VI. Yuxugörmənin işi

Yuxugörmə probleminin həllinə yanaşmayla bağlı bütün cəhdlər bu günədək onun yaddaşlarda qorunan bilavasitə aşkar məzmunu ilə əlaqələndirilib və məhz bu məzmununun yozumuna yönəldilib; ya da daim yuxugörmənin məzmununu göstərməklə öz fikirlərini əsaslandıraraq hər cür yozumdan imtina ediblər. Bizim fikrimizcə, məsələ tamamilə başqa cürdür; bizimçün yuxunun məzmunu ilə bizim araşdırmamızın nəticəsi arasında yeni psixi material mövcuddur: bizim üsulumuzun köməyilə tapılmış gizli məzmun və yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər. Biz yuxunun çözümünə aşkar deyil, gizli məzmundan yanaşırıq. Ona görə də, qarşımızda yuxunun aşkar məzmununun gizli məzmunu ilə qarşılıqlı əlaqəsini araşdırmaq, birincinin ikincidən yaranmasının hansısa proseslə müşayiət olunduğunu öyrənmək vəzifəsi durur.

Yuxunun fikir və məzmunu qarşımızda eyni məzmununun iki müxtəlif dildə olan iki təsviri kimi dayanır, yaxud yuxugörmənin məzmunu bizə fikirlərin başqa dilə tərcüməsi şəklində təqdim olunur; bu dilin işarə və qanunlarını bu tərcüməylə orijinalı qarşılaşdıraraq öyrənəcəyik.

Yuxugörmənin fikirləri bizə onları öyrənən kimi, heç bir izahatsız-filansız məlum olur. Məzmun sanki heroqliflərdən ibarətdir, onun ayrı-ayrı işarələri fikirlərin dilinə tərcümə olunmalıdır. Biz bu işarələri daxili mənasına görə yox, onların aydın mənaları əsasında oxumaq istəyəndə, şübhəsiz, yanılırıq. Təsəvvür edək ki, qarşımızda rebus var: damında qayıq olan ev, sonra ayrı-ayrı hərflər, sonra qaçan adam, onun başının yerində isə apostrof var və s. İlk baxışdan biz bu mənzərəni və onun ayrı-ayrı elementlərini mənasız hesab etmək istəyirik. Qayığı evin damına qoymurlar, başsız adam isə qaça bilməz; bundan başqa, şəkildəki adam evdən yuxarıdadır, əgər şəkil bütövlükdə mənzərəni əks etdirirsə, təbiətdə heç vaxt görmədiyimiz hərflərin bura nə dəxli var?

Rebusun düzgün tədqiqi yalnız bütövün hamısına və onun ayrı-ayrı hissələrinə qarşı bu cür tələblər qoymadığımız, onun hər biri elementini təsvir olunmuş predmetlə hər hansı qarşılıqlı əlaqədə hər hansı heca və ya sözlə əvəzləməyə çalışdığımız təqdirdə mümkündür. Bu zaman alınan sözlər artıq absurd deyil, onlar öz aralarında birləşərək gözəl və dərin mənalı kəlamlar yarada bilirlər. Yuxugörmə də belə bir rebusdur və sələflərimiz həmin rebusu taparkən ona rəssamın kompozisiyası kimi baxmaqla səhvə yol veriblər. Buna görə də, o təbii olaraq hər cür mənadan məhrum absurd kimi görünüb.

a) Sıxlaşdırmanın işi. Yuxugörmənin məzmununu onun arxasında gizlənən fikirlərlə müqayisə edərkən tədqiqatçının nəzərini ilk cəlb edən yorulmaq bilməyən qəlizləşmə prosesidir.

Fikirlərin həcmi və zənginliyilə müqayisədə yuxugörmə kasıb və lakonikdir. Yuxugörməni yazanda cəmi yarım səhifə yer tutur; amma analiz zamanı yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin şərhinə bəzən altı, səkkiz, hətta on iki səhifə sərf olunur. Aparılan sıxlaşdırmanın ölçüsü adətən kiçildilir: yuxugörmədə aşkar olunan fikirlər tam material hesab olunur, ancaq yozumu davam etdirdikdə yuxunun arxasında gizlənən yeni fikirlər üzə çıxır. Əslində yuxunun tamamilə yozulduğuna heç vaxt əmin olmamaq barədə xəbərdarlıq etmişik: hətta yozum bizi tam razı salanda və heç bir boşluğun olmadığı görünəndə də, yuxugörmənin başqa bir mənasının olması ehtimalı qalır. Ona görə də, sıxlaşdırma tədbirinin miqyası əslində hər zaman qeyri-müəyyəndir.

Yuxugörmənin məzmunu ilə onun arxasında gizlənən fikirlərin toqquşması yuxugörmənin psixi materialı böyük həcmdə sıxlaşdırmasına səbəb olur fikrinə qarşı ilk baxışda son dərəcə haqlı görünən etirazda bulunmaq olar. Bizə tez-tez elə gəlir ki, yuxunu bütün gecə boyu görürük və böyük bir hissəsini də unuduruq. Oyandıqdan sonra xatırladığımız yuxu gördüyümüz yuxunun yalnız bir hissəsidir və bütün yuxunu xatırlaya bilsəydik, öz miqyasına görə oradakı fikirlərə tamamilə uyğun gələ bilərdi. Bunda həqiqət payı var: yuxunu oyanan kimi daha dəqiq xatırlayırıq və axşama doğru daha çox boşluqlar meydana çıxır deyə öz-özümüzü aldatmamalıyıq. Digər tərəfdən, guya xatırladığımızdan daha çox görmüşük hissiyyatı çox vaxt illüziyalara əsaslanır ki, irəlidə bunun mənşəyini aydınlaşdırmağa çalışacağıq. Sıxlaşdırma prosesinin mümkünlüyü yuxunun unudulmasının mümkünlüyü ilə təkzib olunmur, çünki o, yuxugörmənin yaddaşda qalan ayrı-ayrı hissələrinə aid təsəvvürlər kompleksi ilə izah olunur. Əgər yuxunun böyük bir hissəsini həqiqətən unuduruqsa, onda fikirlərin bir çoxunu əldə etməkdən məhrum oluruq.

Yuxugörmənin itirilmiş hissələrinin qorunmuş hissələrin analizi zamanı aşkar olunan fikirlərə aid olduğunu güman etməyə çətin ki haçansa hər hansı əsasımız olsun.

