VI. Uşaq heyvan fobiyalarının quruluşu
Uşaq çağı heyvan fobiyalarına qayıdaq — biz axı bu halları başqa hamısından yaxşı anlayırıq. Burada O-nun libido obyekt-yükləməsinə (müsbət ya mənfi Edip kompleksinə məxsus olana) qarşı Eqo müdaxilə etməlidir, çünki o, başa düşüb ki, ona tab olmaq qastrasiya təhlükəsini özü ilə gətirir. Bunu onsuz da müzakirə etmişik və indi ilkin müzakirədən qalan bir şübhəni aydınlaşdırmaq üçün səbəb tapırıq. Kiçik Hansda (yəni müsbət Edip kompleksi halında) fərziyyə edəkmi ki, Mənin müdafiəsini anaya mülayim meyl, yoxsa ataya qarşı aqressiv meyl çağırır? Praktik cəhətdən bu, eyni görünərdi — hər iki meyl bir-birini şərtləndirir, amma sual nəzəri maraq doğurur, çünki anaya qarşı mülayim axın yeganə axındır ki, onu təmiz erotik saymaq olar. Aqressiv meyl isə mühüm dərəcədə dağıdıcı həvəsdən asılıdır, biz isə həmişə inanmışıq ki, nevrozda Mən libidonun tələblərinə, başqa həvəslərin deyil, qarşı müdafiə olunur. Həqiqətən də görürük ki, fobiya yaranandan sonra anaya mülayim bağlılıq necə deyərlər, itib; o, sıxışdırma yolu ilə kökündən aradan qaldırılmışdır, aqressiv meyl üzərində isə simptomun (əvəzedicinin) yaranması baş verib. Canavar adam halında iş daha sadədir: sıxışdırılmış meyl doğrudan da erotikdir — ataya qarşı qadın mövqeyidir, simptomun yaranması da məhz onunla baş verir.
Bir o qədər uzun işdən sonra ən fundamental münasibətlərin anlaşılmasında hələ də çətinliklər tapmağımız demək olar ki, üz verici haldır, amma biz heç nəni sadələşdirməməyi və heç nəni gizlətməməyi özümüzlə razılaşdırmışıq. Görə bilmiriksə, ən azından qaranlıqları itiyana görə bilək. Bizim burada yolumuzda duran, görünür, həvəs təlimimizin inkişafındakı bir qeyri-bərabərlikdir. Əvvəlcə libidonun orqanizasiyalarını oral mərhələdən sadist-anal mərhələ ilə genital mərhələyə qədər izləmiş və bununla cinsi həvəsin bütün komponentlərini bir-birinə bərabər tutmuşduq. Sonra bizə sadizm Erosa zidd başqa bir həvəsin nümayəndəsi kimi görünməyə başladı. İki həvəs qrupu haqqında bu yeni təsəvvür göründüyü kimi, libidonun ardıcıl mərhələləri haqqındakı əvvəlki quruluşu dağıdır. Ancaq bu çətinlikdən çıxmağın köməkçi yolunu yenidən ixtira etməyə ehtiyacımız yoxdur. O, bizə çoxdan özü göründü və belə deyir: biz demək olar ki, heç vaxt təmiz həvəs meylləri ilə iş görmürük, müxtəlif miqdar nisbətlərində hər iki həvəsin qarışıqları ilə işləyirik. Deməli, sadist obyekt-yükləməsinin də libido yükləməsi kimi qəbul edilməyə haqqı var; libidonun orqanizasiyalarını revizyaya ehtiyac yoxdur; ataya qarşı aqressiv meyl anaya qarşı mülayim meyl kimi eyni haqq ilə sıxışdırmanın obyektinə çevrilə bilər. Buna baxmayaraq, sonrakı düşüncələr üçün material kimi bir ehtimalı kənara qoyuruq: bəlkə sıxışdırma libidonun genital orqanizasiyası ilə xüsusi münasibətə malik bir prosesdir; bəlkə Mən libidondan orqanizasiyanın başqa mərhələlərində müdafiə olunmalı olanda başqa müdafiə üsullarına əl atır. Və davam edirik. Kiçik Hans kimi bir hal bizə qərar verməyə imkan vermir; burada aqressiv meyl sıxışdırma ilə həll edilir, amma genital orqanizasiya onsuz da əldə ediləndən sonra.
