I. Yuxugörmə məsələlərinə dair elmi ədəbiyyat (1900-cü ilədək)

(Bu kitabın ilk dəfə nəşr olunduğu 1900-cü ilədək)

İrəlidə yuxuları yozmağa imkan verən psixoloji texnikanın mövcudluğuna sübutlar gətirməyə çalışacağam, həmin metodun tətbiqi sayəsində istənilən yuxu dərk olunan psixi fenomenə çevrilir və bəlkə də bu fenomen oyaq insanın ruhi fəaliyyətinin müvafiq məqamına uyğun gələ bilər. Bundan sonra yuxugörmələrin qəribəliyini və sirliliyini şərtləndirən prosesləri aydınlaşdırmağa, onların nəticələrini psixi qüvvələrin təbiəti, yuxugörmələri əmələ gətirən həmin qüvvələrin əməkdaşlığı və ya rəqabəti baxımından əsaslandırmağa çalışacağam. Bununla da bu nöqtədə işimi başa çatdıracağam, çünki bundan sonra yuxugörmə problemi həlli başqa material tələb edən daha geniş problemə keçir.

Öz işimdə digər müəlliflərin əsərlərinin şərhinə, eyni zamanda yuxugörmə probleminin müasir elmdəki durumuna da istinad edirəm; bunu ona görə edirəm ki, gələcəkdə bir də buna qayıtmalı olmayım. Min illik cəhdlərə baxmayaraq, yuxugörmənin elmi dərki o qədər də irəli gedə bilməyib. Bu məsələdə bütün müəlliflər o qədər həmrəydirlər ki, onları ayrı-ayrı dinləməyin mənası yoxdur. Siyahısını kitabımın sonunda təqdim etdiyim əsərlərdə mövzumuz üçün çox dəyərli qeydlər və maraqlı material var, lakin orada yuxugörmənin mahiyyətinə dair və onun sirrini açmağa imkan verən heç nə, ya da demək olar heç nə yoxdur. Aydındır ki, mütəxəssis olmayan ziyalı oxucular bunlardan daha az faydalanıblar.

Sivilizasiyanın ibtidai dövrlərində ibtidai xalqlarda yuxugörmənin necə başa düşüldüyü və onların dünyagörüşünün formalaşmasına, ruhuna hansı təsiri göstərməsi böyük maraq doğurur; ona görə də, böyük təəssüf hissilə bu əsərdə onu araşdırmaqdan vaz keçirəm. Ser C.Lebbokun, Q.Spenserin, E.B.Tai-lorun və başqalarının məşhur əsərlərinə istinadən yalnız onu əlavə edərdim ki, bu problem və spekulyasiyaların mahiyyəti bizə yalnız qarşımızda duran «yuxuların yozulması»5 məsələsini həll etdikdən sonra aydın ola bilər.

Yuxugörmələrin ibtidai dərki, aydındır ki, qədim dövr xalqlarının yuxugörməyə verdikləri klassik qiymətə əsaslanır (Aşağıdakılar Bus-chenschiitz’in diqqətlə öyrənilməsinə əsaslanır).

İbtidai xalqlar hesab edirdilər ki, yuxugörmələr onların inandığı fövqəlbəşər varlıqlar aləmilə bağlıdır, tanrılar və iblislər tərəfindən vəhy olunur. Eyni zamanda hesab edirdilər ki, yuxugörmələr yuxugörən üçün mühüm məna kəsb edərək, bir qayda olaraq ona gələcəkdən xəbər verir. Görülən yuxuların məzmunu və doğurduğu təəssüratlar son dərəcə müxtəlif olduğundan, təbii ki, birmənalı dərk olunması da çətin idi. Ona görə də, yuxuları dəyərinə və həqiqiliyinə görə çeşidli hissə və qruplara ayırmaq lazım idi. Bəzi qədim filosofların yuxugörmə haqqında mühakimələri, şübhəsiz ki, onların, ümumiyyətlə, gələcəyi görmək sənətinə olan münasibətlərindən asılı idi.

Aristotel bu məsələni araşdıran hər iki əsərində yuxugörməyə psixologiyanın obyekti kimi baxırdı. Biz yuxuları Tanrının göndərmədiyini, Tanrı mənşəli deyil, iblis mənşəli olduğunu eşidirik, çünki təbiət tanrıdan çox şeytan xislətlidir. Yuxugörmələr qətiyyən fövqəlbəşər vəhylərin məhsulu deyil, onlar insan ruhunun (əlbəttə, tanrıya qohum olan) qanunlarından doğurlar.

Yuxugörmə yatan adamın yatdığı müddətdəki ruhi fəaliyyəti kimi qiymətləndirilir.

Aristotel yuxugörmənin bəzi xarakterik cizgilərindən xəbərdardır; misalçün, o bilir ki, yuxugörmə yuxu zamanı gələn xırda qıcıqlanmaları böyüdür («elə bilirsən ki, sanki oddan keçir və yanırsan, əslində isə bədəninin hansısa hissəsində yüngülvarı qızma olur»), ona görə də, belə bir nəticəyə gəlir ki, yuxugörmə həkimə bədəndə yaranmağa başlayan dəyişikliyin hiss olunmayan ilkin əlamətlərini aşkar etməyə yardımçı ola bilər (Yuxugörmənin xəstəliklərlə əlaqəsi barədə yunan həkimi Hippokrat öz məşhur əsərinin əsas fəsillərindən birində yazmışdır).

Məlum olduğu kimi, Aristotelə qədər yuxugörmə xəyala dalan ruhun məhsulu deyil, tanrının vəhyi sayılırdı: biz artıq yuxuya və yuxugörməyə aid əldə olan bütün tədqiqatlarda onlarla bağlı hər iki əks istiqamətlə tanışıq. Onlar həqiqi və qiymətli, yatanı xəbərdar etmək, ya da gələcəyi ona xəbər vermək, onu təlaşlandırmaq, ya da məhvə göndərmək üçün lovğa, yalançı və miskin qüvvələr tərəfindən göndərilən yuxuları bir-birindən ayırır.

Qruppe Makrobiusui Artemidora (Griechische Mythologie und Religionsgeschi-chte, s.

390) istinadən aşağıdakı yuxugörmələri göstərir: «Yuxugörmələri iki sinfə ayırırlar. Birinci sinif yalnız indi (ya da keçmiş) ilə şərtlənir, ancaq gələcəyə heç bir dəxli olmur; ona bilavasitə indiki, ya da ona əks olan təsəvvürü yaradan (evwua), insomnia (yuxusuzluq) daxildir, məsələn, aclıq və onun öldürülməsi, kabuslar (gecə təngnəfəslikləri) bu təsəvvürü fantastik dərəcədə şişirdirlər.

İkinci sinif isə əksinə, gələcəyi müəyyən edir və ona daxildir: 1) yuxuda verilən birbaşa peyğəmbərlik (oraculum); 2) hadisələrin qabaqcadan xəbər verilməsi (visio); 3) simvolik, yozuma ehtiyacı olan yuxular (somnium). Bu nəzəriyyə əsrlər boyu mövcud olmuşdur».

Yuxugörmələrin müxtəlif cür qiymətləndirilməsi onların «yozulması» məsələsini də müəyyən etmişdir. Ümumiyyətlə yuxugörmələrdən mühüm kəşflər gözləyiblər, lakin bütün yuxular bilavasitə izah olunmayıb, onların nəsə mühüm bir şeydən xəbər verdiyi aydın olmayıb.

Yuxugörmələrin «şifrələrinin çözülməsinə», yuxuların anlaşılmaz məzmununu anlaşılan hala gətirməyə, onun gizli mənasını dərk etməyə təkan verən də məhz bu olub. Qədim dövrdə yuxuların yozulması üzrə ən böyük nüfuz sahibi Daltisdən olan Artemidor olub, onun geniş həcmli əsərləri bizimçün eyni məzmunda olan itmiş əsərləri əvəz edəcək. (Yuxuların yozumunun orta əsrlərdəki sonrakı taleyi haqqında Sipgendən, M.Fersterin, Qotthardın və digərlərinin xüsusi tədqiqatlarından öyrənə bilərsiniz. Yuxuyozmalar barədə yəhudilərdə, Alioli, Amram, Revinger, eyni zamanda bu yaxınlarda psixoanalitik yanaşmanı diqqətə alan Lauer yazmışlar. Ərəblərdəki yuxuyozmalar haqqında Dreksl, F.Şvarts və missioner Tfinkdi, yaponlardakı barədə Miura və

İvaya, çinlilərdəki barədə Seker, hinduslardakı barədə isə Negeleyn məlumat vermişlər).

Yuxuyozmaların elməqədərki bu dərki ruhi həyatda real olanı xarici aləmdə də real şəkildə əks etdirən qədim dünyagörüşü ilə tamamilə uyuşurdu. Bu, yuxugörmələrin məzmununa da (daha doğrusu, yuxulardan səhərə qalan təəssüratlara, yuxu xatirələrinə) aid idi. Bu xatirlərdə sanki yuxu psixikanın adi məzmununa qarşı durur, sanki başqa bir dünyadan gəlmiş nəsə yad bir şey kimi görünür. Yuxugörmələrin fövqəltəbii mənşəyi haqqında təlimin müasir dövrümüzdə tərəfdarlarının olmadığını düşünmək yanlış olardı; əvvəllər mövcud olmuş və hələ də təbiət elmləri tərəfindən fəth olunmayan geniş fövqəltəbii sferanın qalıqlarını hansısa mənalarla doldurmağa çalışan poetik və mistik ruhlu bütün yazarlar bir yana, tez-tez hər cür şübhələrdən uzaq və olduqca inkişaf etmiş insanlara rast gəlinir ki, onlar var qüvvələrilə fövqəltəbii ruhi qüvvələrin mövcudluğu və müdaxiləsinə öz dini inanclarını məhz yuxu təzahürlərinin izaholunmazlığı ilə əsaslandırmağa cəhd edirlər (Haffner). Yuxugörmələrin bəzi fəlsəfi sistemlər, məsələn, şellinqçilər tərəfindən dərk olunması açıq-aşkar qədim zamanlarda yuxugörmələrin ilahi mənşəyinə olan qəti inama əsaslanır. Yuxuların gələcəkdən xəbər vermək, «kahinlik»

qabiliyyətinin müzakirəsi hələ başa çatmayıb. Elmi dünyagörüşə sadiq olan hər bir insan, yuxugörmələrin peyğəmbərlik gücünü inkar etməyə meyilli olsa da, toplanmış faktiki materialı gücləndirmək üçün psixoloji yozum cəhdləri yetərli deyil.

Yuxugörmə probleminin elmi cəhətdən araşdırılmasının tarixini yazmaq daha çətindir, bu araşdırmaların bəzi hissələri nə qədər dəyərli olsa da, sözügedən istiqamətdə irəliləyişə rast gəlinmir. İş heç vaxt möhkəm bir təmələ qədər gətirilib çatdırılmamışdır ki, tədqiqatçı öz inşaatını onun üzərində davam etdirə bilsin. Hər bir yeni müəllif problemi yenidən öyrənməyə girişir. Əgər mən müəllifləri xronoloji ardıcıllıqla nəzərdən keçirsəm və onların hər birinin yuxugörmə probleminə baxışı haqqında məlumat verəsi olsam, yəqin ki, yuxugörmə probleminin çağdaş durumunun ümumi əyani tərtibatından imtina etmək zorunda qalardım. Ona görə də, araşdırmanı müəlliflərlə deyil, tədqiq etdiyim məsələlərin mahiyyətilə əlaqələndirməyə üstünlük verir və hər bir problemin müzakirəsi zamanı onun həlli üçün ədəbiyyatda hansı materialın olduğunu göstərməyə çalışıram.

Lakin olduqca dağınıq və müxtəlif ədəbiyyatın öhdəsindən gələ bilmədiyimdən oxucudan xahiş edirəm ki, heç bir mühüm faktı, heç bir vacib nəzəri fikri buraxmadığımdan əmin olsun.

Bu yaxınlara qədər müəlliflərin bir çoxu yuxunu və yuxugörməni birlikdə araşdırmağı zəruri sayır, bir qayda olaraq psixopatologiyaya və yuxuyabənzər hallara (misalçün, hallüsinasiyalar, qarabasmalar və s.) aidiyyəti olan analoji durumların öyrənilməsini də bura əlavə edirdilər. Bunun əksinə olaraq, daha sonrakı araşdırmalarda mövzunu mümkün qədər daraltmaq və yuxugörmə sahəsinə aid bir məsələni tədqiq etmək cəhdləri aşkar olunur. Mən bu dəyişiklikdə belə qaranlıq şeylərin başa düşülməsinə yalnız ardıcıl və detallı araşdırmalar nəticəsində nail olmaq olar düşüncəsinin ifadəsini görürəm. Mənsə burada başqa bir şey, xüsusi psixoloji xarakterdə olan detallı araşdırma təklif edirəm. Mənim yuxuyla məşğul olmağa əsasım yoxdur, çünki yuxu, demək olar ki, sırf fizioloji problemdir, bununla belə, yuxunun da xarakteristikasında ruhi aparatın fəaliyyət şərtlərinin dəyişməsi olmalıdır. O səbəbdən də yuxu problemilə bağlı ədəbiyyatın üzərindən keçirəm.

Yuxugörmə probleminə olan elmi maraq bir-biriylə qismən kəsişən aşağıdakı ayrı-ayrı məsələlərə gətirib çıxarır.

a) Yuxugörmənin oyaqlığa münasibəti. Oyaq adamın sadəlövh mühakiməsinə görə, əgər yuxugörmə başqa bir aləmdən gəlməsə də, hər halda, onun özünü yad bir aləmə aparır.

Yuxugörmə hadisəsinin vicdanlı və müdrik təsvirinə görə borclu olduğumuz qoca fizioloq Burdax7 bu inancı kifayət qədər tez-tez sitat gətirilən fikrilə belə izah etmişdir (s. 474): «günlük həyat heç vaxt öz həyəcanları və təəssüratları, sevinc və kədərlərilə yuxuda yenidən əks olunmur; sonuncu bizi daha çox bu həyatdan qoparmağa çalışır. Hətta qəlbimiz bir fikirlə dolu olanda, ürəyimizi kəskin ağrı parçalayanda, ya da ağlımız bütövlükdə hansısa hədəfə köklənəndə

– hətta bu zaman belə yuxugörmə tamamilə özünəməxsus bir şey canlandırır, ya da öz kombinasiyaları üçün gerçəkliyin ayrı-ayrı elementlərini götürür, yaxud bizim ovqatımızın tərzinə daxil olaraq gerçəkliyi simvolizə edir». İ.Q.Fixte6 (1, 541) elə bu mənada birbaşa olaraq əlavə yuxugörmələr haqqında danışaraq, onları ruhun özünüsağaltma təbiətinin sirli yaxşılıqlarından biri adlandırır. Analoji fikri L. Ştryumpel də özünün yuxugörmənin əmələ gəlməsi və təbiətilə bağlı haqlı olaraq şöhrət qazanmış əsərində qeyd edir (s. 16): «Kim ki xəyala dalır, o ayıq şüur aləmindən ayrılır…» (s. 17): «Yuxugörmə zamanı ayıq şüurun köhnə nizamlı yaddaşı və onun normal funksiyaları tamamilə yoxa çıxır…» (s. 19): «Yuxugörmə zamanı ruh ayıq durumun dərk olunmuş məzmunundan və axınından demək olar ki, tamamilə ayrılır…»

Lakin müəlliflərin böyük əksəriyyəti yuxu ilə ayıqlığın qarşılıqlı əlaqəsi məsələsində əks mövqedə dayanırlar. Məsələn, Haffner hesab edir ki (s. 19): «Yuxugörmə, hər şeydən öncə, ayıq durumun davamıdır. Gördüyümüz yuxular hər zaman buna qədər yaxın vaxtda şüurumuzda mövcud olan təsəvvürlərlə əlaqədardır. Belə bir müşahidə həmişə yuxugörmə ilə bir gün əvvəlki təəssüratlar arasında bağlılıq tapacaq». Veyqandt (s. 6) Burdaxın yuxarıda göstərilən fikrinə birbaşa qarşı çıxır: «Yuxugörmələrin böyük əksəriyyətində onların bizi gündəlik həyatdan qətiyyən ayırmadığını, əksinə, çox zaman ona qaytardıqlarını müşahidə edirik». Mori (s. 56) öz yığcam düsturunda deyir: «Biz yuxuda, gerçəklikdə gördüklərimizi görür, danışdıqlarımızı danışır, etdiklərimizi edir, arzuladıqlarımızı arzulayırıq». İessen 1855-ci ildə ortaya çıxan «Psixologiya»sında daha ətraflı izahat verir (s. 530): «Yuxunun böyük və kiçik məzmunlu olması həmişə fərdi xüsusiyyətlər, yaş, cins, ictimai mövqe, əqli inkişaf, adət olunmuş həyat tərzi və yaşanmış həyatın faktları ilə bağlıdır».

Bu məsələylə bağlı daha dəqiq fikri filosof Y.Q.Maass Maass (Uber die Leidenschaften, 1805) söyləyir: «Təcrübə göstərir ki, biz yuxularımızda daha çox ən qızğın və ehtiraslı arzularımızın nəyə yönəldiyini görürük. Buradan görünür ki, ehtiraslı arzularımız yuxularımızın yaranmasına təmir göstərməlidir. Şöhrətpərəst adam öz yuxularında gələcəkdə qazandığı uğurları (bəlkə də yalnız onun təsəvvüründə) gördüyü halda, aşiq olmuş adamın yuxuları şirin ümidlərlə dolu olur… Ürəkdəki bütün arzular və nifrətlər – əgər onlar hansı əsasdasa oyanırlarsa

– o mənada təsir göstərə bilər ki, onlarla bağlı təsəvvürlərdən yuxugörmə yaransın və ya həmin təsəvvürlər artıq mövcud olan yuxugörməyə qarışsın». (Vinterşteyn «Zbl. fur Psychoanalyse»də xəbər vermişdir).

Qədimdə yuxugörmənin və həyatın qarşılıqlı asılılığını heç vaxt başqa cür təsəvvür etməyiblər. Radeş-tokudan (s.139) sitat gətirirəm: «Yunanlar üzərinə yürüşdən əvvəl faydalı məsləhətləri dinləməyən Kserks daimi yuxularının təsiri altında hərəkət etdikdə, qoca yuxuyozan fars Aqtaban ona olduqca dəqiq tərzdə dedi ki, yuxugörmələr əksər hallarda insanların ayıq halda düşündüklərini əks etdirir».

Lukresinin «Cisimlərin təbiəti haqqında» poemasında bir yer var (IV, V, 962): Əgər kimsə bir işlə səylə məşğuldursa,

Ya da özümüzü uzun müddət bir şeyə həsr etmişiksə,

Və ağlımız daim buna aludədirsə,

Onda yuxuda da biz eyni şeyləri edirik:

Vəkil çəkişmələri həll edir, sövdələşmələrin şərtlərini tərtib edir, Sərkərdə müharibəyə gedir və döyüşə atılır,

Sükançı dəniz küləklərilə əbədi müharibədədir,

Mən də öz işimdəyəm…

Siseron (De Divinatione II) da Morinin sonradan söylədiyini deyir: «Qəlbimizdən bir çox hallarda ayıq vaxtımızda düşündüyümüz, yaxud etdiyimiz şeylərin izi keçir».

Yuxugörmə ilə ayıqlığın qarşılıqlı əlaqələri haqda hər iki görüşün ziddiyyətli məqamları, görünür, həqiqətən bir-birinə qırılmaz surətdə bağlıdır. Burada yuxugörmənin özünəməxsus xüsusiyyətlərini, ümumiyyətlə, tez-tez ziddiyyətlərə keçən «təzadlar silsiləsindən» (s. 8) başqa cür təsvir etməyən F.V. Gildebrandtı (1875) xatırlamaq yerinə düşər. «Bu təzadlardan birincisi bir tərəfdən yuxugörmənin gerçək həyatdan tam əlahiddəliyini, yaxud qapalılığını, digər tərəfdən onların bir-biriylə daimi təmasını, daimi qarşılıqlı asılılığını yaradır. Yuxugörmə ayıq vaxtda yaşanan gerçəklikdən ciddi şəkildə uzaq bir şeydir, necə deyərlər, gerçək həyatdan keçilməz uçurumla ayrılan germetik qapalı təzahürdur. O bizi real həyatdan ayırır, həyat haqqındakı normal düşüncələrimizi öldürür, bizi gerçəkliklə heç bir əlaqəsi olmayan başqa bir dünyaya aparır…» Gilderbrandt bundan sonra deyir ki, yuxuda bizim bütün varlığımız sanki «gözəgörünməz qapı» arxasında yox olur. Yuxuda, məsələn, müqəddəs Yelena adasına gedərək Napoleona çox gözəl və nəfis mozelveyn üzümü aparırsan. Eks-imperator səni olduqca nəzakətlə qarşılayır. Ayılanda maraqlı illüziyanın məhv olmasından müsbət peşmançılıq keçirirsən. Lakin gördüyün yuxunu gerçəkliklə müqayisə etməyə başlayırsan. Sən heç vaxt üzümçü olmamısan və olmaq da istəməmisən. Dəniz səyahətinə çıxmamısan və müqəddəs Yelena adasına da getməmisən. Napoleona, ümumiyyətlə, heç bir simpatiyan yoxdur, hətta anadangəlmə patriotik nifrətin var. Üstəlik, Napoleon adada öləndə sən heç dünyaya gəlməmişdin. Hansısa şəxsi bağlılıq haqqında danışmağın da heç bir əsası yoxdur. Bütün yuxugörmələr (ayıq) həyatın iki dövrü arasında bir-birinə tamamilə uyğun gələn və biri digərinin davamı kimi təzahür edən hansısa yad fenomen şəklində təqdim olunur.

«Amma hər halda, – Gilderbrandt davam edir, – xəyali ziddiyyət tamamilə gerçək və doğrudur. Məncə, burada qapalılıq və bir-birindən ayrı olma bir-birilə sıx surətdə bağlı və ümumidir. Biz hətta deyə bilərik: yuxugörmə hər nə olursa olsun, o öz materialını gerçəklikdən və bu gerçəkliyin fonunda oynayan ruhi həyatdan alır… O, real həyatla neyləsə də, heç vaxt ondan ayrılmayacaq və onun ən komik, qəribə formaları öz materialını hər zaman ya gözlərimiz qarşısındakı gerçək həyatdan, ya da ayıq təfəkkürümüzdə bu və ya digər yer tutan, qısa desək, zahirən və daxilən yaşadığımız şeylərdən alacaq».

b) Yuxugörmənin materialı. Yuxuda yaddaş. Yuxugörmənin məzmununu əmələ gətirən bütün materialın hansısa yolla real təəssüratlardan gəlməsi və yuxugörmədə yalnız yenidən ortaya çıxması, xatırlanması, hər halda, mübahisəsiz fakt olaraq qəbul edilmişdir. Lakin yuxugörmənin məzmununun ayıq vəziyyətlə qarşılıqlı əlaqəsini heç bir zəhmət çəkmədən səthi bir araşdırmayla təsdiqləmək doğru olmazdı. Onu olduqca uzun müddət axtarmalıyıq və o, bir çox hallarda, ümumiyyətlə, gizli qalır. Bunun səbəbi yaddaşın yuxugörmədə aşkar etdiyi və hər zaman qeydə alınsa da, qaneedici izahatı olmayan bir çox xüsusiyyətlərlə bağlıdır. Ona görə də, sözsüz ki, bunların üzərində ətraflı dayanmağa ehtiyac var.

Hər şeydən öncə gözə sataşan odur ki, insan yuxudan ayıldıqdan sonra yuxugörmənin məzmununda olan materialın öz bilik dairəsinə və təəssüratlarına məxsus olduğunu inkar edir.

O, gördüyü yuxunu xatırlasa da, bunları həyatda nə vaxtsa yaşadığını xatırlamır. O, gördüyü yuxunun hansı mənbədən qaynaqlandığını müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir; onu yuxugörmənin müstəqil yaradıcı qabiliyyətinə inam yoldan çıxarır; ancaq gözlənilmədən, aradan xeyli keçdikdən sonra yeni bir təəssürat xəyalən itirilmiş xatirəni daha əvvəl baş verən təəssürata keçirir və yuxugörmənin mənbəyi tapılır. Bu halda etiraf etməli oluruq ki, insan yuxuda ayıq vəziyyətdə xatırlamadığı hadisəni xatırlayıb (Vaşid iddia edir ki, insanın yuxuda xarici dili ayıq vaxtda olduğundan daha sərbəst və səlis danışması dəfələrlə qeydə alınmış faktdır).

Delbef öz şəxsi təcrübəsindən xüsusilə xarakterik olan bu tipli bir nümunə gətirir. O, yuxuda evinin qarla örtülmüş həyətini görüb; qarın altından iki yarıdonmuş kərtənkələ tapıb.

Heyvanları sevdiyi üçün onları götürərək isidib və divarın dibindəki yuvaya aparıb. Yuvaya eyni zamanda bir neçə ayıdöşəyi yarpağı da qoyub, bildiyinə görə kərtənkələlər onları çox sevirmiş.

Yuxuda o, bitkinin adını da bilib: Asplenium ruta muralis. Yuxunun davamında ayıdöşəyi yarpaqları üzərində daha iki sürünən görən Delbef təəccüblənib. O, başını qaldıraraq yola baxıb və beşinci, altıncı kərtənkələləri görüb. Tezliklə bütün yol kərtənkələlərlə dolub və hamısı da divarın dibindəki yuvaya gedirmiş.

Həqiqətdə Delbef çox az latınca botanika termini bilirmiş: aspleniumdan qətiyyən xəbəri yoxmuş. Ancaq nə qədər təəccüblü olsa da, belə bir ayıdöşəyi bitkisinin həqiqətən mövcudluğuna əmin olur. Bitkinin əsl adı: Asplenium ruta murariadır, yuxuda bir qədər təhrif olunub. Təsadüfi uyğunluq barədə düşünmək çətin idi, odur ki, bu terminin yuxusuna haradan girməsi Delbef üçün müəmma olaraq qalır.

O bu yuxunu 1862-ci ildə görüb; aradan on altı il keçdikdən sonra filosof bir dostunun evində qonaq olarkən orada qurudulmuş bitkilərin yer aldığı bir albom görür, bu cür albomları İsveçrədə turistlərə satırlar. Qəflətən yaddaşı oyanan filosof albomu açıb, aspleniumu tapır və bitkinin altında öz xəttini görür. Dərhal hər şey aydın olur. 1860-cı ildə – kərtənkələlərlə bağlı yuxunu gördükdən iki il əvvəl dostunun bacısı toy səyahəti zamanı Delbefə də baş çəkmişdi.

Onda qardaşı üçün aldığı herbari varmış və Delbef nəzakət əlaməti olaraq botanika mütəxəssisinin diktəsi ilə hər bir bitkinin altına onun latınca adını yazıb.

Delbefin yuxusunun sirrini açan təsadüf ona həmin yuxunun başqa bir hissəsinin izahını tapmaq imkanı da verir. Bir dəfə 1877-ci ildə onun əlinə şəkilli köhnə bir jurnal düşübmüş, jurnalda onun 1862-ci ildə yuxusuna girən altı kərtənkələnin yürüşü təsvir olunubmuş. Jurnal 1861-ci ildə çıxmışdı və Delbef xatırlayır ki, o zaman bu jurnalın abunəçisi olub.

Yuxugörmənin sərəncamında ayıqlığa çıxışı olmayan xatirələrin mövcudluğu öz-özlüyündə o qədər gözəl və nəzəri baxımdan o qədər mühüm faktdır ki, mən onu digər «hipermnestik» yuxugörmələrin müjdəçisi kimi də qeyd etmək istərdim. Mori xəbər verir ki, bir müddət onun dilindən Mussidan sözü düşməyib. O bu sözün fransız şəhərinin adı olduğunu bilirdi, ancaq şəhər haqqında ətraflı məlumatı yox idi. Bir dəfə yuxuda Mussidandan olduğunu söyləyən bir adamla söhbət etdiyini görür. Şəhərin harada yerləşdiyi barədə verdiyi suala adam cavab verir: «Mussidan Dorodon departamentində ətraf şəhərlərdəndir». Yuxudan oyanan Mori yuxuda aldığı informasiyaya heç bir məna vermir. Coğrafiya dərsliyindən bunun tamamilə doğru olduğunu öyrənir. Bu hadisə yuxuda verilən biliklərin üstünlüyünü sübut etsə də, onların unudulmuş mənbələrini açıqlamır.

İssen (s. 55) daha əvvəlki dövrə aid analoji yuxugörmələr haqqında məlumat verir: «Bura, yeri gəlmişkən, Veronadakı məşhur ərlər haqqında oda yazmış böyük Skaligerin (Heninninqs, s.

300) yuxuları da aiddir. Onun yuxusuna gələn və özünü Bruniolus adlandıran adam unudulduğundan şikayətlənir. Skaliger onu nə vaxtsa tanıdığını xatırlamasa da, odasına daxil edir və yalnız sonradan onun oğlu Veronada öyrənir ki, haçansa burada Bruniolus adlı məşhur tənqidçi olub».