Yuxugörmənin hər bir elementinə dair analizin verdiyi fikirlərin hədsiz çoxluğu səbəbindən oxucularda prinsipial şübhə yaranır: yuxugörməni analiz edərkən ağla gələn bütün fikirləri onun arxasında gizlənən fikirlərə aid etmək olarmı, yəni bütün bu fikirlərin yuxuda mövcud olub, yuxugörmənin əmələ gəlməsində iştirak etdiyini güman etmək olarmı? Bəlkə əksinə, yuxugörmənin yaranmasından uzaq olan yeni fikirlər ancaq analiz zamanı meydana çıxır?

Mən bu məhdudiyyətlə razılaşa bilərəm, ancaq şərti. Bəzi fikirlərin yalnız analiz zamanı ortaya çıxması tamamilə doğrudur; bu yeni qrupların yalnız yuxugörmənin fikirlərində öz aralarında bir-birilə başqa şəkildə bağlı olan fikirlərdən doğduğuna hər dəfə əmin olmaq olmaz; yeni birləşmələr yalnız başqalarının köməyi sayəsində birləşmə üçün daha dərin yolları mümkün edən ikinci dərəcəli qruplaşmalardır. Analiz zamanı ortaya çıxan fikirlərin əksəriyyətinə gəldikdə isə demək lazımdır ki, onlar yuxugörmənin əmələ gəlməsində artıq fəal rol oynayıb, çünki biz yuxugörmənin yaranmasıyla bağlılığının olmadığı ehtimal edilən fikir zəncirini izləyərək, qəflətən hazırda yuxugörmənin məzmununda bulunan, onun yozumu üçün lazım olan və eyni zamanda, yuxarıda sözügedən fikir zəncirinin varlığı sayəsində mümkün olan fikirlə qarşılaşırıq. Heç olmasa, botanika monoqrafiyası haqqında danışdığımız yuxunu yada salaq, bu yuxu ifadəli sıxlaşdırma prosesinin nəticəsidir. Ancaq mən onun analizini sona çatdırmadım.

Yuxu zamanı yuxugörmədən əvvəlki psixi durumu necə təsəvvür etmək lazımdır? Fikirlər bir-biriylə yanaşıdırmı, yoxsa bir-birinin ardınca meydana çıxır, ya da nəhayət, fikirlərin eyni andakı müxtəlif gedişi eyni mərkəzdən yönəldilir və sonra birləşir? Mənə elə gəlir ki, yuxugörmələrin əmələ gəlməsi zamanı psixi durum haqqında biz qətiyyən özümüzdə plastik təsəvvür yaratmamalıyıq. Yalnız bir şeyi unutmamalıyıq ki, burada söhbət qeyri-şüuri təfəkkürdən gedir və proses özü bizim öz şüurlu, qərəzli təfəkkürümüzdə müşahidə etdiyimizdən çox-çox asanlıqla tam başqalaşa bilir.

Lakin yuxugörmələrin əmələ gəlməsinin sıxlaşma prosesinə əsaslanması faktı mübahisəsiz və sarsılmazdır. Bəs bu sıxlaşma necə baş verir?

Yuxugörmənin arxasında gizlənən aşkar olunmuş fikirlərdən yalnız az bir hissəsinin onda olduğunu fərz etsək, onda sıxlaşmanın kənar etmə yoluyla gerçəkləşdiyini təsdiqləmək lazımdır: yuxugörmə dəqiq tərcümə, yaxud fikirlərin proyeksiyası deyil, onların natamam və qeyri-müəyyən şəkildə əks olunmasıdır. Tezliklə bu fikrin, şübhəsiz, doğru olmadığını öyrənəcəyik.

Ancaq hələlik onun üzərində dayanaq və öz-özümüzdən soruşaq: əgər yuxunun məzmununa fikirlərin çox az elementi düşürsə, o halda bu seçimi hansı şərtlər müəyyən edir?

Bu suala cavab vermək üçün yuxugörmənin məzmununun axtardığımız şərtin yerini dolduracaq elementlərinə diqqət yetirmək lazımdır. İntensiv sıxlaşma prosesi nəticəsində əmələ gələn yuxugörmə bu cür araşdırma üçün o qədər də münasib material olmayacaq. Ona görə də, yuxarıda haqqında danışdığım botanika monoqrafiyası haqqında yuxunun üzərində dayanacağam.

Yuxugörmənin məzmunu: mən hansısa bitki haqqında monoqrafiya yazmışam. Kitab qarşımdadır, mən rəngli cədvəlləri vərəqləyirəm. Kitaba qurudulmuş bitki nüsxələri əlavə olunub.

Bu yuxugörmənin mərkəzi elementi botanika monoqrafiyasıdır. O, əvvəlki günün təəssüratlarına aiddir; kitab mağazasının vitrinində mən həqiqətən ayı bənövşəsi bitkisi haqqında monoqrafiya görmüşəm. Yuxuda bu bitki haqqında xatırlatma yoxdur, orada yalnız monoqrafiya və onun botanika ilə əlaqəsi qalıb. «Botanika monoqrafiyası» dərhal mənim haçansa yazdığım kokainlə bağlı məqalə ilə qarşılıqlı əlaqəni aşkar edir; kokaindən fikirlər, bir tərəfdən yubiley təltifinə və universitet laboratoriyasının bəzi epizodlarına, digər tərəfdən də, okulist həkim və kokainin tədqiqində iştirak etmiş dostum Köniqşteynə aparır. Bundan başqa, dünən axşam yarımçıq qalmış söhbət haqqında xatirə və həkim xidmətlərinə görə təltiflərlə bağlı həmkarlarımız arasında dolaşan müxtəlif fikirlər də doktor Köniqşteynin şəxsiyyətilə bağlıdır.

Yuxugörməni oyadan əsasən bu söhbətdir; ayı bənövşəsi haqqında monoqrafiya da onun səbəblərindəndir, ancaq indifferent xarakter daşıyır; mənə elə gəlir ki, yuxugörmədəki «Botanika monoqrafiyası» ötən günün hər iki təəssüratı arasındakı ümumi əlaqələndirici halqadır, indifferent təəssüratdan dəyişilməz şəkildə və müxtəlif assosiativ birləşmələrin köməyilə götürüldüyündən psixi baxımdan mühüm olan təəssüratla bağlıdır.

