IV. Uşaq fobiyaları: Hansın at fobiyası

Baxacağımız ilk hal uşaqlıq dövrünün isterik heyvan fobiyası olsun — məsələn, bütün əsas cizgilərində sözsüz tipik olan «Kiçik Hans»ın at fobiyası. İlk baxışdan bizə aydın olur ki, nevroz xəstəliyinin real halındakı vəziyyətlər abstraksiyalarla işlədiyimiz müddətcə təsəvvürümüzün gözlədiyindən qat-qat mürəkkəbdir. Sıxışdırılmış həvəs təkanının hansı olduğunu, onun simptomla əvəzlənməsinin nə olduğunu, sıxışdırma motivinin harada açılıb görünəcəyini müəyyənləşdirmək üçün müəyyən iş lazımdır.

Kiçik Hans atdan təlaş keçirdiyinə görə küçəyə çıxmaqdan imtina edir. Bu, xam materialdır. Bəs burada simptom nədir: təlaşın doğulması, təlaş obyektinin seçimi, sərbəst hərəkət azadlığından imtina, yoxsa bunlardan bir neçəsi eyni anda? Onun özündən əskik etdiyi məmnuniyyət haradadır? Niyə o, bundan imtina etməlidir?

1) Bax: Beş yaşlı oğlanın fobiyasının təhlili. (Ges. Schriften, VII cild.)

Cavab vermək yaxındır ki, bu halda o qədər də sirli bir şey yoxdur. Ata qarşı anlaşılmaz təlaş simptomdur, küçəyə çıxa bilməmək isə maneə təzahürüdür — Mənin təlaş simptomunu oyatmamaq üçün özünə qoyduğu məhdudiyyət. Sonuncu məqamın izahının doğruluğu gözlə görünür və bundan sonra müzakirədə bu maneəni nəzərə almayacağıq. Amma halla ilk səthi tanışlıq bizə guya simptomun əsl ifadəsini belə tanıtmır. Ətraflı sorğu-sualdan öyrəndiyimiz kimi, burada əsla ata qarşı müəyyənsiz təlaşdan söhbət getmir; söhbət konkret təlaşlı gözləntidən gedir: at onu dişləyəcək. Doğrudur, bu məzmun şüurdan qaçmağa, yalnız təlaşın və onun obyektinin qaldığı müəyyənsiz fobiyaya əvəz olunmağa çalışır. Bəs bəlkə məhz bu məzmun simptomun nüvəsidir?

Analitik iş ərzində bizə açılan kiçiyin bütün psixik vəziyyətini nəzərə almadıqca bir addım da irəli getmirik. O, atasına qarşı həsədlə və düşmənçiliklə dolu Ödipus münasibətindədir — halbuki ananın ayrılığın səbəbi kimi meydana çıxmadığı qədər atasını ürəkdən sevir. Deməli, ambivalentlik münaqişəsi: yaxşı əsaslandırılmış sevgi və heç də az haqlı olmayan nifrət, hər ikisi eyni şəxsə yönəlib. Onun fobiyası bu münaqişənin həllinə cəhd olmalıdır. Belə ambivalentlik münaqişələri çox tez-tez rast gəlinir; onların başqa tipik çıxışını da bilirik. Bu çıxışda bir-biri ilə gırışan iki həvəs hərəkətindən biri — adətən məhəbbətli olanı — nəhəng dərəcədə güclənir, o biri yoxa çıxır. Məhəbbətin həddindən artıqlığı və məcburi səciyyəsi bizə xəbər verir ki, bu münasibət tək mövcud olan deyil, o, daim gözünü dikib öz əksini basqı altında saxlayır, və bizə elə bir gediş qurmağa imkan verir ki, onu (Məndə) reaktiv formalaşma ilə sıxışdırma adlandırırıq. Kiçik Hans kimi hallarda belə reaktiv formalaşmadan heç nə görünmür; görünür, ambivalentlik münaqişəsindən çıxmaq müxtəlif yollarla da mümkündür. Bu arada başqa bir şeyi dəqiq anladıq. Sıxışdırmaya məruz qalan həvəs hərəkəti ataya qarşı düşmənçilik impulsudur. Analiz dişləyən at ideyasının mənbəyini izləyərkən bunun sübutunu verdi. Hans bir atın yıxıldığını görmüşdü, bir də özü ilə «at» oynayan oyun yoldaşının yıxıb zədələndiyini. Analiz bizə Hansda belə bir arzu həvəs hərəkəti qurmağa haqq verdi: atası yıxılsın, atın və yoldaşın başına gəldiyi kimi zədələnsin. Şahidi olduğumuz bir gedmə ilə bağlı münasibətlər güman etdirir ki, atanın aradan qalxması arzusu daha az çəkinnən ifadə də tapmışdır. Lakin belə arzu onu özü aradan qaldırmaq niyyəti ilə — Ödipus kompleksinin qatil həvəs hərəkəti ilə eyni qiymətdədir.