Markiz d’Grvey de Denis (Vaşidə görə, s. 232) xəbər verir ki, hipermnestik yuxugörmə özünəməxsusluğu ilə seçilir, bu isə o deməkdir ki, onun ardınca gələn yuxugörmə əvvəllər qeydə alınmayan xatirələrin identifikasiyasını həyata keçirir: «Mən bir dəfə yuxuda bacımla laqqırtı vuran və ona eyni zamanda öz tikməsini göstərən qızılı saçlı bir qadın gördüm. Yuxuda o mənə çox tanış gəldi, hətta mənə elə gəldi ki, onu dəfələrlə görmüşəm. Oyandıqdan sonra onun üzünü daha da aydın gördüm, ancaq qətiyyən tanıya bilmədim. Sonra yenə yuxuya getdim; yuxugörmə təkrar olundu. Yeni yuxumda həmin sarışın qadınla söhbət edərək, haradasa onu görmək şərəfinə nail olub-olmadığımı soruşdum. Əlbəttə, qadın cavab verdi, Parnikdə dənizdə çimməyimizi xatırlayır. Mən dərhal yenə oyandım və o gözəl çöhrəylə bağlı gördüyüm yuxunu artıq bütün təfərrüatı ilə xatırladım».

Yenə həmin müəllif (Vaşiddə, s. 233) xəbər verir:

“Tanış bir musiqiçi bir dəfə yuxuda ona tamamilə yeni gələn bir melodiya görür. Aradan yalnız uzun illər keçdikdən sonra həmin melodiyanı köhnə musiqi pyeslərindən ibarət bir topluda tapır, ancaq həmin pyes toplusunu nə vaxtsa əlində tutduğunu hələ də xatırlaya bilmir”.

Mier, təəssüf ki, mənimçün əlçatmaz olan əsərində (Proceedings of the Society for psychical research) bu cür hipermnestik yuxugörmələrin böyük bir kolleksiyasını təqdim edir.

Zənnimcə, yuxugörmələrlə maraqlanan hər kəs yuxugörmələrin subyektin ayıq vaxtlarında qadir olmadığı məlumat və xatirələri isbat etməsinin ən adi hadisə olduğunu etiraf etməli olacaq.

Aşağıda haqqında xəbər verəcəyim nevroz xəstələrilə aparılan psixoanalitik işlərdə mən, demək olar ki, hər gün pasiyentlərə onların gördüyü yuxular əsasında izahatlar verməli oluram ki, onlar müxtəlif növ sitatları, ədəbsiz ifadələri və s. şeyləri çox gözəl bildiklərindən yuxuda onlardan istifadə edirlər, ancaq ayıq olanda yadlarından çıxır. Burada yuxugörmədəki hipermenziya ilə bağlı daha bir məsum hadisə göstərəcəyəm, çünki yuxugörmə zamanı ortaya çıxan məlumatların qaynaqlandığı mənbələri çox asanlıqla tapa bildim.

Pasiyent yuxuda görür ki, qəhvəxanada olarkən özüyçün «kontujuvka» tələb edir. Bu haqda mənə danışarkən dedi ki, bu sözün nə demək olduğunu anlamır. Cavab verdim ki, kontujuvka Polşa arağıdır: o bu adı yuxuda özündən uydurmayıb, bu marka plakat və elanlar vasitəsilə çoxdan məlumdur. Əvvəlcə pasiyent mənə inanmadı. Ancaq yuxunu gördüyündən bir neçə gün sonra həmin adı artıq neçə aydır ki, gündə ən azı iki dəfə keçdiyi küçədəki plakatlarda görmüşdü.

Yuxugörmədəki ayrı-ayrı elementlərin mənşəyinin tədqiqinin hər cür təsadüflərdən nə qədər asılı olduğuna öz yuxularım vasitəsilə əmin oldum. Beləcə, bu kitabın nəşrindən əvvəlki bir neçə il ərzində məni ən adi zəng qülləsinin təsviri təqib edib, ancaq mənə elə gəlirdi ki, həqiqətdə heç vaxt onu görməmişəm. Bir dəfə dəmir yolu ilə gedərkən, Zalsburqla Reyhenqallem arasındakı stansiyalardan birində bir kənd zəng qülləsini gördüm və dərhal tanıdım. Bu 90-cı illərin ikinci yarasında olub, oradan birinci dəfə isə 1886-cı ildə keçmişdim.

Sonrakı illərdə yuxugörmələri öyrənməklə məşğul olanda kifayət qədər qəribə bir mənzərə mənə rahatlıq vermirdi. Mən daim yuxuda özümdən sol tərəfdə içərisində bir neçə əcaib daş fiqur olan qaranlıq bir otaq görürdüm. Yaddaşımın işığı mənə bunun çaxır zirzəmisi olduğunu desə də, tam əmin deyildim. Lakin bu yuxunun nə demək olduğunu, haradan qaynaqlandığını aydınlaşdıra bilmədim. 1907-ci ildə təsadüfən Paduyaya gəldim, 1895-ci ildən bəri təəssüf ki, orada olmamışdım. Gözəl universitet şəhərciyinə ilk ziyarətim uğursuz oldu: mən Madonna del Arenada Cittonun freskalarını görə bilmədim; ora gedərkən yolda öyrəndim ki, bu gün kilsə bağlıdır, ona görə də geri qayıtdım. İkinci dəfə on iki ildən sonra Padyaya yenidən gedəndə itirdiyimi fürsətə görə özümü mükafatlandırmağa qərar verib, ilk olaraq kilsəyə yollandım. Ora aparan küçənin sol tərəfində, çox güman ki, 1895-ci ildə geri döndüyüm yerdə yuxuda gördüyüm həmin daş fiqurları olan otağı gördüm. Bu doğrudan da kiçik bir restoranın girişi idi.

Yuxugörmənin reproduksiya üçün materialı götürdüyü, ayıq halda qismən xatırlamadığı və istifadə etmədiyi mənbələrdən biri uşaqlıq illəridir. Bunu qeyd və təsdiq edən müəlliflərdən yalnız bir neçəsindən örnək göstərəcəyəm:

Gilderbrandt (s. 23) «Yuxugörmənin bəzən fövqəladə reproduksiya gücüylə keçmişin ayrı-ayrı və hətta unudulmuş faktlarını qarşımızda yenidən canlandırması şübhəsizdir».

Ştryumpel (s. 40): «Yuxugörmənin ayrı-ayrı şəxsləri, əşyaları və yerləri zamanın erkən gənclik dövründəki dərin qatlardan təzə-tər, tamamilə toxunulmamış halda götürdüyünü müşahidə etmək daha maraqlıdır. Bu yalnız yaranarkən canlı şüurun əmələ gətirdiyi və ya yüksək psixi dəyərlərlə bağlı və nəticə etibarilə xatirə şəklində yuxuya qayıdaraq ayıq şüuru sevindirən təəssüratlarla məhdudlaşmır. Yuxugörmə zamanı yaddaşın dərinliyi həm də ilkin dövrə aid o şeyləri, obrazları, sifətləri, yerləri və təəssüratları əhatə edir ki, onlar ya şüurda əhəmiyyətli yer tutmur, ya heç bir psixi dəyərə malik deyil, ya da həm bunu, həm də onu itirib. Ona görə də, yuxugörmədə olduğu kimi, ayıq vaxtda da onlar ilkin mənşələri açılmayanadək tamamilə yeni və yaddır».

Folkelt (s. 119): “Yuxuda uşaqlığın və gəncliyin tez-tez yenidən canlanması xüsusilə diqqətəlayiq faktdır – o şeylər ki, artıq haqqında düşünmürük, bizim üçün bütün dəyərlərini itiriblər, yuxugörmə bütün bunları hökmən bizə xatırladır».

Yuxugörmənin uşaqlıq materialları üzərində hökmranlığı maraqlı hipermnestik yuxuların yaranmasına səbəb olur; onlarla bağlı yenə bir neçə misal göstərəcəyəm.

Mori danışır ki (s. 92), uşaqkən tez-tez doğma Mo şəhərindən atasının körpü tikintisilə məşğul olduğu qonşu Trilpor şəhərinə gedərmiş. Bir dəfə gecə yuxuda yenə Trilpora gedir və şəhərin küçələrində oynayır. Ona forma geymiş bir adam yaxınlaşır. Mori onun adını soruşur; o, adını söyləyir: onun adı S-dir, körpünün gözətçisidir. Yuxudan oyanan Mori yuxusunun həqiqiliyindən şübhələnərək, uşaqlıqdan bəri evlərində yaşayan qulluqçudan bu adda bir adamı tanıyıb-tanımadığını soruşur. Əlbəttə, qulluqçu cavab verir, bu adam onun atasının inşa etdiyi körpünün gözətçisidir.

Uşaqlıq xatirlərinin yuxuda yenidən canlanmasına dair eyni misalı Mori uşaqlığını Monbrizonda keçirmiş F. adlı birinin dilindən danışır. Bu adam oradan ayrıldıqdan iyirmi beş il sonra yenidən vətənini və ailəsinin o vaxtdan bəri görmədiyi köhnə dostlarını ziyarət etməyə qərar verir. Yola düşməzdən əvvəlki gecə yuxuda görür ki, səfəri baş tutub və Monbrizon yaxınlığında görünüşcə ona tanış olmayan bir adama rast gəlib, adam ona atasının dostu, adının isə T. olduğunu deyir. Yatan adam həqiqətən uşaqkən bu soyadda adamı tanıdığını, ancaq zahiri görünüşünü xatırlamadığını bilir. Bir neçə gündən sonra Monbrizona gəldikdə yuxuda gördüyü yeri həqiqətən tapır və T. soyadlı adamı görüb tanıyır. Amma adam F.-nin onu yuxuda gördüyündən yaşlı görünürmüş.

Mən burada şəxsən gördüyüm bir yuxunu da misal göstərə bilərəm, həmin yuxuda yaddaşımdakı ortaya çıxan təəssürat müəyyən münasibətlə qarışmışdı. Mən yuxuda gördüyüm sifəti elə yuxudaca tanıdım, o mənim ata yurdumda həkim idi. Mən ona yaxşı-yaxşı baxa bilmədim, ancaq o hazırda hərdən rastlaşdığım gimnaziya müəllimlərimdən biriylə bağlı təsəvvürümlə qarışırdı. Bu şəxsləri hansı münasibətin bağladığını oyandıqdan sonra da aydınlaşdıra bilmirdim. Ancaq anamdan uşaqlıq illərimin ilk həkimi haqqında soruşanda öyrəndim ki, onun bir gözü kor imiş, bu arada qeyd edim ki, şəxsiyyəti həkimlə qarışan gimnaziya müəllimim də eyni şəkildə kor idi. Həmin həkimi otuz səkkiz il idi ki, görmürdüm və xatırladığım qədərilə heç vaxt haqqında düşünmürdüm də, ancaq boynumdakı çapıq vaxtilə onun mənə göstərdiyi tibbi yardımı xatırlada bilərdi.

Sanki bir çox müəlliflər uşaqlıq xatirələrinin yuxugörmələrdə fövqəladə rolunun əksinə yuxuların əksəriyyətində yaxın dövrün elementlərini tapmağın mümkünlüyünü iddia edirlər.

Robert (s. 46) hətta deyir ki: «Normal yuxugörmə, ümumiyyətlə, yalnız son günlərin təəssüratlarını əhatə edir». Lakin biz görürük ki, Robertin irəli sürdüyü yuxu•görmə nəzəriyyəsi sonrakı təəssüratları geri, əvvəlki təəssüratları isə irəli çəkməyi israrla tələb edir. Robertin təsdiq etdiyi fakt isə ədalətlidir, bunu şəxsi müşahidələrimə əsasən deyirəm. Amerikalı Nelson hesab edir ki, yuxugörmələrdə tez-tez iki-üç gün öncənin hadisələrindən istifadə olunur, elə bil sonuncu günün təəssüratları hələ kifayət qədər əxz olunmayıb.

Yuxugörmələrin məzmununun ayıq həyatla sıx əlaqəsinə şübhə etməyən bəzi müəlliflər diqqət ediblər ki, ayıq təfəkkürü intensiv şəkildə idarə edən təəssüratlar günün düşüncəsi müəyyən dərəcədə arxa plana keçəndə yuxuda təkrar olunur. Məsələn, vəfat edən yaxın adam ilk vaxtlar, onunla bağlı qüssə sağ qalanın varlığına hakim kəsildiyi günlər yuxuya girir (Delaj).

Bununla belə, son müşahidəçilərdən olan miss Qallam əks xüsusiyyətlərə malik misallar toplayıb və bu mənada psixoloji individuallıq mövqeyindən çıxış edir.

Üçüncü və yuxugörmədəki yaddaşın daha anlaşılmaz xüsusiyyəti yenidən canlanan materialın seçimidir: yuxu ayıq vaxtlardan fərqli olaraq ən əhəmiyyətli deyil, əksinə, ən mənasız və miskin halları seçir. Mən bu məsələylə bağlı öz heyrətlərini daha sərt şəkildə ifadə edən müəlliflərdən sitat gətirirəm.

Gilderbrandt (s. II): «Ən maraqlısı odur ki, yuxu adətən öz elementlərini iri və əhəmiyyətli faktorlardan, ötən günün ən mühüm və təhrikedici maraqlarından deyil, ikinci dərəcəli hadisələrdən, necə deyərlər, yaxında, ya da əksinə, çoxdan yaşananların miskin qırıntılarından götürür. Ailəmizdə baş verən sarsıdıcı ölüm hadisəsinin təəssüratı altında yuxuya getdiyimiz zaman bu dəhşətli fakt yuxudan ayılanda ikiqat güclə şüurumuza qayıdanadək sanki yaddaşımızdı sönür. Əksinə, qarşımıza çıxan yad adamın alnında gördüyümüz və yanından keçən kimi dərhal unutduğumuz ziyil gördüyümüz yuxuda daha çox rol oynayır…»

Ştryumpel (s. 39): «…yuxugörmə tərkib hissələrinə ayrıldıqda belə hallar son və ya ondan əvvəlki günün təəssüratlarından qaynaqlanmasa da, ayıq şüur üçün o dərəcədə əhəmiyyətsiz və dəyərsiz olur ki, qavranan kimi də unudulur. Təsadüfən eşidilən cümlələr, qaçaraq görülən hərəkətlər, şeylərin və sifətlərin ötəri qavranması, oxuduğunuz mətnlərdən kiçik epizodlar və s.

bu təəssüratlara aiddir».

Qavelok Ellis (1899, s. 727): «Oyaq həyatımızın dərin emosiyaları, məsələləri və problemlərin həlli zamanı sərf etdiyimiz iradə və psixi enerjimiz yuxuda olarkən adətən şüurumuzu dolduran şeylərin eynisi deyil. O ki qaldı bilavasitə nədənsə əvvəl baş verən hadisələrə, yuxuda yalnız gündəlik həyatın xırda, təsadüfi və unudulmuş təəssüratları meydana çıxır. Oyaq vaxtı intensiv yaşadığımız şeylər, yuxuda daha dərində gizlənir».

Bins (s. 45) yuxugörmə zamanı yaddaşın bu xüsusiyyətlərindən öz yozduğu yuxu ilə bağlı narazılığını dilə gətirə bilmək üçün istifadə edir: «Təbii yuxugörmə bizə analoji suallar verir. Niyə yuxu həmişə son günün təəssüratlarını canlandırmır, niyə biz heç bir aşkar səbəb olmadan uzaq, demək olar ki, unudulmuş keçmişə dalırıq? Niyə yuxugörmə zamanı şüur bu qədər tez-tez əhəmiyyətsiz xatirələri qəbul edir və bu zaman yaşananların daha qıcıqlandırıcı olan izlərini daşıyan beyin hüceyrələri, əsasən lal olurlar?» Yuxugörmə zamanı yaddaşın niyə mənasıza və buna görə də əhəmiyyətsizə meyillənməsini, yuxugörmənin, ümumiyyətlə, ayıq həyatı təhrif etməsi baxımından anlamaq asandır və hər halda, hər bir ayrıca hadisədə bu bağlılığın izləri var.

Bunun sayəsində miss Uayton Kalkins öz (və köməkçisinin) yuxularının statistik araşdırması zamanı onların yalnız 11%-nin oyaq həyata aidiyyətini izləməyin mümkün olmadığını aşkar etmişdir. Gilderbrandt əgər biz yuxugörmələrin mənşəyinin araşdırılmasına hər dəfə yetərincə vaxt ayırsaq bütün yuxuların öz genetik bağları olduğunu görərik deməkdə sözsüz haqlıdır. O bunu, əlbəttə, «olduqca çətin və xoş olmayan bir iş adlandırır. Axı əksər hallarda yaddaşın ən dərin künclərində psixi anlamda tamamilə əhəmiyyətsiz olan hər cür şeyi tapmaq, eyni zamanda həyatın çoxdan keçmişdə qalmış və çox güman ki, elə həmin andaca unudulmuş hər cür önəmsiz anlarını çıxarmaq mümkündür». Lakin təəssüflə qeyd etməliyəm ki, müdrik müəllif düzgün seçilmiş yoldan sapmışdır, çünki bu yol onu şübhəsiz yuxularının yozumunun düz mərkəzinə aparardı.

Yuxugörmə zamanı yaddaşın işi, ümumiyyətlə, hər cür yaddaş nəzəriyyəsi üçün, şübhəsiz ki, fövqəladə dərəcədə vacibdir. O göstərir ki, «ruhi halımızla bir dəfə bağlı olan heç nə tamamilə ölə bilməz» (Şoltst, s. 84). Ya da Delbefin dediyi kimi, «Hər cür, hətta əhəmiyyətsiz təəssürat belə, sonradan dəfələrlə özünü göstərən dəyişməz iz buraxır», buna misal olaraq ruhi həyatın digər bir çox patoloji hadisələrini də göstərmək mümkündür. Digər yuxugörmə nəzəriyyələrinin (əgər onlar yuxugörmənin gündüz qavramalarını və təəssüratlarını qismən unutmasını absurd olaraq qiymətləndirməyə cəhd edirlərsə) labüddən ortaya çıxarmalı olduqları ziddiyyəti anlamaq üçün yuxugörmə yaddaşının bu fövqəladə iş qabiliyyətini nəzərdən qaçırmaq olmaz.

Yuxugörmələrin, ümumiyyətlə, sadəcə, yaddaşa keçməsi fikrini də söyləmək və gecələr yuxuda reproduksiya olunaraq rahatlıq verməyən və öz məqsədi olan təzahürləri də görmək olar. Bura Pilsin fikirlərini də aid etmək olar, onun qənaətinə görə, yuxunun vaxtıyla yuxugörmənin məzmunu arasında müəyyən qarşılıqlı əlaqə müşahidə olunur: gecə vaxtı dərin yuxuda son vaxtların, səhərə yaxın isə daha əvvəlki dövrlərin təəssüratları reproduksiya olunur.

Lakin bu yanaşma artıq yuxugörmənin yaddaş materialına münasibətilə təkzib olunur. Ştryumpel tamamilə haqlı olaraq təəssüratların təkrarının yuxuda meydana çıxmamasına diqqət edir.

Doğrudur, yuxu buna cəhd göstərir, ancaq davam etdirə bilmir: o, dəyişik şəkildə təzahür edir, ya da biz onun yerində tamamilə yeni bir şey müşahidə edirik. Yuxugörmə yalnız reproduksiyadan parçalar verir. Bu, sözsüz doğrudur, çünki nəzəri nəticə çıxarmağa imkan verir. Doğrudur, bəzən yuxugörmə təəssüratları ayıq yaddaşın qadir olduğu dərəcədə dolğun təkrar edəndə istisnalar da olur. (Sonrakı müşahidələr əsasında onu da əlavə etmək olar ki, tez-tez yuxuda, misalçün, sandığın səliqəyə salınması, mətbəxdə yemək bişirilməsi və s. kimi xırda və əhəmiyyətsiz məşğuliyyətlər də təkrarlanır. Bu yuxular zamanı yatan xatirələrin xarakterini deyil, gerçəkliyi görür: «bütün bunları gündüz etmişəm»). Delbef universitetdəki həmkarlarından birinə danışır ki, yuxuda o, təhlükəli bir səyahəti bütün detallarıyla yaşayıb və bu zaman həlak olmaqdan güclə qurtulub. Miss Kalkins isə gündüz təəssüratlarının dəqiq reproduksiyasını verən iki yuxugörmə haqqında məlumat verir. Mən özüm də axırda uşaqlıq təəssüratlarımın yuxuda dəyişməz reproduksiyası barədə misal göstərməli olacağam.

c) Yuxugörmələrin qıcıqlanması və mənşəyi. Yuxugörmələrin mənşəyinin haradan qaynaqlandığı bir atalar sözünə istinadən izah etmək olar: yuxu mədədən gəlir. Bu xalq müdrikliyinin arxasında yuxugörmənin izini narahat yuxuda görən nəzəriyyə gizlənir. İnsanın heç bir qayğısı olmasa, yuxusuna da heç nə girməz və yuxugörmə bu cür kənar müdaxiləyə olan reaksiyadır.

Yuxugörmələri doğuran səbəblərin araşdırılması elmi tədqiqatlarda daha mühüm yer tutur. Təbii ki, problemin həlli yuxugörmələr bioloji araşdırmaların obyekti olduqdan sonra mümkün olmuşdur. Yuxugörməni ilahi mənşəli sayan qədim insanlar onu doğuran səbəbləri tapmağa cəhd etməmişlər: yuxular guya ilahi və ya şeytani iradədən doğur, onların məzmunu da həmin qüvvələrin bilik və məramlarından qaynaqlanır. Elmdə isə ilk addımlardan başlayaraq yuxugörmələri doğuran səbəblərin eyni və ya müxtəlif olub-olmaması sualı qalxdı, bununla yanaşı yuxuların səbəbinin izahının psixologiyaya, ya da əksinə, fiziologiyaya aid olması məsələsi ortaya çıxdı. Müəlliflərin əksəriyyətinin fikrincə, yuxunun pozulması, başqa sözlə yuxugörmənin mənbəyi son dərəcə müxtəlif ola və onu doğuran səbəblər arasında ruhi həyəcanlarla yanaşı, fizioloji qıcıqlanmalar da rol oynaya bilər. Yuxugörmənin bu və ya digər mənşəyinə üstünlük verilməsində, onların əmələgəlmə mənasından asılı olaraq iyerarxiyanın qurulmasında baxışlar son dərəcə ayrılır.

Yuxugörmənin mənşəyini ümumi olaraq dörd qrupa ayırmaq mümkündür, bundan yuxugörmənin özünün təsnifatında da istifadə olunur.

• Xarici (obyektiv) hissi qıcıqlanma.

• Daxili (subyektiv) hissi qıcıqlanma.

• Daxili (üzvi) (orqanik) fiziki qıcıqlanma9.

• Qıcıqlanmanın sırf psixi qaynaqları.

1. Xarici (obyektiv) hissi qıcıqlanma.

Yuxugörmə haqqında tədqiqatları artıq bizimçün dəfələrlə rəhbər rolu oynayan Filisofun oğlu kiçik Ştryumpel məlum olduğu üzrə bədən örtüyünün ümumi keyləşməsi və bəzi ali duyğu orqanlarının iflicindən əziyyət çəkən bir pasiyent üzərində apardığı müşahidə barədə məlumat verib. Həmin subyektin yerdə qalan azsaylı duyğu orqanlarını bağladıqda o, yuxuya gedib10. Biz yuxuya gedəndə daim Ştryumpelin eksperimentinə analoji olan vəziyyətə düşmək istəyirik.

Mühüm duyğu orqanlarımızı, gözlərimizi bağlayır və digər hər cür qıcıqlandırıcı şeyləri, ya da onları qıcıqlandıran hər cür dəyişikliyi aradan qaldırmağa cəhd edirik. Biz yuxuya gedirik, ancaq öz məramımızı heç vaxt tam olaraq gerçəkləşdirə bilmirik. Biz nə duyğu orqanlarımızın qıcıqlanmasını tam dayandıra, nə də bu orqanların həyəcanlanma qabiliyyətini tam söndürə bilirik. Bizi hər zaman oyatmağa qadir az və ya çox dərəcədə qıcıqlandırıcı siqnal sübut edir ki, «ruhumuz yuxuda da daim ətraf dünyayla fasiləsiz əlaqədədir». Yuxuda olduğumuz zaman bizə təsir edən hissi qıcıqlanmalar son dərəcə asanlıqla yuxugörmənin mənşəyi ola bilir.

Onların arasında bir sıra tamamilə qaçılmaz, özüylə yuxu gətirən, yaxud buna məcbur olan, hətta yuxuya son verən təsadüfi qıcıqlanmalara rast gəlinir. Bizim gözümüzə daha güclü işıq düşə, qulaqlarımız səs eşidə, burnumuzun selikli qişasını hansısa qoxu qıcıqlandıra bilər. Biz yuxuda qeyri-ixtiyari hərəkətlə bədənimizin bir hissəsini aça və bununla soyuq, ya da hansısa yad predmetin təmasını hiss edə bilərik. Bizi milçək dişləyə, ya da nəsə bir neçə duyğu orqanımızı eyni anda qıcıqlandıra bilər. Biz bir çox yuxular görürük ki, onlarda oyanmanın təsbit etdiyi qıcıqlanma və yuxugörmənin qırıntıları bir-biriylə üst-üstə düşür, halbuki qıcıqlanma əslində yuxugörmənin mənşəyi sayıla bilməz.

Az və ya çox dərəcədə təsadüfi olan obyektiv hissi qıcıqlanmaların səbəb olduğu bu cür yuxugörmə toplusunu İessendən (s. 527) götürmüşəm: Dumanlı şəkildə qavranan hər bir səs-küy müvafiq yuxugörməyə səbəb olur, göy gurultusu bizi döyüş meydanına aparır, xoruz banlaması həyəcanlı insan fəryadına çevrilir, qapı cırıltısı quldur hücumu haqda yuxugörməyə səbəb olur.

Gecə yorğan üstümüzdən düşəndə yuxuda lüt gəzdiyimizi, ya da suya düşdüyümüzü görürük.

Yataqda naqolay vəziyyətdə uzananda, ya da ayaqlarımız çarpayıdan sallananda yuxuda qorxunc uçurum kənarında dayandığımızı, ya da böyük yüksəklikdən yıxıldığımızı görürük. Başımız yastığın altına düşəndə üzərimizdən nəhəng qaya asıldığını və bizi öz ağırlığı altda basdırmağa hazırlaşdığını görürük. Toxumların bədəndə toplanması şirin yuxular, lokal ağrılar, dözülən ağrılar, düşmən hücumları, ağır yaralanmalar və şikəstlik haqqında təsəvvürlər doğurur…

«Meyer (Lunatizmin təcrübi izahı. Qalle, 1758, s. 33) bir dəfə yuxuda görür ki, üstünə bir neçə nəfər hücum çəkib: onlar onu yerə uzadıb, ayağının baş barmağı ilə ikinci barmağı arasında yerə mıx vurublar. Yuxudan ayılanda görüb ki, ayaq barmaqları arasında saman çöpü var.

Genniqs (Yuxugörmələr və lunatiklər haqqında. Veymar, 1784, s. 258) isə bir dəfə yuxuda görüb ki, onu asırlar, oyandıqda köynəyinin yaxalığının boynunu sıxdığını görüb. Hoffbauer gənc ikən yuxuda görüb ki, hündür divarın üzərindən yıxılır: ayılanda görür ki, çarpayısı qırılıb və o həqiqətən döşəməyə yıxılıb… Qreqori deyir ki, bir dəfə o, uzanıb yatarkən ayaqlarının altına qaynar su ilə doldurulmuş butulka qoyur və yuxuda görür ki, Etnanın zirvəsində gəzir, qızmar torpaq isə onun ayaqlarını yandırır. Başına qabarböcəyi qoyulmuş pasiyent yuxuda görüb ki, hindlilər onun başının dərisini soyurlar; yaş köynəkdə yatmış biri isə çayda boğulduğunu görüb.

Yuxuda baş verən podaqra tutması pasiyentdə inkvizisiyanın əlinə düşdüyü və dəhşətli işgəncələrə məruz qaldığı təsəvvürü yaradıb (Makniş)».

Əgər sistematik hissi qıcıqlanma yolu ilə yatanda yuxugörmə yaratmaq mümkün olsa, yuxugörmənin qıcıqlanma ilə məzmununun uyğunluğuna əsaslanan arqumenti möhkəmləndirmək olar. Maknişin sözlərinə görə, belə təcrübələri artıq Jirod de Buzarenq aparmışdır. «O yatmazdan qabaq baldırlarını açıb və yuxuda görüb ki, gecə vaxtı dilicanda (keçmişdə dördtəkərli minik arabası – tərc.) gedir. Bu zaman görür ki, səyyahlar yəqin ki, gecə vaxtı dilicanda gedərkən adətən adamın baldırlarının donduğunu bilirlər. Başqa bir vaxt o, başını örtür və yuxuda dini mərasimdə iştirak etdiyini görür. Məsələ burasındadır ki, yuxarıda göstərilən hadisə istisna olmaqla, onun yaşadığı yerdə daim başıörtülü gəzmək adət imiş».