Ancaq yalnız «Botanika monoqrafiyası» mürəkkəb təəssüratı deyil, onun hər bir elementi də – «botanika» və «monoqrafiya» da ayrı-ayrılıqda müxtəlif birləşmələrin vasitəsilə yuxugörmənin fikir «şəbəkəsinin» dərinliyinə daxil olur. «Botanikaya» professor Gertnerin şəxsiyyəti, onun işıq saçan arvadı, mənim Flora adlı pasiyentim və unudulmuş çiçəklər barədə danışdığım əhvalatın aid olduğu xanım haqqında xatirələr aiddir. Gertner bizi yenidən laboratoriyaya və Köniqşteynlə söhbətə gətirir; hər iki pasiyentlə bağlı xatırlamalar da bu söhbətə aiddir. Fikirlərin gedişatı çiçəkli xanımdan arvadımın sevimli çiçəklərinə istiqamətlənir, digər tərəfdən həmin fikirlər mənim bu ərəfədə gördüyüm kitabın – monoqrafiyanın adına doğru gedir. Bundan başqa, «botanika» anlayışı bir gimnaziya epizodunu və universitetdəki imtahanı xatırladır, söhbət zamanı mənim maraqlarım barədə toxunduğumuz mövzu isə sevimli tərəvəzim ənginar vasitəsilə unudulmuş çiçəklərdən gələn fikirlərin gedişinə bağlanır. «Ənginarların»

arxasından xatirələr üzə çıxır, bir tərəfdən İtaliya haqqında, digər tərəfdən mənim kitablara məhəbbətimi ifadə edən həmin uşaqlıq epizodu haqqında. «Botanika» anlayışı, beləliklə, yuxarıda sözügedən söhbətlə birbaşa bağlı olan çoxsaylı fikir zəncirinin kəsişdiyi ən yüksək düyün nöqtəsini təqdim edir.

Yuxugörmədəki «monoqrafiya» hər halda iki mövzuya aiddir: mənim məşğuliyyətlərimin birtərəfliliyinə və maraqlarımın bahalığına.

İbtidai araşdırma belə bir təəssürat yaradır ki, guya «botanika» ilə «monoqrafiya»

elementlərini yuxugörmənin məzmunu ona görə qavrayıb ki, onlar yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin əksəriyyəti ilə daha çox təmas nöq•tələri aşkar edir, yəni fikirlərin əksəriyyətinin kəsişdiyi düyün nöqtəsi yaradır, ya da, yenə də başqa cür desək, onlar yuxunun yozumuna münasibətdə «çoxmənalıdır». Bu izahatın əsasında olan durum bəlkə də başqa şəkildə ifadə olunub: yuxugörmənin məzmununun hər bir elementi müxtəlif şəkildə şərtləşdirilir, determinasiya olunur, yəni yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə xeyli sayda müvafiq nöqtələrə malik olur.

Əgər yuxugörmənin digər tərkib hissələrinin ideya mənbələrini izləsək, daha çox öyrənə bilərik. Mənim vərəqlədiyim rəngli cədvəllər yenə də yeni mövzuya aiddir: araşdırmalarımın həmkarlarım tərəfindən tənqid olunmasına və artıq yuxuda təqdim olunan maraqlarıma; bundan əlavə, həm də şəkilli kitabı məhv etdiyim uşaqlıq xatirələrimə. Qurudulmuş bitki nüsxələri herbari ilə bağlı gimnaziya epizoduna aiddir. Beləcə, mən yuxugörmənin məzmunu ilə onun arxasında gizlənən fikirlərin qarşılıqlı əlaqəsinin necə olduğunu görürəm: yuxugörmənin elementləri yalnız fikirləri müxtəlif yollarla determinasiya etmir, yuxugörmənin ayrı-ayrı fikirləri də müxtəlif elementlərlə təqdim olunur. Yuxugörmənin bir elementindən assosiativ yol bir neçə fikrə, bir neçə fikirdən də yuxugörmənin bir neçə elementinə aparır. Sonuncu ona görə bu şəkildə yaranmır ki, əhali öz nümayəndələrini seçdiyi kimi, ayrıca bir fikir və ya fikirlər qrupu yuxugörmənin bir hissəsini, növbəti fikir isə növbəti hissəsini verir, əksinə, yuxugörmənin bütün fikir kütləsi məlum emal prosesindən keçir və bundan sonra daha qabiliyyətli elementlər yuxugörmənin məzmununa daxil edilmək üçün seçilir. Hansı yuxunu bu cür hissələrə ayırıramsa-ayırım, yuxugörmənin həmişə bütün fikir kütləsindən yaranmasının və onların hər birinin müxtəlif yollarla fikirlərin ümumi kompleksində determinasiya olunmasının elementlərinin təsdiqini tapacağam.

Yuxunun məzmunu ilə onun arxasında gizlənən fikirlərin qarşılıqlı əlaqəsini bu əlaqənin son dərəcə məharətlə hörülmüş yeni örnəyi üzərində təsdiqləməyi zəruri sayıram. Yuxunu mənə klaustrofobiyadan (qapalı yerlərdən qorxma) əziyyət çəkən pasiyentlərimdən biri danışıb. Bu maraqlı yuxunu niyə «Gözəl yuxu» adlandırdığımı irəlidə biləcəyik.

«O, çoxlu adamla birlikdə X. küçəsilə gedir, küçədə kiçik bir karvansara var (həqiqətdə bu doğru deyil). Karvansarada tamaşa göstərirlər, o gah tamaşaçı olur, gah da aktyor. Nəhayət, şəhərə qayıtmaq üçün paltarlarını dəyişməli olur. Heyətin bir hissəsi parterə, bir hissəsi də yuxarı yarusa çıxır. Dava düşür. Yuxarıda duranlar aşağıdakıların hazır olmamasına hirslənirlər və ona görə çıxa bilməzlər. Onun qardaşı yuxarıda, özü isə aşağıdadır, onu itələdiklərinə görə qardaşına hirslənir. (Yuxugörmənin bu hissəsi bir qədər dumanlıdır). Karvansaraya gəlməmişdən kimin yuxarıda, kimin aşağıda olacağı qərarlaşdırılıbmış. Sonra təkbaşına həmin X. küçəsilə dağa qalxır, o çətinliklə və ağır-ağır gedir, yerindən tərpənə bilmir, bir cənab ona yaxınlaşır və İtaliya kralını söyməyə başlayır. Dağın zirvəsinə yaxınlaşanda getmək qat-qat asanlaşır».

Qalxmağın çətinliyi o dərəcədə aydın olub ki, oyandıqdan sonra bu hissi yuxuda, yoxsa ayıqlıqda keçirdiyinə bir neçə dəqiqə şübhə edib.

