VII. Qorxunun mahiyyəti haqqında
Özümüzə gəlməyin vaxtıdır. Biz, görünür, bizə qorxunun mahiyyətini açacaq bir anlayış axtarırıq — onun haqqında həqiqəti yanlışdan ayıran «ya bu, ya o»su axtarırıq. Amma onu tapmaq çətindir; qorxunu anlamaq asan deyil. İndiyə qədər ziddiyyətlərdən başqa heç nəyə nail olmadıq; onların arasında qərəzsiz seçim də mümkün deyildi. İndi başqa cür etməyi təklif edirəm: biz bitərəf şəkildə qorxu haqqında deyə bildiyimiz hər şeyi bir yerə toplayaq və yaxın sintezin gözləntisindən imtina edək.
Deməli, qorxu ən başlıcası hiss olunan bir şeydir. Biz ona affekt vəziyyəti deyirik, hərçənd biz bilmirik, affekt nədir. Hiss kimi o, ən aydın xoşagəlməzlik xarakteri daşıyır, amma bu onun keyfiyyətini tükəndirmir; hər xoşagəlməzliyi biz qorxu adlandıra bilmərik. Xoşagəlməzlik xarakteri daşıyan başqa hisslər də var (gərginliklər, ağrı, kədər) və qorxu bu xoşagəlməzlik keyfiyyətindən başqa xüsusiyyətlərə malik olmalıdır. Sual: biz bu müxtəlif xoşagəlməzlik affektləri arasındakı fərqləri anlamaq səviyyəsinə yüksələ bilərikmi?
Qorxu hissiyyatından biz hər halda bir şey çıxara bilərik. Onun xoşagəlməz xarakteri xüsusi bir ton daşıyır; bunu sübut etmək çətindir, amma ehtimal ki, belədir; bu, heç də diqqət çəkən bir şey olmazdı. Amma bu, çətin ayrılan xüsusi xarakterdən başqa biz təlaşda daha dəqiq bədən hissləri qavrayırıq, hansıları ki, müəyyən orqanlara aid edirik. Təlaşın fiziologiyası bizə burada maraq doğurmadığından, bu hisslərin yalnız nümayəndələrini vurğulamaq bəs edər: ən tez-tez və ən aydın olanları tənəffüs orqanlarında və ürəkdədir. Onlar bizə hərəki innervasiyaların, yəni qorxunun sərhədlərində baş verən boşalma proseslərinin iştirak etdiyini sübut edir. Deməli, təlaş vəziyyətinin analizi üç nəticə verir: 1) xüsusi xoşagəlməz xarakter, 2) boşalma aktları, 3) həmin aktların qavranması.
2) və 3) bəndləri bizə onsuz da oxşar vəziyyətlərə — məsələn, kədərə və ağrıya — görə fərqi verirlər. Bunlarda hərəki ifadələr iştirak etmir; əgər varsa, onlar bütövün tərkib hissəsi deyil, onun nəticəsi və ya reaksiyası kimi çıxış edir. Deməli, təlaş müəyyən kanallarla baş verən boşalma hərəkətləri olan xüsusi hoşnutsuzluq vəziyyətidir. Ümumi təsəvvürlərimizə görə güman edərik ki, təlaşın altında həyacanın artması durur — bir tərəfdən o, hoşnutsuzluq xarakteri yaradır, digər tərəfdən adı çəkilən boşalmalarla yüngülləşir. Amma bu, tam fizioloji ümumiləşdirmə bizə elə də bəs etməyəcək; biz fərz etməyə meylliyik ki, burada tarixi bir məqam vardır ki, o, təlaşın hisslərini və innervasiyalarını bir-birinə möhkəm bağlayır. Başqa sözlə, təlaş vəziyyəti elə bir təcrübənin təkrarıdır ki, həmin təcrübədə belə qıcıq artmasının və müəyyən yollarla boşalmanın şərtləri vardı; beləliklə, təlaşın hoşnutsuzluğu öz xüsusi xarakterini məhz ondan alır. İnsan üçün belə nümunəvi təcrübə doğumdur və ona görə biz təlaş vəziyyətində doğum travmasının təkrarını görməyə meylliyik.