Mori özünün səbəb olduğu yuxugörmələrin müşahidəsi barədə xəbər verir. (Bir çox digər təcrübələri uğur qazanmayıb).

• Onun dodaqlarını və burnunu buğla qıdıqlayırlar. Yuxuda dəhşətli işgəncəyə məruz qaldığını görür, onun sifətinə qatranlı maska geyindirir, sonra isə dərisilə birgə qoparırlar.

• Bıçağı bir-birinə sürtürlər. O, əvvəlcə zəng səsləri, sonra isə həyəcan siqnalı eşidir; o, 1848-ci ilin iyun hadisələrində iştirak edir.

• Ona qoxulamaq üçün odekolon verirlər. O, Qahirədə, İohanna Mariya Farinanın dükanındadır. Onun başına çoxlu macəra gəlir, ancaq yuxudan ayıldıqdan sonra heç nə xatırlamır.

• Onun boynunu yüngülvarı çimdikləyirlər. Yuxuda görür ki, ona xal qoyurlar, uşaqlıqda onu müalicə edən həkimi görür.

• Onun sifətinə qızarmış dəmir yaxınlaşdırırlar. Yuxusuna «şofferlər» girir («Şofferlər»

Vandeydəki quldur dəstəsinin adıydı, onlar daim bu cür işgəncələrdən istifadə edirdilər), onlar evə soxulub, sakinləri qızarmış kömürün üzərinə çıxararaq onlardan pul tələb edirlər. Birdən hersoginya Abrantskaya peyda olur: o, hersoginyanın katibidir.

• Onun alnına su damcıladırlar. O İtaliyadadır, dəhşətli dərəcədə tərləyib, ağ orniet şərabı içir.

• Şam işığı qırmızı kağızdan keçərək onun üzərinə düşür. O, tufan və fırtına görür. O artıq bir dəfə La-Manşda fırtınaya düşdüyü gəmidədir.

Yuxugörmələrlə bağlı digər eksperimentləri d’Grvey, Veyqandt və başqaları da aparmışlar.

Bir çoxları «yuxugörmənin duyğu orqanlarının gözlənilməz qavrayışlarından onları tədricən hazırlanan qəzaya çevirəcək dərəcədə istifadə etmək kimi fövqəladə qabiliyyətə malik olduğunu» (Gilderbrandt) görüblər. Bu müəllif xəbər verir ki, «gənclik illərimdə erkən oyanmaq üçün daim zəngli saatdan istifadə edirdim. Zəngli saat son dərəcə tez-tez uzun müddət davam edən yuxugörməyə elə qarışırdı, sanki məhz ona hesablanmışdı və öz məntiqi labüd yekununu – öz təbii sonunu onda tapırdı».

Başqa bir məqsədlə daha üç analoji misal göstərəcəyəm.

Folkelt (s. 68) deyir: «Bir dəfə bir bəstəkar yuxuda görür ki, məktəbdə dərs deyir və şagirdlərə nəsə izah edir. Danışıb qurtardıqdan sonra oğlanlardan birindən soruşur: «Sən məni başa düşdün?» Oğlan dəli kimi qışqırır: «O, ja!» O hirslənərək uşağa qışqırmağı qadağan edir.

Ancaq birdən bütün sinif qışqırır: «Orja!» Və nəhayət: «Feuerjo!» O, qışqırtıdan oyanır və görür ki, küçədə «Yanğın» («Feuer!») var”.

Qarnye (Traite des facultes de Fame, 1865) deyir ki, bir dəfə Napoleon cəhənnəm maşınının partlaması nəticəsində yuxudan oyanır: o, karetada yatıbmış və yuxuda görür ki, Taqliamentoda avstriyalıların güclü top atəşlərinin altından keçir. Onu «biz minalanmışıq»

bağırtıları yuxudan oyadır. Morinin (s. 161) gördüyü bir yuxu çox məşhur olmuşdur. Mori xəstə halda yatağında uzanıbmış; anası da yanında oturubmuş. Yuxuda inqilab dövründə terrorun tüğyan etdiyini görür; o, dəhşətli qətllərdə iştirak edir və nəhayət, özü də tribunal qarşısında dayanmalı olur. Orada Robespyeri, Maratı, Funkye-Tenvili və həmin dəhşətli dövrün digər bütün qəhrəmanlarını görür, onların suallarını cavablandırır, mühakimə olunur və böyük bir kütlənin müşayiəti ilə edam yerinə aparılır. O, eşafotun üzərinə çıxır və cəlladlar qollarını bağlayırlar; gilyotinin tiyəsi düşür, o, başının bədənindən ayrıldığını hiss edir, qorxunc dəhşət içində yuxudan ayılıb görür ki, üzərində yatdığı divanın mütəkkəsi başının altından sürüşdüyündən boynu divanın kənarına dirənib.

Le Lorrenin və Le Eggerin bu yuxugörmə ilə bağlı «Revue philosophique»də maraqlı diskussiyaları var; yatan adam bu dərəcədə zəngin materiala malik yuxunu bu qədər qısa bir vaxtda – qıcıqlanmanın qavranmasıyla oyanma arasında görə bilərmi, əgər görə bilərsə, bu necə olur?

Bu misallar yuxu zamanı baş verən obyektiv hissi qıcıqlanmaları daha dəqiq və sərt ifadə olunmuş yuxugörmə mənbələri saymağa imkan verir. Bundan əlavə, onlar naşı adamların təsəvvür və düşüncələrində mühüm rol oynayır. Əgər yuxugörmənin əmələ gəlməsi haqqında ədəbiyyatla, ümumiyyətlə, tanış olmayan ziyalı bir şəxsdən onun necə yarandığını soruşsaq, şübhəsiz, ona məlum olan hansısa yuxu əsasında cavab verəcək ki, yuxugörmə ayıq vaxtda yaşanan obyektiv hissi qıcıqlanma ilə izah olunmalıdır. Ancaq elmi araşdırmalar bununla kifayətlənə bilməz. Araşdırmanın davam etdirilməsinin səbəbi odur ki, yuxu zamanı duyğu orqanlarına təsir edən qıcıqlanma yuxugörmədə öz gerçək halında ortaya çıxmayaraq, onunla hansısa bağlılığı olan başqa təsəvvürlərlə əvəz olunur. Qıcıqlanmanı yuxunun sonuyla əlaqələndirən bu bağlılıq, İorinin sözlərinə görə, «nə yeganə, nə də istisna olan istənilən əlaqədir» (s.72). Götürək elə Gilderbrandtın11 üç yuxusunu. Burada belə bir sual ortaya çıxır: niyə eyni qıcıqlanma müxtəlif yuxugörmələrə səbəb olur və niyə başqalarına yox, məhz belələrinə (s. 37): «Erkən yaz səhərində yaşıl çəmənlikdə gəzə-gəzə qonşu kəndə gedirəm: oranın sakinlərinin bayramsayağı geyindiyini, əllərində dua kitabları kilsəyə doğru getdiklərini görürəm. Hə, elədir ki var. Bazar günüdür, tezliklə ibadət başlayacaq. Mən ibadətdə iştirak etməyə qərar verirəm, ancaq mənə çox isti olduğundan kilsənin yanındakı qəbiristanlıqda bir az sərinləmək istəyirəm. Baş daşlarındakı müxtəlif yazıları oxuyarkən zəngçalanın zəng qülləsinə çıxdığını eşidirəm, orada ibadətin başlamasını xəbər verəcək kiçik bir zəng görürəm. Bir neçə dəqiqə hərəkətsiz qalan zəng, sonra birdən cingildəməyə başlayır, elə bərkdən cingildəyir ki, məni oyadır. Əslində zəng çalan mənim saatım imiş».

“İkinci kombinasiya. Aydın qış günüdür, küçə qarla örtülüb. Xizək gəzintisində iştirak etməyə söz vermişəm, ancaq xizəkləri verməsi üçün dayəni xeyli gözləməli oluram. Nəhayət, kürkümü geyinib, kirşəyə otururam. Ancaq biz hələ getmirik. Axır ki, cilovları bərkidirlər və zınqırovlar tanış musiqini səsləndirməyə başlayır. Lakin o elə güclü səs çıxarır ki, yuxumu dərhal pozur. Əslində yenə də çalan zəngli saat imiş».

«Üçüncü misal! Mən aşpaz qadının bir qalaq qab-qacaq əlində dəhlizlə yemək otağına getdiyini görürəm. Onun əllərindəki farfor sütun məni qorxudur; elə bilirəm ki, indicə töküləcək.

«Ehtiyatlı olun!» – onu xəbərdar edirəm, «indi hamısını salacaqsan». O, əlbəttə, məni sakitləşdirir: o buna adət edib və sair. Ancaq mən narahat halda onu izləməyə davam edirəm. Və təbii olaraq, o qapının kandarında büdrəyir, qab-qacaq dəhşətli cingilti və gurultuyla çilik-çilik olur. Amma gurultu həddindən artıq uzun çəkərək, nədənsə davamlı cingiltiyə çevrilir; ayıldıqda bu cingiltinin də əvvəlki tək zəngli saatdan gəldiyini görürəm».

Yuxugörmə zamanı ruhun niyə obyektiv hissi qıcıqlanmanı təhrif etməsi məsələsini Ştryumpel, eyni zamanda Vundt (s. 120) araşdırmışlar. Onlar hesab edir ki, ruh belə qıcıqlanmalara qarşı illüziyaların yaranması şəraitində olur, hissi qıcıqlanma doğru dərk olunur, tərəfimizdən qavranılır, yəni xatirələr qrupuna daxil edilir, əgər təəssürat güclü, parlaq və yetərincə möhkəmdirsə və bununçün kifayət qədər vaxtımız varsa, ona bütün əvvəlki təəssüratlar kimi yanaşırıq. Əgər bu şərtlər yoxdursa, onda obyekti öz təsəvvürümüzdə təhrif edirik, bundan təəssürat yaranır və onun əsasında illüziyalar qururuq. «Kimsə geniş bir sahədə gəzəndə və uzaqda hansısa bir predmeti dumanlı şəkildə görəndə əvvəlcə onu at zənn edə bilər». Bir az yaxınlaşdıqda onun durmuş inək olduğunu düşünə bilər, daha yaxına gəldikdə isə görər ki, bu, sadəcə, bir qrup uzanmış insandır. Ruhumuzun yuxuda xarici qıcıqlanmalardan aldığı təəssüratlar da beləcə qeyri-müəyyəndir; ruh onların əsasında illüziyalar qurur, bu təəssürat sayəsində müəyyən xatirələr yaranır və bu xatirələrdən də təəssürat öz psixi dəyərini qazanır. Obrazların xatirələrin hansı sahəsindən gəlməsi və bu zaman hansı assosiasiyaların qüvvəyə minməsi, Ştryumpelin fikrincə, qeyri-müəyyəndir və bütövlükdə ruhi həyatın iradə azadlığından asılıdır.

Qarşımızda bir alternativ var: biz yuxugörmənin yaranmasında qanunauyğunluğun bundan sonra izlənməsinin həqiqətən mümkünsüz olduğu ilə razılaşa bilərik, bu halda biz hissi təəssüratların səbəb olduğu illüziyaların yozumunun başqa şərtlərdən asılılığı məsələsindən də imtina etməli olacağıq. Yaxud da biz fərz edə bilərik ki, yuxuda aldığımız obyektiv hissi qıcıqlanma yuxugörmənin mənbəyi kimi çox cüzi rola malikdir və digər məqamları cəlb olunan xatirələrin seçimi şərtləndirir. Doğrudan da, əgər Morinin eksperiment əsasında yaratdığı yuxugörmələrə diqqətlə nəzər salsaq (onlar haqqında elə bu məqsədlə geniş danışdım), yolumuzu azıb deyə bilərik ki, aparılan təcrübə yuxugörmənin yalnız bir elementinin mənşəyini aydınlaşdırır, yerdə qalan məzmun isə həddən artıq müstəqildir və yalnız eksperimental yolla daxil edilmiş elementə uyğun izah oluna bilər. Yuxugörmə zamanı bəzən təəssüratın ən əcaib və qəribə dəyişikliklərə məruz qaldığını görəndə, hətta illüziya nəzəriyyəsindən və obyektiv qıcıqlanmanın yuxugörmə yaratmaq qabiliyyətindən də şübhələnməyə başlayırsan. Misalçün, M.Simon bir dəfə yuxuda görüb ki, nəhənglərlə bir stol arxasında oturub və çeynəyərkən onların çənələrindən çıxan səsi açıq-aydın eşidir. Oyandıqda pəncərəsinin altıyla çaparaq gedən atların nallarının səsini eşidib. Əgər burada at nallarının səsi Qulliverin səyahətindən Brobdinyanq nəhənglərinin səhnəsini canlandırıbsa, niyə bu qədər qeyri-adi təsəvvürlərlə müşayiət olunan bu seçimi bundan başqa digər motivlər də doğurmayıb? Yuxugörmədəki nəhənglər söhbətin açıq-aşkar yatanın uşaqlığındakı hansısa epizoddan getdiyini güman etməyə imkan verir.

2. Daxili (subyektiv) hissi qıcıqlanma.

Bütün etirazlara baxmayaraq, etiraf etmək lazımdır ki, yuxu zamanı obyektiv hissi qıcıqlanmalar yuxugörmə yaratmaqda mühüm rol oynayırlar və əgər bu qıcıqlanmalar öz təbiəti və bənzərsizliyi baxımından, bəlkə də, yuxuları yozmaq üçün əhəmiyyətli görünmürsə, digər tərəfdən başqa yuxugörmə mənbələri (ancaq onlara bənzər) axtarıb tapmaq məcburiyyətində qalırıq. Mən daxili (subyektiv) hissi qıcıqlanmaları xarici hissi qıcıqlanmalarla eyni sıraya qoymaq fikrinin ilk dəfə kimin ağlına gəldiyini bilirəm; bu fikrə, şübhəsiz, yuxugörmələrin etiologiyası ilə bağlı bütün ən yeni araşdırmalarda az və ya çox dərəcədə mühüm yer verilir. «Mənə elə gəlir ki, Vundt deyir (s. 363), yuxugörmələrdə subyektiv görmə və eşitmə duyğuları əhəmiyyətli rol oynayır – ayıq vəziyyətdə bizə tanış olan şeyləri gözlərimiz qapalı olanda tutqun formada hiss etməyimiz, qulağımıza gələn səs və cingiltilər, xüsusilə də tor-tor qişanın subyektiv qıcıqlanması.

Yuxugörmənin yatanın gözləri qarşısında çox sayda analoji və ya bir-birinə tamamilə uyğun gələn obyektlər əmələ gətirməyə son dərəcə meyilli olması da bununla izah olunur. Biz qarşımızda saysız-hesabsız quşlar, kəpənəklər, balıqlar, alabəzək daşlar, quşlar və s. görürük. Görmənin qaranlıq dairəsinin işıq tozu fantastik formalar alır, onun ibarət olduğu çoxsaylı işıq nöqtələri isə yuxugörmə zamanı eyni dərəcədə çoxsaylı predmetlərdə ifadə olunur və işıq xaosunun hərəkəti nəticəsində tərpənən əşyalar şəklində görünür. Yuxugörmənin ən rəngarəng heyvan fiqurlarına güclü şəkildə meyillənməsinin kökü də bundadır, onların forma zənginliyi subyektiv işıq şəkillərinin xüsusi formasına asanlıqla uyğunlaşır.

Yuxugörmənin mənbəyi olan subyektiv hissi qıcıqlanmaların, görünür, o üstünlüyü də vardır ki, onlar obyektiv qıcıqlanmanın əksinə, xarici təsadüflərdən asılı olmur. Onlar ehtiyac olduğu təqdirdə yozum üçün hər zaman yararlıdır. Ancaq onlar obyektiv hissi qıcıqlanmalardan, yuxugörmə yaradan rollarının, demək olar ki, yaxud tamamilə müşahidə olunmaması və təcrübədən keçirilə bilməməsi baxımından geri qalır. Subyektiv hissi qıcıqlanmaların yuxugörmə yaradan gücünün başlıca arqumenti, İohan Müllerin «fantastik görmə hadisələri» adlandırdığı hipnaqogik hallüsinasiyalardır13. Bunlar daha çox yuxuya getmə mərhələsində bir çox insanın gözünə görünən və oyandıqdan sonra bir müddət çəkilməyən son dərəcə parlaq və dəyişkən obrazlardır. Bu hala həddindən artıq məruz qalan Mori ona xüsusi diqqət yetirərək, yuxugörmə ilə əlaqəsini, daha doğrusu, oxşarlığını müəyyən etmişdir (əvvəllər İohan Müllerin müəyyən etdiyi kimi). Morinin dediyinə görə, onların əmələ gəlməsi üçün məlum ruhi passivliyə, diqqətin zəifləməsinə ehtiyac var (s. 59 və sonra). Lakin məlum vəziyyətdə hipnaqogik hallüsinasiyanı sınaqdan keçirmək üçün ani olaraq bu letargiyaya düşmək yetərlidir, bundan sonra ola bilər ki, bir neçə dəfə təkrarlanan oyun yuxunun gəlməsiylə başa çatanadək yenidən oyanasan. Əgər bir azdan subyekt oyanırsa, onda Morinin sözlərinə görə, yuxu ərəfəsində onun gözlərinin qarşısında hipnaqogik hallüsinasiyalar formasında uçan obrazları yuxugörmə zamanı izləmək mümkündür (s. 134). Beləcə, Mori bir dəfə sifətləri təhrif olunmuş, qəribə saç düzümləri olan xeyli əcaib fiqur görmüş, ayılandan sonra onları yuxuda gördüyünü zənn etmişdir. Başqa bir vaxt ona təyin olunan ciddi pəhriz nəticəsində ac olanda hipnaqogik olaraq boşqabı, çəngəllə silahlanmış əlini və boşqabdan özünə nəsə götürdüyünü görmüşdür. Ancaq yuxuda zəngin süfrə arxasında oturduğunu görmüş, çəngəl-bıçaqların çıxardığı səsləri eşitmişdir. Başqa bir vaxt yorulmuş xəstə gözlərlə yuxuya gedərkən hipnaqogik hallüsinasiya keçirərək, mikroskopik dərəcədə kiçik işarələr görüb və onlardan baş çıxarmaq üçün xeyli əlləşməli olub; bir saatdan sonra ayıldıqda həddən artıq kiçik şriftlə çap olunmuş açıq kitab gördüyü yuxusunu xatırlayıb; kitabı böyük çətinliklə oxuyurmuş.

Analoji olaraq müxtəlif sözləri, adları və sairəni eşitmə hallüsinasiyası hipnaqogik şəkildə meydana çıxa və sonradan yuxuda təkrarlana bilər, eynilə başlamaqda olan operanın leytmotivindən xəbər verən uvertüra kimi.

İohann Müllerin və Morinin getdiyi yolu hipnaqogik hallüsinasiyanın yeni tədqiqatçısı Q.Trembell Ledd davam etdirir. O tədricən yuxuya getdikdən iki-üç dəqiqə sonra məşq edərək gözünü açmadan dərhal oyanmağa nail olur; bunun sayəsində torlu qişanın yox olan qavrayışlarını yaddaşında qalan yuxugörmələrlə müqayisə etmək imkanı əldə edir. O iddia edir ki, hər dəfə bu və ya digər belə obraz arasındakı sıx əlaqəni müəyyənləşdirmək mümkündür, torlu qişanın qarşısındakı işıldayan nöqtələr və xətlər özünəməxsus kontur, psixi olaraq qavranan yuxuların sxemini yaradır. Məsələn, qarşısında çap olunmuş sətirləri aydın görüb, oxuyub, öyrəndiyi bir yuxusu torlu qişanın qabağında paralel xətlər şəklində olan işıq nöqtələrinin vəziyyətinə uyğun olub. Amma Ledd hadisənin mərkəzi nöqtəsinin əhəmiyyətini azaltmadan hesab edir ki, torlu qişanın daxili oyanışından asılı olmayan görmə qavrayışı çətin ki, mövcud olsun. Bu əsasən qaranlıq otaqda yuxuya getdikdən sonra görülən yuxugörmələrə aiddir, bununla belə, səhərə və oyanmaya yaxın görülən yuxular üçün qıcıqlanma mənbəyi gözlərə düşən obyektiv işıqdır. Daxili görmə oyanışının dəyişkən xarakteri qaranlıq otaqda yuxuya getdikdən az sonra qarşımızdan yuxularımıza keçən obrazlar düzümünə dəqiqliklə uyğun gəlir.

Qıcıqlanmanın subyektiv mənbələrinin böyük rola malik olduğunu etiraf etmək zorundayıq, çünki görmə qavrayışı, məlum olduğu üzrə, yuxularımızın başlıca tərkib hissəsidir. Eşitmə istisna olmaqla, digər duyğu orqanları xeyli əhəmiyyətsizdir və daimi deyil.

3. Daxili (üzvi) fiziki qıcıqlanmalar.

Əgər biz yuxugörmənin mənbələrini orqanizmin xaricində deyil, daxilində axtarırıqsa, onda bütün daxili orqanlarımızın sağlam və demək olar ki, özünü hiss etdirməyən vəziyyətdə olduğunu, qıcıqlanma və xəstəlik zamanı əksər hallarda xoşagəlməz hisslər doğurduğunu, bu hisslərin kənardan alınan ağrıdoğurucu duyğularla eyni tutulmalı olduğunu xatırlamalıyıq.

Hamıya bəlli olan yetərincə köhnə həqiqətlər Ştryumpeli bunları deməyə vadar edir (s. 107): «Yuxuda ruh öz fiziki varlığına ayıq vəziyyətdəkinə nisbətən daha dərin və geniş duyğularla hakim olur; o, bədənin hissələrindən və dəyişikliklərindən gələn və ayıq vəziyyətdə haqqında heç nə bilmədiyi bütün məlum qıcıqları sınaqdan keçirmək məcburiyyətindədir». Hələ Arsitotel insanın yuxugörmə zamanı başlamaqda olan xəstəliyi barədə xəbərdar edilməsini tamamilə mümkün hesab edirdi, halbuki ayıq vəziyyətdə o heç bir şey hiss etmir (yuxugörmədən qaynaqlanan təəssüratlar sayəsində, s. 2-yə bax). Yuxugörmənin peyğəmbərlik qabiliyyətinə inanmayan tibb təmsilçiləri, təbii ki, onun xəstəliyi müəyyən etməsini mümkün sayıblar (s. 31, M.Simon və bir çox digər daha qədim müəlliflər). Yuxugörmələrin həmin diaqnostik tətbiqindən başqa (məsələn, Hippokratda), qədim dövrdə onların müalicəvi tətbiqatının mövcudluğunu da xatırlamaq lazımdır. Yunanlarda yuxuyozan kahinə adətən sağalmaq istəyən xəstələr müraciət edirdilər. Xəstə Apollon və ya Evkulap məbədinə gedir, orada onu çimdirərək, sürtərək, bürüyərək müxtəlif ayinlərdən keçirir və beləcə hədsiz həyəcan vəziyyətinə gətirir, qurban kəsilmiş qoyun dərisinin üzərinə uzadırdılar. O yatır və yuxusunda ona təbii, rəmzlər və şəkillər yoluyla xəbər verilən müalicəvi vasitələr görürdü, bunları sonradan kahinlər yozurdular.

Yuxugörmələrin diaqnostik fəaliyyəti haqqında tamamilə mötəbər nümunələr kifayət qədərdir. Məsələn, Tisse, Artirin (Essai sur la valeur semeiologique des reves) sözlərinə əsasən, xəbər verir ki, 48 yaşlı bir qadın tam sağlam olmasına baxmayaraq, bir neçə il dalbadal daim kabus görməsindən şikayətlənirmiş. Sonradan aparılan tibbi müayinə onda vaxtsız ölümə səbəb olan ürək xəstəliyinin baş qaldırdığını müəyyən edib.

Bir sıra şəxslərdə daxili orqanların pozulmasının inkişafı yuxugörmələri doğuran səbəblərlə bağlıdır. Ürək və ağciyər xəstəliklərindən əziyyət çəkən bir çoxları tez-tez kabus gördüklərini bildirirlər, bunu o qədər çox sayda müəlliflər qeyd edirlər ki, onları birbaşa qeyd etməklə kifayətlənirəm (Radeştok, Spitta, Mori, M.Simon, Tissye). Tissye hesab edir ki, bu və ya digər orqan xəstəliklərilə yuxuların məzmunu arasında şəksiz əlaqə mövcuddur. Ürək xəstələrinin yuxuları adətən davamlı olmur və kabus nəticəsində oyanmalarla müşayiət olunur; onların ən ağırları və əziyyətliləri, demək olar ki, həmişə ölümlə nəticələnir. Ağciyər xəstələrinin yuxuda çox vaxt boğulduqlarını, qaçdıqlarını, təngnəfəs olduqlarını görürlər; bu xəstələrin gördüyü ən məşhur kabusu Berner ağız-burnunu yastığa dirəyərək yatmaqla öz üzərində sınaqdan keçirmişdir. Həzm sistemi pozulan xəstələrin yuxusuna yemək, öyümə və sair girir.

Yuxuların əmələ gəlməsində seksual ehtirasın təsiri hər kəsə yetərincə məlumdur. Yuxuların mənşəyini orqanların qıcıqlanması əlaqələndirən nəzəriyyə üçün bu faktlar olduqca ciddi arqumentlərdir.

Yuxugörmə məsələlərilə bağlı ədəbiyyatla tanış olanlar hökmən bəzi müəlliflərin (Mori, Veyqant) öz xəstəliklərinin yuxularının məzmununa təsiri nəticəsində yuxugörmə probleminin araşdırılmasına cəlb olunduqlarına diqqət edəcəklər.

Lakin yuxugörmə mənbələrinin sayı şəksiz müəyyən olunmuş bu faktlar əsasında ilk baxışda görünə biləcək qədər artırılmır. Axı yuxugörmə sağlam adamlarda da müşahidə olunan fenomendir, onu demək olar ki, hamı hər gün görür və üzvi (orqanik) xəstəlik qətiyyən onun zəruri şərtlərindən biri deyil. Bizimçün isə hazırda xüsusi yuxugörmələrin haradan qaynaqlandığı deyil, normal insanların gündəlik yuxugörmələrinin qıcıqlanma mənbəyi vacibdir.

Bu arada bizə yuxugörmənin əvvəlkilərdən qat-qat zəngin və həqiqətən tükənməz olan mənbəyilə toqquşmaq üçün bircə addım atmaq kifayətdir. Tutaq ki, yuxugörmənin mənbəyi xəstəliyin iflic etdiyi daxili orqanlardır. Etiraf edək ki, yuxuda ruhumuz xarici dünyadan qopur və daxili orqanların durumuna daha həssas olur. Buradan aydın olur ki, daxili orqanlarda baş verən ağrılı dəyişikliklər onlardan gələn qıcıqlanmanın yuxugörmənin mənbəyi olması üçün qətiyyən vacib deyil. Ayıq vəziyyətdə tam dumanlı formada keçirdiyimiz hisslər gecə yuxusu zamanı güclənərək digər faktorlarla birləşir və yuxugörmənin həmin adi mənbəyilə birlikdə güclənir.

Qalır yalnız orqanlarının qıcıqlanmasının yuxugörməyə necə çevrilməsini araşdırmaq.

Biz burada yuxugörmənin əmələ gəlməsinin tibb yazarları arasında daha çox populyar olan nəzəriyyəsinə yaxınlaşırıq. Yuxugörmənin əmələ gəlməsində «mən»imizin (Tissyenin dediyi kimi, «moi splanchnique») mahiyyətinin büründüyü qaranlıq və sirlilik bir-birinə o qədər uyğundur ki, öz aralarında əlaqəyə də gətirilə bilirlər. Yuxugörmə törədicilərini vegetativ-üzvi duyğulara çevirən fikirlərin hərəkəti həkim üçün başqa məna da daşıyır: bu hərəkət bir-birinə yetərincə uyğun gələn iki hadisəni – yuxugörmə ilə ruhi pozuntunu etioloji baxımdan da əlaqələndirməyə imkan verir, ona görə ki, daxili orqanlardan gələn ümumi hissiyyatın və qıcıqlanmanın pozulması psixozun əmələ gəlməsi üçün son dərəcə mühüm əhəmiyyətə malikdir.

Bu səbəbdən fiziki qıcıqlanmalar nəzəriyyəsinin bir çox oyandırıcıya müncər edilməsi təəccüblü deyil.