Aşkar məzmununa əsasən bu yuxunu tərifləmək mümkün deyil. Adətimə xilaf olaraq onun yozumuna yatana daha aydın görünən yerdən başlayacağam.

Pasiyentimin gördüyü çətin qalxma və təngnəfəslik onda həqiqətən bir neçə il əvvəl olmuş simptomdur. Həkimlər bu simptomu digər hallarla birlikdə vərəm xəstəliyinə (çox güman ki, isterik əsasda stimullaşan) aid ediblər. Biz artıq exshibisionist yuxulardan bağlılıqla bağlı özünəməxsus duyğu ilə tanışıq və burada yenidən görəcəyik ki, onlar daim ortada olan material kimi, istənilən digər təsvirin yaradılmasında iştirak edir. Yuxugörmənin dağa qalxmanın əvvəldə nə qədər çətin olduğunu, sonda isə xeyli asanlaşdığını göstərən hissəsi mənə A.Dodenin məharətlə qələmə aldığı «Safo»nun giriş hissəsini xatırlatdı. Orada cavan bir oğlan pilləkənlə əvvəlcə ona quş kimi yüngül gələn sevgilisini qaldırır; bu səhnə Dodenin gənclərə aşağı təbəqədən və şübhəli keçmişi olan qızlara ciddi yanaşmamaqla bağlı xəbərdarlığını simvolizə edir. Mən pasiyentimin bir aktrisayla əlaqəsi olduğunu və yalnız bu yaxınlarda ondan uzaqlaşdığını bilsəm də, hər halda, yozumumun doğru olacağına ümid edirəm. Bundan əlavə, biz

“Safo”da yuxugörmənin əksini müşahidə edirik; yuxugörmədə qalxma əvvəlcə çətin olur, sonradan asanlaşır: romanda isə o əvvəldə yüngül, sonda isə ağır yük olması halında simvolikaya xidmət etmiş olur. Mənimçün təəccüblü olsa da, pasiyentim bu yozumun yuxudan əvvəlki axşam teatrda baxdığı pyesin məzmununa uyğun olduğunu söyləyir. Pyes «Vyananın seyri» adlanır və yaxşı ailədə tərbiyə olunan, sonra yüksək cəmiyyətə düşən, yüksək vəzifəli şəxslərlə əlaqələr quran, «əvvəlcə yüksələn və nəhayət, düşən» bir qızın həyatından bəhs edirmiş. Pyes ona bir neçə il qabaq gördüyü «Pillələrdən pilləyə» adlı başqa bir tamaşanı xatırladıb. Analizə davam edək. X. küçəsində onun sonuncu əlaqədə olduğu aktrisa yaşayırmış. Həmin küçədə karvansara yoxdur, ancaq həmin xanıma görə yayın bir hissəsini Vyanada keçirəndə onun evinin yaxınlığındakı kiçik mehmanxanada qalırmış. Mehmanxanadan gedərkən faytonçuya deyib: «Şadam ki, orada heç olmasa həşəratlar görmədim». (Bu da onun fobiyalarından biridir).

Faytonçu cavab verib: «Siz orada necə qalmısınız? Ora ki mehmanxana yox, əməlli-başlı karvansaradır!» Karvansara ilə bağlı o dərhal Ulandın bir şerini xatırlayır: «Bu günlərdə qəşəng bir sahibə qonaq oldum»

Şeirdəki sahib böyük və qəşəng alma ağacıdır. Bunun ardınca dərhal «Faust»dan bir yer yadına düşür:

Faust: «Mən alma ağacı gördüm yuxuda:

Budaqdan mənə aşiq oldu iki yetişmiş şirəli alma.

Onların ardınca çıxdım ağaca».

Gözəlçə: «Alma dərmək, oğurlamaq bağlardan,

Ehtiras payı ummaqdır Həvva anadan.

Adlasan bəriyə əgər çəpərdən,

Məndə də alma var, dərə bilərsən».

Burada alma və alma ağacı adı altında nəyin nəzərdə tutulduğuna zərrə qədər şübhə yoxdur. Aktrisanın mənim pasiyentimi özünə bağlamasında onun gözəl döşlərinin də rolu böyük olub.

Bu yuxunun hansısa uşaqlıq təəssüratına aid olduğunu düşünməyə tam əsasımız var.

Əgər bu doğrudursa, onda pasiyentimin hazırda əlli yaşı olacaq dayəsinə aid ola bilər. Dayə də

Dodenin «Safo»su kimi bu yaxında atdığı sevgilisinə eyhamdır.

Yuxuda pasiyentin qardaşı (böyük) da peyda olur; o yuxarıda, pasiyentim isə aşağıdadır.

Bu yenə də əsl gerçəkliyin «çevrilməsidir», çünki bildiyim qədərilə, onun qardaşı öz sosial mövqeyini itirib, pasiyentimin isə əla reputasiyası var. Bu «çevrilmənin» xüsusi mənası var. Onun yuxugörmənin məzmunu və fikirlərilə digər qarşılıqlı münasibət baxımından anlamı var. Onun bir də harada qarşıya çıxdığını artıq xatırlamışıq: yuxunun sonunda yüklə bağlı məsələ «Safo»

romanındakının əksidir. «Safo»da kişi onunla cinsi münasibətləri olan qadını aparır; yuxugörmədəki fikirlərdə isə, əksinə, qadın kişini aparır və bir halda ki, bu hal yalnız uşaqlığa aid edilə bilər, onda bu öz yetişdirməsini çətinliklə aparan dayəyə aiddir. Beləliklə, yuxunun sonunda yenə də Safo və dayə haqqında təsəvvürlər birləşir.

Dode «Safo» adını onu məşhur peyğəmbərlə əlaqələndirmək üçün seçdiyi kimi, insanların bir qisminin yuxarıda, bir qisminin isə aşağıda olduğu yuxular da mənim pasiyentimi həm də nevroz halıyla şəksiz əlaqədə olan boğulmuş instinktlər kimi məşğul edən seksual xarakterli fantaziyalara işarə edir. Yuxu uşaqlıq macəralarıyla bağlı xatirələri deyil, məhz bu fantaziyanı təsvir etdiyindən yozum da öz-özlüyündə onları aşkara çıxara bilmir; onları bizə yalnız fikirlərin məzmunu verir və mənalarını müəyyənləşdirməyə şərait yaradır. Həqiqi və xəyal edilən hadisələr yalnız burada – həm də təkcə burada deyil, yuxugörmədən daha əhəmiyyətli psixi fenomenlər yaradılarkən – bərabər dərəcədə təqdim olunur. Çoxlu adam, artıq bildiyimiz kimi, sirr anlamındadır; qardaş qadınlarla əlaqəli bütün rəqiblərinin əvəzedicisi kimi nəsə başqa bir şeydir; bunun başqa biri deyil, məhz qardaş olması yenə də yuxunun uşaqlıq xatirələrilə qarşılıqlı əlaqəsilə izah olunur. İtaliya kralını söyən cənabla bağlı epizod təzə və öz-özlüyündə indifferent təəssürat vasitəsilə yenə də aşağı zümrədən olan şəxslərin yüksək cəmiyyətə daxil olmasına aiddir. Görünür, Dodenin gənclərə etdiyi xəbərdarlıq südəmər körpəyə olunan analoji xəbərdarlıqla yanaşı qoyulur.

