IX. Simptom ilə qorxunun inkişafı arasındakı münasibət

İndi geri qalan — simptomun yaranması ilə qorxu formalaşması arasındakı münasibətlərə baxışdır.

Bunun haqqında iki rəy geniş yayılıb, görünür. Birincisi təlaşın özünü nevrozun simptomu adlandırır, ikincisi isə hər ikisi arasında qat-qat sıx münasibətə inanır. Onların fikrincə, bütün simptomatik yalnız təlaşdan yayınmaq üçün yaradılardı; simptomlar psixik enerjini birləşdirir — hansı ki, əks halda, təlaş formasında xaric olardı —, beləliklə, təlaş nevrozun əsas fenomeni və başlıca problemi olardı.

İkinci iddianın ən azından qismən haqlılığını vurucu nümunələrlə sübut etmək olar. Aqorafobik xəstəni küçəyə qədər yola salıb orada öz halına buraxsan, o, təlaş tutması göstərər; məcburi nevrozlunun toxunuşdan sonra əllərini yumasına mane olsan, o, az qala dözülməz təlaşın qurbanına çevrilər. Deməli, aydındır: yoldaşlıq şərtinin və yuma məcburi əməlinin məqsədi belə təlaş partlayışlarının qarşısını almaq idi və bu, uğurla alınır. Bu mənada Mənin özünə qoyduğu hər bir tutulmanı da simptom adlandırmaq olar.

Təlaş inkişafını təhlükə vəziyyətinə qaytardığımıza görə, deyəcəyik: simptomlar yaradılır ki, Mən təhlükə vəziyyətindən xilas olsun. Əgər simptomun yaranmasının qarşısı alınsa, təhlükə həqiqətən baş qaldırır; yəni doğuma analoji o vəziyyət qurulur ki, orada Mən daim artan həvəs tələbi qarşısında aciz olduğunu görür — deməli, bu, təlaş şərtlərinin ilki və ən ilkinidir. Bizim təsəvvürümüz üçün təlaş ilə simptomun münasibətləri güman ediləndən az sıx çıxır — bizim hər ikisinin arasına təhlükə vəziyyəti anını salmağımızın nəticəsidir. Əlavə edə bilərik: təlaş inkişafı simptomun yaranmasını başladır, hətta onun zəruri şərtidir, çünki Mən təlaş inkişafı ilə həzz-hoşnutsuzluq instansiyasını oyatmasaydı, O-da hazırlanan, təhlükə təhdid edən prosesi dayandırmaq gücünü almazdı. Bununla belə, meyl aydındır: təlaş inkişafını ən az səviyyəyə qısaltdırmaq, təlaşdan yalnız siqnal kimi istifadə etmək — əks halda həvəs prosesinin təhdid etdiyi hoşnutsuzluğu başqa yerdə hiss edərdik, bu həzz prinsipinin niyyətinə uyğun uğur olmazdı; amma nevrozlarda bu, çox tez-tez baş verir.

Deməli, simptomun yaranması real uğura nail olur — təhlükə vəziyyətini aradan qaldırır. Onun iki üzü vardır: biri bizdən gizli qalan — O-da elə dəyişiklik yaradır ki, onun vasitəsilə Mən təhlükədən yayınır; bizə dönük digər üzü isə təsirə məruz qalmış instinkt prosesinin əvəzinə nə yaradıldığını — əvəzedici yaranmanı göstərir.

Amma daha düzgün danışaq: simptomun yaranması haqqında deyilənləri müdafiə prosesinə aid edək və simptomun yaranması terminini əvəzedici yaranma ilə sinonim kimi işlədək. Onda aydın görünür: müdafiə prosesi qaçışa analoqdur — Mən onunla xaricdən təhdid edən təhlükədən yayınır; o, həvəs təhlükəsi qarşısında qaçış cəhdidir. Bu müqayisəyə qarşı şübhələr bizə sonrakı aydınlıq verəcəklər. Birincisə, etiraz etmək olar: obyekt itkisi (obyektdən sevgi itkisi) və axtalanmaq hədələsi elə xaricdən təhdid edən təhlükələrdir — məsələn, qopan heyvan kimi —, yəni həvəs təhlükələri deyil. Amma hal eyni deyil. Canavar bəlkə də bizə hücum edər — bizim davranışımızdan asılı olmayaraq hücum edərdi.