Bir sıra müəlliflər filosof Şopenhauerin 1851-ci ildə irəli sürdüyü baxışları müdafiə edirlər14. Kainat bizimçün ona görə mövcuddur ki, intellektimiz kənardan alınan zaman, məkan və səbəbiyyət formalı təəssüratlar istehsal edir. Orqanizmin daxildən qıcıqlanması simpatik sinir sistemi ucbatından gündüzlər ruhi durumumuza ən yaxşı halda qeyri-şüuri təsirlər göstərir. Lakin gecələr gündüz təəssüratlarının hədsiz təsiri kəsiləndə, daxildən gələn təəssüratlar diqqəti özünə gündüzün səs-küyündə eşidilməyən çeşmə şırıltısı kimi cəlb edir. Axı intellekt bu qıcıqlanmalara özünəxas funksiyaları yerinə yetirməkdən başqa necə reaksiya verə bilər? O onlara səbəbiyyətlə qırılmaz surətdə bağlı olan zaman və məkan libası geyindirir; və beləcə, yuxugörmə yaranır. Fiziki qıcıqlanmalarla yuxugörmələrin daha sıx qarşılıqlı əlaqəsini Şerner və Folkelt əsaslandırmağa çalışmışlar, ancaq onların fikirlərinə yuxugörmələr nəzəriyyəsi fəslində toxunacağıq.

Psixiatr Krauss son dərəcə ardıcıl surətdə davam etdirdiyi bir araşdırmasında yuxugörmənin əmələ gəlməsini psixozla, sərsəm ideyalarla və eyni elementlə – daxili orqanlardan qaynaqlanan hissiyyatlarla əsaslandırmışdır. Orqanizmin elə bir hissəsini təsəvvür etmək mümkün deyil ki, yuxugörmənin və sərsəm təsəvvürün çıxış nöqtəsi rolunda ola bilməsin.

Orqanların qıcıqlanmasıyla şərtlənən hissiyyatlar iki hissəyə bölünür: 1) ümumi hissiyyatlar; 2) vegetativ orqanizmin başlıca sisteminə xas spesifik hissiyyatlar.

Bunları da öz növbəsində beş qrupa ayıra bilərik: a) əzələ ilə bağlı hissiyyatlar; b) ağciyərlə bağlı hissiyyatlar; c) mədə ilə bağlı hissiyyatlar; d) seksual hissiyyatlar və e) periferik hissiyyatlar (s. 33, ikinci hissə).

Yuxugörmələrin fiziki qıcıqlanma yoluyla əmələ gəlməsi prosesini Krauss aşağıdakı şəkildə təsvir edir:

Assosiasiyanın hər hansı qanununa əsasən hissiyyat özünə qohum olan təsəvvürlər doğurur və bununla yanaşı bir üzvi bütövdə birləşir, ancaq şüur bu bütövə normal durumdakına nisbətdə fərqli reaksiya verir. Şüur hissiyyatın özünə deyil, yalnız yanaşı gedən və eyni zamanda onun niyə hələ də qeydə alınmamasının səbəbinə xidmət edən təsəvvürlərə diqqət edir (s. 11 və sonr.). Krauss bu prosesi xüsusi terminlə yuxugörmələrdəki hissiyyatların «transsubstansiyası»

adlandırır (s. 24).

Yuxugörmələrin əmələ gəlməsinə üzvi fiziki qıcıqlanmaların təsiri hazırda hamı tərəfindən qəbul olunur. Bu qarşılıqlı əlaqənin qanunauyğunluğu sualının son dərəcə müxtəlif, bəzən yetərincə ziddiyyətli cavabları ortaya çıxır. Yuxugörmələrin fiziki qıcıqlanmalar nəzəriyyəsi əsasında yozulması zamanı ortaya belə bir xüsusi məsələ çıxır: yuxugörmələrin məzmununun onu doğuran üzvi qıcıqlanmalarla bağlanması. Əgər Şerperin qoyduğu qaydaları qəbul etməsək, üzvi qıcıqlanmanın hökmən yuxugörmələrin məzmunu vasitəsilə meydana çıxması (xoşagəlməz) faktıyla tez-tez qarşılaşmalı olacağıq.

«Tipik» adlandırılan yuxugörmələrin müxtəlif formalarının yozumu yetərincə yekdil aparılır, çünki onların əksəriyyəti, demək olar ki, analoji məzmunda olur. Bunlar yüksəklikdən yıxılma, dişlərin tökülməsi, uçmaq, karıxmaq, yatanın özünü çılpaq və ya yarıçılpaq gördüyü məşhur yuxulardır. Sonuncu yuxu daha çox yatanın yorğanı üzərindən ataraq, çılpaq uzanmasıyla bağlıdır. Dişlərin düşməsiylə bağlı yuxu ağız boşluğunun qıcıqlanmasıyla əlaqədar olsa da, hər zaman hökmən diş ağrısından törəmir. Uçmaqla bağlı yuxular bu məsələdə Şernerin izilə gedən Ştryumpelə görə, ruhun ağciyərlərin genişlənməsindən və yığılmasından doğan qıcıqlanmanı yozmaq üçün istifadə etdiyi təsvirə bənzəyir, bu zaman döş qəfəsi dərisinin hissiyyatı o qədər aşağı düşməlidir ki, şüur onu qavraya bilməməlidir. Bu sonuncu durum tərəddüdlə bağlı təsəvvür formasının hiss olunmasına kömək edir. Yüksəklikdən yıxılma onunla izah olunur ki, duyğuların zəifləməsi ərəfəsində qol aşağı düşür, yaxud bükülmüş diz gözlənilmədən düzəlir; bunun sayəsində toxunma hissi yenidən oyanır, ancaq şüura keçid yuxuda yıxılma kimi ifadə olunur (Ştryumpel, s. 118). Bu populyar yozumların zəifliyi onların heç bir səbəb olmadan bu və ya digər üzvi hissiyyat qrupunu konstellyasiyanın yozumu üçün əlverişli şərait yarananadək kənara atması və ya cəlb etməsilə izah olunur. Aşağıda tipik yuxugörmələr və onların əmələ gəlməsinə qayıtmaq imkanımız olacaq.

M. Simon bir sıra analoji yuxugörmələrin müqayisəsindən yuxugörmələrə səbəb olan üzvi qıcıqlanmaların təsiri haqqında bəzi qaydalar çıxara bilmişdir. O deyir (s. 34): «Normal durumda effektin yaranmasında iştirak edən hər hansı orqan nədənsə yuxuda adətən bu effekt zamanı düşdüyü həyəcan halında olanda, bu zaman görülən yuxu da həmin effektlə qarışıq halda olur».

Başqa bir qaydada deyilir (s. 35): «Əgər hansısa orqan yuxuda aktiv fəaliyyət, həyəcan və ya pozuntu durumundadırsa, o zaman yuxugörmədə həmin orqana xas üzvi funksiyaya qarışıq bir təsvir ortaya çıxacaq».

Murli Vol (1896) yuxugörmələrin bir sahədə əmələ gəlməsinə fiziki qıcıqlanma nəzəriyyəsinin göstərdiyi təsiri təcrübi cəhətdən əsaslandırmağa çalışmışdır. O, yatan adamın ətraflarının vəziyyətini dəyişmiş və görülən yuxunu bu dəyişikliklə müqayisə etmişdir. Bu zaman aşağıdakı nəticələrə gəlmişdir:

1. Yuxugörmə zamanı bədən üzvlərinin vəziyyəti onun gerçək vəziyyətinə təxminən uyğun olur, başqa sözlə, subyekt yuxuda üzvlərinin reallığa uyğun durumunu görür.

2. Əgər subyekt yuxuda öz bədəninin hər hansı üzvünün hərəkətini görürsə, bu hərəkətin vəziyyətlərindən biri, demək olar, həmişə gerçəkliyə uyğun olur.

3. Yuxugörmədə üzvlərin vəziyyəti başqa bir şəxsə də aid edilə bilər.

4. Yuxuda hərəkətə mane olunduğunu da görmək mümkündür.

5. Yuxuda sözügedən vəziyyətdə bədən üzvü heyvan və ya əcinnə forması da ala bilər, bu zaman onunla digərləri arasında məlum analogiya mövcud olur.

6. Yuxugörmədə bədən üzvlərinin vəziyyəti ona hər hansı aidiyyəti olan obrazlar yarada bilər. Məsələn, barmaqların hərəkətindən rəqəmlər törəyə bilər.

Şəxsən mən bu nəticələrdən çıxış edərək deyirdim ki, fiziki qıcıqlanma nəzəriyyəsi təşkil olunan yuxugörmələrin şərtiliyindən xəyali azadlığı çıxara bilməz. (Bu tədqiqatçının bundan sonra çap olunmuş protokollarının iki cildliyi haqqında aşağıda daha ətraflı tanış olmaq olar).

4. Qıcıqlanmanın psixi qaynaqları.

Yuxugörmələrin ayıq həyatla münasibətlərinə və yuxugörmələrin materialının mənşəyinə toxunanda biz bilirdik ki, əvvəlki kimi yeni tədqiqatçılar insanların yuxuda gündüz etdiklərini və ayıq həyatda onları maraqlandıran şeyləri gördüklərini düşünürlər. Ayıq vəziyyətdən yuxuya köçürülən bu maraq yalnız həyatla yuxunu bir-birinə bağlayan psixi əlaqə deyil, o həm də yuxugörmələrin yetərincə mühüm olan qaynağını tapmağa kömək edir və bu qaynaq yuxuda fəaliyyətdə olan qıcıqlanma ilə bərabər, nəticə etibarilə bütün yuxugörmələrin mənşəyini izah etməyə qadirdir. Lakin biz bu fikrə etirazların olduğunu da eşitmişik: məsələn, yuxugörmənin subyekti gündüz maraqlarından uzaqlaşdırdığı, yuxumuza daha çox gündüzlər bizi hər şeydən çox maraqlandıran, ancaq ayıq həyat üçün xüsusi əhəmiyyətini itirən şeylərin girməsi bu qəbildəndir. Beləliklə, yuxugörmələri təhlil edərkən bizdə hər addımda ümumi nəticələr çıxarmağın, demək olar, mümkün olmadığı qənaəti yaranır, ona görə də, «tez-tez», «adətən», «bir çox hallarda» və sair kimi ifadələrdən və müxtəlif istisnalardan istifadə etməli oluruq.

Əgər gündüz maraqları daxili və xarici qıcıqlanmalarla birlikdə yuxugörmələrin etiologiyası üçün kifayət etsəydi, o zaman yuxugörmənin bütün elementlərinin mənşəyini izah edə bilərdik; yuxugörmənin mənşəyi məsələsi tamamilə həll olunar və yalnız ayrı-ayrı yuxugörmələrdə psixi və somatik qıcıqlanmanın rolunu ayırmaq qalardı. Amma həqiqətdə yuxugörmənin tamamilə yozulması heç vaxt mümkün olmur və buna cəhd edənlərin ixtiyarında bir çox hallarda son dərəcə çox sayda mənşəyi tapılmayan tərkibi elementlər qalır. Gündüz marağı yuxugörmənin psixi mənşəyi qismində, görünür, qəti qənaətlərdən hasil olan nəticələrdən gözlənildiyi qədər ciddi rol oynamır, yuxugörmə zamanı, sanki hər bir insan öz fəaliyyətini davam etdirir.

Yuxugörmələrin digər psixi mənbələri bizə məlum deyil. İrəlidə toxunacağımız Şernerin nəzəriyyəsi istisna olunmaqla ədəbiyyatda müdafiə olunan bütün yuxugörmə nəzəriyyələri böyük problemləri təsəvvür materialının yuxugörmə üçün daha xarakterik olduğundan söhbət getdiyi yerlərdə tapırlar. Bu mənada müəlliflərin əksəriyyəti yuxugörmələrin əmələ gəlməsində psixikanın rolunu azaltmağa meyillidir, bu isə yeri gəlmişkən, çox böyük çətinliklər yaradır.

Doğrudur, onlar yuxugörmələri sinir qıcıqlanmalarından yarananlara və assosiasiyalardan əmələ gələnlərə ayırırlar – bunlardan sonuncusunun mənşəyi də ancaq reproduksiyalardır (Vundt, s.

365) – lakin onlar yuxugörmələrin oyandırıcı fiziki qıcıqlanmalar olmadan əmələ gəlməsi şübhəsindən qurtulmaqda acizdirlər (Folkelt, s. 127). Sırf assosiativ yuxugörmənin xarakteristikası da yetərli deyil: «Assosiativ yuxugörmələrdə möhkəm nüvədən xüsusilə söhbət gedə bilməz. Burada zəif qruplaşma yuxugörmənin mərkəzinə də sızır. Təsəvvürlər ağıl və dərrakədən onsuz da uzaqdır, burada qanunauyğun fiziki və ruhi qıcıqlanmalarla şərtlənmir və tamamilə öz xaotik yerdəyişmələrinə uyğun meydana çıxır» (Folkelt, s. 118). Yuxugörmələrin əmələ gəlməsində psixikanın rolunun azaldılmasını Bundt da vurğulamış və qeyd etmişdir ki, «yuxugörmələrin fantaziyalarının xalis hallüsinasiyalar adlandırılması doğru deyil.

Yuxugörmələrdəki təsəvvürlərin əksəriyyəti böyük ehtimalla gerçəklikdəki illüziyalardır: onlar yuxuda heç vaxt sönməyən zəif hissi təəssüratlardan doğurlar» (s. 369 və sonrakı). Eyni mövqeyi müdafiə edən Veyqandt yalnız onu ümumiləşdirir. O bütün yuxugörmələrin mühüm səbəbinin hissi qıcıqlanma olduğunu və reproduktiv assosiasiyaların bura sonradan gəldiyini iddia edir (s.

17). Qıcıqlanmanın psixi mənşəyinin daha arxa plana itələnməsi fikri Tissyeyə məxsusdur (s.

183): «Sırf psixi mənşəli yuxular mövcud deyil». Başqa bir yerdə (s. b): «Sizin yuxularınızın xarici mənşəyi yoxdur». Filosof Vundt kimi müəlliflər orta mövqe tutur, yuxugörmələrin çoxunda somatik qıcıqlanmaların və naməlum, yaxud məlum gündüz maraqları qismində olan psixi oyandırıcıların fəaliyyətindən bəhs etməyə tələsirlər.

Sonradan öyrənəcəyik ki, yuxugörmələrin əmələ gəlməsinin sirri qıcıqlanmanın psixi mənşəyinin gözlənilmədən kəşf edilməsiylə həll oluna bilər. Amma hələlik yuxugörmələrin əmələ gəlməsində ruhi həyata dəxli olmayan qıcıqlanmaların rolunun şişirdilməsinə təəccüblənməyəcəyik. Bu yalnız onları asanlıqla müşahidə etməyin və hətta təcrübi cəhətdən təsdiqləməyin mümkünlüyünə görə baş vermir: yuxugörmələrin əmələ gəlməsinin somatik dərki hazırda psixiatriyada tam hegemon olan baxışlara uyğundur. Beynin orqanizm üzərində hegemonluğu qeyd olunsa da, ruhi həyatın aşkar üzvi dəyişikliklərdən müstəqilliyini və təzahürlərinin daimiliyini isbat edən hər şey hazırda psixiatrları elə qorxudur ki, elə bil, bunun etirafı bizi təbiət fəlsəfəsi və ruhun metafizik mahiyyəti dövrünə aparacaq. Psixiatrların inamsızlığı sanki psixikanı sayıq himayədarlıq altına qoyub və tələb edir ki, heç bir şey onun müstəqilliyindən xəbər verməsin. Lakin bu yalnız fiziki ilə psixini birləşdirən səbəb əlaqəsinin möhkəmliyinə inamın cüziliyinə dəlalət edir. Əgər tədqiqat zamanı psixi olan hadisənin ilkin səbəbinə çevrilirsə, hətta onda da dərin araşdırma ruhi həyatın üzvi əsaslandırılmasına qədər gedib çıxır. Oradaca, psixinin idrakımız üçün son nöqtə olmalı olduğu yerdəcə hələ təkzibolunmaz həqiqətləri inkar etmək olmaz.

d) Niyə insan ayıldıqdan sonra yuxusunu unudur? Yuxugörmənin səhərə yaxın yoxa çıxması hamıya məlumdur. Doğrudur, o, yaddaşda qala bilər. Çünki biz yuxuda gördüklərimizi yalnız ayıldıqdan sonra xatırlayırıq; tez-tez bizə elə gəlir ki, yuxumuzu bütövlükdə xatırlamırıq; gecə biz onu daha ətraflı bilirdik; səhər-səhər yuxugörmə haqqındakı son dərəcə canlı olan xatirəmizi müşahidə edirik, ancaq gün ərzində o, yavaş-yavaş yoxa çıxır; biz çox vaxt yuxuda nəsə gördüyümüzü bilir, amma məhz nə gördüyümüzü xatırlamırıq və yuxugörmənin unudulduğuna elə adət etmişik ki, insanın gecə yuxuda nəsə görməsini, səhər oyandıqda isə onun məzmunu və ümumiyyətlə, nələr hiss etdiyi haqqında heç bir şey xatırlamamasını qətiyyən absurd hesab etmirik. Digər tərəfdən çox zaman yuxugörmə yaddaşda son dərəcə uzun müddət qalır.

Pasiyentlərimin bundan iyirmi beş il və daha da əvvəl gördükləri yuxuları da dəfələrlə təhlil etmişəm. Ən azı otuz yeddi il öncə özümün də gördüyüm və yaddaşımda hələ də öz təzəliyini qoruyan yuxunu da xatırlayıram. Bütün bunlar olduqca təəccüblüdür və ilkin dövrdə o qədər də aydın deyil».

Yuxugörmələrin unudulması haqqında Ştryumpel ətraflı məlumat verir. Bu unutma, görünür, son dərəcə mürəkkəb məsələdir, çünki Ştryumpel onu bir yox, bir sıra səbəblərlə izah edir.

Yuxugörmələrin unudulması hər şeydən öncə unutmanı gerçək həyatda da doğuran səbəblərlə izah olunur. Ayıq durumda biz adətən bir sıra hissiyyat və qavrayışları unuduruq, bunun səbəbi onların həddindən artıq zəifmi olmasındadır, yaxud onlar özlərinə bağlı ruhi fəaliyyətlə olduqca az əlaqədardır? Eyni şey yuxugörmələrin də çoxusuna aiddir; onlar həddindən artıq zəif olduqlarına görə unudulur. Bununla belə, yuxugörmələrin xatırlanmasında intensivlik məsələsi öz-özlüyündə həlledici rol oynamır. Ştryumpel digər müəlliflərlə (Kalkins) birlikdə etiraf edir ki, daha çox o yuxular tez unudulur ki, onları ilk anda xatırlayırsan, onlar canlı və aydındır, bununla belə, yaddaşda qorunanlar arasında çox sayda xəyali, zəif və tamamilə dolaşıq obrazlar tapmaq mümkündür. Bundan başqa, ayıq vəziyyətdə adətən bir dəfə baş verən hadisələr asanlıqla unudulur, dəfələrlə baş verənlər isə, əksinə, yadda qalır. Yuxugörmələrin əksəriyyəti bir dəfə olur (Mütəmadi təkrarlanan yuxulara da, doğrusu, tez-tez rast gəlinir: Şabaneyə bax.); bütün yuxuların unudulmasının səbəbi də budur. Lakin unudulmanın üçüncü səbəbi daha əhəmiyyətlidir. Hissiyyatların, təsəvvürlərin, fikirlərin və s. yadda qalmaq üçün bəlli səviyyəyə çatmasından ötrü onların ayrı-ayrılıqda meydana çıxmaması, bir-birindən hansısa asılılığının olması lazımdır. Əgər bir beyti sözlərə parçalayıb, fərqli sıraya düzsək, onları yadda saxlamaq qat-qat çətin olacaq. «Məntiqi bağlılığı olan cümlə yaddaşda daha asan və uzun müddətə qalır. Absurd olan isə, ümumiyyətlə, nizamsız və rabitəsiz olan qədər çətin və nadirən yaddaşa həkk olunur». Yuxugörmələr isə əksər hallarda rabitəsiz olur və başa düşülmür.

Yuxugörmələrin kompozisiyası özləri haqqında xatirələri qorumaq imkanından məhrumdur, çünki əksər hallarda qısa müddətdən sonra dağılıb gedir.

Ancaq Radeştok bununla tamamilə razı deyil (s. 168). O hesab edir ki, biz ən qəribə yuxuları daha yaxşı yadda saxlayırıq.

Ştryumpel yuxugörmələrin unudulması baxımından yuxugörmələrlə ayıq həyat arasındakı əlaqədən qaynaqlanan məqamları daha dəqiq hesab edir. Yuxugörmənin ayıq şüur tərəfindən unudulması, görünür, yuxarıda göstərilən (yuxugörmə (demək olar ki) heç vaxt ayıq həyata bağlı xatirələri deyil, yalnız onun müəyyən adi psixi və ayıq halda xatırlanan birləşmələrdən qopardığı detalları götürür) faktın yalnız davamıdır. Beləliklə, yuxugörmələrin kompozisiyasının ruhu dolduran psixi cərgələr sferasında yeri yoxdur. Onların köməkçi yaddaş vasitələri çatışmır.

«Beləliklə, yuxugörmələr sanki ruhi həyatımız səviyyəsinə qalxır, psixi fəzada səmadakı kimi elə buxarlanır ki, xəfif bir meh onu asanlıqla qova bilər» (s. 87). Oyanarkən xarici aləmin dərhal diqqəti çəkməsi də eyni istiqamətdə fəaliyyət göstərir və çox az sayda yuxugörmə ona müqavimət göstərə bilir. Yuxugörmə doğan günün təəssüratı altında ulduzların parıltısı günəşin şüaları altında qeyb olan kimi yoxa çıxır.

Yuxugörmələrin unudulmasına bundan əlavə bir çox insanın yuxuda nə gördüyünə əhəmiyyət verməməsi də kömək edir. Yuxugörmələrlə müşahidəçi kimi maraqlananlar daha çox yuxu görür, gördüyü yuxunu isə daha tez və asanlıqla yadda saxlayır.

Yuxugörmələrin unudulmasına dair Ştryumpelin göstərdiklərinə Beninin əlavə etdiyi daha iki səbəb mahiyyət etibarilə yuxarıda qeyd olunub: 1) yuxu ilə ayıqlıq arasında bağlılıq duyğusunun dəyişməsi qarşılıqlı reproduksiya üçün arzuolunmazdır və 2) yuxugörmədəki təsəvvürlərin fərqli vəziyyəti onların «tərcüməsini» ayıq insan üçün mümkünsüz edir.

Unudulmanın səbəblərinin çoxluğu bizi təəccübləndirməyə bilməz, Ştryumpelin özünün də qeyd etdiyi kimi, hər halda, yuxuların bir çoxu yadda qalır. Müəlliflərin yuxugörmələrin yadda saxlanmasını hansısa qaydalara tabe etdirmək cəhdləri burada müəmmalı və çözülməyən hansısa sirlərin olduğunu etiraf etməyə bərabərdir. Yuxugörmələrin yadda saxlanmasının bəzi xüsusiyyətləri bu yaxınlarda tamamilə düzgün qeyd olunmuşdur: məsələn, subyektin unudulmuş saydığı yuxugörmə gün ərzində unudulmuş yuxunun məzmununa təsadüfən toxunan hansısa qavrama sayəsində yada düşə bilər (Radeştok, Tissye). Yuxugörmələrin xatırlanması bütün hallarda məhduddur və bu onun tənqidi baxış üçün dəyərini xeyli dərəcədə azaldır. Bizim bu qədər çox şeyi yuxugörməyə buraxan və ondan saxlayan yaddaşımızın təhriflərə yol verməsindən şübhələnməyə əsasımız var.

Yuxugörmələrin əmələ gəlməsinin doğruluğuna olan bu şübhələr haqqında Ştryumpel də danışır: «yuxugörmə haqqında çox şeyi ayıq şüur da son dərəcə tez-tez xatirələrə daxil edir: subyektə elə gəlir ki, o yuxuda əslində qətiyyən görmədiyi nəsə görüb».

İessen bu məsələyə xüsusilə tənqidi yanaşır (s. 547): «Əlaqədar və ardıcıl yuxugörmələrin araşdırılması zamanı bu günə qədər az əhəmiyyət verilmiş o faktı da nəzərə almaq lazımdır ki, həqiqəti əks etdirmək baxımından məsələ yetərincə kədərlidir: gördüyümüz yuxunu yaddaşımızda canlandırarkən özümüz də hiss və arzu etmədən həmin yuxugörmələrin boşluqlarını tamamlayır və doldururuq. Yuxugörmələr nadir hallarda, ya da demək olar ki, heç vaxt yaddaşımızda əks olunduqları qədər əlaqəli olmur. Hətta ən doğruçu insan belə gördüyü yuxunu nəsə əlavə etmədən və mübaliğəsiz söyləməyə qadir deyil: insan ağlının hər şeydə ardıcıllıq və bağlılıq görmək cəhdi o dərəcədə böyükdür ki, hər hansı rabitəsiz yuxunu xatırlayarkən qeyri-ixtiyari olaraq qırıqları bağlamağa çalışır». V.Eqqrenin aşağıdakı şəksiz müstəqil baxışı İessenin bu sözlərinin dəqiq tərcüməsi kimi səslənir (1895): «…yuxugörmələri müşahidə etmək olduqca çətindir. Yeganə çıxış yolu oyanan kimi yuxunun məzmununu dərhal yazmaqdır. Əks təqdirdə unudulacaqdır, ya tamamilə, ya da qismən. Ancaq qismən unutmaq aldadıcıdır: yadda qalanlara təxəyyül əlavə olunur və bu zaman «quraşdırılanlar» qorunmuş fraqmentlərlə uyuşmurlar. Danışan özü də hiss etmədən artistə çevrilir. O hər şeyi doğru danışdığına, dəfələrlə təkrarladığı hekayəsinə səmimi olaraq inanır və bunu yoxlanılmış üsulla əldə edilmiş həqiqət kimi qələmə verir».

Spitta da bu fikirdədir (s. 338), o hesab edir ki, ümumiyyətlə, biz yuxugörməni danışmağa cəhd edərkən yuxuda öz aralarında zəif assosiasiya olunan elementləri nizama salaraq əlaqələndirir, «bir-biriə yanaşı olan elementləri tabeçilik və qarşılıqlı əlaqə vəziyyətinə gətirir, yuxugörmələrdə olmayan məntiqi bütövlük prosesi yaradırıq».

Xatirələrimizin doğruluğunu obyektiv olandan başqa heç cür kontrol edə bilmədiyimizdən, idrak mənbəyini yalnız xatirələrimiz hesab etdiyimiz şəxsi təəssüratlarımız olan yuxugörmələrdə bu kontrol olmadığından yuxugörmələr haqqında olan xatirələrimizə hansı qiymət verilə bilər?

e) Yuxugörmələrin psixoloji xüsusiyyətləri. Yuxugörmə•lərin elmi araşdırılması əsnasında onların bizim ruhi fəaliyyətimizin nəticəsi olduğu fərziyyəsindən çıxış edirik. Buna baxmayaraq, hazır yuxugörmə bizə nəsə yad görünür, bizə elə gəlir ki, onun əmələ gəlməsində günahımız o qədər azdır ki, hətta bunu açıq-aşkar dilə də gətiririk: «yuxuma girmişdi». Yuxugörmənin bu «yadlığı» görəsən, nədən qaynaqlanır? Yuxugörmələrin mənbələrini nəzərdən keçirdikdən sonra bizə elə gəlir ki, bu yadlıq sanki yuxugörmənin materialı və məzmunu ilə şərtlənmir; sonuncu yuxugörmə və ayıq həyat üçün daha çox ümumidir. Belə bir sual vermək olar: bu təəssürat yuxugörmədəki psixoloji proseslərin özünəməxsusluğunun nəticəsi deyil ki? Bundan sonra yuxugörmənin psixoloji xarakteristikasını aparmağa cəhd etmək olar.

Yuxugörmə ilə ayıq həyatın fərqini heç kəs Fehnerin (15) öz «Psixofizikasının» bəzi fəsillərində iddia etdiyi qədər qəti şəkildə əsaslandırmayıb və qəti nəticələrə gəlməyib (s. 520, c.

11). O hesab edir ki, «nə şüurlu ruhi həyatın adi zəifləmələri», nə də diqqətin xarici aləmdən yayınması yuxugörmənin ayıq həyatdan fərqliliyinin özünəməxsusluğunu tam izah etmək üçün yetərli deyil. Əksinə, o düşünür ki, yuxugörmədəki fəaliyyət sahəsi ayıq həyatdan tamamilə fərqlidir. «Əgər yuxuda və ayıq həyatda psixofiziki fəaliyyətin sahəsi eyni olsaydı, o zaman, məncə, yuxugörmə, sadəcə, ayıq həyatın adi, bir qədər intensiv olmayan davamı olar, məzmun və formasını onunla paylaşmalı olardı. Əslində isə məsələ tamamilə başqa cürdür».

Ruhi fəaliyyətin yerini bu cür dəyişməklə Fehnerin nəyi nəzərdə tutması izah olunmadan qalıb. Bildiyim qədərilə onun fikirlərini davam etdirən olmayıb. Beyin lokallaşdırması və ya hətta beyin qabığının histoloji təbəqələşməsiylə müşayiət olunan anatomik izahı kənara qoymaq zorundayıq. Bəlkə də onun fikri (əgər onu müxtəlif ardıcıl instansiyalardan ibarət ruhi aparata keçirsək) haçansa məhsuldar olacaq.

Bəzi müəlliflər yuxugörmənin konkret psixoloji xüsusiyyətlərindən birini göstərməklə kifayətlənib və onu izahlara və yozumlara böyük cəhd üçün çıxış nöqtəsi sayıblar.