Bu sıxışdırılmış həvəs hərəkətindən at fobiyasında güman etdiyimiz əvəzediciyə aparan yol hələlik yoxdur. Kiçik Hansın psixik vəziyyətini sadələşdirək: uşaqlıq amilini və ambivalentliyi kənarlaşdıraq; o, məsələn, bir evdə gənc qulluqçu olsun, ev sahibəsinə aşiq olsun və ondan gələn bəzi mərhəmət əlamətlərindən həzz alsın. Qalan budur: daha güclü ev sahibindən nifrət edir, onun aradan qalxmasını istəyir. Onda bu vəziyyətin ən təbii nəticəsi odur ki, o, həmin adamın qisasından təlaş keçirir, ona qarşı təlaş vəziyyəti yaranır — Kiçik Hansın ata fobiyasına tam bənzər. Yəni bu fobiyadakı təlaşa simptom deyə bilmərik; anasına aşiq olan Kiçik Hans ataya qarşı təlaş göstərsəydi, ona nevroz, fobiya yazmağa haqqımız olmazdı. Qarşımızda tam başa düşülən affektiv reaksiya olardı. Onu nevroza çevirən yeganə şey başqa cizgidir: atanın atla əvəz edilməsi. Deməli, simptom adına layiq olanı məhz bu yerdəyişmə yaradır. O, ambivalentlik münaqişəsini reaktiv formalaşmanın köməyi olmadan həll etməyə imkan verən başqa mexanizmdir. Onu mümkün və ya asanlaşdıran odur ki, doğma təbiətdən gələn totemist təfəkkür izləri bu nazik yaşda hələ asan oyadılır. İnsanla heyvan arasındakı uçurum hələ tanınmır, əlbəttə ki, sonrakı kimi həddindən artıq vurğulanmır. Böyümüş, pərəstiş olunan, lakin eyni anda qorxulan adam hələ böyük heyvanın sırasındadır — onu bir çox şeyə görə paxıllıq edirlər, amma eyni zamanda təhlükəli ola biləcəyinə görə xəbərdar da edilmişlər. Deməli, ambivalentlik münaqişəsi eyni şəxslə həll olunmur, necə deyərlər, yan keçilir: həvəs hərəkətlərindən birinə əvəzedici adam kimi başqa şəxs qoyulur. Bu qədərinə hər şey bizə aydındır, amma başqa bir məqamda Kiçik Hansın fobiyasının təhlili bizi tam məyus etdi. Simptomun yaranmasından ibarət eybəcərləşdirmə sıxışdırılacaq həvəs hərəkətinin nümayəndəsi (təsəvvür məzmunu) üzərində heç də icra olunmur — ondan tamamilə fərqli, yalnız əsl xoşa gəlməyənə reaksiyaya uyğun gələn üzərində icra olunur. Gözləntimiz daha çox qənanə tapardı, əgər Kiçik Hans ata təlaşının yerinə atlara qarşı zorakılıq meyli inkişaf etdirsəydi — onları döymək, çırpmaq — ya da açıq arzusunu bildirsəydi: görmək istəyirəm, necə yıxılırlar, zərərə düşürlər, bəlkə də titrəyə-titrəyə tələf olurlar (ayaqları ilə qalmaqol salmaq). Bu cür bir şey analizi zamanı həqiqətən də meydana çıxır, amma nevrozda heç də öndə durmur və — təəccüblüdür — əgər o, belə düşmənçiliyi atası əvəzinə yalnız ata yönəltmiş halda əsas simptom kimi inkişaf etdirsəydi, biz ona ümumiyyətlə nevrozda olduğunu deməzdik. Deməli, burada nəsə düzgün deyil: ya sıxışdırma təsəvvürümüz, ya simptom tərifimiz. Bir şey təbii ki, dərhal gözə sataşır: əgər Kiçik Hans atlara qarşı belə davranış göstərsəydi, təhqiredici, aqressiv həvəs hərəkətinin xarakteri sıxışdırma ilə dəyişməzdi — yalnız onun obyekti dəyişərdi.