Yuxugörmələrin əmələ gəlməsi zamanı sıxlaşma prosesini aydınlaşdıran üçüncü misalı vermək arzusuyla mənim psixoanalitik müalicəmdən istifadə edən yaşlı bir xanımın danışdığı digər bir yuxugörməni qismən analiz edəcəyəm. Pasiyentimin yaşadığı ağır fobiyalara müvafiq olaraq onun yuxusu seksual materialla boldur, onların açıqlaması əvvəlcə qadını xeyli təəccübləndirdi və hətta qorxutdu. Onun yuxusunun yozumunu axıra çatdırmaq imkanım olmadığından, bu material ilk baxışdan aydın olmayan səbəblərdən bir neçə qrupa parçalanır.

II. Yuxunun məzmunu: qadın xatırlayır ki, onda qutuda iki may böcəyi var, onları azad etməsə, boğula bilər. O, qutunu açır, böcəklər tamamilə gücdən düşüb; onlardan biri açıq pəncərədən bayıra uçur, digəri isə pəncərəni bağlayarkən ramanın arasında qalıb əzilir, pəncərəni bağlamağı kimsə ondan tələb edir.

Analiz: Onun əri çıxıb gedib, yanında 14 yaşlı qızı yatır. Axşam qız ona stəkandakı suyun içərisinə kəpənək düşdüyünü göstərib, ancaq o, kəpənəyi çıxarmağı unudub və səhər zavallı həşəratın halına acıyıb. Yatmazdan qabaq oxuduğu romanda oğlan uşaqlarının pişiyi qaynar suya atmasından və pişiyin çəkdiyi əzablardan bəhs edilirmiş. Yuxugörmə bax bu iki indifferent səbəbdən yaranıb. Heyvanlara qarşı qəddarlıq mövzusu onu maraqlandırır. Bir neçə il bundan öncə o, bağda yaşayarkən qızı da heyvanları eyni qəddarlıqla incidərmiş. Bir dəfə iynəyə keçirilmiş kəpənəyin otaqda uçduğunu görüb; başqa bir vaxt qız bir neçə tırtılı acından ölməyə məcbur edib. Bu qızın erkən uşaqlıq çağında böcək və kəpənəklərin qanadlarını qoparmaq kimi axmaq adəti varmış. Hazırda o, əlbəttə, belə qəddar hərəkətlər etmir və çox mehribandır.

Bu ziddiyyət onu maraqlandırır; bu ona Eliotun91 «Adam Bed» romanında təsvir olunan zahirlə fikir obrazı arasındakı digər ziddiyyəti xatırladır. Gözəl, şöhrətpərəst və səfeh bir qızın yanında eybəcər, amma nəcib olan başqa bir qız. Səfehi yoldan çıxaran aristokrat, təbiətcə və hərəkətlərinə görə nəcib fəhlə. Qəlbin nəcibliyini insanda dərhal görmək olmur. Onun hissi məmnuniyyətsizlikdən əziyyət çəkməsi kimin ağlına gələr?

Elə həmin il qız yaşadıqları yerdə kəpənək kolleksiyası toplayarkən may böcəklərinin çoxluğundan möhkəm əziyyət çəkib. Uşaqları həşəratları topa-topa öldürürmüşlər. O özü mayda doğulub, mayda da ərə gedib. Toyundan üç gün sonra valideynlərinə çox xoşbəxt olduğu barədə məktub yazsa da, əslində bu doğru olmayıb.

Yuxugörmə ərəfəsindəki axşam o öz köhnə məktublarının arasında eşələnir, müxtəlif ciddi və gülməli məktubları ucadan yaxınlarına oxuyurmuş; məktubların arasında gənclikdə ona pərəstişkarlıq edən bir musiqi müəllimindən çox gülməli bir məktub və aristokrat pərəstişkarından da bir məktub varmış (Yuxugörmənin əsl oyadıcısı da məhz bu olub).

Qızlarından biri Mopassanın axmaq kitabını oxuduğuna görə, o özünü qınayır. Qızının istədiyi arsen ona «Nabobe»də qraf de Moranın gənclik qüvvətini qaytaran arsen həblərini xatırladır.

«Azad etmək» məsələsi onun yadına «Sehrli fleyta»dan bir yeri salır: «Səni sevgiyə məcbur edə bilmərəm, ancaq azadlıq da vermərəm».

«May böcəkləri» ilə bağlı o, Kethenin sözlərini xatırlayır: «Sən axı mənə may böcəyi kimi vurulmusan».

Və «Tangeyzer»dən: «Sən çox ziyanlı ehtirasın təsiri altındasan…» O çıxıb getmiş ərinə görə qayğı və qorxu içindədir. Qorxur ki, birdən yolda ona nəsə olar, ağlına cürbəcür şeylər gəlir.

Bundan bir az əvvəl analiz zamanı o özünün qeyri-şüuri fikirlərində onun «taqətsizliyindən»

narazı olduğunu tapıb; yuxusunun arxasında gizlənən arzu, bəlkə də, onda tam aydın olacaq ki, yuxugörmədən bir neçə gün öncə onda ərinə müraciətlə qəflətən «Özünü as!» fikrinin yaranmasından qorxduğunu sizə xəbər verəcəyəm. Məlum oldu ki, bundan bir müddət əvvəl o haradansa oxuyub ki, asılma zamanı güclü ereksiya yaranır. Ereksiya yaratmaq arzusu da onda belə dəhşətli formada ortaya çıxıb. «Özünü as» o demək imiş ki, «Nəyin bahasına olursa-olsun ereksiyaya nail ol». Doktor Yenkinsin «Nabobe»dəki arsen həbi də bura aiddir; pasiyentim güclü aphrodisiacum92un, qabarböcəklərin öldürülməsi vasitəsilə hazırlandığını bilirmiş: yuxugörmənin əsas tərkib hissəsini də bu fikir təşkil edib.