Bu dəfə təlaşla münasibəti gözümüzün qarşısından qaçırmayaq. Dedimişdik ki, Mən axtalanmaq təhlükəsini tanıyan kimi təlaş siqnalı verir və həzz-hoşnutsuzluq instansiyası vasitəsilə O-dakı təhdidedici yükləmə prosesini hələ anlaşılmayan bir yolla saxlayır. Eyni anda fobiyanın yaranması baş verir. Axtalanmaq təlaşı başqa obyekt və üzdən-uyğunsuz ifadə alır: ata tərəfindən axtalanmaq əvəzinə — atdan dişlənmək (canavardan udulmaq). Bu əvəzedici yaranmanın iki gözəçarpan üstünlüyü vardır: birincisi, o, ambivalentlik münaqişəsindən yan keçir, çünki ata eyni zamanda sevilən obyektdir; ikincisi, o, Mənə təlaş inkişafını dayandırmağa imkan verir. Axı fobiyadakı təlaş şərti xarakterlidir: yalnız onun obyekti qavramanın predmetinə çevriləndə ortaya çıxır. Bu tam düzgündür; məhz o an təhlükə vəziyyəti mövcuddur. Yoxda atadan gedəndə axtalanmaqdan da qorxmaq lazım deyil. Amma atanı gözdən salmaq olmur — o, istədiyi vaxt görünür. Ata heyvanla əvəz olunursa, təhlükədən və təlaşdan azad olmaq üçün yalnız görünüşü, yəni heyvanın hazır olmasını qaçınmaq kifayətdir. Deməli, kiçik Hans öz Məninə məhdudiyyət qoyur, maneə yaradır: atlarla üzləşməmək üçün çölə çıxmamaq. Kiçik rus isə ondan da rahatdır: üçün müəyyən bir şəkilli kitabı ələ almamaq elə də imtina deyil. Əgər pis bacı ona o kitabdakı ayaq üstə duran canavarın şəklini daim gözünün qarşısında saxlamasa idi, o, özünü təlaşından qorunmuş saymağa haqqı vardı.
Bir vaxt mən fobiyaya proyeksiya xarakteri vermişdim: o, daxili həvəs təhlükəsini xarici qavrama təhlükəsi ilə əvəz edir. Bunun üstünlüyü ondadır ki, xarici təhlükəyə qaçışla və qavramadan qaçınmaqla müdafiə olunmaq olar; daxildən gələn təhlükəyə qarşı isə qaçış heç nəyə yaramır. Qeydim səhv deyil, amma səthdə qalır. Axı həvəsin tələbi özü-özünə təhlükə deyil; o, ona görə təhlükədir ki, həqiqi xarici təhlükəni — axtalanmaq təhlükəsini — özü ilə gətirir. Deməli, mahiyyət etibarilə fobiyada yenə də bir xarici təhlükə başqası ilə əvəz edilir. Fobiyada Mənin qaçınma ya da tormozlanma simptomu ilə təlaşdan xilas ola bilməsi bu baxışla çox yaxşı uzlaşır: bu təlaş yalnız affekt siqnalıdır və iqtisadi vəziyyətdə heç nə dəyişməyib.
Deməli, heyvan fobiyalarının təlaşı təhlükəyə qarşı Mənin affekt reaksiyasıdır; burada xəbər verilən təhlükə axtalanmaq təhlükəsidir. Mənin təhlükə vəziyyətlərində adətən göstərdiyi real təlaşdan fərq başqa heç nə deyil: təlaşın məzmunu qeyri-şüurlu qalır və yalnız təhrif olunmuş şəkildə şüurlaşır.
Güman edirəm, bu baxış yetkinlərin fobiyaları üçün də doğrulanacaq, hərçənd nevrozun işlədiyi material çox daha zəngindir və simptomun yaranmasına bəzi amillər qoşulur. Mahiyyət eynidir. Aqorafobiya xəstəsi həvəs təhlükəsindən xilas olmaq üçün öz Məninə məhdudiyyət qoyur. Həvəs təhlükəsi erotik istəklərinə tab olmaq cəhdidir; o beləcə uşaqlıqda olduğu kimi kastrasiya təhlükəsini, ya da ona analoji təhlükəni yenidən qaldırardı. Nümunə kimi gənc bir adamın halını göstərərəm: o, aqorafobik oldu, çünki fahişələrin baştançıxarmalarına tab olmaqdan və cəza olaraq sifilisə yoluxmaqdan qorxurdu.