Maneə, simptom və təlaş 95 davransaq da; amma sevilən şəxs bizdən öz sevgisini əsirgəməzdi, bizə kastrasiya ilə hədələnilməzdi, əgər daxilimizdə müəyyən hisslər və niyyətlər bəsləməsəydik. Beləliklə, bu həvəs meylləri xarici təhlükənin şərtlərinə çevrilirlər və bununla özləri təhlükəli olurlar; indi xarici təhlükəyə daxili təhlükələrə qarşı tədbirlərlə mübarizə aparırıq. Heyvan fobiyalarında təhlükə hələ tamamilə xarici kimi hiss olunur — necə ki, simptomda da xarici yöndə dəyişikliyə uğrayır. Məcburi nevrozda o qat-qat daxilə alınandır; Üst MƏN qarşısında təlaşın sosial təlaş olan payı hələ xarici təhlükənin daxili əvəzedicisini təmsil edir, digər pay — vicdan təlaşı — tamamilə daxilpsixikdir.

İkinci etiraz deyir: xaricdən təhdid edən təhlükədən qaçış cəhdində biz başqa heç nə etmirik — özümüz ilə təhdid edənin arasındakı məsafəni böyüdürük. Biz təhlükəyə qarşı müdafiə olunmuruq, onun özündə heç nəyi dəyişməyə çalışmırıq — digər halda isə dəyənəklə canavara gedirik ya tüfəngdən ona atəş açırıq. Amma görünür, müdafiə prosesi qaçış cəhdinə uyğundan çox iş görür. O, təhdidedici instinkt axınına müdaxilə edir, onu bir növ sıxışdırır, məqsədindən yayındırır və beləcə təhlükəsiz edir. Bu etiraz rədd edilməz görünür, onu

nəzərə almaq lazımdır. Güman edirik, belə olacaq: müdafiə prosesləri vardır ki, onları tam haqlı olaraq qaçış cəhdi ilə müqayisə etmək olar; digərlərində isə Mən qat-qat fəal müdafiə olunur, enerjili qarşı-əməllər görür. Amma müdafiənin qaçışla müqayisəsinə heç bu faktla da əngəl düşər: Mən və O-dakı həvəs eyni təşkilatın hissələridir, ayrı-ayrı varlıqlar deyil — canavar və uşaq kimi —, elə ki, Mənin hər cür davranışı həvəs prosesinə dəyişdirici təsir göstərməlidir.

Qorxu şərtlərinin öyrənilməsi bizə müdafiədə Mənin davranışını necə deyərlər rasional işıqlanma içində görməyə məcbur etdi. Hər təhlükə vəziyyəti ruhi aparatın müəyyən yaşam dövrünə ya inkişaf mərhələsinə uyğundur və məhz onun üçün haqlı görünür. Erkən uşaqlıq varlığı həqiqətən elə qurulmayıb ki, xaricdən ya daxildən yetişən böyük həyacan miqdarlarını psixoloji cəhətdən həzm edə bilmir. Müəyyən yaşam dövründə həqiqətən ən vacib maraq ondadır ki, bizim asılı olduğumuz şəxslər mülayim qayğılarını geri çəkməsinlər. Oğlan güclü atanı anada rəqib kimi hiss edəndə, ona qarşı aqressiv meyllərini və anaya qarşı cinsi niyyətlərini dərk edəndə, ondan qorxmağa haqqı var, atasının cəzasından qorxu isə filogenetik güclənmə ilə kastrasiya qorxusu kimi meydana çıxa bilər. Sosial münasibətlərə girişlə Üst MƏN qarşısında qorxu — vicdan — zərurətə çevrilir, bu anın itməsi isə ağır münaqişələrin və təhlükələrin mənbəyi olur və s. Amma məhz buraya yeni problem qoşulur.

Cəhd edək, təlaş affektini bir müddət başqa affektlə, məsələn, ağrı affekti ilə əvəz edək. Bizi tam normal sayırıq: dörd yaşlı qız ağrılı ağlayır — kuklası qırılanda; altı yaşında — müəllimə onu danlayanda; on altı yaşında — sevgilisi ona qayğı göstərməyəndə; iyirmi beş yaşında, bəlkə, öz uşağını dəfn edəndə. Bu ağrı şərtlərinin hər birinin öz vaxtı vardır və həmin vaxt bitdikdə onlar da sönür; sonuncular — qəti olanlar — isə ömür boyu qalır. Amma diqqətimiz çəkərdi, əgər bu qız arvad və ana olarkən xırdavat əşyanın zədələnməsinə görə ağlasaydı. Amma nevrozlular məhz belə davranırlar. Onların psixi aparatında stimulları idarə etmək üçün bütün instansiyalar artıq formalaşıb; onlar öz ehtiyaclarının əksəriyyətini özləri təmin etmək üçün kifayət qədər yetkinləşiblər; uzun müddətdir bilirlər ki, kastrasiya artıq cəza kimi tətbiq edilmir — və yenə də elə davranırlar, əvvəlki təhlükə vəziyyətləri hələ mövcudmuş kimi; bütün əvvəlki təlaş şərtlərinə tutunurlar.