Onlar tam haqlı olaraq təsdiqləyiblər ki, yuxugörmənin başlıca xüsusiyyətlərindən biri artıq yuxuya getmə mərhələsində meydana çıxır və yuxu vəziyyətinə keçid halı kimi xarakterizə oluna bilər. Şleyemaxerin fikrincə (s. 351), ayıq həyat üçün daha xarakterik olan təfəkkürün obrazlarla deyil, qavrayışlarla formalaşmasıdır. Ancaq yuxugörmə obrazlarla düşünməyə üstünlük verir; yuxunun yaxınlaşmasıyla birlikdə şüurlu fəaliyyətin çətinliklə qavradığı, arzuolunmaz, müstəsna olaraq obrazlar kateqoriyasına aid olan təsəvvürlərin üzə çıxdığını müşahidə etmək olar. Təsəvvürlərin bu şəkildə ortaya çıxmağa qadir olmaması, bunun bizə məqsədli-sərbəst görünməsi və bu dağınıqlıqla bağlı obrazların meydana çıxması yuxugörmənin iki mühüm xüsusiyyətidir, sonuncunun psixoloji təhlili əsnasında bunu onun ən mühüm xassələrindən biri hesab etməli oluruq. Obrazlar haqqında – hipnaqogik hallüsinasiyalar – artıq danışmışıq, onlar öz məzmunlarına görə belə yuxugörmələrlə eynidir. Q.Zilberer hətta yuxu əsnasında mücərrəd fikirlərin eyni şeyləri ifadə edən əyani-plastik obrazlara çevrilməsinə dair parlaq misallar gətirmişdir (Jahrbuch von Bleuler – Freud, Band, I, 1909).

Beləliklə, yuxugörmə əsas etibarilə görüntü obrazlarıyla düşünür, ancaq bu yeganə deyil.

O, eşitmə qavrayışlarından da, cüzi dərəcədə digər duyğu orqanlarından da istifadə edir.

Yuxugörmə zamanı çox şey elə ayıq həyatdakı kimi təsvir olunur. Xarakterik olan yalnız onun məzmunundakı obrazlar şəklində ortaya çıxan elementlərdir, bunlar yaddaşdakı təsəvvürlərdən daha çox qavrayışlara uyğundur. Hallüsinasiyanın mahiyyətilə bağlı hər bir psixiatra bəlli olan fikir ayrılıqlarını aradan qaldırsaq deyə bilərik ki, yuxugörmə fikirləri sözlərlə qarışdıraraq hallüsinasiya edir. Bu mənada görmə və eşitmə təsəvvürləri arasında heç bir fərq mövcud deyil; qeyd olunmuşdur ki, səs haqqında yuxuya getməzdən öncə qavranılmış xatirə yuxuda o melodiyanın hallüsinasiyasına çevrilir ki, oyanan zaman yenidən yaddaşdakı daha zəif və keyfiyyətcə tamamilə başqa təsəvvürə yerini versin.

Təsəvvürün hallüsinasiyaya çevrilməsi yuxugörmənin ayıq vəziyyətdə ona müvafiq olan fikirdən yeganə yayınmasıdır. Spittanın fikrincə, yuxugörmə bu obrazlardan situasiya yaradır, o sanki mövcud olan nəyisə təsvir edir, fikri dramatikləşdirir (s. 145). Lakin yuxugörmənin bu cəhətinin xarakteristikası o zaman tam olacaq ki, yuxugörmə zamanı subyektin, onun fikrincə, düşünmədiyini, həyəcan keçirdiyini, başqa sözlə, hallüsinasiyaya tam olaraq, ən azı adətən inandığını da buna əlavə edək; istisna xüsusi izahat tələb edir. Əslində heç bir şeyin baş vermədiyinə, hər şeyin özünəməxsus formada, yuxugörmə formasında uydurulduğuna tənqidi şübhə yalnız ayılandan sonra yaranır. Yuxugörmənin bu xüsusiyyəti onu ayıq haldakı və real gerçəkliklə heç vaxt qarışmayan xəyallardan fərqləndirir.

Burdax yuxugörmələrin yuxarıda göstərilən xüsusiyyətlərini aşağıdakı şəkildə yekunlaşdırır (s. 476): «Yuxugörmənin mühüm əlamətləri bunlardır: a) ruhumuzun subyektiv fəaliyyəti obyektiv təqdim olunur; subyekt fantaziyanın məhsulunu hissi duyğular kimi qavrayır…

b) yuxu müstəqilliyi məhv edir. Ona görə də yuxu məlum passivlik tələb edir… Yuxugörmə subyektin öz-özü üzərindəki hakimiyyətini zəiflətməsilə şərtlənir».

Bundan sonra ruhun yuxugörmənin hallüsinasiyasına inamının müstəqil-sərbəst fəaliyyət dayandıqdan sonra meydana çıxan səbəblərini aydınlaşdırmaq lazımdır.

Ştryumpel təsdiqləyir ki, bu zaman ruhun fəaliyyət obrazı tamamilə korrektdir və daxili mexanizmə tam uyğundur. Yuxugörmənin elementləri yalnız təsəvvürlərdən deyil, ruhun ayıq vəziyyətdə duyğu orqanları vasitəsilə özünü göstərən əsl və həqiqi təəssüratlarından ibarətdir (s.

34). Ruhumuz ayıq halda düşündüyü və fikirlərini sözlərlə ifadə etdiyi halda, yuxugörmə zamanı real obrazlardan istifadə edir (s. 35). Bundan başqa, yuxugörmə zamanı məkan şüuru ortaya çıxır: hissiyyatlar və obrazlar ayıq durumda olduğu kimi müəyyən yerə keçir (s. 36). Beləliklə, ruhun yuxugörmə zamanı öz obrazlarına və qavrayışlarına münasibətdə ayıq həyatdakı mövqedə dayandığını etiraf etmək lazımdır (s. 43). Əgər bu zaman o yenə nəyisə qarışdırırsa, bu onunla izah olunur ki, yuxuda ruhun xaricdən və daxildən alınan hissi qavrayışları bir-birindən ayıran yeganə meyarı çatışmır. O bu obrazları onların obyektiv reallığını açan yeganə sınaqdan keçirə bilmir. Bundan başqa, o, sərbəst şəkildə dəyişən obrazlarla bu sərbəstliyin olmadığı digərləri arasında olan fərqə əhəmiyyət vermir və karıxır, çünki öz yuxugörməsinin məzmununa səbəb əlaqəsi qanununu tətbiq edə bilmir (s. 58). Qısası, onun kənar aləmdən ayrılmasının kökündə yuxugörmələrin subyektiv dünyasına inamının səbəbi də vardır.

Eyni nəticəyə qismən digər psixoloji mülahizələrdən çıxış edən Delbef də gəlir. Biz yuxugörmələrin məzmununun gerçəkliyinə ona görə inanırıq ki, yuxuda müqayisəyə yarayacaq fərqli təsəvvürlərə malik olmuruq və ona görə ki, xarici aləmdən tamamilə ayrılırıq. Ancaq hallüsinasiyalarımızın həqiqiliyinə də yuxuda sınaq keçirmək imkanından məhrum olduğumuz üçün inanmırıq. Yuxugörmə bütün bu sınaqları bizim qarşımıza qoya bilər, biz, misalçün, hansısa predmetə toxunduğumuzu görə bilərik, buna baxmayaraq, biz onu hər halda yalnız yuxuda görürük. Delbefə görə, nəyin yuxugörmə, nəyin canlı həqiqət olduğunun adi oyanma faktından başqa sarsılmaz əsası yoxdur, o da yalnız praktiki olaraq. Əgər yuxudan ayılarkən soyunmuş halda yataqda uzandığımı görsəm, yuxuya getməyimlə oyanmağım arasında bütün yaşadıqlarımı illüziya saya bilərəm (s. 84). Yuxu zamanı mən yuxugörməni təfəkkürün xarici aləmin (təzadı mənim «mən»im olan) varlığını zənn edən ayıqlığa meyilliliyinin nəticəsi olaraq həqiqi sayırdım.

Beləliklə, əgər xarici aləmdən ayrılma yuxugörmənin əsas məzmununu şərtləndirən məqamdırsa, o halda Burdaxın yatmış ruhla xarici aləmin qarşılıqlı əlaqələrini işıqlandıran və yuxarıda göstərilən yayınmaların şişirdilməsini saxlamağa qadir olan bəzi müdrik qeydlərini bununla əlaqələndirmək lazımdır. «Yuxu o zaman baş verir ki, – Burdax deyir, – ruh hissi qıcıqlanmalardan həyəcanlanmır, …lakin yuxunun şərti hissi qıcıqlanmaların olmaması deyil, onlara olan marağın yoxluğudur: bəzi hissi qavrayışlar hətta zəruridir, ona görə ki, ruhu sakitləşdirir: dəyirmançı yalnız dəyirman daşının səsini eşidəndə yuxuya gedə bilir; şam işığında yatmağa adət edənlər qaranlıqda yuxuya gedə bilmirlər» (s. 457). Haffner də Delbefin təşəbbüsünə analoji olaraq, yuxugörmənin fəaliyyətini buna qədər düzgün olan və pozulmamış ruhi aparatın funksiyasında şərti normadan yayınan nəticə kimi ortaya çıxmalı olan dəyişikliklə izah etməyə təşəbbüs göstərmişdir; ancaq bu şəraiti bir qədər fərqli ifadə etmişdir. Onun fikrincə, yuxugörmənin ilk əlaməti zamanın və məkanın olmamasıdır, yəni təsəvvürlərin fərdə xas vəziyyətdən zaman və məkan anlamında azadlığı. Yuxugörmə üçün ikinci əsas xarakterik cizgi də bununla bağlıdır: hallüsinasiyaların, təsəvvürlərin və fantastik kombinasiyaların xarici qavrayışlarla qarışması. «Çünki ali ruhi qüvvələrin məcmusu, xüsusən də anlayışların, fikir və mühakimələrin əmələ gəlməsi bir, azad özünütəyinetmədə digər tərəfdən qavranılan duyğu orqanlarına fantastik surətdə birləşir və bu sonuncuların hər zaman öz əsasları olduğundan həmin fəaliyyət yuxugörmələrdəki nizamsız təsəvvürlərdə iştirak edir. Biz onların iştirak etdiyini deyirik, çünki öz-özlüyündə bizim mühakimə gücümüz iradə gücümüz kimi yuxuda zərrə qədər dəyişmir. Bu fəaliyyətə əsasən biz ayıq vəziyyətdə olduğumuz kimi düşüncəli olduğumuz qədər də sərbəstik. İnsan yuxugörmə zamanı təfəkkürün qanunlarından imtina edə bilməz, yəni ona zidd görünən bir şeyi oxşar qəbul edə bilməz. O yuxuda da yaxşı təsəvvür etdiyi şeyi arzulaya bilər(sub ratione boni). Lakin təfəkkürün və insan iradəsinin qanunlarını tətbiq edəndə yuxugörmədəki ruh bir təsəvvürün digərinə qarışması nəticəsində çaşbaş qalır. Beləliklə, yuxugörmə zamanı, yol verdiyimiz şeylər baş verir, böyük ziddiyyətlər baş verir, digər tərəfdən biz ən dərin mühakimələr, ən ardıcıl fikirlər irəli sürür və ən xeyirxah, nəcib qərarlar qəbul edə bilirik. Uçuşun sirri oriyentasiyanın yetərsiz olmasındadır, yuxugörmə zamanı bizim fantaziyamız da belə hərəkət edir, tənqidi təfəkkürün yetərsizliyi də başqa adamlarla ünsiyyət kimi, yuxuda meydana çıxan mühakimələrimizin, eyni zamanda ümid və arzularımızın hüdudsuz ekstravaqantlığının başlıca mənbəyidir» (s. 18).

Klaparedin (1905) yuxuya getmə mexanizmini tapdığı «Desinteret»ə də bax.

«Yuxuda ruh xarici aləmdən təcrid olunur, periferiyadan uzaqlaşır… Lakin əlaqə tamamilə pozulmur. Əgər subyekt yuxuda tamamilə heç nə eşidib hiss etməsəydi, onu oyatmaq, ümumiyyətlə, mümkün olmazdı». «Hissiyyatın mövcudluğunu daha inandırıcı isbat edən yatan subyektin hər zaman təəssüratın duyğu gücüylə deyil, təəssüratın psixoloji əlaqəsilə oyanmasıdır; əhəmiyyətsiz sözə oyanmayan yatan adam adı çəkilən kimi ayılır… Beləliklə, ruh yuxuda hissi qavrayışları ayırd edir… Ona görə də, digər tərəfdən subyekti hissi qıcıqlanmanı aradan qaldırmaqla da oyatmaq olar: belə ki, subyekt şamın sönməsindən, dəyirmançı dəyirmanın dayanmasından oyanır, yəni hissi fəaliyyətin dayanmasından, bu isə onu güman etməyə əsas verir ki, bu fəaliyyət qavranılır, ancaq əhəmiyyətsiz olduğundan, ya da hətta ləzzət verdiyindən ruhu həyəcanlandırır» (s. 460 və sonr.)

Əgər biz yetərincə mühüm olan bu etirazları istisna etsək, onda hər halda etiraf etməliyik ki, yuxugörmələrin xarici aləmdən təcridolunmadan qaynaqlanan yuxarıdakı özəllikləri onların şüurumuza yad olduğunu tamamilə izah edə bilməz. Çünki əks təqdirdə yuxugörmə hallüsinasiyalarını yenidən təsəvvür və situasiyalara çevirmək, bununla da yuxugörmələrin yozulması problemini həll etmək olardı. Biz belə edirik, oyanarkən yuxugörməni yaddaşımızda canlandırırıq, ancaq bəzən əks çevrilmələr baş verdiyindən yuxugörmə adətən öz sirliliyini qoruyur.

Bütün müəlliflər yuxugörmədə ayıq həyatdan gələn materialın daha dərin dəyişikliklərə məruz qalması məsələsində həmfikirdirlər. Ştryumpel bu dəyişikliklərdən biri haqqında deyir (s.

17): «Ruh hissi fəaliyyətin və normal şüurun dayanmasıyla birlikdə duyğuların, arzuların, maraq və hərəkətlərin əsaslandığı zəmini də itirir. Hətta ayıq vəziyyətdə yaddaşın obrazlarına xas olan ruhi hallar – duyğular, maraqlar və meyarlar qaranlığa və ağırlığa məruz qalır… bunun nəticəsində obrazlarla əlaqələri pozulur; ayıq həyatda əşyaların, şəxslərin, yerlərin, hadisələrin və hərəkətlərin qavranılması ayrı-ayrılıqda olduqca sürətlə baş verir, ancaq onların heç birinin psixi dəyəri olmur. Sonuncu onlardan ayrıdır, ona görə də onlar ruhda hansısa müstəqil vasitələr axtarır…» Bu, obrazların öz psixi dəyərlərindən məhrum olmasıdır ki, xarici aləmdən təcrid olunmaları və Ştryumpelin fikrincə, yaddaşımızda yuxugörmənin gerçək həyatla qarşı-qarşıya qoyulmasıyla müşayiət olunan özgəliyin əsas səbəbilə izah olunur.

Biz yuxuya getmənin ruhi fəaliyyətin bir növündən – təsəvvürləri sərbəst şəkildə idarə etməkdən imtina olunması mənasına gəldiyini gördük. Biz bunsuz da açıq-aşkar güman edirik ki, yuxu vəziyyəti ruhi fəaliyyətlərə də yayılır. Bu və ya digər fəaliyyət demək olar ki, tamamilə dayanır; başqalarının əvvəlki tək davam edib-etməməsi, normal qaydada gerçəkləşib-gerçəkləşməməsi sual olaraq qalır. Belə bir fikir mövcuddur ki, yuxugörmənin xüsusiyyətləri psixi fəaliyyətin yuxuda zəifləməsiylə izah olunur; yuxugörmənin ayıq mühakiməmizdə yaratdığı təəssürat bu baxışa ziddir. Yuxugörmə rabitəsizdir, o ən kəskin ziddiyyətləri birləşdirir, hər cür imkansızlıqlara yol verir, idrakımızı yox edir, etik və əxlaqi dəyərlərimizi korşaldır. Ayıq həyatda kim özünü yuxudakı kimi aparar, biz yəqin ki, onu dəli hesab edərik; kim yuxuda danışdığı sözləri gerçək həyatda danışar, əlbəttə, o bizə ağıldankəm təsiri bağışlayar. Bunu nəzərə alaraq, tam əsasla deyə bilərik ki, yuxudakı psixi fəaliyyət son dərəcə miskindir və yüksək intellektual iş, demək olar ya da tamamilə mümkün deyil.

Müəlliflər yuxugörmə haqqında bu mühakimələri qeyri-adi yekdilliklə (istisnalar haqda aşağıda danışacağıq) irəli sürüblər və bütün bunlar bilavasitə yuxugörmənin məlum nəzəriyyəsinə aparır. Mən öz xülasəmi çoxsaylı müxtəlif müəlliflərin (filosof və həkimlərin) yuxugörmənin psixoloji mahiyyəti haqqında fikirlərinin mümkün toplusu hesab edirəm.

Lemuanın rəyinə görə, ayrı-ayrı obrazlar arasında əlaqənin olmaması yuxugörmənin yeganə əhəmiyyətli xüsusiyyətidir.

Mori Lemuanla razılaşır və deyir (s. 163): «Tamamilə rasional olan yuxugörmələr olmur. Hər zaman məlum rabitəsizlik, anaxronizm, yaxud absurd var».

Spittanın sözlərinə görə, Hegel yuxugörmədə hər hansı obyektiv rabitəliliyi inkar edib.

Dyuqa deyir: «Yuxu – psixi, emosional və əqli anarxiyadır. O öz-özünə verilmiş, nəzarətsiz və məqsədsiz funksiyaların oyunudur. Yuxugörmədəki ruh – avtomatik ruhdur».

Daxili əlaqənin və ayıq vəziyyətdə mərkəzi «mən»in məntiqi gücüylə bağlı təsəvvürlərin qarışmasının zəifləməsi haqqında danışan Folkeltin təliminə görə (s. 14), yuxu zamanı psixi fəaliyyət qətiyyən hədəfsiz deyil.

Yuxugörmənin təsəvvürləri arasında əlaqənin absurdluğuna çətin ki, Siserondan (De divin. II) kəskin qiymət verən olsun: «Yuxugörmə zamanı bizi ziyarət edən şeylərdən daha səfehi, əcaibi, mənasızı, nizamsızı ola bilməz».

Fehner deyir (s. 522): «Elə bil, ağıllı adamın beynindəki psixi fəaliyyət axmaq birinin beyninə keçir».

Radeştok (s. 145): «Bu xaosda hansısa möhkəm qanunlar tapmaq həqiqətdə mümkünsüz görünür. Ağıllı, ayıq vəziyyətdə iradənin rəhbər tutduğu təsəvvürlərin ciddi nəzarətindən və diqqətdən yayınan yuxugörmə hər şeyi öz xaosunda kaleydoskopikcəsinə qarışdırır».

Gitlderbrandt (s.45): «Yatan subyekt öz mühakimələrində necə də qəribə sıçrayışlar edir.

Bütün etiraf olunmuş həqiqətləri necə də cəsarətlə alt-üst edir! Mənasızlığın apogeyi, nəhayət, onu oyadanadək təbiətin və cəmiyyətin quruluşundakı hansı cəfəng ziddiyyətlərlə barışır!

Yuxuda, məsələn, 3x3=20 olması, itin şeir oxuması, meyitin özünün tabuta uzanması, qayanın dənizdə üzməsi bizi zərrə qədər təəccübləndirmir; biz məsuliyyətli tapşırıqları tamamilə ciddi surətdə üzərimizə götürür, dəniz naziri olur, yaxud Poltava döyüşündən əvvəl XII Karlın yanında xidmətə başlayırıq».

Bins (s. 33) özünün irəli sürdüyü yuxugörmə nəzəriyyəsinə istinad edir: «On yuxugörmədən ən azı doqquzu absurddur. Biz onlarda aralarında heç bir əlaqə olmayan şəxsləri və şeyləri birləşdiririk. Sonrakı anda isə eynilə kaleydoskopdakı kimi, qruplaşma tamamilə başqa cür, bəlkə də, əvvəlkindən daha absurd və cəfəng olur. Mürgüləyən beynin dəyişkən oyunu biz oyanana, əlimizi əlimizə, alnımıza vurub öz-özümüzə «görəsən ağlım yerindədirmi» sualını verənə qədər davam edir».

Mori (s. 50) yuxugörmə ilə ayıq həyat arasındakı müqayisəni həkim üçün olduqca əhəmiyyətli hesab edir: «Əgər ayıq vəziyyətdəki fikirlərin gedişatını məqsədyönlü, iradəyə tabe hərəkətlərlə müqayisə etsək, o halda yuxugörmə obrazlarını xoreya və ifliclə müqayisə etmək olar.

… Digər məsələlərdə yuxugörmə ona düşünmək və mühakimə yürütmək qabiliyyətinin deqradapsiyasının bütöv bir seriyası kimi görünür» – daha doğrusu – «düşünmək və mühakimə yürütmək qabiliyyətinin ardıcıl deqradasiyası kimi (s. 27)».

Morinin ruhi fəaliyyətin ayrı-ayrı ali formalarıyla bağlı fikrini təkrarlayan müəlliflərin rəylərini söyləməyə, yəqin ki, ehtiyac yoxdur.

Ştryumpelin fikrincə, yuxugörmədə – təbii ki, həm də absurdluğun gözə çarpmadığı yerlərdə – ruhun qarşılıqlı əlaqə və qarşılıqlı asılılığa əsaslanan bütün məntiqi əməliyyatları arxa plana keçir (s. 26). Spittanın rəyinə görə (s. 148), yuxugörmədə təsəvvürlər, göründüyü kimi, səbəbiyyət qanunundan tamamilə yayınır. Radeştok və başqaları mühakimə və qərarların zəifləməsini yuxugörməyə xas olan cəhətlər hesab edirlər. İodlun fikrincə (s. 123), yuxugörmədə tənqid yoxdur, şüurun saxlanması yoluyla qavrayışın düzəldilməsi yoxdur. Bu müəllif hesab edir ki, «Yuxugörmədə şüur fəaliyyətinin bütün formaları meydana çıxır, ancaq tam olaraq deyil, təcrid olunmuş və məhdud şəkildə». Ayıq şüurumuza münasibətdə ziddiyyətə çevrilən yuxugörməni Ştriker (bir çox başqalarıyla birlikdə) yuxugörmə zamanı faktların unudulması, yaxud təsəvvürlər arasında məntiqi əlaqənin itməsiylə izah edir (s. 98) və sair və ilaxır.

Lakin yuxugörmədə psixi fəaliyyət haqqında mənfi fikirlər söyləyən müəlliflər etiraf edirlər ki, yuxugörmə ruhi fəaliyyətin qalığıdır. Təlimi yuxugörmə problemilə maraqlanan hər kəs üçün çox dəyərli olan Vundt bunu qəti təsdiqləyir; lakin yuxugörmədə meydana çıxan normal ruhi fəaliyyətin qalığının forma və xarakteri sual doğurur. Yuxuda reproduksiya qabiliyyətinin daha az zərər görməsi və hətta ayıq vəziyyətin eyni funksiyasına münasibətdə bir qədər üstün olmasıyla, demək olar ki, hamı razılaşır, halbuki yuxugörmənin absurdluğunun bir hissəsi məhz bu elementin unudulmasıyla izah olunmalıdır. Spittanın fikrincə, yuxu ruhun sonradan yuxugörmədə əks olunan daxili həyatına təsir etmir. Ruhun «daxili həyatı» dedikdə o, duyğuların daimi kompleksini insanın gizli subyektiv mahiyyəti kimi nəzərdə tutur (s. 84).

Şolts (s. 37) yuxuda özünü göstərən ruhi fəaliyyət formasını yuxugörmənin materialının məruz qaldığı «alleqorik dəyişiklik» şəklində görür. Zibek yuxugörmədə ruhun bütün qavranılana münasibətdə «əlavə izahedici fəaliyyətini» də təsdiqləyir (s. 11). Çünki yuxugörmə haqqında biz ümumiyyətlə yalnız şüurumuz sayəsində xəbər tuturuq, onun yuxuda ikən qorunub saxlandığına isə heç bir şübhə ola bilməz; lakin Spittanın fikrincə, yuxugörmədə yalnız şüur qorunur, özşüur deyil. Delbef bu fərqi başa düşmədiyini etiraf edir.

Təsəvvürlərin birləşdiyi assosiasiya qanunları yuxugörmələrə də aiddir; yuxugörmə zamanı onların mənşəyi daha təmiz və parlaq şəkildə üzə çıxır. Ştryumpel (s. 70): «yuxugörmə, göründüyü kimi, müstəsna olaraq xalis təsəvvür qanunlarından törəyir, başqa sözlə, refleks və ağlın, estetik zövq və əxlaqi dəyərin iştirakı olmadan». Fikirlərindən burada sitat gətirdiyim müəlliflər yuxugörmənin əmələ gəlməsini təxminən aşağıdakı kimi təsəvvür edirlər: yuxuda fəaliyyətdə olan və yuxarıda göstərilən müxtəlif mənbələrdən qaynaqlanan hissi qıcıqlanmaların cəmi, hər şeydən öncə, ruhda qarşımıza hallüsinasiyalar şəklində çıxan bir sıra təəssüratlar doğurur (Vundta görə, daxili və xarici qıcıqlanmadan qaynaqlanmasıyla əlaqədar illüziyalar şəklində). Bu hallüsinasiyalar bir-biriylə məlum assosiasiya qanunları əsasında birləşir və eyni qanunlara əsasən də, öz tərəflərindən yeni təsəvvürlər (obrazlar) yaradır. Bütün material sonradan ruhi qabiliyyəti tənzimləyən və düşünən fəal rudiment tərəfindən mümkün olduğu qədər çeşidlənir (Vundta və Veyqandta bax). Lakin indiyədək hallüsinasiyaların assosiasiyaların bu və ya digər qanunundan asılılığını şərtləndirən motivləri araşdırmaq mümkün olmayıb.

Lakin yuxugörmədəki təsəvvürləri öz aralarında birləşdirən assosiasiyaların tamamilə özünəməxsus xarakter daşıdığı və ayıq təfəkkürdə fəaliyyət göstərən assosiasiyalardan fərqləndiyi dəfələrlə qeyd olunub. Belə ki, Folkelt (s. 15) deyir: «Bütün yuxugörmələr təsadüfi analogiyalar və güclə sezilən daxili bağlantı üzrə bir-biriylə qruplaşır. Bütün yuxugörmələr belə zəif assosiasiyalarla doludur». Mori təsəvvürlərin birləşməsinin ona yuxugörməni ruhi pozuntularla tutuşdurmağa imkan verən bu xarakterinə çox böyük əhəmiyyət verir. O, «sayıqlamanın» iki başlıca fərqləndirici xüsusiyyətini qeyd edir: 1. Ruhun spontan, sanki avtomatik fəaliyyəti. 2. İdeyaların pozğun, qeyri-müntəzəm assosiasiyası (s. 126). Mori iki gözəl yuxugörmə misal gətirir, həmin yuxularda sözlərin sadə səslənməsi təsəvvürlərin birləşməsinə kömək edir. Bir dəfə o, yuxuda Qüdsü və Məkkəni ziyarət (pelerinage) etdiyini görür. Bir çox macəralardan sonra o qəflətən kimyagər Pelletyenin (Pelletier) yanına düşür, kimyagər ona bel (pelle) bağışlayır və həmin bel yuxunun sonrakı mərhələsində nəhəng bir qılınca çevrilir (s. 137).

Başqa bir vaxt o, yuxuda böyük bir yolla gedərək, bir verstlik dirəklərlə kilometrləri hesablayır, bundan sonra böyük bir dükanda olduğunu görür, orada böyük tərəzilər var, satıcı kilo daşlarını tərəziyə qoyub Moriyə mal çəkir və deyir: «Siz Parisdə deyilsiniz, Gilolo adasındasınız».

Sonra o, firəngotu çiçəklərini, ölümü haqqında bu yaxınlarda oxuduğu general Lopezi görüb və nəhayət, oyanmamışdan əvvəl yuxuda lota oynayıb. Aşağıda biz eyni və oxşar səslərlə başlayan sözlərlə xarakterizə olunan yuxugörmələri araşdıracağıq.

Yuxugörmənin psixi fəaliyyətinin bu cür azaldılmasının digər tərəfdən kəskin ziddiyyətlərlə üzləşməsi bizi təəccübləndirməyə bilməz. Doğrudur, bu ziddiyyətlər burada kifayət qədər çətindir. Lakin ruhi fəaliyyətin azaldılması tərəfdarlarından birinin (Spitta, s. 118) yuxugörmələrdə də ayıq həyatdakı psixoloji qanunların hökmran olduğunu təsdiq etməsinə ciddi əhəmiyyət verməmək mümkün deyil. Ya da bir başqası (Dyuqa) deyir: «Yuxu – ağlın oynaması («relslərdən çıxma») deyil, amma ağlın tam olmaması da deyil». Onlar hər ikisi hətta bu fikri özlərinin təsvir etdiyi psixi anarxiya və yuxugörmədəki bütün funksiyaların məhdudlaşdırılması vasitəsilə əlaqələndirməyə çalışırlar. Ancaq bir başqaları yuxugörmənin absurdluğunun hər halda bir üsulu olmasının mümkünlüyünü irəli sürürlər. Lakin bu müəlliflər həmin fikirlərini inkişaf etdirməyiblər.