Bilirəm, çox hallar daha mürəkkəb quruluş göstərir və fobiyaya başqa sıxışdırılmış həvəs meylləri də qovuşa bilir, amma onlar yalnız köməkçi xarakter daşıyır və əksərən sonra nevrozun nüvəsi ilə əlaqəyə girirlər. Aqorafobiyanın simptomatikası onunla mürəkkəbləşir ki, Mən bir şeydən imtina etməklə kifayətlənmir; vəziyyətdən təhlükəsini almaq üçün üstəlik bir iş daha görür. Bu əlavə, adətən, uşaqlıq illərinə zaman baxımından reqressiyadır (ən kəskin halda bətnə qədər — bugünkü təhlükələrdən qorunub saxlanılan vaxtlara) və imtina etməməyin mümkün olduğu şərt kimi meydana çıxır. Aqorafobik küçəyə çıxa bilər, əgər kiçik uşaq kimi ona etibar etdiyi bir şəxs yoldaşlıq etsə. Eyni mülahizə ona tək çıxmağa da imkan verər: əgər evdən müəyyən məsafədən uzaqlaşmasa, yaxşı tanımadığı və adamların onu tanımadığı yerlərə getməsə. Bu şərtlərin seçimində onu nevroz ilə hakim edən uşaqlıq anlarının təsiri görünür. Təklikdən qorxu fobiyası isə — belə uşaqlıq reqressiyası olmadan da — tam aydındır: o, mahiyyət etibarilə tənhalıqda onanizmə qarşı yaranan cəzbetmədən yan keçmək istəyir. Uşaqlıq reqressiyasının şərti, təbii ki, uşaqlıqdan zaman məsafəsidir.
Fobiya, adətən, müəyyən şəraitdə — küçədə, dəmir yolunda, təklikdə — ilk təlaş tutması yaşandıqdan sonra qurulur. Sonra təlaş nidam tapır, amma qoruyucu şərtə riayət etmək mümkün olmadıqda hər dəfə yenidən meydana çıxır. Fobiyanın mexanizmi müdafiə vasitəsi kimi yaxşı xidmət göstərir və sabitliyə böyük meyl göstərir. İndi simptoma qarşı yönələn müdafiə mübarizəsinin davamı çox vaxt baş verir, amma zəruri deyil.
Fobiyalarda təlaş haqqında öyrəndiklərimiz məcburi nevroz üçün də keçərlidir. Məcburi nevroz vəziyyətini fobiya vəziyyətinə endirmək çətin deyil. Sonrakı bütün simptomun yaranmasının mühərriki burada, görünür, Mənin öz Üst MƏN-i qarşısındakı təlaşıdır. Üst MƏN-in düşmənçiliyi təhlükə vəziyyətidir — Mən ondan yayınmalıdır. Burada proyeksiyanın heç bir görünüşü yoxdur, təhlükə tamamilə daxilə alınandır. Amma Mənin Üst MƏN tərəfindən nədən qorxduğunu soruşanda belə fikir öz-özünə ortaya çıxır: Üst MƏN-in cəzası axtalanmaq cəzasının davamıdır. Üst MƏN şəxsiyyətini itirən ata olduğu kimi onun vasitəsilə hədələyən axtalanmaq təlaşı müəyyənsiz sosial ya vicdan təlaşına çevrilmişdir. Amma bu təlaş ödənilidir: Mən ona özünə qoyulan əmrləri, ehtiyat tədbirləri və günah çıxartma əməllərini itaətlə yerinə yetirməklə yayınır. Ona mane olunsalar, dərhal son dərəcə əzablı hoşnutsuzluq qalxır — biz onu təlaşın ekvivalenti saymalıyıq; xəstələrin özləri də onu təlaşa bərabər tuturlar. Deməli, nəticəmiz belədir: təlaş təhlükə vəziyyətinə reaksiyadır; Mən vəziyyətdən qaçınmaq ya da ondan yayınmaq üçün bir iş gördükdə ona görə təlaşdan xilas olur. İndi deyə bilərlər ki, simptomlar təlaş inkişafından qaçınmaq üçün yaradılır, amma bu, dərin məna vermir. Daha doğru olar ki, desək: simptomlar təlaş inkişafı ilə xəbər verilən təhlükə vəziyyətindən qaçınmaq üçün yaradılır. Bəli, indiyə qədər baxılan hallarda bu təhlükə axtalanmaq ya da ondan törənən bir şey idi.
