III. İkinci müdafiə mübarizəsi

Mənin problemi haqqında söhbətə qayıtdıqda: ziddiyyət görünüşü ondan doğulur ki, biz abstraksiyaları çox sərt götürürük və mürəkkəb bir vəziyyətdən bir də bu üzü, bir də o üzü təkcə çıxarırıq. Mənin «O»ndan ayrılması haqlı görünür — müəyyən münasibətlər onu bizə məcburi edir. Amma başqa tərəfdən Mən «O» ilə eynilikdədir — onun yalnız xüsusilə fərqlənmiş payıdır. Bu payı təfəkkürdə bütövlə üzləşdirsək, ya bu ikisinin arasında real ayrılıq doğulubsa, həmin Mənin zəifliyi bizə bəllidir. Mən isə «O» ilə bağlı, ondan ayrılmaz qaldıqda gücü görünür. Mənin Üst MƏN ilə münasibəti də oxşardır; çox situasiyada bunlar bizdə bir-birinə qarışır, əksər vaxt onları yalnız gərginlik, onların arasında münaqişə yarandıqda ayıra bilirik. Sıxışdırma halı üçün məqam vacibdir: Mən təşkilatdır, «O» isə yox; Mən məhz «O»nun təşkil edilmiş payıdır. Tam haqsız olardı — təsəvvür etsək ki, Mən və «O» iki ayrı ordu düşərgəsidir; sıxışdırma ilə Mən «O»nun bir hissəsini əzməyə can atır, onda qalan «O» hücuma məruz qalana köməyə gəlir və gücünü Mənin gücü ilə ölçür. Bu çox vaxt belə baş verə bilər, lakin sıxışdırmanın giriş situasiyası sözsüz ki, bu deyil; qayda olaraq sıxışdırılacaq həvəs impulsu təcrid qalır. Sıxışdırma aktı bizə Mənin gücünü göstərmişsə, eyni zamanda onun acizliyinə və «O»nun ayrı həvəs impulsunun təsirsizliyinə də şahidlik edir. Çünki sıxışdırma ilə simptoma çevrilmiş proses indi mövcudluğunu Mən təşkilatından kənarda və ondan asılı olmadan davam etdirir. Və yalnız o deyil — onun bütün törəmələri də eyni imtiyazdan, necə deyərlər, ekstraterritoriallıqdan bəhrələnir; harada ki, onlar Mən təşkilatının hissələrinə assosiativ yolla toxunur, orada sual yaranır: onlar bu hissələri öz tərəflərinə çəkməyəcəklər mi, bu qazanc hesabına — Mənin hesabına — yaya bilməyəcəklər mi? Bizim çoxdandır tanış müqayisə simptomu yad cisim sayır — hansı ki, düşdüyü toxumada daim qıcıq və reaksiya əlamətləri saxlayır. Doğrudur, xoşa gəlməyən həvəs impulsuna qarşı müdafiə mübarizəsi simptomun yaranması ilə başa çatır — bizim gördüyümüz qədər, bu, ən çox isterik konversiyada mümkündür; lakin qayda olaraq gediş başqadır: sıxışdırmanın ilk aktından sonra uzun çəkilən və ya heç bitməyən bir epiloq gəlir, həvəs impulsuna qarşı mübarizə simptoma qarşı mübarizədə öz davamını tapır.