Misalçün, Qavelok Ellis (1899) yuxugörmənin xəyali absurdluğu üzərində dayanmadan onu «geniş emosiyaların və qeyri-təkmil fikirlərin arxaik dünyası» adlandırmışdır, bunu öyrənməklə psixi həyatın inkişafının primitiv mərhələsi haqqında məlumat əldə edə bilərik. C.

Selli (s. 362) də yuxugörmələrlə bağlı eyni mövqedədir, ancaq daha qəti və inandırıcı formada.

Onun fikirləri daha çox diqqətəlayiqdir, çünki yuxugörmənin pərdələnmiş mənasına əminliyini ifadə edən yeganə psixoloq deyil. «Yuxularımız bu ardıcıl şəxsiyyətləri qorumaq üsuludur. Biz yatarkən bir zamanlar bizə hökm edən keçmiş baxışlarımıza, dünyagörüşümüzə, impulslarımıza və fəaliyyətimizə qayıdırıq». Delbef kimi bir mütəfəkkir təsdiq edir ki (doğrudur, əks materiala qarşı heç bir sübut gətirmədən, ona görə də, mahiyyət etibarilə ədalətsiz olaraq), «Yuxuda, qavrayışdan başqa, psixikanın bütün qabiliyyətləri: ağıl, təxəyyül, yaddaş, iradə, əxlaq mahiyyət etibarilə toxunulmaz qalır. Onlar yalnız xəyal edilən və qeyri-sabit şeylərə aiddir. Yuxugörən dəlilərin və müdriklərin, cəlladların və qurbanların, liliput və nəhənglərin, iblis və mələklərin rolunu oynayan aktyordur» (s. 222). Yuxugörmədə psixi fəaliyyətin azaldılmasını markiz d’Ervey daha qızğın surətdə iddia edir, onunla Mori polemika aparmışdır, ancaq əsərlərini bütün cəhdlərimə rəğmən tapa bilmədim. Mori onun haqqında deyir (s. 19): «Markiz d’Ervey yuxu zamanı hərəkət və diqqət azadlığını ağıla əlavə edir və yuxunu açıq-aşkar yalnız beş qavrama duyğusunun «sönməsi» və xarici aləmdən ayrılması hesab edir. Yatan adam fikirlərinə tam sərbəstlik vermiş və qavrayışını söndürən xəyalpərəstdən az fərqlənir. Fikrin ayıq vəziyyətlə yuxu arasındakı tam fərqi yuxugörəndə ideyanın obyektiv görüntü forması almasında və xarici predmetlərlə şərtlənən hissiyyata oxşamasında, xatirələrin hazırda var olanın cizgilərini əxz etməsindədir».

Mori əlavə edir: «Daha bir mühüm fərq də var: yatan adamın intellektual qabiliyyətləri ayıq adam üçün xarakterik olan səviyyəyə bərabər deyil».

d’Erveyin kitabı haqqında bizə daha dolğun məlumat verən Vaşiddə müəllifin yuxugörmələrin ehtimal etdiyi rabitəsizliyi haqqında aşağıdakı fikirləri söylədiyini tapırıq: «Yuxu təsəvvürləri ideyaların surətidir, xəyal yalnız törəmədir. Bunu müəyyənləşdirdikdən sonra, ideyaların gedişatını izləmək, yuxugörmənin məzmununu təhlil etmək lazımdır, o zaman rabitəsizlik aydın olacaq, ən fantastik konsepsiyalar adi və məntiqi faktlara çevriləcək» (s. 146).

«Təhlil etməyə bacaranlar üçün ən qəribə yuxular məntiqi və ağıllı görünürlər» (s. 147).

İ. Şterne mənə məlum olmayan qədim müəllif Volf Davidzonun 1799-cu ildə yuxugörmələrin rabitəsizliyinə analoji baxışına diqqət etmişdir (s. 136): «Təsəvvürlərimizin yuxugörmələrdəki qəribə sıçrayışların assosiasiyalar qanununda öz əsasları var, lakin bu əlaqə ruhda o qədər də aydın gerçəkləşmir, ona görə də, tez-tez bizə elə gəlir ki, təsəvvürlərin sıçrayışını əslində heç bir sıçrayış olmadığı zaman müşahidə edirik».

Yuxugörmənin psixi məhsul kimi qiymətləndirilməsi şkalası ədəbiyyatda olduqca geniş yayılıb; o artıq tanış olduğumuz çox dərin etinasızlıqdan, hələ də tapılmayan dəyərin ürəyə dammasından, yuxugörməni ayıq həyatın ruhi fəaliyyətindən xeyli dərəcədə yüksək tutan yenidən dəyərləndirmədən qaynaqlanır. Bildiyimiz kimi, Gilderbrandt yuxugörmənin psixoloji xarakteristikasını üç antinomiyada verir, bu sıradakı ziddiyyətlərin üçüncüsündə sonuncu maddəni aşağıdakı kimi xülasə edir (s. 19): «O kəskin yüksəliş və çox zaman virtuoz səviyyəyə çatan potensiasiya ilə qəti eniş və ruhi fəaliyyətin zəifləyərək bəzən ən aşağı insani səviyyəyə düşməsi arasında yerləşir».

«Qaldı ki birinciyə, kim öz təcrübəsindən bilmir ki, yuxugörmə dahisinin yaradıcılığında bəzən duyğuların dərinliyi və səmimiliyi, hissiyyatların zərifliyi, fikirlərin aydınlığı, müşahidənin dəqiqliyi, hazırcavablıq, müdriklik aşkara çıxır? Bütün bunları biz ayıq həyatda təvazökarlıq edərək etiraf etməzdik. Yuxugörmə son dərəcə gözəl poeziyaya, əla alleqoriyaya, bənzərsiz yumora, valehedici ironiyaya malikdir. O, dünyanı özünəməxsus idealizə etdiyi işıqda görür və öz maraqlarının effektini daha çox onların gizli mahiyyətini dərindən anlamaqla potensiya edir. O, dünyəvi gözəlliyi bizə əsil səmavi parıltıda təqdim edir, yüksək olanı daha böyük əzəmətlə əhatə edir, qorxunc olanı əcaib formalara salır, gülünc olanı bənzərsiz komizmlə təqdim edir. Bəzən oyandıqdan sonra biz bu təəssüratlardan birinə o dərəcədə qapılırıq ki, sanki real həyat heç vaxt bizə belə bir şey verməyib».

İstər-istəməz sual verirsən: necə olur ki, eyni obyekt haqqında bu dərəcədə saymazyana fikirlər və bu qədər canlı təriflər eşidirik? Yəni biriləri absurd yuxugörmələri, digərləri isə həyatın da tam mənasını nəzərdən qaçırıb. Ancaq hər iki qiymətləndirməyə uyğun gələn yuxugörmələrə rast gəlinirsə, onda yuxugörmələrin psixoloji xarakteristikasını axtarmaq mənasız məşğuliyyət deyilmi? Məgər yuxugörmədə ruhi fəaliyyətin lap aşağı düşməsindən tutmuş qeyri-adi dərəcədə, ayıq həyatdakından da çox yüksəlməsinə qədər hər şeyin mümkün olduğunu demək kifayət deyilmi? Məsələnin bu şəkildə həlli nə qədər əlverişli olsa da, bütün yuxugörmə tədqiqatçılarının səylərinin əsasını təşkil edən hər şey buna ziddir: onların hamısının fikrincə, bütün hallarda yuxugörmənin mahiyyətcə yuxarıda göstərilən bütün ziddiyyətləri aradan qaldıran ümumi-məcburi xarakteristikası mövcuddur.

Ağla dəqiq təbiət elmlərinin deyil, fəlsəfənin hakim olduğu çoxdan keçmişdə qalmış intellektual dövrdə yuxugörmənin psixi fəaliyyəti daha məmnuniyyətlə etiraf olunurdu. Məsələn, Şubertin fikrincə, yuxugörmə ruhun hissiyyatın buxovlarından, xarici təbiətin hakimiyyətindən qurtulmasıdır. Yuxugörməni ruhi həyatın oyanması kimi xarakterizə edən kiçik Fixtenin (Haffnerə və Spittaya bax) və digərlərinin analoji baxışları hazırda bizə o qədər də aydın deyil; hazırda onlarla yalnız mistiklər (sufilər) və dini təmayüllü insanlar razılaşa bilər. Müdrik sufi Dyu Prel üzr istəmək arzusunda olduğum azsaylı müəlliflərdəndir ki, bu kitabın əvvəlki nəşrlərində ona laqeyd qalmışam, onun fikrincə, nə qədər ki metafizika insana aiddir, onun giriş qapısı ayıq həyat yox, yuxugörmədir (Philosophic der Mystik, s. 59).

Təfəkkürün təbii-elmi obrazının inkişafı yuxugörmənin qiymətləndirilməsində də reaksiya doğurmuşdur. Təbiblər yuxugörmənin psixi fəaliyyətini digərlərinə nisbətən daha əhəmiyyətsiz və cüzi qiymətləndirməyə meyillidirlər, ancaq filosoflar və qeyri-peşəkar müşahidəçilər – həvəskar psixoloqlar (bu sahədə onların rəyini qətiyyən gözardı etmək olmaz) yuxugörmənin yüksək psixi dəyərini etiraf etməklə hələ də xalqın rəyini əsas götürürlər. Kim ki yuxugörmənin psixi fəaliyyətini azaltmağa meyillidir, onun yuxugörmənin etiologiyasında somatik qıcıqlanmalara üstünlük verməsi tamamilə başadüşüləndir; eyni zamanda, xəyal etdiyi subyektin arxasında ayıq halda özünə xas olan qabiliyyətlərin böyük hissəsini görənlərin isə onun arxasındakı yuxugörmələrlə bağlı sərbəst arzuları etiraf etməməyə heç bir əsasları yoxdur.

Əgər ağlı başında müqayisə aparsaq görərik ki, psixi fəaliyyətin bütün formaları içərisində yuxugörmənin arxasında duran ən böyüyü yaddaşdır; biz artıq onun bütün qabarıq təzahürlərinə ətraflı toxunmuşuq. Yuxugörmənin digər bir üstün cəhəti də onun zaman və məkan üzərində hökmranlığa qadir olmasıdır, bunu asanlıqla aldadıcı da hesab etmək olar. Gilderbrandt açıq şəkildə deyir ki, bu özəllik mübahisəsiz illüziyadır; yuxugörmə zaman və məkan üzərində ayıq təfəkkürdən fərqli yüksəlliyə qalxmır, çünki özü də təfəkkür formasıdır. Yuxugörmənin zaman məfhumuna münasibətinin digər üstünlükləri də var və zamandan başqa mənada da asılı olmaya bilər. Məsələn, Morinin gilyotində edam olunması haqqında yuxarıda təsvir olunmuş yuxusuna bənzəyən yuxugörmələr sübut edir ki, yuxugörmə qısa zaman kəsiyində psixi fəaliyyətimizin ayıq halda malik olduğundan daha geniş məzmun kəsb edir. Lakin bu müşahidəyə müxtəlif arqumentlərlə etiraz olunur; Le Lorrenin və Eggerin «yuxugörmələrin xəyali müddətinə dair» son tədqiqatları maraqlı polemikanın əsasını qoymuşdur, ancaq bu çətin və mürəkkəb məsələdə hələ nəticə yoxdur. Bu problemlə bağlı digər ədəbiyyat və tənqidi müzakirələrlə Tobolovskayanın Paris dissertasiyasında tanış ola bilərsiniz (1900).

Çoxsaylı məlumatlar və Şabanenin təklif etdiyi nümunələr toplusu əsasında deyə bilərik ki, yuxugörmə günün intellektual işini davam etdirməyə və son nəticəyə qədər aparmağa qadirdir; eyni dərəcədə şübhələri və problemləri həll etməyə qadir olduğu, şairlər və bəstəkarlar üçün ilham mənbəyi ola bilməsi də şəksizdir. Lakin faktın özü mübahisə doğurmasa da, bu onun izahının böyük şübhə doğurmadığı anlamına gəlməz (Q. Ellisin «World of Dreams» tənqidi əsərinə bax. s. 268).

Nəhayət, yuxugörmənin təsdiq olunmuş ilahi gücü mübahisəlidir, burada çətinliklə aşılan şübhə inadla təkrarlanan inandırmalarla üst-üstə düşür 16. Bu müəlliflər tam əsaslı olaraq bu mövzuyla əlaqədar bütün faktları inkar etməkdən çəkinirlər, çünki yaxın gələcəkdə bir çox hallarda təbii-psixoloji izah mümkün olacaq.

f) Yuxugörmə zamanı əxlaq hissi. Yalnız yuxugörmələri şəxsən araşdırdıqdan sonra mənə aydın olan motivlər əsasında yuxugörmə psixologiyası mövzusundan yuxugörmələrdə əxlaqi dəyərlərin və ayıq həyata aid duyğuların hansı dərəcədə özünü göstərdiyini qismən ayıra bildim.

Yuxugörmədə xarakterik fəaliyyətlə bağlı bir çox müəlliflər arasında müşahidə etdiyimiz ziddiyyətləri burada da gördük. Bəziləri yuxugörmənin əxlaqi tələblərlə heç bir əlaqəsi olmadığını təsdiq etdiyi halda, başqaları, əksinə, insanın əxlaqi təbiətinin yuxugörmə zamanı da dəyişməz olaraq qaldığını söyləyirlər.

Gündəlik müşahidələrə istinad, deyəsən, birinci fikrin doğruluğunu təsdiq edir. İessen deyir (s. 553): «İnsan yuxuda nə yaxşılaşır, nə də mərhəmətli olur: əksinə, yuxugörmə zamanı vicdan sanki susur, insan nə təəssüf, nə acıma duyğusu hiss edir və tam laqeydcəsinə, sonradan heç bir peşmançılıq keçirmədən ağır cinayət törədə, oğurluq və qarət edə, adam öldürə bilər».

Radeştok (s. 146): «Nəzərə almaq lazımdır ki, yuxugörmə zamanı assosiasiyaların gedişatı və təsəvvürlərin birləşməsi refleksin, ağlın, estetik zövqün və əxlaqi dəyərin iştirakı olmadan baş verir; qiymətləndirmə ən yaxşı halda zəif olur və tam estetik biganəlik mövcud olur».

Folkelt (s. 23): «Hər kəsə məlum olduğu kimi, bu, seksual məzmunlu yuxugörmələrdə xüsusilə parlaq şəkildə meydana çıxır. Yatan adam özü abır-həyadan məhrum olub, bütün əxlaqi duyğularını və ağlını itirdiyi kimi, başqalarını, hətta ən hörmətli insanları da bu vəziyyətdə görə bilir. Onların elə hərəkətlərini görür ki, ayıq həyatda bunları heç cür həmin insanlara yaraşdırmaz».

Şopenhauerin fikirləri isə buna kəskin şəkildə ziddir, o hesab edir ki, hər bir şəxs yuxuda öz xarakterinə tam uyğun hərəkət edir. V. F. Fişer (Grundziige des Systems der Anthropologie.

Eriangen, 1850 ( Spittda) təsdiq edir ki, subyektiv duyğu, affektə və ehtirasa cəhd yuxugörmədə o formada meydana çıxır ki, sonuncularda şəxsiyyətin əxlaqi keyfiyyətləri əks olunur.

Haffner (s. 25): «Bəzi nadir istisnaları saymasaq, hər bir xeyirxah insan yuxugörmə zamanı da xeyirxahdır; o, nəfsilə, nifrətlə, paxıllıqla, qəzəblə, bütün mümkün qüsurlarla mübarizə aparır; ancaq əxlaqi dəyərlərdən məhrum insan yuxuda da ayıq halda gördüyü obraz və səhnələri görür».

Şolts (s. 36): «Yuxugörmə zamanı həqiqət budur ki, yüksəklik və alçaqlıq maskasına baxmayaraq, biz həmişə özümüzü tanıyırıq. Namuslu adam heç vaxt yuxuda namussuz hərəkət etmir, etsə də, təbiətinə xas olmayan hərəkət kimi buna əsəbiləşir. Yuxuda imperatorun başını kəsdiyini görən təbəələrindən birinin edam olunmasını əmr edən Roma imperatoru o qədər də haqsız deyildi, onun fikrincə, belə yuxuları görənlər ayıq halda da belə şeylər düşünürlər17. Ona görə də, ağlımıza gəlməyən bir şey haqqında çox dəqiqliklə deyirik: «Belə bir şey yatsam yuxuma da girməz».

Bunun əksinə Platon güman edir ki, ən yaxşı adamlar yuxuda ayıq halda etdiklərini görənlərdir.

Pfaf bu məşhur deyimi başqa cür ifadə edir: «Yuxunu mənə danış, sənin kim olduğunu deyim».

Gilderbrandtın kiçik bir əsərindən artıq bir neçə sitat gətirmişəm: yuxugörmə probleminin öyrənilməsinə ən yaxşı və dəyərli töhfə yuxugörmədə mənəviyyat probleminin ön plana çıxarılmasıdır. Gilderbrandt da şübhə etmir ki: «Həyat nə qədər təmizdirsə, yuxugörmə də bir o qədər safdır, birinci nə qədər biabırçıdırsa, ikinci də bir o qədər rüsvayçıdır».

İnsanın mənəvi təbiəti yuxugörmədə də dəyişilməz olaraq qalır: «Ancaq eyni zamanda, adi hesablama məsələsindəki heç bir aşkar səhv, elmin heç bir romantik təmayülü, heç bir gülünc anaxronizm şüurumuzu təhqir etmir, hətta bizə şübhəli görünmür, yaxşı ilə pis, düz ilə əyri, xeyirxahlıqla əxlaqsızlıq arasındakı fərq heç vaxt gözümüzdən yayınmır. Ayıq həyatda qarşımıza çıxanlar nə qədər unudulsalar da, Kantın qəti imperativi bizi hətta yuxuda da qarabaqara izləyir… Bu fakt yalnız insanın təbiətinin, onun mənəvi mahiyyətinin fantaziyanın, ağlın, yaddaşın və psixikamızın digər qabiliyyətlərinin məruz qaldığı kaleydoskopik qarışıqlıqda iştirak etmək üçün kifayət qədər möhkəm olmasıyla ilə izah edilə bilər» (s. 45 və davamı).

Bundan sonra məsələnin müzakirəsində diqqətəlayiq sapmalar və hər iki müəllif qrupunun qeyri-ardıcıllığı üzə çıxır. Ciddi desək, yuxugörmə zamanı insanın mənəvi-əxlaqi dəyərlərinin yoxa çıxdığını iddia edənlərin hamısı üçün bu izahat bundan sonra normal yuxugörmələrə münasibətdə hər cür marağa son qoyulması anlamına gələrdi. Onlar yuxugörmənin məsuliyyətini yatanın üzərinə atmaq cəhdini eyni təmkinlə təxirə sala, yuxunun «ayıbını» onun təbiətinin «ayıbı» hesab edər, absurd yuxugörmədən çıxış edərək ayıq insanın intellektual həyatının miskinliyini isbatlamağa cəhd göstərə bilərdilər. «Kəskin imperativ»i yuxugörmə ilə əlaqələndirən digərləri isə qeyri-əxlaqi yuxugörmələrə görə məsuliyyəti məhdudiyyətsiz öz üzərlərinə götürməliydilər; mən yalnız onu arzulaya bilərəm ki, müvafiq yuxugörmələr onların yüksək əxlaqi şüurlarında olan sarsılmaz inamını qırmasın.

Əslində isə, görünür, heç kəs nə qədər xeyirxah və ya qəddar olduğunu bilmir və heç kəs yaddaşında qeyri-əxlaqi yuxugörmələrin olduğunu inkar edə bilməz. Çünki yuxugörmələrin qiymətləndirilməsində bu ziddiyyətdən asılı olmayaraq, hər iki müəlliflər qrupunun qeyri-əxlaqi yuxugörmələrin mənşəyini açmağa cəhd göstərdiyi aşkardır; onların son mənbəyinin psixi həyatın funksiyalarında, yaxud somatik xarakterli hərəkətlərdə olub-olmamasıyla bağlı yeni ziddiyyət yaranır. Faktların sarsılmaz gücü yuxugörmələrin məsuliyyət daşıması və daşımaması tərəfdarlarını məcbur edir ki, qeyri-əxlaqi yuxugörmələrin hansısa xüsusi psixi mənbəyi olmasını yekdilliklə qəbul etsinlər.

Yuxugörmədə əxlaqın mövcudluğunu qəbul edənlər öz yuxularına görə tam məsuliyyəti üzərlərinə götürməkdən çəkinirlər. Haffner deyir (s. 24): «Biz öz yuxularımıza görə məsuliyyət daşımırıq, ona görə ki, bizim təfəkkür və iradəmiz həyatımızın həqiqət və reallıqlarının əsaslandığı yeganə bazisdən məhrumdur. Ona görə də, yuxugörmədə heç bir iradə və heç bir hərəkət nə xeyirxahlıq, nə də günah ola bilməz». Buna baxmayaraq, insan qeyri-əxlaqi yuxularına görə məsuliyyət daşıyır, çünki onları dolayısı çağırır. Onun qarşısında ayıq vəziyyətdə və xüsusilə də yuxudan öncə öz ruhunu təmizləmək vəzifəsi durur.

Yuxugörmələrin əxlaqi məzmununa görə məsuliyyətin inkar və qəbul olunmasının bir-birinə qarışmasının ən dərin təhlilini Gilderbrandt aparmışdır. Yuxugörmənin dramatikləşdirici reproduksiyasının, cüzi zaman kəsiklərində ən mürəkkəb təsəvvürlərin və proseslərin konsentrasiyasının, həmçinin yuxugörmənin ayrı-ayrı elementlərinin, mənim də etiraf etdiyim kimi, qiymətdən salınmasının yuxugörmələrin qeyri-əxlaqi məzmununun müzakirəsi əsnasında diqqətə alınmasını təsdiq etdikdən sonra etiraf edir ki, yuxugörmələrdəki günahlara görə hər cür məsuliyyəti bütövlükdə inkar etmək olmaz.

«Biz hansısa ədalətsiz ittihamı qəti rədd etməyə cəhd edəndə, xüsusilə də, əgər bu bizim plan və niyyətlərimizə ziddirsə, deyirik: «Bu heç mənim yuxuma da girməzdi»; eyni zamanda digər tərəfdən yuxunu öz fikirlərimizə görə məsuliyyət daşımalı olduğumuz çox uzaq bir sfera hesab edirik, çünki oradakı fikirlər bizim həqiqi mahiyyətimizlə o qədər bağlıdır ki, onları şəxsən özümüzünkü kimi qəbul etmək çətindir; biz bu fikirlərin həmin sferada da mövcudluğunu inkar etmədən eyni zamanda hesab edirik ki, əgər özümüzü təmizə çıxarma cəhdimiz həmin sferadan qaynaqlansaydı, tam ola bilməzdi. Və mənə elə gəlir ki, biz şüursuz olsa da, hər halda həqiqətin dilində danışırıq» (s. 49).

«Yuxugörmə zamanı elə bir hərəkət təsəvvür etmək mümkün deyil ki, onun ən başlıca motivi əvvəlcədən ayıq subyektin ruhundan arzu, niyyət və ya fikir şəklində keçməmiş olsun».

Keçmişdə qalmış təəssürat barədə onu yuxugörmə yaratmayıb, sadəcə inkişaf etdirib, ruhumuzda olan tarixi materialın bir hissəsini emal edib demək lazımdır; o, apostolun sözlərini ifadə edib: «Kim ki öz qardaşını sevmir, demək, onun qatilidir18». Əgər öz mənəvi gücünə əmin subyekt yuxudan oyanan kimi öz günahkar yuxusunu təbəssümlə xatırlayırsa, həmin yuxugörmənin ilkin əsasından həmin xəfif təbəssümlə ayrılması elə də asan deyil. İnsan yuxugörmənin bütün elementlərinə görə olmasa da, müəyyən qisminə görə özünü cavabdeh sayır. Burada İsa Məsihin çətin anlaşılan sözlərinə diqqət etməliyik: «Günahkar fikirlər ürəkdən gəlir»19. Gördüyümüz hər bir yuxunun arxasında ruhumuzun azacıq da olsa günahı olduğu fikrindən yaxamızı kənara çəkə bilmərik (s. 52).

Gilderbrandt ruhumuzda heç olmasa təsvir olunmuş, daim həvəslər formasında20 ortaya çıxan rüşeymlərdə və kədərli meyillərdə qeyri-əxlaqi yuxugörmələrin mənbəyini görür və onları şəxsiyyətin mənəvi-əxlaqi keyfiyyətləri ilə əlaqələndirir. Bu bütün dövrlərin mömin və müqəddəslərinin onların bağışlanmaz günahkarlar olduqlarından şikayətləndikləri və bizə məlum olan həmin düşüncə, həmin qiymətləndirmədir. Müqəddəs inkvizisiyanın bizim bu problemə münasibətini öyrənmək də maraqlı olardı. Tomas Karenin «Tractatus de Officio sanctissimae In-quisitionis» əsərində (Lion nəşri, 1659) belə bir yer var: «Əgər kimsə yuxuda küfr söyləyirsə, bu inkvizitorlara onun həyatdakı davranışını izləməyə əsas verir, çünki yuxuda insanı gün ərzində məşğul edən şeylər geri qayıdır» (Dr, Ehniger, S. Urban, Schweiz).

Bu ziddiyyətli fikirlərin hər kəsdə yaranmasına – bir çox insanlarda hətta mənəviyyat sferasında – şübhə etmək olmaz. Lakin onların müzakirəsinə lazımi diqqət yetirilməmişdir. Biz Spittada Tsellerin də rəyinin daxil olduğu aşağıdakı fikirləri görürük: (Erş və Qrauberin Ümumi elmlər ensiklopediyasındakı «İrre» məqaləsi) (s. 144): «Ağıl qədər uğurlu təşkil olunmayıb ki, daim tam gücə malik olsun və fikirlərinin daimi aydın gedişatı nəinki əhəmiyyətsiz, həm də tamamilə absurd təsəvvürləri pozmasın; ən böyük mütəfəkkirlər belə onların dərin təfəkkürünü, müqəddəs və ciddi düşüncələrini qarışdıran bu təəssüratların xəyali, darıxdırıcı və xoşagəlməz xaosundan şikayətləniblər».

Bu ziddiyyətli fikirlərin psixoloji tərəflərini Gilderbrandt daha aydın işıqlandırır, o hesab edir ki, yuxugörmə bəzən bizə mövcudluğumuzun ayıqlıqda bizimçün qapalı olan ən məhrəm guşələrinin dərinliyinə baxmağa imkan verir (s. 55). Eyni məsələyə Kant21 da öz «Antropologiyasında» toxunaraq bildirir ki, yuxugörmə, çox güman ki, bizə ən gizli meyilləri açmaq, bizə kim olduğumuzu və başqa cür tərbiyə olunacağımız halda necə olacağımızı göstərmək üçün mövcuddur. Radeştok (84) deyir ki, yuxugörmə bizə öz-özümüzə etiraf etmək istəmədiyimiz şeyləri açır, ona görə də, biz onu haqsız olaraq yalan və aldadıcı hesab edirik. İ.Y.

Erdman deyir: «Yuxugörmə heç vaxt mənə kiminsə barəsində düşünmək lazım olduğunu açıqlamayıb; ancaq yuxugörmə nə qədər təəccüblü olsa da, dəfələrlə mənə ona necə münasibət bəslədiyimi və onun barəsində nə düşündüyümü göstərib». Eyni fikri Q.Fixte də müdafiə edir: «Yuxugörmələrimizin xarakteri ümumi əhvali-ruhiyyəmizi ayıq halda müşahidə etdiyimizdən daha doğru əks elətdirir». Biz mənəvi şüurumuza yad olan bu meyillərin meydana çıxmasına yalnız yuxugörmələrin ayıq həyatla bağlı və orada cüzi rol oynayan başqa təsəvvürlər üzərində bizə artıq məlum olan hökmranlığı ilə müqayisədə diqqət yetiririk; Benini bu barədə deyir: «Əlbəttə, boğulmuş, tükənmiş hesab etdiyimiz meyillərimiz yenidən doğur. Köhnə və dəfn olunmuş ehtiraslar dirilir. Haqqında düşünmədiyimiz adamlar yuxugörmə obrazlarında zühur edirlər» (s. 149).

Folkelt deyir: «Ayıq şüurda demək olar ki, hiss olunmadan keçən ən böyük ehtimalla heç vaxt yada düşməyəcək təsəvvürlər özlərini tez-tez yuxuda göstərirlər» (s. 105). Burada, nəhayət, onu da xatırlatmaq lazımdır ki, Şleyermaxerin fikrincə, yuxuyagetmənin özü belə arzuolunmaz təsəvvürlərin (obrazların) aşkara çıxmasıyla müşayiət olunur.