Buna cavab bir az uzun olacaq. Cavab əsasən faktların vəziyyətini nəzərdən keçirməli olacaq. Çoxlu sayda hallarda köhnə təlaş şərtləri həqiqətən atılır — onsuz da nevrotik reaksiyalar yaratdıqdan sonra. Ən kiçik uşaqların təkliyə, qaranlığa və yad adamlara fobiyaları — onları az qala normal adlandırmaq olar — əksərən bir az sonrakı illərdə yox olur; «böyüyüb keçirlər» — necə deyirlər başqa bəzi uşaqlıq pozuntuları haqqında. Bu qədər geniş yayılmış heyvan fobiyaları da eyni taleyə düçar olur; uşaqlıq illərinin konversiya isteriyalarının çoxu sonra davam tapmır. Latensiya dövründə seremonial son dərəcə geniş yayılmış haldır, yalnız bu halların çox az faizi sonra tam məcburi nevroza çevrilir. Uşaq nevrozları ümumiyyətlə — təcrübəmiz ağır mədəni tələblərə tabe edilmiş ağ dərili şəhər uşaqları ilə məhdudlaşdığı qədər — inkişafın müntəzəm episodlarıdır, hərçənd hələ də onlara az diqqət yetirilir. Yetkin nevrozluda uşaqlıq nevrozunun əlamətləri də tapılmır — halbuki bu əlamətləri göstərən uşaqların hamısı da sonralar nevrozlu olmur. Deməli, yetkinləşmənin gedişində bəzi təlaş şərtləri atılmalı olublar, təhlükə vəziyyətləri isə əhəmiyyətini itirmişlər. Bundan əlavə, bu təhlükə vəziyyətlərinin bəziləri öz təlaş şərtini dövrünə uyğun dəyişməklə sonrakı vaxtlara ötürülürlər. Məsələn, axtalanmaq təlaşı sifilis fobiyasının maskası altında saxlanılır — axı məlum olub ki, artıq axtalanmaq cinsi istəklərə yol verməyə görə cəza kimi tətbiq olunmur, amma əvəzində həvəs azadlığına ağır xəstəliklər təhdid edir. Təlaş şərtlərinin başqaları isə ümumiyyətlə yox olmaq üçün nəzərdə tutulmayıb, insanı ömür boyu müşayiət etməlidirlər — necə ki, Üst MƏN qarşısında təlaş. Nevrozlu normalardan onunla fərqlənir ki, bu təhlükələrə reaksiyaları həddindən artıq qaldırır. İlkin travmatik təlaş vəziyyətinin təkrarına qarşı nəhayət, yetkinlik də bəs edən müdafiə deyil; hər kəs üçün elə sərhəd olmalıdır ki, ondan kənarda ruhi aparatı həll tələb edən həyəcan miqdarlarını aradan qaldırmaqda aciz qalır.

Bu kiçik düzəlişlərin məqsədi heç cür burada müzakirə edilən fakta əl vurmaq ola bilməz — fakta ki, o qədər çox insan təhlükəyə münasibətdə uşaqlıq səviyyəsində qalır və köhnəlmiş təlaş şərtlərini aradan qaldırmır; bunu inkar etmək nevrozun faktını inkar etmək deməkdir, çünki məhz belə şəxsləri nevrozlu adlandırırlar. Amma bu necə mümkündür? Niyə bütün nevrozlar inkişafın episodları deyil — növbəti mərhələyə keçidlə yekunlaşanlar? Bu təhlükəyə reaksiyalardakı davamlılıq momenti haradandır? Haradandır təlaş affektinin bütün başqa affektlər qarşısında aldığı görünən üstünlük — o, yeganə affektdir ki, başqalarından anormal kimi ayrılan, həyat axınına qeyri-məqsədəuyğun şəkildə qarşı duran reaksiyalar doğur? Başqa sözlə, birdən-bircə özümüzü yenə o tez-tez qoyulan hiyləli sualın qarşısında tapırıq: nevroz haradandır, onun axırıncı, ona xas motivi nədir? Onilliklər boyu analitik səylərdən sonra bu problem qarşımızda qalxır — əvvəldə olduğu kimi, toxunulmaz.