Sıxışdırmanın bundan artıq öhdəsinə götürmədiyi halların mövcudluğu tam dəqiqdir; amma Kiçik Hansın fobiyasının yaranmasında daha çox şey baş verib. Nə qədər daha çox olduğunu analizin başqa bir hissəsindən təxmin edirik.

Artıq eşitmişdik ki, Kiçik Hans fobiyasının məzmunu kimi atdan dişlənəcəyi təsəvvürünü göstərib. Sonra başqa bir heyvan fobiyası halının yaranmasına baxış əldə etdik — orada Maneə, simptom və təlaş 38 hamısı ata əvəzedicisi mənasını daşıyırdı. Analizin aydınlaşdıra bildiyi yuxuya əlaqədar olaraq bu oğlanda nağıldakı yeddi keçiciydən biri kimi qurd tərəfindən yeyilmək təlaşı inkişaf etdi. Kiçik Hansın atasının, şahidi olduğumuz kimi, ‚Pferdl' ilə oynaması təlaş heyvanının seçimində, sözsüz, qəraredici oldu; mənim rusumun — onu yalnız üçüncü onilliyində analiz etmişdim — atasının da oyunlarda balaca ilə qurd rolu oynadığı və məzhəkə ilə yeməklə hədələdiyi ən azından çox inandırıcı şəkildə sübut oluna bilirdi. Ondan sonra üçüncü hal kimi gənc bir amerikan tapdım — onda heyvan fobiyası formalaşmadı, amma məhz bu çatışmazlıq sayəsində başqa halları anlamağa kömək edir. Onun cinsi həyacanı fantastik uşaq nağılı ilə alovlanmışdı — ona oxuyurdular: ərəb başçısı yeyilə bilən maddədən ibarət personajı (Gingerbreadman — imbirli peçənyə adamı) yemək üçün təqib edir. Bu yeyilən adamla o özünü eyniləşdirdi, başçının ata əvəzedicisi olduğu asanlıqla sezilirdi və bu fətasiya onun autoerotik fəaliyyətinin ilk dayağı oldu. Ata tərəfindən yeyilmək təsəvvürü isə tipik, arxaik uşaq irsidir; analoqlar VIII cilddə verilmişdir.

mifologiya (Kronos) və heyvanlar aləmi ilə bağlı məlumatlar hamıya məlumdur.

Belə yüngüllüklərə baxmayaraq, bu təsəvvür məzmunu bizə o qədər yaddır ki, onu uşağa yalnız inamsızlıqla güman edə bilirik. Onun həqiqətən demək istədiyi mənanı da bilmirik və bu təsəvvürün fobiya obyekti necə ola biləcəyini də başa düşmürük. Doğrudur, analitik təcrübə bizə lazımi cavabları verir. O bizə öyrədir ki, ata tərəfindən yeyilmək təsəvvürü ata tərəfindən, genital erotika mənada obyekt kimi sevilməyi arzulayan passiv mehriban hissin reqressiv aşağı salınmış ifadəsidir. Halın tarixçəsini izləmək bu yozumun doğruluğuna heç bir şübhə qoymur. Genital həvəs hərəkəti, əlbəttə, məhəbbətli niyyəti haqqında daha heç nə demir — onu oral libido təşkilatından sadist libido təşkilatına keçidin məğlub olmuş keçid mərhələsinin dilində ifadə etdikdə. Yeri gəlmişkən, söhbət yalnız təmsilçinin reqressiv ifadə ilə əvəz edilməsindən gedir, yoxsa O-da genital yönümlü həvəs hərəkətinin həqiqi reqressiv aşağı salınmasından? Görünür, bunu qərarlaşdırmaq o qədər də asan deyil. Rusun «qurd adamı»nın xəstəlik tarixçəsi sonuncu, daha ciddi imkana qəti dəstək verir, çünki o, həlledici yuxudan sonra «pis» davranır, əzabverici, sadist şəkildə və qısa müddət sonra əsl məcburi nevroz inkişaf etdirir. Hər halda biz bu dərkə gəlirik: sıxışdırma Mənin əlində olan, xoşa gəlməyən həvəs hərəkətindən müdafiə üçün yeganə vasitə deyil. Əgər Mənə (Ego-ya) həvəsi reqressiyaya salmaq alınarsa, onu əsas etibarilə sıxışdırmanın mümkün edəcəyindən qat-qat fəal zədələmiş olur. Doğrudur, bəzən ilk məcburi reqressiyadan sonra sıxışdırma da izləyir.