Qeyri-əxlaqi və absurd yuxugörmələr zamanı xoşagəlməz hisslər doğuran bütün təsəvvürləri arzuolunmaz təsəvvürlər adlandırmaq olar. Mühüm fərq yalnız ondan ibarətdir ki, əxlaq sahəsindəki arzuolunmaz təsəvvürlər bizim adi təəssüratımıza zidd olmaqla, bəziləri də bizi sadəcə təəccübləndirir. Bu günə qədər hələ heç kəs bu fərqi dərindən və ətraflı araşdırmağa cəhd etməyib.

Yuxugörmədə arzuolunmaz təsəvvürlərin ortaya çıxmasının nə mənası var, etik meyillərə zidd olan gecə görüntülərinin ayıq və xəyala dalan ruhun psixologiyasına nə dəxli var? Burada yeni bir fikir ayrılığını və yeni müxtəlif müəlliflər qrupunu qeyd etmək lazımdır. Gilderbrandtın və tərəfdarlarının fikrincə, məlum gücün ruhun qeyri-əxlaqi hərəkətinə ayıq halda da xas olduğu hökmən etiraf olunmalıdır, lakin əməldə özünü göstərmir və bizə ayıq halda bu meyillərin varlığını etiraf etməyə mane olan şey yuxuda aradan qalxır. Beləliklə, yuxugörmə insanın real mahiyyətini tam olmasa da, qismən aşkarlayır və şüurumuzun ruhumuzun gizli dərinliklərinə yolunu asanlaşdıran vasitələr sırasına daxil deyil. Gildelbrandt yalnız bunun əsasında yuxugörməyə ruhumuzun gizli əxlaqi qüsurlarına diqqətimizi cəlb edən qoruyucu rol verə bilər, yuxugörmə həkimlərin etirafına görə də, şüuru ona qədər hiss olunmadan baş verən fiziki əzablar barədə xəbərdar edir. Spitta çox güman ki, yetişkənlik dövründə mühüm rol oynayan və ayıq həyatda müsbət həyat tərzi keçirmək üçün əlindən gələni edən, günahkar fikirləri hər vəchlə başından qovan, onların inkişafına, xüsusilə də əməldə özünü göstərməsinə imkan verməyən yuxugörən subyektin ehtiras mənbələrini göstərərkən də bunu nəzərdə tuturdu. Bu fikrə müvafiq olaraq biz gün ərzində «boğulan» təsəvvürləri «arzuolunmaz» təsəvvürlər adlandıra və onların ortaya çıxmasına sırf psixi fenomen kimi baxa bilərik.

Digər müəlliflərin rəyinə görə, bizim bu cür nəticələrə gəlməyə haqqımız yoxdur. İessenin fikrincə, yuxugörmədəki, o cümlədən ayıq həyatdakı, qızdırmalı vəziyyətdəki arzuolunmaz təsəvvürlər «dayandırılmış iradi fəaliyyət xarakteri daşıyır və müəyyən dərəcədə də obraz və təsəvvürlərin məcburi yolla mexaniki yenidəntəkrarıdır» (s. 360). Əxlaqsız yuxugörmələr yalnız onu sübut edir ki, guya yatan adam haçansa, bəlkə də, təsadüfən məlum təsəvvürdən xəbərdar olsa da, həmin təsəvvür heç vaxt onun psixikasının tərkib hissəsi olmayıb. Morinin bu haqda fikrilə tanış olduqda onun yuxugörməyə ruhi fəaliyyəti, sadəcə, dağıtmaq üçün onu tərkib hissələrinə parçalamaq xüsusiyyəti verməsindən şübhələnirik. O, insanın bütün əxlaqi hədləri aşdığı yuxugörmələr haqqında deyir: «Bizi danışmağa və hərəkət etməyə sövq edən məhz meyillərimizdir, bu zaman vicdanımız bizi dayandırmasa da, hərdən xəbərdarlıq edir. Mənim nöqsanlarım və qüsurlu meyillərim var. Ayıq vəziyyətdə mən onlarla mübarizə aparmağa çalışıram və çox vaxt onlara nəzarət edə, uymaya bilirəm. Ancaq yuxularımda həmişə onlara uyur, yaxud daha dəqiqi onların verdiyi impuls əsasında hərəkət edərək, nə qorxur, nə də vicdan əzabı çəkirəm. Əlbəttə, yuxugörmənin tərkib hissəsi kimi gözümə görünənlər mənə hiss etdiyim və passiv iradəmin əngəlləməyə belə çalışmadığı meyillər tərəfindən diktə olunur» (s. 113).

Əgər yuxugörmənin yuxu görən subyektdə həqiqətən mövcud olan, ancaq əngəllənmiş, ya da gizlədilmiş əxlaqi meylini açmaq qabiliyyətinə inansaq, Morinin (s. 115) verdiyindən daha parlaq xarakteristika tapmaq mümkün deyil: «İnsan yuxuda özünün tam çılpaqlığı və təbii yoxsulluğu ilə təzahür edir. O, iradəsini tətbiq etməyən kimi, ehtiraslarının oyuncağına çevrilir, halbuki ayıq vəziyyətdə vicdanı, şərəf duyğusu və qorxusu onu bunlardan qoruyur». Başqa bir yerdə (s. 462): «Yuxuda insanı instinktləri özünü göstərir… İnsan yuxu görəndə sanki öz təbii vəziyyətinə qayıdır. Əxz etdiyi ideyalar onun ruhunun dərinliyinə nə qədər az işləyibsə, onlarla razılaşdırılmayan tendensiyalar yuxuda öz təsirini qoruyub saxlayır». Sonra o, nümunə olaraq yuxuda özünü dəfələrlə əsərlərində amansızcasına mübarizə apardığı xurafatın qurbanına çevrildiyini görüb.

Lakin Moridə yuxugörmələrin psixoloji məzmununa dair bütün fikirlərin dəyəri onunla azalır ki, özünün bu qədər düzgün qeyd etdiyi hadisədə yalnız, onun fikrincə, yuxugörmələrə hökmranlıq edən «psixi avtomatizmin» isbatını görür. O bu avtomatizmi psixi fəaliyyətə qarşı qoyur.

Ştriker öz təhlilinin bir yerində deyir: «Yuxugörmə yalnız aldadıcı illüziyalardan ibarət deyil; əgər yatan yuxuda, misalçün, quldurlardan qorxursa, quldurlar xəyali olsa da, qorxu tamamilə real olur». Bu o deməkdir ki, yuxugörmə zamanı affektin inkişafı yuxugörmənin digər elementlərinin payına düşən dəyərləndirmələrə yol açır və qarşımıza yuxuda psixi proseslərdən hansı daha realdır, başqa sözlə, onlardan hansı ayıq haldakı psixi proseslərə daxil olmağa iddia edə bilər sualı çıxır.

g) yuxugörmə nəzəriyyəsi və onun funksiyaları. Yuxugörmə haqqında müəyyən baxış bucağından mümkün qədər çox izahat verməyə çalışan, eyni zamanda yuxugörmənin hər hansı daha geniş hadisəylə münasibətini müəyyənləşdirən mühakiməni yuxugörmə nəzəriyyəsi adlandırmaq olar. Müxtəlif nəzəriyyələr yuxugörmənin bu və ya digər cəhətini ön plana çəkmələrilə fərqlənirlər. Nəzəriyyədən hər hansı müəyyənləşdirilmiş funksiyanın, başqa sözlə, yuxugörmənin faydasının, ya da digər istənilən fəaliyyətinin çıxarılması vacib deyil, lakin bizim teoloji üsula öyrəşmiş təfəkkürümüz yuxugörmənin funksiyalarını diqqətdən kənarda saxlamayan nəzəriyyəyə də, şübhəsiz, daha həssas yanaşacaqdır.

Biz artıq yuxugörmə haqqında nəzəriyyə adına deyilən mənada çox və ya az dərəcədə layiq ola biləcək bir neçə baxışla tanış olmuşuq. Yuxugörmənin insanların hərəkətlərini yönləndirmək üçün tanrılar tərəfindən göndərilməsiylə bağlı qədimi inanclar yuxugörmənin bütün suallarını cavablandıran tam bir yuxugörmə nəzəriyyəsi idi. Yuxugörmə bioloji tədqiqatların obyekti olandan sonra aralarında kifayət qədər yarımçıq və tam olmayan bir sıra yuxugörmə nəzəriyyələri tanıyırıq.

Əgər bütün bu nəzəriyyələrin istisnasız olaraq sadalanmasına iddia etməsək, onları yuxugörmələrdəki ruhi fəaliyyətin iştirak dərəcəsinə və xarakterinə əsasən aşağıdakı qruplara ayırmaq olar.

1. Yuxugörmə zamanı ayıq vəziyyətlə bağlı bütün psixi fəaliyyətin davam etməsini qəbul edən nəzəriyyələr. Bu nəzəriyyənin təmsilçisi Delbefdir. Burada ruh yatmır; onun mexanizmi toxunulmaz olaraq qalır, lakin ayıq vəziyyətdən ayrı şəraitdədir, təbii ki, normal fəaliyyət göstərən ruh, ayıq vəziyyətdəkindən fərqli nəticələr verir. Bu nəzəriyyələr suallar verməyə başlayır ki, onlar yuxunu müstəsna yuxu vəziyyəti şəraiti düşüncəsindən fərqləndirə bilərlərmi?

Bundan başqa, onlar yuxugörmənin funksiyalarına toxunmurlar; onlar insanın niyə yuxu görməsi, ruh aparatının mürəkkəb mexanizminin özüyçün əlverişli olan şəraitə düşdükdə niyə öz işini davam etdirməsi haqqında danışmırlar. Yuxugörməsiz yuxu, ya da üçüncü reaksiya (yuxugörmə şəklində olan reaksiya) əvəzinə yuxunu pozan qıcıqlanmalar nəticəsində baş verən ayılma yeganə məqsədəuyğun reaksiya olaraq qalır.

2. Birincinin əksinə olaraq, yuxugörmə zamanı psixi fəaliyyətin zəifləməsini – assosiasiyaların zəifləməsi və emal olunan materialın azalmasını – etiraf edən nəzəriyyələr. Bu nəzəriyyələrə görə, yuxuya tamamilə başqa, Delbefin verdiyindən fərqli psixoloji xarakteristika verilməlidir. Yuxu ruhun sərhədlərindən çox-çox uzaqlardan gəlir, o yalnız ruhun xarici aləmdən qaynaqlanan hissəsində mövcud deyil, əksinə, həm də onun mexanizminə sirayət edir və onu müvəqqəti olaraq yararsız hala salır. Psixiatrik materialla müqayisə apararaq demək olar ki, birinci nəzəriyyə yuxugörməni paranoya şəklində təsdiq edir, ikinci isə onu ağıldankəmlik kimi təsvir edir.

Yuxugörmə zamanı ruhi fəaliyyətin yalnız yuxunun iflic etdiyi bir hissəsinin təzahür etdiyini qəbul edən nəzəriyyələr həkimlər və ümumiyyətlə elm aləmində daha populyardır.

Ümumiyyətlə nə qədər ki yuxuların yozulmasına maraq var, onları hegemon nəzəriyyələr saymaq olar. Bu nəzəriyyənin ən təhlükəli maddələrdən, hər cür yuxuyozmalardan və başlıcası ziddiyyətlərdən hansı asanlıqla yayına bildiyini də vurğulamaq lazımdır. Çünki ona əsasən, yuxugörmə natamam ayıqlığın (Herbart «Yuxuların psixologiyası» əsərində «tədrici, natamam, eyni zamanda normal ayıqlıq» ifadələrindən istifadə edir) nəticəsidir, o, tədrici ayılmadan tutmuş tam ayılmaya qədər bütün vəziyyətlərin cərgəsinə yuxugörmənin absurdluğu ilə təzahür edən zəifləmiş fəaliyyətindən tutmuş təfəkkürün konsentrasiyasına qədər olan paralel cərgəni qarşı qoya bilər.

Kim fizioloji baxışı daha düzgün, yaxud elmi sayırsa, bu nəzəriyyənin daha yaxşı şərhini Vinsdə tapacaq (s. 43): «Bu durum (donma) səhərə yaxın sona çatır. Beynin ağ maddəsində toplanan yorucu maddələr əhəmiyyətini itirir, parçalanır və ya qanın fasiləsiz dövr edən axını ilə çıxıb gedir. Orada-burada ayrı-ayrı hüceyrə qrupları oyanır və bu arada ətrafdakı hər şey hələ də donmuş vəziyyətdə olur. Bu anda tutqun şüurumuz qarşısına ayrı-ayrı qrupların təcrid olunmuş işi çıxır; bu işə hələ beynin başlıca sferaları assosiasiyalar olan digər hissələrinin nəzarəti çatışmır. Ona görə də, əsasən yaxın keçmişin maddi təsəvvürlərinə uyğun gələn obrazlar xaotik şəkildə bir-birinin ardınca gedir. Xilas olan beyin hüceyrələrinin sayı getdikcə çoxalır və yuxugörmənin absurdluğu tədricən aşağı düşür».

Yuxugörmənin natamam ayıqlıq kimi başa düşülməsinə bütün müasir fizioloq və filosoflarda rast gəlinir. Bu nəzəriyyəni Mori daha ətraflı şərh etmişdir. Onun araşdırmasında tez-tez müəllif sanki ayıq vəziyyətlə yuxunu müəyyən anatomik mərkəzlə birlikdə təsəvvür edir, bu zaman bəlli psixi funksiya və bəlli anatomik sahə onunçün bir-birindən ayrılmazdır. Mən yalnız onu deyə bilərəm ki, natamam ayıqlıq nəzəriyyəsi özünü doğrultsaydı belə, hələ də tam işlənib başa çatdırılmaqdan çox uzaqdır.

Təbii ki, bu anlayışdan çıxış edərək sonuncunun funksiyası haqqında nəsə demək mümkün deyil. Yuxugörmənin durumu və əhəmiyyəti haqqında daha ardıcıl fikirlər Binsə məxsusdur (s. 357): «Bizim müşahidə etdiyimiz bütün faktlar yuxunu maddi, hər zaman faydasız və bir çox hallarda açıq-aşkar ağrılı proses kimi xarakterizə etməyə imkan verir…» Maddi ifadəsinin yuxugörməyə münasibətdə tamamilə xüsusi mənası var. O hər şeydən öncə yuxugörmənin etiologiyasına aiddir, Bins zəhərlər vasitəsilə təcrübə apararaq eksperimental yuxuları tədqiq edərkən bununla xüsusi məşğul olmuşdur. Bu yuxugörmə nəzəriyyələri tamamilə təbii olaraq onun mənşəyinin müstəsna dərəcədə somatik mənbələrdən doğan izahını tələb edir.

İfrat formada ifadə olunan bu nəzəriyyə aşağıdakı mənanı verir: biz qıcıqlanmanı özümüzdən kənarlaşdırıb yuxu vəziyyətinə keçməklə səhərə qədər heç bir yuxugörməyə ehtiyac hiss etmirik.

Bununla belə yuxunu qıcıqlanmadan ayırmaq olmur: qıcıqlanmalar yatana hər yerdən, xaricdən, daxildən, bədəninin ayıq halda heç bir əhəmiyyət vermədiyi bütün hissələrindən gəlir. Bunun sayəsində yuxu pozulur, ruh qismən oyanır və sonra yenidən yuxuya getməyə şad olaraq bir müddət oyanan hissəylə birlikdə fəaliyyətdə olur. Yuxugörmə öz-özlüyündə qıcıqlanmanın səbəb olduğu yuxunu pozan reaksiyadır, amma bu reaksiya son dərəcə artıq və lüzumsuzdur.

Artıq ruhi mexanizmin fəaliyyətinin təzahürü sayılan yuxugörməni maddi proses adlandırmağın başqa mənası da var; elə bunun ardınca da psixi prosesin şərəfli adının inkarı gəlir. Yuxugörməyə tətbiq olunan «musiqi qabiliyyəti olmayan adamın alətin dilləri üzərində gəzən on barmağı» haqqında olduqca köhnə müqayisə yuxugörməyə dəqiq elmdə bir çox hallarda hansı qiymətin verildiyini, bəlkə də, daha əyani göstərir. Bu nəzəriyyə yuxugörməni tamamilə mənasız bir şey qələmə verir, çünki məgər musiqi qabiliyyəti olmayan adamın on barmağı hansısa musiqini ifa edə bilərmi?

Qismən ayıqlıq nəzəriyyəsi artıq çoxdan ciddi etirazlarla qarşılaşıb. Hələ 1830-cu ildə

Burdax deyirdi: «Əgər yuxugörmənin natamam oyaqlıq olduğunu qəbul etsək, bununla, əvvəla nə oyaqlıq, nə yuxu izah olunur, ikincisi, yalnız o deyilir ki, bəzi ruhi qüvvələr yuxuda öz fəaliyyətilə məşğuldur, digərləri isə bu zaman sakit vəziyyətdə olur. Lakin bu qeyri-bərabərlik, ümumiyyətlə, bütün həyat boyu müşahidə olunur…» (s. 483).

Robertin 1866-cı ildə yuxugörmə ilə bağlı dediyi son dərəcə maraqlı izahat yuxugörmədə «maddi proses» görən hökmran yuxugörmə nəzəriyyəsilə sıx bağlıdır və onun yuxugörmələrdə faydalı nəticələrlə müşayiət olunan bəlli funksiyaları etiraf etməsi olduqca səmərəlidir. Robert öz nəzəriyyəsinin təməlinə müşahidə etdiyi və bizim yuxugörmənin materialını qiymətləndirərkən üzərində dayandığımız (s. 13) iki faktı qoyur, daha dəqiqi odur ki, insan yuxuda günün ikinci dərəcəli təəssüratlarını tez-tez görürsə, daha əhəmiyyətli və maraqlı olanları olduqca nadir hallarda görür. Robert aşağıdakı situasiyanı şübhəsiz doğru hesab edir: yuxugörməni heç vaxt sonadək düşünülən deyil, necə deyərlər, insanın beynində qurdalanan, ağlından hiss olunmadan, ya da ötəri keçən fikirlər yaradır (s. 10). «Ona görə də, yuxugörmələri bir çox hallarda keçmiş günün yatanın şüuruna tam yerləşməmiş hissi təəssüratları kimi yozmaq olmaz». Təəssüratın yuxugörməyə sızmasının şərti ya onun emal olunarkən pozulmasıdır, ya da o bu emal üçün yetərincə əhəmiyyətsiz olmuşdur.

Yuxugörmə Robert üçün «öz ruhi reaksiyasında şüura çatan ayrılmanın fiziki prosesidir».

Yuxugörmə rüşeym halında ikən boğulan fikirlərin ayrılmasıdır. «Xəyala dalmaq qabiliyyəti əlindən alınmış insan dəli olardı, çünki onun beynində o qədər düşünülməmiş fikirlər və ötəri təəssüratlar yığılardı ki, onların ağırlığından hazır və bütöv halda yaddaşa yerləşmək istəyənlər də sönərdi». Yuxugörmə həddən artıq yüklənmiş beyin üçün qoruyucu ventildir. Yuxugörmə xilasedici və boşaldıcı qüvvəyə malikdir (s. 32).

Yuxugörmənin ruhu hansı şəkildə boşaltdığını Robertdən soruşmaq ağılsızlıq olardı.

Yuxugörmə materialının bu iki xüsusiyyətinin müəllifi hesab edir ki, göründüyü kimi, yuxu zamanı mövcud olmayan təəssüratların sanki somatik yolla bu cür ayrılması baş verir və yuxugörmə psixi prosesə çevrilməyərək, yalnız həmin ayrılmanın əlaməti olur. Ancaq bu ayrılma gecə ruhumuzda baş verən yeganə proses olmur. Robert özü əlavə edir ki, bundan başqa, günün arzuları da, bu ayrılmaya tabe olmayan fikirlər də meydana çıxır, təxəyyüldən alınmış bağlarla bir yekun bütövə bağlanır və beləcə, fantaziyanın hazır məhsulları şəklində yaddaşa yüklənir (s. 23).

Bununla belə, bu nəzəriyyəyə görə, əgər xarici və daxili qıcıqlanmalar daim ruhu oyatmasaydılar, insan ümumiyyətlə, yuxu görməzdi, Robertin fikrincə, yuxugörmənin mənbəyi ruhun özündə, onun həddən artıq yüklənməsindədir və Robert son dərəcə ardıcıl surətdə bildirir ki, yuxugörməni şərtləndirən və fiziki mənada qoyulmuş səbəblər ikinci dərəcəli rol oynayır: onlar yuxugörmənin yaranması üçün ayıq şüurdan alınmış materialın olmadığı beyində yuxugörmə əmələ gətirə bilməz. Lakin qeyd etmək lazımdır ki, yuxuda ruhun dərinliyindən törəyən fantaziya məhsulları sinir qıcıqlanmalarıyla şərtlənə bilər (s. 48). Beləliklə, Robertə görə, yuxugörmə, hər halda, bütövlükdə somatik qıcıqlanmalardan tam asılı deyil; o, psixi proses olmasa da, hər halda, ruhi fəaliyyət aparatında gündəlik somatik prosesdir; o bu aparatın yüklənmədən qorunması, yaxud da, müqayisəli dillə desək, ruhun zibillərdən təmizlənməsi funksiyasını yerinə yetirir.

Öz nəzəriyyəsini yaradan digər müəllif Delaj da yuxugörmələrlə bağlı material seçimində ortaya çıxan xüsusiyyətlərə söykənir; eyni şeylərin anlaşılmasında gözlənilməz gedişatın onu tamamilə başqa son nəticəyə gətirməsi son dərəcə maraqlıdır.

Yaxın adamını itirən Delaj öz təcrübəsindən öyrənir ki, insan adətən yuxuda gündüz onu məşğul edən şeyləri görmür, görsə də, bir müddət sonra, həmin şeyi başqa maraqlar sıxışdırdıqdan sonra görür. Başqaları üzərində apardığı müşahidə onun bu inamını daha da möhkəmləndirir. Delaj gənc ər-arvadların yuxusu barədə maraqlı fikir söyləyir: «Əgər onlar bir-birinə möhkəm vurulublarsa, nikaha və bal ayına qədər bir-birini yuxuda görmürlər, əgər yuxuda sevgi səhnələri görürlərsə, onların qəhrəmanları ya laqeyd olduqları, ya da düşmən münasibət bəslədikləri adamlar olur».

Bəs insan yuxuda nələri görür? Delajın dediyinə görə, yuxugörmələrimizin materialı son günlərin təəssüratlarının parçalarından və qalıqlarından ibarət olur. Yuxularımıza girən hər şeyə, yuxugörməni yaratmağa meyilli hesab etdiyimiz hər şeyə yaxından nəzər salanda «Souvenir, inconscient»-in (qeyri-şüurun hədiyyəsi) dərk olunmayan xatirəsi olduğunu görürük. Ancaq bütün bu təsəvvürlər bir ümumi xarakterik cizgi yaradır: onlar, çox güman ki, ağlımızdansa ruhumuza daha möhkəm toxunan, ya da meydana çıxdıqdan dərhal sonra diqqətimizdən yayınan təəssüratlardan doğur. Təəssüratlar nə qədər az şüurludursa və bununla belə nə qədər güclüdürsə, yuxugörmədə rol oynamaq şansları daha çoxdur.

Delaj da Robert kimi təəssüratların həminki iki kateqoriyasını bir-birindən ayırır: ikinci dərəcəli və yarımçıq. Lakin təəssüratların yuxugörməyə əhəmiyyətsiz olduqları üçün deyil, məhz yarımçıq olduqları üçün daxil olduqlarını düşünərək buradan başqa nəticə çıxarır. İkinci dərəcəli təəssüratlar da müəyyən dərəcədə tam başa çatdırılmayıb. Yuxugörmə roluna zəif və demək olar ki, sezilməyən təəssüratlardansa güclü təəssüratların daha çox şansı var, ancaq onlar emal prosesində təsadüfən iflic olur, ya da qəsdən arxa plana çəkilir. Gün ərzində toplanan psixi enerji təəssüratların boğulması və iflic olmasıyla gecələr yuxuların hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Yuxugörmə zamanı psixi cəhətdən boğulmuşlar özünü göstərir. Yazıçı Anatol Frans da eyni fikirdədir («Qırmızı cizgi»): «Gecə gördüklərimiz gündüz təəssüratlarımızın miskin qalıqlarıdır.

Gündüzlər biganə qaldığımız şəxslər gecə revanş götürürlər, xor baxdıqlarımız isə əhəmiyyətli olurlar».

Təəssüf ki, Delajin fikirlərinin gedişatı bu yerdə qırılır; o, sərbəst psixi fəaliyyətə cüzi rol verir və öz yuxugörmə nəzəriyyəsi ilə birlikdə bilavasitə beynin natamam yuxusu haqqında hökmran təlimə yaxınlaşır: «Yuxugörmənin yekununda dolaşıq fikrin hədəfsiz və istiqamətsiz, bu fikrin qarşısına çıxıb, onu durdurmaq üçün intensivliyini yetərincə qoruyan xatirələr üzərində ardıcıl surətdə dayanan əsəri var. Bu xatirələr arasındakı əlaqə yuxunun beyni nə dərəcədə təhrif etməsindən asılı olaraq zəif və qeyri-müəyyən, ya da güclü və sıx ola bilər».

3. Üçüncü qrupa o yuxugörmə nəzəriyyələri aiddir ki, onlar xəyala dalan ruha xüsusi psixi fəaliyyətə meyillilik qabiliyyəti də əlavə edir, halbuki o, ayıq vəziyyətdə ya buna tamamilə qadir deyil, ya da olduqca cüzi dərəcədə qadirdir. Bu qabiliyyətlərin ortaya çıxmasından bütün hallarda yuxugörmənin faydalı funksiyası törəyir. Köhnə psixoloqların yuxugörmə ilə bağlı baxışları əsas etibarilə bu qrupa aiddir. Mən onların yerinə Burdaxın fikrinə istinad etdiyim üçün məmnunam, həmin fikrə görə, yuxugörmə «fərdin gücüylə məhdudlaşmayan, özşüur tərəfindən pozulmayan, özünütəyinlə şərtlənməyən, əksinə, hissiyyat mərkəzlərinin sərbəst oyunları ilə canlı qalan ruhun təbii fəaliyyətidir» (s. 486).

Xüsusi güclərin bu azad oyununu Burdax və başqaları ruhun azad olması və vakansiyaya bənzər gündüz işi üçün yeni qüvvə toplama forması durumunda təsəvvür edirlər. Burdax şair Novalisin yuxugörmə haqqında fikirlərilə razılaşır və ondan sitat gətirir: «Yuxugörmə həyatın yeknəsəqlik və məişət dayağıdır, təxəyyüllə bağlı azad istirahətdir, o, həyatın bütün obrazlarını bir-birinə qarışdırır və yaşlı adamın daimi ciddiliyini şən uşaq oyunu ilə yarımçıq qoyur. Yuxu görməsəydik, yəqin ki, vaxtından əvvəl qocalardıq, ona görə də, yuxugörmə, bəlkə də, bilavasitə yuxarıdan göndərilməsə də, məzara doğru gedən yolda, hər halda, qiymətli hədiyyə, fərəhli yol yoldaşıdır».

Yuxugörmənin təravətləndirici və müalicəvi fəaliyyətini Purkinye daha parlaq işıqlandırır (s. 456): «Bu funksiyanı məhsuldar yuxugörmələr xüsusilə qısqanc şəkildə yerinə yetirir. Bu, təxəyyülün yüngül oyunudur, günün hadisələrilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Ruh ayıq həyatın gərgin fəaliyyətini davam etdirmək istəmir, ondan uzaqlaşmaq və dincəlmək istəyir. O bizim ayıq vəziyyətdə yaşadıqlarımızın əksini çağırır. O, kədəri sevinclə, qayğıları ümidlər və parlaq obrazlarla, nifrəti məhəbbət və dostluqla, qorxunu cəsarət və əminliklə müalicə edir; o, şübhələri inam və möhkəm əqidə ilə, əbəs ümidləri arzuların gerçəkləşməsiylə qovur. Yuxu qəlbə gündə ərzində vurulan yaraları sağaldır; onları bitişdirir və yeni qıcıqlanmadan qoruyur. Zamanın şəfaverici fəaliyyəti bununla rahatlıq tapır». Biz yuxunun ruhi həyat üçün iltifat olduğunu hiss edirik və xurafatı hər zaman qidalandıran xalq şüuruna görə, guya yuxugörmə yuxunun öz ən yaxşı ənamlarını göndərdiyi vasitələrdən biridir.

Yuxugörmənin mənşəyinin ruhun yalnız yuxuda sərbəst şəkildə özünü göstərən xüsusi fəaliyyətindən çıxarılmasına daha orijinal və geniş cəhdə 1861-ci ildə Şerner təşəbbüs etmişdir.