Bununla biz təlaşa affekt vəziyyətləri arasında istisna yeri verən heç nə iddia etməmişik. Biz onu bildiririk ki, başqa affektlər də köhnə, həyat üçün vacib, bəlkə fərdan əvvəlki hadisələrin təkrarıdır; onları ümumi, tipik, doğuştan isterik tutmaları kimi isterik nevrozun sonradan və fərdi olaraq əldə edilən tutmaları ilə müqayisəyə qoyuruq — isterik nevrozun mənşəyi və xatirə simptomları kimi mənası analizin sayəsində bizə aydın olub. Təbii ki, bu baxışı başqa bir sıra affektlər üçün sübutlu şəkildə keçirmək çox arzuolunardı, lakin biz bu gündən ondan uzağıq.
Təlaşın doğum hadisəsinə qaytarılması yaxın etirazlara qarşı özünü müdafiə etməlidir. Təlaş, ehtimal ki, bütün orqanizmlərə, hər halda bütün yüksək inkişaf etmiş orqanizmlərə məxsus reaksiyadır; doğum isə yalnız məməlilərdə yaşanır və mübahisəli qalır ki, onların hamısında o, travma mənası daşıyır. Deməli, doğum nümunəsi olmadan təlaş olur. Amma bu etiraz biologiyanın psixologiyadan ayrılma sərhədlərini aşır. Məhz ona görə ki, təlaş təhlükə vəziyyətinə reaksiya kimi bioloji vacib funksiyanı yerinə yetirməlidir, müxtəlif canlılarda o, müxtəlif cür qurulmuş ola bilər. Bundan əlavə, bilmirik, insanla müqayisədə uzaq olan canlılarda o, insanla eyni hiss və innervasiya məzmununa malıqdır ya yox. Bu isə mane olmur ki, insanda təlaş doğum prosesini nümunə götürsün.
Əgər təlaşın quruluşu və mənşəyi budursa, sonrakı sual belədir: onun funksiyası nədir? Hansı hallarda o, təkrarlanır? Cavab aydın və inandırıcı görünür. Təlaş təhlükə vəziyyətinə reaksiya kimi yaranıb; indi o, müntəzəm təkrarlanır, belə vəziyyət yenidən bərqərar olanda.
Buna görə də, bəzi şeylər qeyd etmək lazımdır. İlk təlaş vəziyyətinin innervasiyaları da, ehtimal ki, mənalı və məqsədli idi — tam olaraq ilk isterik tutmanın əzələ hərəkətləri kimi. İsterik tutmanı izah etmək istəyənə yalnız elə vəziyyəti tapmaq kifayətdir ki, söhbət gedən hərəkətlər haqlı bir əməlin parçaları olsun. Ehtimal ki, doğum ərzində innervasiyanın tənəffüs orqanlarına yönəlməsi ağciyərlərin işini hazırlamışdır, ürək döyüntüsünün sürətlənməsi isə qanın zəhərlənməsinə qarşı işləmək istəmişdir. Təlaş vəziyyətinin sonrakı təkrarında — affekt kimi — bu məqsədlilik, təbii ki, yox olur; onu təkrarlanan isterik tutmada da axtarmaq boşdur. Deməli, fərd yeni təhlükə vəziyyətinə düşəndə elə ola bilər ki, köhnə təhlükəyə reaksiya olan təlaş vəziyyəti ilə cavab verməsi — əvəzində hazırkı vəziyyətə münasib reaksiyanı seçməməyi — asanlıqla məqsədsiz sayılsın. Amma məqsədlilik yenidən ortaya çıxır, təhlükə vəziyyəti yaxınlaşan kimi tanındıqda və təlaş tutması ilə siqnal verildikdə. Onda təlaş dərhal daha münasib tədbirlərlə əvəz edilə bilər. Deməli, dərhal təlaşın meydana çıxmasının iki variantı fərqlənir: biri məqsədsizdir — yeni təhlükə vəziyyətində; digəri məqsədlidir — belə vəziyyəti siqnal vermək və qarşısını almaq üçün.