Qurd adam»dakı vəziyyət və Kiçik Hansdakı bir qədər sadə vəziyyət daha bir sıra başqa düşüncələr doğurur, amma iki gözlənilməz dərkə artıq indi nail oluruq. Şübhəsiz, bu fobiyalarda sıxışdırılan həvəs hərəkəti ataya qarşı düşmənçilikdir. Demək olar: o, əksinə döndərilmə prosesi ilə sıxışdırılır; ataya qarşı aqressiyanın yerinə atanın öz şəxsinə qarşı aqressiyası — qisası keçir. Belə aqressiya onsuz da sadist libido mərhələsində kök saldığından ona yalnız oral mərhələyə müəyyən aşağı salınma qalır — Hansda dişlənmə ilə göstərilən, rusda isə yeyilmə ilə qabarıq icra olunan. Lakin üstəlik analiz heç bir şübhə qoymayan təsdiqləyir ki, eyni anda başqa bir həvəs hərəkəti də sıxışdırmaya qurban oldu — əks istiqamətli olan, ataya qarşı passiv məhəbbət hərəkəti, hansı ki, artıq genital (fallik) libido təşkilatının səviyyəsinə çatmışdır. Sonuncu, görünür, sıxışdırma prosesinin yekun nəticəsi üçün daha əhəmiyyətlidir: daha dərin reqressiya yaşayır, fobiyanın məzmununa qəraredici təsir alır. Deməli, yalnız bir həvəs sıxışdırmasını izlədiyimizi güman etdiyimiz yerdə belə iki prosesin bir araya gəlməsini qəbul etməliyik; təsirə məruz qalan hər iki həvəs hərəkəti — ataya qarşı sadist aqressiya və ona qarşı passiv məhəbbət münasibəti — ziddiyyət cütü yaradır, üstəlik: Kiçik Hansın tarixçəsini düzgün dəyərləndirsək, görürük ki, fobiyasının yaranması ilə anaya məhəbbətli obyekt yükləməsi də aradan qalxıb — fobiyanın məzmunu bunu bildirmir. Hansda söhbət — rusda bu qat-qat az aydındır — Ödipus kompleksinin demək olar bütün komponentlərinə toxunan sıxışdırma prosesindən gedir: ataya qarşı həm düşmənçilik, həm məhəbbət həvəs hərəkətindən və anaya qarşı məhəbbət həvəs hərəkətindən.