Pəncərənin açılması və bağlanması onunla əri arasında baş verən dava-dalaşın daimi səbəblərindəndir. O, pəncərələr açıq olanda yatmağı xoşlayır, əri isə bağlı olanda. Onun son zamanlar şikayətləndiyi başlıca simptom taqətsizlikdir.

Yuxudakı bütün üç informasiyada mən yuxugörmə epizodlarının fikirlərdə təkrarlandığı yerlərin altından xətt çəkmişəm ki, birincilərin müxtəlif əlaqələrini daha əyani göstərə bilim.

Lakin bu yuxuların heç birində analiz başa çatdırılmadığından biz indi daha ətraflı analiz olunan yuxuya müraciət etməliyik ki, ondakı müxtəlifliyi və yuxugörmənin məzmununun mürəkkəb determinasiyasını çözək. Mən bu məqsəd üçün İrmaya iynə vurulması haqqında olan yuxunu seçirəm. Bu misalda biz yuxugörmələrin əmələ gəlməsində sıxlaşma prosesinin yalnız bir vasitədən istifadə etmədiyini asanlıqla görəcəyik.

Yuxugörmənin məzmunundakı mərkəzi şəxs mənim pasiyentim İrmadır, o, yuxuda öz həqiqi görkəmində peyda olur və ona görə də, əvvəldə öz-özünü təsvir edir. Lakin onu pəncərənin qarşısında müayinə etdiyim pozanı mən başqa bir qadın haqqında xatirələrimdən götürmüşəm və yuxugörmənin arxasındakı fikirlər göstərir ki, onu həvəslə öz pasiyentimlə dəyişərdim. İrmanı müayinə edərkən onda mənə böyük qızıma qayğı göstərməyimi xatırladan difterit ləkələrini aşkar etdiyimdən, bunlar qızımın təsvirinə xidmət edir; qızımın arxasında isə onunla eyni adda olan və intoksikasiya nəticəsində dünyasını dəyişən başqa bir qadın pasiyentim gizlənir. Yuxugörmənin sonrakı gedişində İrmanın şəxsiyyətinin mənası dəyişir (ancaq obrazı dəyişilmədən qalır), o bizim uşaq xəstəxanasında müayinə etdiyimiz uşaqlardan birinə çevrilir, həm də həmkarlarım onların mənəvi meyilləri arasındakı fərqi təsdiq edirlər. Aydındır ki, bu keçid mənim qızım haqqında təsəvvürlərin təsiri ilə baş verdi. Ağzını açarkən müqavimət göstərməsi sayəsində elə həmin İrma yenidən başqası və nəhayət, mənim arvadım olur. Mənim boğazda aşkar etdiyim xəstəlik simptomları ondan başqa, xeyli sayda digər şəxsə də aid olur.

«İrmanın» fikirlərini izləyərkən qarşılaşdığım bütün bu şəxslər yuxuda müəyyən şəkil alırlar; onlar kollektiv obraza çevrilən İrmanın arxasında gizlənirlər və bununla onun cizgiləri, doğrusu, ziddiyyətli xarakter alır. İrma sıxlaşma prosesinə qurban gedən bütün digər şəxsiyyətlərin nümayəndəsinə çevrilir: mən onu bütün bu şəxsiyyətləri mənə addımbaaddım xatırladan hər şeylə təchiz edirəm.

Mən iki və ya daha çox şəxsin fərqli xüsusiyyətlərini yuxuda bir obrazda birləşdirərək özümçün başqa yolla da kollektiv şəxsiyyət yarada bilərəm. Doktor M.-in obrazı məhz bu yolla ortaya çıxıb. Mənim yuxumda o, doktor M.-dir, onun kimi danışır və hərəkət edir; ancaq onun xarakteristikası və xəstəliyi başqa şəxsə, mənim böyük qardaşıma aiddir; yalnız bir cizgi – sifətinin solğunluğu iki dəfə determinasiya olunub, həqiqətdə o həm buna, həm də digərinə uyğundur. Əmim haqqında gördüyüm yuxuda analoji kollektiv şəxs doktor R.-dir. Lakin burada kollektiv obraz yenə də başqa üsulla təşkil olunub. Mən birinə xas olan cizgiləri başqasının cizgilərilə birləşdirməmiş və bununla da onların hər biriylə bağlı xatirələri ixtisara salmışam, ancaq Haltonun93 öz ailə portretlərini çəkərkən istifadə etdiyi üsulu tətbiq etmişəm: o, iki şəkli bir-birinin üstünə çəkir və bu zaman ümumi cizgilər daha parlaq görünürdü, zidd olanlar isə bir-birini aradan qaldırır və ümumi portretdə aydın görünmürdü. Əmim haqqında yuxuda iki şəxsə aid fizionomiya seçilir və buna görə də, son dərəcə qeyri-müəyyən, sarı saqqal birləşdirici halqa – çallıq sayəsində həm mənə, həm də atama aiddir.

Kollektiv şəxslərin tərtib olunması yuxugörmədəki sıxlaşma prosesinin başlıca vasitələrindəndir. Bu barədə danışmağa hələ imkanımız olacaq.

İrma haqqında yuxudakı «dizenteriya» elementi də son dərəcə mürəkkəb şəkildə determinasiya olunmuşdur: bir tərəfdən «difteriya» sözü ilə həmahəng olduğuna görə, digər tərəfdən də, Şərqə göndərdiyim və oradakı həkimlərin baş açmadığı isteriya xəstəliyindən əziyyət çəkən pasiyentim haqqında xatirələr baxımından. Yuxugörmədə «propilenin»

xatırlanması da sıxlaşma prosesinə dair maraqlı hadisədir. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə «propilen» deyil, «amilen» var. Güman etmək olardı ki, burada sadəcə yerdəyişmə baş verib. Elədir ki var, ancaq bu yerdəyişmə də, analiz etdiyimiz sonrakı əlavələrin göstərdiyi kimi, sıxlaşma prosesinin məqsədlərinə xidmət edir. Mən «propilen» sözünü tələffüz edəndə, ağlıma dərhal onunla səsləşən «propilei» gəlir. Ancaq Propilei təkcə Afinada yox, Münhendə də var. Bu yuxunu görməmişdən düz bir il əvvəl mən bu şəhərdə ağır xəstə olan bir dostuma baş çəkmişəm, onunla bağlı xatirə «tritelamin» vasitəsilə ortaya çıxır, o, yuxuda «propilendən» dərhal sonra gəlir.