Bu ikinci müdafiə mübarizəsi bizə zidd ifadəli iki üz göstərir. Bir tərəfdən Mən öz təbiətinin təzyiqi ilə bir şey etməyə məcburdur — hansını ki, bərpa və ya barışıq cəhdi kimi qiymətləndirməli oluruq. Mən təşkilatdır; o, bütün tərkib hissələri arasında sərbəst əlaqəyə və qarşılıqlı təsir imkanına söykənir; deseksualizə olunmuş enerjisi bağlanmaq və vahidləşmək meylində öz mənşəyini hələ göstərir və sintezə bu məcburiyyət Mən nə qədər güclü inkişaf edirsə, bir o qədər artır. Deməli, anlaşılandır ki, Mən simptomun yadlığını və təcridliliyini ləğv etməyə də çalışır — onu nəsə özünə bağlamaq üçün bütün imkanlardan istifadə edir və belə bağlarla öz təşkilatına qatmağa can atır. Bilirik ki, belə bir can-atma artıq simptomun yaranma aktına təsir göstərir. Bunun klassik nümunəsi qənanə və cəza tələbi arasında kompromis kimi bizə şəffaf olan isterik simptomlardır. Üst MƏN tələbinin yerinə yetirilməsi kimi bu simptomlar əvvəldən Məndə paya malikdirlər, başqa tərəfdən isə sıxışdırılmışın mövqelərini və Mən təşkilatına onun daxil olma nöqtələrini bildirirlər; onlar, necə deyərlər, qarışıq qarnizonlu sərhəd məntəqələridir. Bütün ilkin isterik simptomların belə qurulub-qurulmadığı diqqətli tədqiqata layiqdir. Daha sonrakı gedişdə Mən elə davranır, elə bil, bu mülahizə ilə idarə olunur: simptom bir dəfə vardır və aradan qaldırıla bilməz; indi bu situasiya ilə dostlaşmaq və ondan ən böyük fayda çıxarmaq lazımdır. Mən simptomun təmsil etdiyi daxili dünyanın Mənə yad hissəsinə uyğunlaşır — necə ki, o, adətən real xarici dünyaya qarşı normal şəkildə müvəffəq olur. Bunun üçün səbəb heç vaxt əskik olmur. Simptomun mövcudluğu fəaliyyətdə müəyyən məhdudluq gətirə bilər — onunla Üst MƏN-in bir tələbini sakitləşdirmək və ya xarici dünyanın bir iddiasını rədd etmək olar. Beləcə simptom yavaş-yavaş mühüm maraqların təmsilçiliyi ilə tapşırılır, özünütəsdiq üçün dəyər qazanır, Mən ilə getdikcə daha sıx bitişir, ona getdikcə daha əvəzsiz olur. Yad cismin bitişib sağalması prosesinin bir şeyi oxşar şəkildə təkrarlaması yalnız çox nadir hallarda mümkündür. Simptoma bu ikinci uyğunlaşmanın əhəmiyyətini də şişirtmək olar — desək ki, Mən simptomu yalnız onun faydalarından bəhrələnmək üçün əldə edib. Bu o qədər doğru və ya o qədər yanlış olardı ki, müharibədə şikəst olmuş adamın ayağını yalnız ona görə atdırıb vurmasına yol verdiyi fərz edilsin — işsiz əlillik pensiyası ilə yaşamaq üçün.

Başqa simptom quruluşları — məcburi nevrozun və paranoiyanın — Mən üçün yüksək dəyər alırlar, ona görə ki, ona fayda gətirmir, əksinə, başqa halda məhrum olduğu narsisist qənaət gətirirlər. Məcburi nevrozluların sistem quruluşları öz özünəməhəbbətinə yağ yandırır — guya onlar xüsusilə təmizkar, vicdanlı insanlar kimi başqalarından yaxşıdırlar; paranoiyanın vəhmləri bu xəstələrin kəşfçi zəkasına və təxəyyülünə asan əvəzedilməyən işləmə sahəsi açırlar. Bütün yad edilən münasibətlərdən nevrozun (ikinci dərəcəli) xəstəlikdən qazancı kimi tanıdığımız şey doğulur. O, Mənin simptomu özünə mənimsəməyə can-atmasına kömək edir və sonuncunun fiksasiyasını möhkəmləndirir. Sonda Mənə simptoma qarşı mübarizəsində analitik dəstək verməyə cəhd etdikdə, bu barışıq bağlarını Mən ilə simptom arasında müqavimətlər tərəfində fəaliyyətdə görürük. Onları açmaq bizə asan olmur. Mənin simptoma qarşı işlətdiyi iki üsul əslində bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir.

Başqa üsul daha az mehriban xarakter daşıyır — o, sıxışdırmanın istiqamətini davam etdirir. Lakin görünür, Məni ardıcıllıqsızlıqda ittiham etmək olmaz. Mən sülhsevərdir və simptomu öz tərkibinə qatmaq, öz ansamblına daxil etmək istəyir. Pozuntu simptomdan gəlir — o, sıxışdırılmış meylin düzgün əvəzedicisi və törəməsi kimi onun rolunu oynayır, onun qənanə tələbini dəfələrlə yeniləyir və beləcə Məni yenidən hoşnutsuzluq siqnalı verməyə, müdafiəyə qalxmağa məcbur edir.

Simptoma qarşı ikinci müdafiə mübarizəsi çoxşəkillidir, müxtəlif səhnələrdə gediş edir və çeşidli vasitələrdən istifadə edir. Onun haqqında çox şey deyə bilməyəcəyik, əgər simptomun yaranmasının ayrı-ayrı hallarını tədqiqatın predmetinə götürməsək. Bununla biz təlaş problemindən söz açmağa səbəb tapacağıq — uzun müddətdir ki, arxa planda pusquda duran kimi hiss etdiyimiz. İsterik nevrozun yaratdığı simptomlardan çıxış etmək məqsədəuyğundur; məcburi nevrozda, paranoiya və başqa nevrozlarda simptomun yaranması ön şərtlərinə biz hələ hazırlaşmayıq.