Bunlar bizim üçün istəmədiyimiz mürəkkəbləşmələrdir — biz yalnız sıxışdırma nəticəsində simptomun yaranmasının sadə hallarını öyrənmək istəyirdik və bu niyyətlə uşaqlığın ən erkən, görünür, ən şəffaf nevrozlarına üz tutmuşduq. Bir yeganə sıxışdırma əvəzinə onların yığıldığını gördük, üstəlik reqressiya ilə də işə düşməli olduq. Bəlkə də qarışıqlığı onunla artırdıq ki, əlimizdə olan iki heyvan fobiyası analizini — Kiçik Hans və «qurd adam»ı — mütləq bir formaya salmaq istəyirdik. İndi bəzi fərqlər gözə sataşır. Yalnız Kiçik Hans haqqında qəti deyə bilərik ki, o, fobiyası ilə Ödipus kompleksinin hər iki əsas həvəs hərəkətini həll edir — ataya qarşı aqressivi və anaya qarşı həddən artıq məhəbbəti; ataya qarşı məhəbbət həvəs hərəkəti, əlbəttə, mövcuddur, o, öz əksinin sıxışdırılmasında rol oynayır, amma onun sıxışdırma törətmək üçün kifayət qədər güclü olması və ya sonradan ləğv edildiyi sübut olunmur. Hans, görünür, sadəcə normal oğlan olub — sözdə «pozitiv» Ödipus kompleksli. Bəlkə də bizim tapa bilmədiyimiz məqamlar onda da iştirak edib, amma onları göstərə bilmirik: ən dərindən analizlərimizin öz materialı yarımçıqdır, sənədləşdirməmiz natamam. Rusda qüsur başqa yerdədir: qadın obyektinə münasibəti erkən yoldan çıxartma ilə zədələnib, passiv, qadınsı tərəfi onda güclü inkişaf edib və qurd yuxusunun təhlili ataya qarşı planlaşdırılmış aqressiya haqqında az şey açır, bunun əvəzinə ən dəqiq sübutları verir: sıxışdırma ataya qarşı passiv, məhəbbətli münasibətə aiddir. Burada da başqa amillər iştirak etmiş ola bilər, amma onlar ortaya çıxmır. Hər iki halın fərqlərinə — onlar az qala ziddiyyət həddinə yaxınlaşır — baxmayaraq, fobiyanın yekun nəticəsi az qala eynidirsə, izahı başqa tərəfdən almaq lazımdır; o, kiçik müqayisəli tədqiqatımızın ikinci nəticəsindən gəlir. Hər iki halda sıxışdırmanın motorunu bilirik sayırıq və onun rolunu iki uşağın inkişaf gedişatının təsdiqində görürük. Hər iki halda o eynidir: yaxınlaşan kastrasiya qorxusu. Kastrasiya qorxusundan Kiçik Hans ataya qarşı aqressiyadan imtina edir; atın onu dişləyəcəyi qorxusu asanlıqla belə tamamlana bilər: at onun cinsiyyət orqanını dişləyib koparacaq, onu kastrasiya edəcək. Lakin kastrasiya qorxusundan kiçik rus da cinsi obyekt kimi atadan seviləcəyi arzusundan imtina edir, çünki anlayıb: belə münasibət şərti onun cinsiyyət orqanını — onu qadından fərqləndirəni — qurban verməsini tələb edir. Ödipus kompleksinin hər iki quruluşu — normal, aktiv olan kimi, dönmüş olanı da — kastrasiya kompleksində çöker. Rusun qurd tərəfindən yeyilmək qorxusu ideyasında kastrasiya əlaməti yoxdur, o, oral reqressiya ilə fallik mərhələdən uzaqlaşıb, amma yuxusunun təhlili hər hansı başqa sübutu artıq edir.

Sıxışdırmanın tam zəfəri də budur: fobiyanın ifadəsində artıq kassasiyaya işarə edən heç nə yoxdur.

İndi isə gözlənilməz nəticə: hər iki halda sıxışdırmanın motoru axtalanmaq təlaşdır; atdan dişlənəcək və qurddan yeyiləcək təlaş məzmunları «atanın onu axtalayacağı» məzmununun eybəcərləşmiş əvəzedicisidir. Əslində sıxışdırmanı məhz bu məzmun özü yaşayıb. Rusda o, kişiliyin üsyanına dözə bilməyən arzunun ifadəsi idi, Hansda isə aqressiyanı əksinə döndərən reaksiyanın ifadəsi. Lakin fobiyanın mahiyyətini təşkil edən təlaş affekti sıxışdırma prosesindən, sıxışdırılmış həvəs hərəkətlərinin libido yükləmələrindən yox, sıxışdıranın özündən gəlir; heyvan fobiyasının təlaşı dəyişməz halda qalan axtalanmaq təlaşdır — deməli, real təlaş, həqiqətən yaxınlaşan və ya real qiymətləndirilən təhlükədən olan təlaş. Burada təlaş sıxışdırmanı doğurur, mənim əvvəl güman etdiyim kimi, sıxışdırma təlaşı yox.