Mən digər analizlərdə olduğu kimi, burada da fikirlərin birləşdirilməsi üçün müxtəlif tipli assosiasiyaların və dəyərlərin tətbiq olunmasının üzərindən keçir və yuxugörmənin məzmunundakı fikirlərdə amilenin propilenlə əvəz olunması prosesini daha plastik təsvir etməyin mümkünlüyünə güzəşt etməyə bilmirəm.

Burada məni başa düşməyən, məni məzəmmət edən və mənə amilen qoxuyan likyor bağışlayan dostum Otto haqqında bir qrup təsəvvür var; ziddiyyət qanununa görə, məni başa düşən və seksual proseslərin kimyası haqqında məsələlərlə bağlı mənə çoxsaylı dəyərli məlumat verdiyinə görə minnətdar olduğum dostum Vilhelm haqqında da Otto qrupuyla bağlı olan təsəvvür qrupu mövcuddur.

«Otto» qrupundan mənim diqqətimi çəkməli olanlar yuxugörməyə səbəb olan yeni təəssüratlarla şərtlənir; ami•len yuxugörmənin məzmununu müəyyənləşdirən element•lə•rə aiddir. «Vilhelm» haqqında zəngin təsəvvür qrupu «Otto» qrupu ilə ziddiyyət sayəsində üzə çıxır və özündən digər qrupdan ayrılan elementlərə analogiya yaradan elementlər ayırır. Mən bütün yuxu boyu xoşuma gəlməyən şəxsdən ona qarşı qoya biləcəyim digərinə keçirəm. Beləliklə, «Otto» qrupundakı amilen digər qrupda kimya sahəsilə bağlı təsəvvürü əmələ gətirir; müxtəlif istiqamətlərdən özünü gücləndirən tritelamin yuxugörmənin məzmununa daxil olur. «Amilen»

də yuxugörməyə düşə bilərdi, ancaq o, «Vilhelm» qrupunun təsirinə məruz qalır; bu adın arxasında gizlənən xatirələr kompleksindən «amilenə» ikiqat determinasiya verə bilən element seçilir. Assosiasiya baxımından «propilen» də «amilen» qrupundan uzaq deyil, «Vilhelm»

qrupundan Münhen Propileyalarla ona doğru gəlir. Hər iki təsəvvür qrupu «propilen – propileya»da kəsişir və bu orta element sanki kompromis yoluyla yuxugörmənin məzmununa keçir. Beləliklə, burada ümumi orta tərtib olunur və mürəkkəb determinasiyaya yol açır. Çünki mürəkkəb determinasiya yuxugörmənin məzmununa girişi asanlaşdırmalıdır. Həmin ortanın yaradılması məqsədilə də fikirlərin həqiqi fikirdən ona yaxın olan assosiasiyaya doğru yerdəyişməsi baş verir.

İrma haqqında yuxunun analizi bizə yuxugörmələrin əmə•lə gəlməsində sıxlaşma prosesinin tədqiqinə yekun vurmağa imkan verir. Biz yeni elementlərin seçilməsini, yeni tərkib hissələrinin (kollektiv şəxslərin) əmələ gəlməsini və ümumi ortanın tərtibini nəzərdən keçirdik; bütün bunlar sıxlaşma prosesinin detallarıdır. Sonuncunun nəyə xidmət etdiyi və ona nəyin kömək olduğunu biz yuxugörmələrin yaranmasının bütün ayrı-ayrı psixi proseslərini birləşdirmək istəyəndə nəzərdən keçirəcəyik, indisə yuxugörmənin məzmununun onun arxasında gizlənən fikirlərlə birləşdirilməsinin mühüm vasitələrindən biri olan sıxlaşma prosesinin təsdiqilə kifayətlənəcəyik.

Yuxugörmədə sıxlaşma prosesi obyekt olaraq sözləri və adları seçdikdə özünü daha konkret formada göstərir. Sözlər yuxugörmədə həddən artıq sıx-sıx şeylərin rolunu oynayır və bununla da həmin birləşmələrə, yerdəyişmələrə, həmçinin sıxlaşmaya məruz qalır və şeylər haqqında təsəvvürlərə çevrilir. Belə yuxugörmələr nəticəsində biz sözlərin komik və qəribə kombinasiyalarına rast gəlirik. Bir dəfə pasiyentlərimdən biri mənə göndərdiyi məqaləsində, mənim düşüncəmə görə, yeni bir fizioloji kəşfin əhəmiyyətini son dərəcə şişirtmiş və onu ən təmtəraqlı şəkildə tərifləmişdi. Növbəti gecə yuxuma, çox güman ki, həmin məqaləylə bağlı bir cümlə girdi: «necə də norekdal üslubdur». «Norekdal» sözünün mənasını tapmaqda böyük çətinlik çəkdim; bu sözün «dəbdəbəli, təmtəraqlı» və sair sözləri parodiya etdiyinə şübhə yox idi, ancaq haradan qaynaqlandığını demək çətin idi. Lakin bu söz qəflətən şüurumda iki ada bölündü: İbsenin iki məşhur dramındakı iki ad: Nora və Ekdal. Yuxuda tənqid etdiyim həmin həmkarım bu yaxınlarda İbsen haqqında kiçik bir məqalə yazmışdı.

II. Qadın pasiyentlərimdən biri mənə mərkəzində mənasız söz kombinasiyaları dayanan qısa biri yuxu danışmışdı.

«Oma ərilə birlikdə kənddə bayramdadır və deyir: o, ümumi başa «Maistollmutz» ilə çatacaq. Bu zaman onda dumanlı bir fikir yaranır ki, bu qarğıdalıdan olan xəmir xörəyidir, polenta (qarğıdalıdan olan italyan xəmir xörəyi) tipində».

