki, qərar məcburi xarakter daşıyır: sıxışdırılmış meylin reqressiv cazibəsi də, sıxışdırmanın gücü də o qədər böyükdür ki, yeni meyl yalnız təkrarlama məcburiyyətinə tabe ola bilər. Başqa hallarda başqa bir qüvvələr oyununun payını qavrayırıq: sıxışdırılmış nümunənin cazibəsini real çətinliklərin — yeni həvəs meylinin başqa axınına qarşı çıxan çətinliklərin — itələməsi gücləndirir.

Sıxışdırmaya fiksasiyanın və artıq aktual olmayan təhlükə vəziyyətinin saxlanmasının mexanizmi məhz budur — bunun sübutu özlüyündə təvazökar, amma nəzəri cəhətdən qiyməti çətin qiymətləndirilən analitik terapiya faktındadır. Analizdə Mənə elə yardımı göstəririk ki, o, öz sıxışdırmalarını aradan qaldıra bilsin; Mən sıxışdırılmış O üzərində hakimiyyətini geri alır və həvəs meyllərini köhnə təhlükə vəziyyətləri sanki mövcud deyilmiş kimi axına buraxa bilir. Bu yolla əldə etdiyimiz hər şey tibbi xidmətimizin başqa sahələri ilə tam uyğun gəlir. Adətən müalicəmiz bununla kifayətlənməlidir: münasib şərtlər altında öz-özünə yaranacaq yaxşı nəticəni daha tez, daha etibarlı, daha az xərclə meydana gətirməklə.

İndiyə qədərki mülahizələrimiz bizə öyrədir: köhnə təhlükə vəziyyətlərinin saxlanılıb-saxlanılmamasını, Mənin sıxışdırmalarının qalıb-qalmamasını, uşaq nevrozlarının davam tapıb-tapmamasını müəyyən edən kəmiyyət nisbətləridir — onları birbaşa göstərmək olmur, yalnız əks-nəticə yoluna tutmaq mümkündür. Nevrozların yaranmasında iştirak edən, psixik qüvvələrin bir-biri ilə rəqabət apardığı şərtləri yaratmış amillərdən bizim anlayışımız üçün üçü ayrılır: biri biologik, biri filogenetik, biri də saf psixoloji olan. Biologik olan — kiçik insan uşağının uzun illər çəkən acizliyi və asılılığıdır. İnsanın bətn içi mövcudiyyəti çox heyvanlarınkına nisbətən nisbi qısalıq göstərir; o, onlardan daha natamam halda dünyaya göndərilir. Bununla real xarici dünyanın təsiri güclənir, Mənin Odan diferensiasiyası erkən dəstəklənir, xarici dünyanın təhlükələri əhəmiyyətinə görə artır və yalnız bu təhlükələrdən qoruya bilən, itirilmiş bətn içi həyatını əvəz edə bilən obyektin dəyəri qat-qat yüksəlir. Deməli, bu biologik amil ilk təhlükə vəziyyətlərini qurur və sevilmək ehtiyacını yaradır — o, insanı artıq tərk etməyəcək.

İkinci, filogenetik amili biz yalnız nəticə çıxarmaqla əldə etmişik; libidonun inkişafının çox qəribə bir faktı bizi onun qəbuluna itələmişdir. Görürük ki, insanın cinsi həyatı ona yaxın dayanan çox heyvanlarınkı kimi başlanğıcdan yetkinliyədək fasiləsiz inkişaf etmir, əksinə, beş yaşadək olan ilk erkən çiçəklənmədən sonra o, qəti bir tormozlanmaya məruz qalır.

fasilə yaşayır; ondan sonra o, pubertetlə yenidən başlayır və uşaqlıq başlanğıclarına qoşulur. Bizim fikrimizcə, insan nəslinin talelərində nəsə vacib baş vermişdir ki, bu, cinsi inkişafın bu fasiləsini tarixi iz kimi qoyub. Bu amilin patogen əhəmiyyəti ondan doğur: bu uşaqlıq cinsiyyətinin həvəs tələblərinin çoxu Mən tərəfindən təhlükə kimi qəbul edilərək dəf edilir, onda pubertetin sonrakı cinsi meylləri — Mənə xidmət etməli olanlar — infantil nümunələrin cazibəsinə tab olmaq və onların dalınca sıxışdırmaya düşmək təhlükəsi altına girir. Burada biz nevrozların ən birbaşa etiologiyasına rast gəlirik. Qəribədir: cinsiyyətin tələblərinin Mənə erkən toxunması xarici dünyayla vaxtından əvvəl təmasla oxşar təsir göstərir.

Üçüncü, psixoloji amil ruhi aparatımızın qeyri-mükəmməlliyindədir — qeyri-mükəmməllik ki, məhz onun Mənə və O-ya diferensiasiyası ilə bağlıdır, deməli son hesabla xarici dünyanın təsirinə də gedib çıxır. Reallığın təhlükələrini nəzərə almaq Məni O-nun bəzi həvəs meyllərinə qarşı müdafiəyə qalxmağa, onları təhlükə kimi qəbul etməyə məcbur edir. Amma Mən daxili həvəs təhlükələrindən özünə yad olan reallıq parçasına qarşı qorunduğu qədər səmərəli qoruna bilmir. Es ilə sıx bağlı olduğundan Mən həvəs təhlükəsini yalnız elə dəf edə bilir ki, bunun üçün öz təşkilatını məhdudlaşdırır və həvəsə əngəl verməsinin əvəzi kimi simptomun yaranması ilə barışır. Dəf olunmuş həvəsin təzyiqi yenidən qalxarsa, Mən üçün o çətinliklər yaranır ki, biz onları nevroz əzabı kimi tanıyırıq.

Nevrozların mahiyyəti və yaranma səbəbləri haqqında dərketməmizin hələlik daha irəli getmədiyinə inanmalıyam.