Şernerin olduqca ağır və çətin üslubda yazılmış, ona görə də, oxucunu özünə cəlb edə bilməyən canlı məzmunlu kitabı təhlil üçün elə böyük çətinliklər yaratdı ki, Şernerin təlimini bizə daha aydın və sadə şəkildə təqdim edən filosof Filkelpin şərhindən məmnuniyyətlə faydalandıq.

«Mistik qalaqlardan, fikirlərin əzəmət və parıltısı arasından fikrin peyğəmbərcəsinə söylənmiş mənası sızır, ancaq filosofun yolu yenə də aydınlaşmır». Şernerə verilən bu cür qiymətə hətta onun davamçısında da rast gəlinir.

Şerner ruhun bütün qabiliyyətini yuxugörməyə keçirdiyini düşünən müəlliflər sırasına aid deyil. Onun fikrincə, yuxugörmə zamanı mərkəzləşmə, şəxsiyyətin sərbəst enerjisi zəifləyir və bu mərkəzdənqaçma nəticəsində idrak, hissiyyat, arzular və təsəvvürlər dəyişir, ruhi gücün qalığına sırf ruhi xarakter deyil, yalnız mexanizmin özəlliyi xas olur. Buna baxmayaraq, yuxugörmədə ruhun spesifik fəaliyyəti olan fantaziya idrakın hegemonluğundan, bununla da bütün maneə və əngəllərdən azad olaraq qeyri-məhdud hökmranlıq səviyyəsinə çatır. O, ayıq şüurun yaddaşının son dayaqları altında eşələnsə də, onun qırıqları altından ayıq şüurun inşaatına qətiyyən bənzəməyən bir bina ucalır; o, yuxugörmədə yalnız reproduksiya deyil, həm də produksiya rolu oynayır. Onun xüsusiyyətləri yuxugörməyə öz spesifik xarakterini verir. O, mübaliğəyə, miqyas və ölçüdən məhrum hər şeyə meyillidir. Ancaq eyni zamanda, təfəkkürün əngəlləyici kateqoriyasından azad olması sayəsində böyük elastiklik qazanır; o, ruhun bütün həssas oyanmalarına qarşı son dərəcə zirəkdir, o dərhal daxili həyatı xarici psixi əyaniliyə keçirir.

Yuxugörmə fantaziyasının anlayış dilinin qüsuru ondadır ki, o, aşkar təsvirlər çəkdiyini demək istəyir, halbuki burada anlayış zəiflədici təsir göstərməyib, əksinə, son dərəcə sürətlə, güc və əzəmətlə çəkir. Dili nə qədər aydın və dəqiq olmasa da, bunun sayəsində ağır çəkili və az hərəkətli olur. Onun dilinin aydınlığı ona görə xüsusilə çətin olur ki, obyekti onun həqiqi halında ifadə etməyib, həvəslə yad obrazlar seçir, çünki onlar obyektin zəruri tərəfini verə bilirlər.

Fantaziyaların simvolik fəaliyyəti də bununla şərtlənir… Bundan başqa, çox mühüm olan fantaziyaların şeyləri bitkin şəkildə təsvir etməyib, yalnız konturlarını göstərməsidir. Ona görə də, onun rəssamlığı hansısa dahiyanə ilham təəssüratı doğurur. Lakin fantaziya predmetin sadə təsviri üzərində dayanmır: o yuxu görən adamın «mən»ini az və ya çox dərəcədə həmin predmetlə birləşdirməyə və bununla fəaliyyəti təsvir etməyə daxili ehtiyac hiss edir. Öz obyektilə görmə qavrayışları olan yuxugörmə, məsələn, küçəyə tökülmüş qızıl sikkələr təsvir edir; subyekt onları yığır, sevinir və özüylə aparır.

Fantaziyanın istifadə etdiyi material, Şernerin fikrincə, öz bədii materialı etibarilə ayıq şüur üçün dumanlı olan üzvi fiziki qıcıqlanmalardan ibarətdir (s. 23-ə bax), odur ki, yuxugörmənin mənbələri və oyandırıcıları ilə bağlı Şernerin son dərəcə fantastik nəzəriyyəsi ilə

Vundtun və digər fizioloqların son dərəcə ayıq təlimi, bir-birinə iki antipod kimi ümumiyyətlə zidd olan təlimlər, burada tamamilə üst-üstə düşür. Ancaq eyni zamanda fizioloji təlimə uyğun olaraq, daxili fiziki qıcıqlanmalara qarşı olan ruhi reaksiya hansısa müvafiq təsəvvürlər nəticəsində tükənir, bu təsəvvürlər sonradan bəzi digər təsəvvürləri assosiasiya yoluyla köməyə çağırır. Şernerin fikrincə, fiziki qıcıqlanmalar ruha öz fantastik məqsədlərində istifadə etmək üçün yalnız material verir. Şernerə görə, yuxugörmənin əmələ gəlməsi yalnız onun başqalarının baxışlarından gizləndiyi yerdə başlayır.

Yuxugörmə fantaziyasının fiziki qıcıqlanmalarla birgə törədiyini məqsədəuyğun adlandırmaq olmaz. O onlarla təhlükəli oyun oynayır və yuxugörməyə hər hansı plastik simvolikanın gəldiyi üzvi mənbədir. Hətta Şerner Folkelt və başqalarına əksinə hesab edir ki, yuxugörmə bütövlükdə orqanizm üçün ən çox sevilən simvoldur. Bu simvol evdir. Lakin xoşbəxtlikdən o öz obrazları üçün bu simvola bağlı deyil; o, ayrı-ayrı orqanları təsvir etmək üçün saysız-hesabsız evlər, misalçün, bağırsaqlardan gələn qıcıqlanmaya ifadə vermək üçün uzun küçələr çəkə bilər. Başqa bir vaxt evin ayrı-ayrı hissələrini bədənin ayrı-ayrı hissələri təsvir edə bilər, məsələn, baş ağrısının səbəb olduğu yuxugörmədə evin tavanı (hörümçəklərlə örtülmüş şəkildə təqdim olunan) başı simvolizə edə bilər.

Biz «ev» simvolundan ayrılaraq bədənin qıcıqlanma göndərən hissələrinin əks etdirilməsi üçün istifadə olunan digər müxtəlif predmetlər görürük. «Məsələn, ağ ciyərləri parlaq alovu olan qızarmış soba, ürəyi boş yeşik və qutular, sidik kisəsini yumru deşilmiş predmetlər simvolizə edə bilər. Yuxugörmə zamanı cinsi orqanlarında ağrı hiss edən kişilər küçədən klarnetin yuxarı hissəsini, yanında tənbəki çubuğu və kürk tapdıqlarını görə bilərlər. Klarnet və çubuq penisi əks etdirir, kürk isə tükdür. Analoji yuxugörmədə qadınlar ensiz qasıq nahiyəsini darısqal həyət, uşaqlıq yolunu isə hansısa kişiyə məktub aparmaq üçün getməli olduqları yapışqan-sürüşkən cığır şəklində görə bilərlər» (Folkelt, s. 39)23. Xüsusilə əhəmiyyətli olan odur ki, fiziki qıcıqlanmayla bağlı olan belə yuxugörmənin sonunda, necə deyərlər, fantaziyanın üstü açılır və yatanın gözləri qarşısında ağrıyan orqan, ya da onların funksiyası canlanır. Misalçün, diş ağrısının səbəb olduğu yuxugörmə adətən yatanın dişlərini ağzından çıxarmasıyla başa çatır.

Lakin yuxugörmə zamanı fantaziya yalnız qıcıq doğuran orqanın formasına diqqət göstərməyə də bilər. O, simvolizasiya obyekti kimi həmin orqanın məzmunundan da istifadə edə bilər. Məsələn, bağırsaqdakı ağrının səbəb olduğu yuxugörmə palçıqlı küçələri əks etdirə bilər.

Ya da qıcıqlanmanın özü onun xarakteri şəklində simvolik əks oluna, yaxud da, ən nəhayət, yatan öz vəziyyətinin simvolizasiyası ilə konkret əlaqəyə girə bilər. Məsələn, ağrılı qıcıqlanmalar zamanı yuxuda görürük ki, qudurmuş itlə, ya da vəhşi öküzlə mübarizə aparırıq, yaxud seksual yuxugörmə zamanı qadın lüt kişinin onu izlədiyini görür. Fantaziyanın bədii boyalarının zənginliyini nəzərə almasaq belə, fantaziyanın simvolizə fəaliyyəti hər bir yuxugörmənin mərkəzi gücü olaraq qalır. Folkelt bu fantaziyanın mahiyyətinə nüfuz etməyə və bu özünəməxsus fəaliyyətdə onun yerini fəlsəfi ideyalar sistemində göstərməyə öz gözəl kitabında cəhd etmişdir, lakin bu kitab fəlsəfi sistemləri dərk etməyə hazırlığı olmayanlar üçün az anlaşıqlıdır.

Şernerin fikrincə, yuxugörmədə fantaziyaları simvolizə edən fəaliyyətin heç bir faydalı funksiyası yoxdur. Ruh xəyala dalaraq sərəncamında olan qıcıqlanmalarla oynayır. Bu oyunun təhlükəli olduğunu güman etmək olar, ancaq eyni zamanda Şernerin nəzəriyyəsi ilə ətraflı tanışlığımızın hər hansı mənası varmı sualını da vermək olar: axı bu nəzəriyyənin sərbəstliyi və azadlığı hər hansı elmi tədqiqatın qaydalarından daha çox nəzərə çarpır. Burada Şernerin təliminə qarşı hər hansı tənqidi müdaxilənin qarşısını almaq tamamilə yerinə düşərdi. Bu təlim insanın, yuxugörmələrə çoxlu diqqət sərf edən və öz təbiəti etibarilə ruhi fəaliyyətlə bağlı dumanlı məsələlər araşdırmağa son dərəcə meyilli olan insanın öz yuxusundan aldığı təəssüratlara söykənir. Onun təlimi min illər boyu insanlar üçün sirr olaraq qalan, eyni zamanda maraqlı olan, ciddi və dəqiq elmlərin mahiyyətini tam inkar etməkdən başqa heç nə əlavə edə bilmədiyini etiraf etdiyi şeyləri şərh edir. Nəhayət, səmimi olaraq bildirək ki, biz özümüz də o fikirdə olmuşuq ki, yuxugörmənin mahiyyətini izah etmək istərkən hər cür fantastikadan yayınmaq çətin ki mümkün olsun. Fantastikanın hətta qanqlioz hüceyrələri də mövcuddur; səhifə 66-da ayıq və dəqiq tədqiqatçı Binsdən gətirilən və beyin qabığının yatmış hüceyrələr qrupu arasından sürətlə keçən oyanış Avrorasını əks etdirən sitat fantastikadan və Şernerin yozum cəhdlərindən geri qalmır. Bundan sonra Şernerin cəhdinin arxasında çox sayda reallıqların gizləndiyini göstərəcəyimə ümid edirəm. Ancaq bunlar son dərəcə qeyri-müəyyəndir və yuxugörmə nəzəriyyəsinin iddia edə biləcəyi ümumilik xarakterindən məhrumdur. Hələliksə

Şernerin yuxugörmə nəzəriyyəsi öz tibbi ziddiyyətləri ilə bizə yuxugörmə probleminin həllinin hazırda daha hansı ifrat uclar arasında tərəddüd etdiyini göstərməlidir.

h) Yuxugörmə ilə ruhi xəstəlik arasındakı əlaqə. Yuxugörmənin ruhi pozuntulara qarşı münasibətindən danışarkən bunları nəzərdə tutmaq olar: 1. Etioloji və kliniki qarşılıqlı münasibətlər, məsələn, əgər yuxugörmə psixiotik durumu əvəz edirsə, onun başlanğıcı olursa və ya ondan sonra qalırsa; 2. Ruhi pozuntu halında yuxugörmənin məruz qaldığı dəyişikliklər; 3.

Yuxugörmə ilə psixoz arasındakı daxili qarşılıqlı əlaqə, daxili yaxınlığı göstərən analogiya. Hər iki sırada mövcud olan hadisələr arasındakı bu müxtəlif qarşılıqlı əlaqələr əvvəllər də olmuşdur, hazırda isə Spittanın, Radeştokun, Morinin, Tissyenin göstərdiyi elmi ədəbiyyatdan göründüyü kimi, həkimlərin sevimli mövzusudur. Bu yaxınlarda Sant-de-Sankti də bu duruma diqqət yetirmişdir. Bu əlaqələrin mahiyyətini şərh edən sonrakı müəlliflər bunlardır: Fere, İdeler, Laqos, Pişon, Reji, Vespa, Hissler, Katsodovski, Paşantoni və başqalarıdır.

Bu məsələyə ötəri toxunmaq bizə kifayət edir24.

Yuxugörmələrlə psixozlar arasındakı etioloji və klinik əlaqələr haqqında müqəddimə olaraq növbəti müşahidəmi göstərmək istəyirəm. Qonbaum hesab edir ki, (Kraussda) dəliliyin ilk işartısı dəhşətli kabusla müşayiət olunan yuxugörmədə əmələ gəlir və başlıca fikir həmin yuxugörmə ilə əlaqədar olur. Paranoiklər üzərində analoji müşahidələr aparan Sant-de-Sankti yuxugörmələri onlardan bəziləri üçün «dəliliyin əsil müəyyənləşdirici səbəbi» sayır. Psixoz məzmununda sərsəm ideya olan yuxugörmədən dərhal sonra da yarana bilər, hələ də şübhə doğuran əvvəlki yuxular sayəsində asta-asta da inkişaf edə bilər. Hadisələrdən birində de Sankti bu oyandırıcı yuxugörmələrə yüngül isterik tutmaları, sonra isə qorxuducu melanxolik durumları da qoşur. Fere (Tissyedə) isterik ifliclə nəticələnən bir yuxugörmə haqqında məlumat vermişdir.

Burada yuxugörmə qarşımıza ruhi pozuntu keyfiyyətində çıxır, halbuki ruhi pozuntunun yuxugörmə zamanı ilk dəfə qarşımıza çıxdığını söyləsək, tamamilə haqlı olarıq. Başqa misallarda yuxugörmə xəstəlik simptomları daşıyır, yaxud psixoz elə yuxugörmə ilə məhdudlaşır. Belə ki, Tomayerin diqqət etdiyi qorxulu yuxugörmələr epilepsiya tutmalarının ekvivalenti sayılmalıdır.

Allison (Radehtokda) gecələr ortaya çıxan ruhi xəstəlikdən (nocturnal insanity) bəhs etmişdir, bu xəstəlik zamanı gündüzlər subyekt tamamilə sağlam olur, ancaq gecələr müntəzəm olaraq hallüsinasiyalar yaşayır, qəzəbli tutmalar keçirir və s. Analoji müşahidələrə de Sanktidə (əyyaşın paranoik yuxugörmələri, onun həyat yoldaşını xəyanətdə ittiham edən səslər) və Tissyedə də rast gəlirik. Tissye yeni dövrə aid xeyli sayda müşahidə göstərir ki, onlardakı patoloji xarakterli hərəkətlər yuxugörmələrlə izah olunur. Gilsenin göstərdiyi bir hadisədə yuxu növbələşən dəliliklə əvəz olunur. Heç bir şübhə yoxdur ki, vaxt gələcək həkimlər yuxugörmələrin psixologiyası ilə yanaşı onun psixopatologiyası ilə də maraqlanacaqlar25.

Ruhi xəstəlikdən sağalma hallarında xüsusilə aydın şəkildə müşahidə olunur ki, tam sağlam halda yuxugörmələr gündüzlər psixoz xarakteri daşıyır. Məlum olduğu kimi, bu hadisəyə ilk diqqət yetirən Qreqori (Kraussda) olmuşdur. Makarionun (Tissyedə) haqqında xəbər verdiyi bir manyak, tam sağaldıqdan bir həftə sonra yuxugörmə zamanı öz xəstəliyinin simptomlarını yaşayıb.

Yuxugörmələrin ruhi xəstəliklər zamanı məruz qaldığı dəyişikliklər haqqında mötəbər bilgilər hələ də azdır. Bunun əksinə, yuxugörmə ilə ruhi pozuntu arasındakı daxili oxşarlıq, hər iki hadisədə üst-üstə düşən cəhətlər alimlərin diqqətini çoxdan çəkmişdir. Morinin fikrincə, ilk dəfə bu haqda Kabanis özünün «Rapports du physique et du moral» əsərində yazmış, ondan sonra Lelyu, Mori və xüsusilə də Men de Biran bu məsələyə toxunmuşlar. Lakin çox ehtimall ki, bu müqayisənin tarixi daha qədimdir. Radeştok bu məsələni şərh etdiyi fəsldə yuxugörmə ilə dəlilik arasındakı analogiyalar haqqında xeyli sitatlar gətirmişdir. Kant bir yerdə deyir: «Dəli ilə ayıq halda yuxu görən adam eyni şeydir». Krauss: «Dəlilik ayıq halda yuxu görməkdir». Şopenhauer yuxugörməni qısamüddətli dəlilik, dəliliyi isə uzunmüddətli yuxugörmə adlandırır. Gigen delirium-u yuxunun deyil, xəstəliyin əmələ gətirdiyi yuxugörmə adlandırır. Vundt «Fizioloji psixologiya» əsərində deyir: «Doğrudan da biz yuxuda dəlixanalarda müşahidə etdiyimiz, demək olar ki, hər şeyi yaşaya bilərik».

Bu bənzərliyin əsasında dayanan ayrı-ayrı əlamətləri Spitta (həm də Mori) aşağıdakı şəkildə təsnif edir: 1) özşüurun yoxa çıxması, bunun nəticəsində qeyri-şüuri vəziyyətin yaranması, yəni təəccübün mümkünsüzlüyü, mənəvi şüurun yoxluğu; 2) hissiyyat orqanlarının qavrama qabiliyyətinin dəyişməsi: yuxugörmədə zəifləmə və ruhi pozuntu halında ümumiyyətlə son dərəcə yüksəlmə; 3) təsəvvürlərin öz aralarında müstəsna dərəcədə assosiasiya və reproduksiya qanunları üzrə birləşməsi, başqa sözlə, cərgələrin avtomatik surətdə əmələ gəlməsi; buradan təsəvvürlər arasındakı münasibətlərin qeyri-proporsionallığı (şişirtmələr, fantaziyalar) və bütün bunlardan doğan şəxsiyyət dəyişikliyi (çevrilməsi), bəzənsə xarakter özəlliyi (təhrif olunma) meydana çıxır.

Radeştok bura material əsasında analogiya da əlavə edir: «Eşitmə, görmə və ümumi hissiyyat sferasında hallüsinasiyaların və illüziyaların çoxluğu müşahidə olunur. Elementlərin çox az olması yuxugörmələrdəki kimi iy və dadbilmə hissləri yaradır. Xəstədə də yatanda olduğu kimi uzaq keçmiş haqqında xatirələr yaranır; yatan və xəstə şəxs ayıq və sağlam adama çoxdan unudulmuş kimi gələn şeyləri xatırlayır». Yuxugörmə ilə psixozun analogiyası öz mahiyyətini ailəvi oxşarlıqda taparaq, mimikalara, sifətin ən xırda detallarına qədər uzanır.

«Yuxugörmə fiziki və ruhi xəstəlikdən əziyyət çəkən üçün gerçəklikdə əlçatmaz olanları açır: özünü yaxşı hiss etmə və xoşbəxtlik; beləcə, ruhi xəstə üçün xoşbəxt və işıqlı mənzərələr, əzəmət və zənginlik təsvir olunur. Xəyalən rifaha qovuşmaq və arzuları həyata keçirmək (onlardan imtina etmək dəliliyin psixoloji bazisi olardı) çox vaxt deliriyanın məzmununu yaradır.

Əziz övladını itirmiş qadına analıq səadəti bəxş olunur; müflis olmuş adam dəhşətli dərəcədə varlanır; aldadılmış qız zərif məhəbbət hiss edir».

(Bu yerdə Radeştok qısa şəkildə arzuların həyata keçməsində yuxugörmə və psixoz üçün ümumi elementi görən Qrizingerin (s. 111) fikirlərini şərh edir. Şəxsi müşahidələrim mənə göstərdi ki, yuxugörmənin və psixoz psixoloji nəzəriyyəsinin açarını məhz burada axtarmaq lazımdır).

«Fikirlərin qəribə kombinasiyası və mühakimənin zəifliyi əsas etibarilə yuxugörmə və dəliliyi xarakterizə edir. Ayıq şüura absurd görünən şəxsi ruhi fəaliyyətin şişirdilməsinə hər ikisində rast gəlinir; yuxugörmə zamanı təsəvvürlərin tez-tələsik dəyişməsinə psixozdakı ideya sıçrayışı uyğun gəlir. Hər ikisində zaman anlayışı yoxdur. Yuxugörmə zamanı şəxsiyyətin bölünməsi, idrakın, misalçün, iki nəfərə aid olması, onlardan birinin «mən» rolunda olması qarabasma paranoyalarındakı məlum şəxsiyyət bölünməsinə tam müvafiqdir. Yatan adam da öz səsini başqasının tələffüzündə eşidir. Hətta daimi sayıqlama ideyaları üçün stereotip şəkildə təkrarlanan yuxugörmələrdə (reve obsedant) analogiya da var. Sağaldıqdan sonra xəstələr tez-tez xəstəliyin onlara daim ağır yuxu kimi gəldiyini söyləyirlər; onlar hətta deyirlər ki, xəstəlik zamanı elə bil daim yuxuda olublar və yuxu görüblər”.

Bundan sonra Radeştokun özünün və başqa müəlliflərin fikirlərini «dəliliyi anormal xəstəlik olaraq normal yuxugörmə vəziyyətinin mütəmadi təkrarlanmasının artması hesab etmək lazımdır» kimi xülasə etdiyinə təəccüblənmək lazım deyil (s. 228).

Bu analizin köməyi ilə mümkün olduğundan daha dərini, bəlkə də, Kraussun yuxugörmə ilə dəliliyin qohumluğunu etioloji cəhətdən (daha doğrusu, qıcıqlandırıcı mənbələrin uyğunluğu ilə) əsaslandırmağa cəhd etməsidir. Onun fikrincə, hər iki element üçün ümumi olan, artıq eşitdiyimiz kimi, üzvi cəhətdən şərtləndirilmiş hissdir, bütün orqanların duyğularından doğan ümumi hissiyyatdır (Moridə Peyseyə bax, s. 52).

Yuxugörmə ilə ruhi pozuntunun uyğunluğunun geniş, xarakter detallarına qədər uzanması yuxugörməylə bağlı tibbi nəzəriyyənin daha möhkəm əsaslarına aiddir, həmin əsaslara görə yuxugörmə faydasız bir prosesdir və ruhi fəaliyyətin zəifləməsinin göstəricisidir. Lakin ruhi pozuntunun araşdırılmasından yuxugörmənin bitkin yozumunu gözləmək olmaz; ruhi pozuntular zamanı idrakımızın hansı bərbad durumda olduğunu onsuz da bilirik. Lakin yuxugörmənin fərqli şəkildə qavranmasını, yəqin ki, bizim ruhi pozuntunun daxili mexanizminə baxışlarımız da şərtləndirəcək. Ona görə də, haqlı olaraq deyə bilərik ki, yuxugörmə müəmmasını çözməyə çalışanda, psixozların da sirrini aydınlaşdırmağa cəhd edirik.

Birinci nəşrin işıq üzü görməsindən başlayaraq ikinciyə qədər niyə yuxugörmə problemi ilə əlaqədar ədəbiyyatın nəzərdən keçirilməsini təklif etmədiyimə aydınlıq gətirməliyəm. Bəlkə də, özümə haqq qazandırmağım oxucuya lüzumsuz görünəcək; buna baxmayaraq, buna müstəsna dərəcə əməl etmişəm. Məni ədəbiyyatda yuxugörmə problemini nəzərdən keçirməyə sövq edən motivlər haqqında bu fəsildə danışılıb və bəlkə də bu işin davam etdirilməsi mənə fövqəladə zəhmət bahasına başa gəlsə də, çox az fayda gətirə bilər. Hazırda haqqında danışdığım doqquz illik zaman fasiləsi nə təcrübi material toplamağa, nə də yuxugörmə probleminin anlaşılmasıyla bağlı yeni baxışların formalaşmasına yeni və dəyərli heç bir şey gətirmədi. Mənim işim digər çoxsaylı elmi işlər arasında toxunulmamış qaldı; o, necə deyərlər, yuxugörmə tədqiqatçılarının da elə böyük marağına səbəb olmadı, bununla da onlar insana xas olan ən sarsıdıcı örnəyi – yeni olan hər şeyi inkar etməyi – göstərmiş oldular. «Les savants ne sont pas curieux» – deyib dahi masqaraçı Anatol Frans. Əgər elmdə revanş hüququ varsa, o halda mənim də kitabımın ilk nəşri çap olunandan sonra meydana çıxan ədəbiyyata biganə qalmağa haqqım var. Elmi jurnallarda ortaya çıxan azsaylı məqalələr bu cür ədəbsizlik və qanmazlıqlarla doludur ki, mən bunlara yalnız öz kitabımın bir də oxunmasını tövsiyə etməklə cavab verə bilərəm. Bəlkə də, onlardan bu kitabı ilk dəfə oxumalarını xahiş etmək lazımdır!

Psixoanalitik müalicə üsulu tətbiq edən həkimlərin və başqalarının işlərində mənim göstərişlərimə uyğun yozulmuş çox sayda yuxugörmə örnəkləri çap olunub. Bu işlər mənim tezislərimin arqumentasiyası çərçivəsindən kənara çıxdığından onları gəldiyi nəticələri öz şərhimə əlavə etmişəm. Bu kitabın sonundakı ikinci ədəbiyyat göstəricisində bu kitabın ilk nəşrindən etibarən çap olunan bütün mühüm əsərlər var. Sant-de Sanktinin yuxugörmələr haqqındakı və işıq üzü görən kimi alman dilinə tərcümə olunan geniş əsəri vaxt baxımından mənim «Yuxuların yozumu» kitabımla üst-üstə düşdü, ona görə də, mən ondan italyan müəllifin mənim kitabımdan istifadə etdiyi qədər az yararlanmışam. Bundan başqa, təəssüflə qeyd etməliyəm ki, adı çəkilən əsərdəki fikirlər o qədər yoxsuldur ki, hər hansı konkret problemi belə ortaya qoya bilmir.

Yuxugörmə probleminə yanaşmada mənim baxışlarıma yaxın olan yalnız iki əsərin adını çəkə bilərəm. V.Flissenin psixi həyat təzahürləri əsasında kəşf etdiyi bioloji dövriliyi yaymağa çalışan (23-28 gün aralığında) gənc filosof Q. Svoboda, yeri gəlmişkən, öz fantastik əsərində bu açarla yuxugörmənin də sirrini açmışdır (H. Swoboda, Die Perioden des menschliche Organismus, 1904). Onun əsərində yuxugörmənin mənası çox az şeyə müncər olunur: onların məzmunu bu gecə birinci və ya neçənci dəfə göstərilən bioloji mərhələlərdən birini başa çatdıran xatirələrin bir-birinə uyğun gəlməsiylə izah olunur. Müəllifin şəxsi məlumatı əvvəlcə məni onun özünün öz əsərinə ciddi yanaşmadığı qənaətinə gəlməyə məcbur etdi. Lakin demə yanılmışam; başqa bir yerdə Svobodanın fikirlərilə bağlı sonuncu fikrimi təsdiqləməyən bir neçə müşahidəmi misal gətirəcəyəm. Mənimçün son dərəcə gözlənilməz hadisə isə yuxugörmənin başa düşülməsində mahiyyətcə mənimkinə daha çox uyğun olan yanaşmayla qarşılaşmağım oldu. Bu əsərin meydana çıxdığı zaman onun mənim kitabımın təsiri altında yazılmasını tamamilə istisna edir; ona görə də, bütün ədəbiyyat içərisində mənim yuxugörmə təlimimin mahiyyəti ilə üst-üstə düşən bu əsərin müstəqil düşüncəli müəllifini alqışlamalıyam. Baxışlarıma bənzər fikirlərlə rastlaşdığım kitab 1900-cu ildə Linkuesin «Realistin fantaziyaları» adıyla ikinci dəfə nəşr olunub.

Əlavələr (1914). Yuxarıda göstərilənlər 1909-cu ildə yazılmışdır. O vaxtdan, əlbəttə, vəziyyət dəyişmişdir; mənim «Yuxuların yozumu» əsərim artıq ədəbiyyat haqqında susmur. Lakin yeni şərait yuxugörmə problemi məsələlərilə bağlı elmi ədəbiyyat haqqında yuxarıda verdiyim məlumatın davam etdirilməsini mənimçün mümkünsüz edir. «Yuxuların yozumu» müəlliflərin ən müxtəlif şəkildə dəyərləndirdikləri bir çox yeni tezis və problemlər irəli sürmüşdür. Lakin mən həmin müəlliflərin istinad etdiyi öz baxışlarımı şərh etməzdən öncə bu əsərlərə münasibət bildirə bilmərəm. Ona görə də, ortaya çıxan bu ən yeni ədəbiyyatda mənə dəyərli görünən fikirləri aşağıda gəldiyim nəticələrlə əlaqəli şəkildə şərh etmişəm.