Əgər təlaş Mənin təhlükəyə reaksiyasıdırsa, Mənin və kastrasiyanın asılılıqlarını kənara qoyaraq travmatik nevrozu — ki, o, keçirilmiş həyat təhlükəsinə çox tez-tez qoşulur — həyat ya da ölüm təlaşının birbaşa nəticəsi kimi qiymətləndirmək daha təbii olardı. Belə ediblər də keçən müharibənin travmatik nevrozlarının müşahidəçilərinin çoxu; hətta qələbə çalımları ilə elan ediliblər ki, indi sübut olunub: özünü saxlama həvəsinin təhlükə altına düşməsi cinsiyyətin heç bir iştirakı olmadan, psixoanalizin mürəkkəb fərziyyələrinə baxmadan nevroz yarada bilər. Həqiqətən də, son dərəcə təəssüfdür ki, travmatik nevrozun işə yaran bir analiz belə mövcud deyil. Nə cinsiyyətin etioloji əhəmiyyətinə qarşı etiraza görə — bu etiraz onsuz da narsisizmin daxil edilməsi ilə çoxdan aradan qalxıb; o, Mənin libido yükləməsini obyekt-yükləmələri sırasına alır və özünü saxlama həvəsinin narsisistik xarakterini vurğulayır — nə də ona görə ki... Axı bu analizlərin olmaması ilə biz təlaş ilə simptomun yaranması münasibəti haqqında qəraredici açıqlamaların ən dəyərli fürsətini əldən vermişik. Gündəlik həyatın daha sadə nevrozlarının quruluşu haqqında bildiklərimizdən sonra bir nevrozun yalnız təhlükənin obyektiv faktı ilə, ruhi aparatın daha dərin qeyri-şüurlu təbəqələrinin iştirakı olmadan yaranması çox az ehtimal olunur. Amma qeyri-şüurluda həyatın məhv edilməsi anlayışımıza məzmun verə bilən heç nə yoxdur. Axtalanmaq necə deyərlər, təsəvvür edilə bilir — bağırsaq məzmunundan ayrılmanın gündəlik təcrübəsi və süddən kəsilmədə yaşanan ana südünün itirilməsi ilə; ölümə bənzər bir şey isə ya heç vaxt yaşanılmayıb, ya da huşsuzluq kimi heç bir dəlil-iz qoymayıb. Ona görə fərziyyəm üstündə qalırıq: ölüm təlaşını axtalanmaq təlaşının analoqu kimi qəbul etmək olar; Mənin reaksiya verdiyi vəziyyət isə qoruyan Üst MƏN-dən — tale qüvvələrindən — tərk edilməkdir; bundan bütün təhlükələrdən sığortalanma sona çatır. Bundan əlavə, travmatik nevroza gətirən hadisələrdə xarici qıcıqdan qorunma pozulur və psixik aparata həddindən artıq çox həyəcan miqdarları yönəlir; beləliklə, burada ikinci imkan da mövcuddur: təlaş yalnız affekt kimi xəbər vermir, həm də vəziyyətin iqtisadi şərtlərindən yenidən doğulur.
Son qeydimizlə — Mən müntəzəm təkrarlanan obyekt itkiləri ilə axtalanmağa hazırlanıbmış — təlaş haqqında yeni təsəvvür qazanmışıq. Biz onu indiyə qədər təhlükənin affekt siqnalı kimi qiymətləndirirdiksə, indi — çünki söhbət çox vaxt axtalanmaq təhlükəsindən gedir — bizə itkiyə, ayrılığa reaksiya kimi görünür. Bu nəticəyə qarşı dərhal irəli sürüləcək çoxlu arqumentlər olsa da, bizdə çox qəribə bir uyğunluq diqqəti cəlb etməlidir. İlk
qorxu hissi, hər halda, doğumdur; bu, obyektiv olaraq anadan ayrılma deməkdir və (uşaq-penis ekvivalentliyinə görə) ananın kassasiyası ilə müqayisə edilə bilər. Əlbəttə, çox məmnunluq olardı, əgər təlaş ayrılıq simvolu kimi sonrakı hər bir ayrılıqda təkrarlanaydı; amma təəssüf ki, bu uyğunluğun istifadəsinə mane olan bir şey var: doğum subyektiv olaraq anadan ayrılma kimi yaşanmır — çünki obyekt kimi ana həddindən artıq narsisistik olan fetus üçün bütövlüklə tanış deyil. Başqa bir şübhə də bu olacaq: ayrılığa affekt reaksiyaları bizə məlumdur və biz onları ağrı və kədər kimi, təlaş kimi yox, hiss edirik. Doğrudur, xatırlayırıq: kədəri müzakirə edəndə də anlamaq mümkün olmamışdı, niyə o bu qədər ağrılıdır.