Amma «təhlükə» nədir? Doğum aktında həyatın qorunub saxlanmasına yönəlmiş obyektiv təhlükə vardır; biz bilirik, bunun reallıqda mənası nədir.
Amma psixoloji baxımdan bu bizə heç nə demir. Doğumun təhlükəsinin hələ psixik məzmunu yoxdur. Əlbəttə, fetusda həyatın məhv olmasına çıxış imkanı haqqında bir növ biliyə yaxınlaşan heç nə fərz etmək olmaz. Fetus narsisistik libidosunun iqtisadisindəki böyük bir pozulmadan başqa heç nə hiss edə bilməz. Böyük həyacan miqdarları ona axıb gəlir, yeni xarakterli hoşnutsuzluq hissləri doğurur; bəzi orqanlar özünə artırılmış yükləmələr tələb edirlər — bu, tezliklə başlayacaq obyekt-yükləmənin öncələməsi kimi görünür; onun hansı hissəsi «təhlükə vəziyyəti»nin işarəsi kimi işə düşəcək?
Təəssüf ki, yeni doğulmuşun ruhi vəziyyəti haqqında bu suala birbaşa cavab vermək üçün çox az bilirik. Mən hətta düz verdiyim təsvirin yararlılığına da zəmanət verə bilmərəm. Demək asandır: yeni doğulmuş təlaş affektini onu doğum hadisəsini xatırladan hər vəziyyətdə təkrarlayacaq. Amma həlledici məqam onda qalır: nə vasitəsilə və nəyin xatırlanması ilə.
Bizə demək olar ki, başqa yol qalmır: körpənin və ya bir az böyük uşağın qorxu hissinin yaranmasına meyilli olduğu halları öyrənmək. Rank «Doğum travması» kitabında çox qəti cəhd etdi:
1) Otto Rank, «Doğum travması və onun psixoanaliz üçün əhəmiyyəti». Internationale Psychoanalytische Bibliothek, XIV cild, 1924.
uşağın ən erkən fobiyalarının doğum hadisəsinin təəssüratı ilə bağlılığını sübut etmək; amma mən onu uğurlu saymıram. Ona iki cəhətdən etiraz edə bilərlər: birincisi, o, fərziyyəyə dayanır ki, uşaq doğulanda müəyyən hiss təəssüratları, xüsusən görmə xarakterli olanlar almışdır; onların təzələnməsi doğum travması xatirəsini, dolayısı ilə təlaş reaksiyasını doğura bilər. Bu fərziyyə tamam sübutsuzdur və çox inandırıcı deyil; görünmür ki, uşaq doğum prosesindən toxunma və ümumi hisslərdən başqa nə saxlayıb. Deməli, uşaq sonralar dəliklərə girib çıxan kiçik heyvanlardan təlaş göstərəndə, Rank bu reaksiyanı analoji qavraması ilə izah edir; amma bu analoji uşaq üçün eyeçarpan ola bilməz. İkincisi, Rank sonrakı bu təlaş vəziyyətlərini dəyərləndirəndə ehtiyaca görə ya xoşbəxt bətn həyatının xatirəsini, ya da onun travmatik pozulmasını işə salır — bunla yozumda ixtiyari yozuma qapılar geniş açılır. Uşaq təlaşının bu ayrı-ayrı halları Rank prinsipinin tətbiqinə birbaşa müqavimət göstərir. Uşağı qaranlıq və təkliyə qoyanda gözləməliyik ki, o, bətn vəziyyətinin bu bərpasını qənanə ilə qarşılasın; və əgər onun məhz o anda təlaşla reaksiya verməsi faktı bətn vəziyyətinin bu pozulmasının xatirəsinə qaytarılırsa, bu izah cəhdinin məcburi olduğunu artıq görməməzlikdən gəlmək olmaz.