Bunu düşünmək xoş deyil, amma inkar etməyin faydası yoxdur: mən dəfələrlə belə müddəa irəli sürmüşəm ki, sıxışdırma nəticəsində instinkt təmsilçisi eybəcərləşir, yerini dəyişir və s., lakin instinkt impulsunun libidosu qorxuya çevrilir.

Deməli, əsas vəzifəsi bu müddəanı sübut etmək olan fobiya tədqiqatı onu təsdiqləmir — əksinə, görünür, birbaşa ziddiyyət təşkil edir. Heyvan fobiyalarının təlaşı Mənin kastrasiya təlaşıdır; daha az öyrənilən aqorafobiyadakı təlaş görünür, isyan təlaşıdır — o, mənşə etibarilə kastrasiya təlaşı ilə bağlı olmalıdır. Bu gün bizə məlum olan qədər, fobiyaların çoxu Mənin libidonun tələbləri qarşısında belə təlaşına söykənir. Hər dəfə Mənin təlaş vəziyyəti ilkindir və sıxışdırmaya vadar edən əsas amildir. Təlaş heç vaxt sıxışdırılmış libidodan çıxmır. Əgər əvvəllər sadəcə bunu deməklə kifayətlənsəydim — sıxışdırmadan sonra gözlənilən libido ifadəsinin yerinə müəyyən miqdar təlaş çıxır — bu gün geri götürəcəyim heç nə olmazdı. Təsvir doğrudur və sıxışdırılacaq həvəs hərəkətinin gücü ilə yaranan təlaşın intensivliyi arasında iddia olunan münasibət, görünür, mövcuddur. Amma etiraf edirəm: sadə təsvirdən çox şey verdiyimi güman etmişdim, saymışdım ki, libidonun birbaşa təlaşa çevrilməsi metapsixoloji prosesini kəşf etmişəm; bunu bu gün artıq saxlamaq olmur. Belə dəyişmənin necə cərəyan etdiyini isə əvvəl də göstərə bilmirdim.

Bu çevrilmə ideyasını isə ümumiyyətlə haradan götürdüm?

Reallaşdırma? O dövrdə, Mən daxilindəki proseslərlə O daxilindəki prosesləri ayırmaq bizə hələ çox uzaq idi, aktual nevrozların öyrənilməsindən. Mən tapdım ki, müəyyən cinsi praktikalar — koitus interruptus, doymamış həyəcanlanma, zorla saxlanılan abstinensiya — təlaş partlayışları və ümumi təlaşa hazır olmaq vəziyyəti yaradır; yəni hər dəfə cinsi həyacanın gedişi qənanəyə gedəndə maneə törədilir, saxlanılır və ya yerdəyişdirilir. Cinsi həyacan libido instinktiv impulslarının ifadəsi olduğundan, libidonun belə pozuntuların təsiri ilə təlaşa çevrildiyini güman etmək cəsarət tələb etmirdi. Bu müşahidə bu gün də öz qüvvəsindədir; digər tərəfdən, O proseslərinin libidosunun basdırılmanın oyatması ilə pozuntuya məruz qalması rədd edilə bilməz; deməli, basdırılma zamanı instinktiv impulsların libido yükləməsindən təlaşın doğulması hələ də doğru ola bilər. Amma bunu başqa nəticə ilə necə uzlaşdırmaq: fobiyaların təlaşı Mən təlaşdır, Məndə doğulur, basdırılmadan çıxmır, əksinə, basdırılmanı doğurur? Görünür, ziddiyyətdir və asan həll olunmur. Təlaşın hər iki mənbəyini birinə endirmək asan yola düşmür. Cəhd etmək olar belə güman ilə: Mən pozulmuş koitusun, kəsilmiş həyəcanın, abstinensiyanın vəziyyətində təhlükələr sezir və onlara təlaşla reaksiya verir — amma bundan iş çıxmır. Digər tərəfdən, apardığımız fobiya təhlili düzəlişə yol verməyən görünür.