Analiz bu yuxunu Mais – toll – mannstoll – Olmiitz (Qarğıdalı – quduz – nimfomaniya –

Olmüts) hissələrinə ayırır; sən demə, bütün bu elementlər onun yuxugörmə ərəfəsində süfrə başında etdiyi söhbətin elementləridir. «Mais» sözünün arxasında Meissen (quşu əks etdirən Meysen farfor fiquru), miss (qohumlarıgildə yaşayan və Olmütsə gedən ingilis qız), mies (yəhudi jarqonunda «ürəkbulandıran»); bu sözün hər bir hecasından uzun fikir zənciri və müxtəlif assosiasiyalar çıxır. Kitabımın ilk oxucusu və tənqidçisinin mənə etdiyi etirazdan, yəqin ki, başqaları da istifadə edəcəklər. O, yuxugörmədə rastlanan sözləri parçalamağımla bağlı dedi ki, onun fikrincə, yatan adam həddən artıq ağıllı görünür. Bu yatana aid olduğundan tamamilə doğrudur və yalnız yuxuyozana aid olunduqda etiraz sayıla bilər. Mən həqiqətən «ağıllı adam»

tituluna çox az iddia edirəm; əgər yuxularım ağıllı görünürsə, bu mənim şəxsimə deyil, yuxugörmənin hazırlandığı və ümumiyyətlə ağır nəzəriyyəsi ilə sıx bağlı olan özünəməxsus psixi şərtlərə bağlıdır. Yuxugörmələr ona görə ağıla meyillənir ki, fikirlərin ifadə olunmasının birbaşa və kəsə yolu onlarçün bağlıdır. Oxucular əmin ola bilər ki, pasiyentlərimin yuxuları mənimkilərlə eyni, hətta bəlkə də onlardan da yüksək dərəcədə «ağıllı» təsir bağışlayır.

III. Bir dəfə dəniz səyahətindən bəhs edən uzun və son dərəcə dolaşıq bir yuxuda gördüm ki, yaxındakı növbəti dayanacağın adı Gerzinq, ondan sonrakının adı isə Flissdir. Sonuncu Berlində yaşayan və tez-tez yanına getdiyim dostumun soyadıdır. Gerzinq – bizim Vyananın şəhərətrafı yollarındakı stansiyaların kombinasiyasıdır, onların hamısının adı, demək olar ki, -inq və ingiliscə Hearsay (şayiələr) ilə qurtarır ki, bunun da iftira ilə bağlılığı olduğundan yuxugörmənin indifferent oyandırıcısı ilə – yuxugörmə ərəfəsində «Fliegende Blatter»dən oxuduğum şeirlə birləşir. «inq» şəkilçisini Fliss adıyla birləşdirəndə qardaşımın həmişə geri qayıtdığı «Flissinqen» alınır ki, bunun mənası «qızarmaqdır» və məndə tez-tez müalicə olunan bu cür fobiyalardan əziyyət çəkən pasiyent qadınları, eyni zamanda Bexterevin bu nevroza həsr olunmuş və məni məmnun etməyən bu yaxındakı məqaləsini yada salır94.

IV. Başqa bir vaxt iki ayrı hissədən ibarət bir yuxu gördüm. Birinci mərkəzi yeri «avtodidasker» sözü tutur, digəri isə professor N.-i görəcəyimlə bağlı yuxu ərəfəsində məndə yaranan fikrə aiddir; ona deməliydim ki, «bu yaxında müayinə etdiyiniz pasiyent sizin güman etdiyiniz kimi, doğrudan da yalnız nevrozdan əziyyət çəkir». «Avtodidasker» sözü özündə yalnız «qatı fikir» mənasını daşımır, bu fikir həm də mənim professor N.-i məmnun etmək niyyətimlə sıx əlaqədədir.

«Avtodidasker» asanlıqla parçalanır: avtor, avtodidakt və Lasker; sonuncuya Lassal95 adı da qoşulur. Yuxugörmənin bilavasitə oyandırıcısı ilk iki sözdür. Mən arvadıma həmin məşhur müəllifin bir neçə cildini gətirmişdim. Qardaşım onunla dostluq edir və bu yaxınlarda onun da mənimlə eyni şəhərdə doğulduğunu öyrənmişəm. Bir axşam arvadım mənimlə həmin müəllifin hekayələrindən birində istedadla qələmə alınmış kədərli əhvalatın onu dərindən mütəəssir etməsi barədə danışdı; buradan söhbətimiz uşaqlarımızdakı qeyri-adi istedadların əlamətlərinə keçdi. O, oxuduqlarının təsiri altında uşaqlarımızla bağlı narahatlığını dilə gətirdi, mənsə onu sakitləşdirdim ki, məhz belə təhlükələri tərbiyə ilə aradan qaldırmaq mümkündür. Gecə fikirlərim eyni istiqamətdə inkişaf edərək, arvadımın qayğılarını mənə ötürdü. Yazıçının qardaşımın ünvanına evlənməklə bağlı səsləndirdiyi məzəmmət fikirlərimi başqa istiqamətə yönəltdi. Bu yol bizə tanış olan bir xanımın ərə getdiyi Breslavla apardı. İstedadlı adamın qadın ucbatından məhv olacağı əndişəsi fikirlərimin mərkəzi oldu və Lasker və Lassalın timsalında özünü Breslavlda tapdı. Lasker irəliləyən iflicdən, yəni qadından keçən sifilisdən ölmüşdü; Lassal da, məlum olduğu kimi, qadına görə, dueldə öldürülmüşdü. Bu fikirləri yekunlaşdırmağa imkan verən «Cherchez la femme» elementi fikirlərimi Aleksandr adlı subay qardaşımın yanına gətirir.

Fikir verirəm ki, adətən onu çağırdığımız Aleks adı Laskerlə səsləşir və fikirlərimin Breslavla yönəlməsinə də, görünür, bu məqam yardımçı olub.

Adlarla oyunun başqa, daha dərin mənası da var. O mənim qardaşım üçün xoşbəxt ailə həyatı arzusunu aşağıdakı şəkildə ifadə edir. Zolanın mahiyyətcə öz fikirlərilə sıx bağlı olan «L’ouevre»96 romanında müəllif, məlum olduğu kimi, özünü və öz ailə xoşbəxtliyini təsvir edib.

Romanda o, Sando adıyla çıxış edir. Bu adı fikirləşərkən, o çox güman ki, belə edib. Zola soyadını tərsinə oxuyanda Aloz alınır. Ancaq bu ona çox aydın göründüyündən, həm də Aleksandr sözünün birinci hecası olan «al»ı həmin adın üçüncü hecası olan «sand» ilə dəyişib və Sando (fransızca «Sandos») alınıb. Mənim «vtodidasker» sözümdə də məsələ eyni cürdür.

Mənim doktor N.-ə bizim ümumi pasiyentimizin yalnız nevrozdan əziyyət çəkdiyi barədə xəbər verməli olduğum fikri isə yuxugörməyə bu şəkildə düşüb. İş günümün qurtarmasına az qalmış yanıma bir pasiyent gəldi, ancaq onun xəstəliyinə dəqiq diaqnoz qoymağa qərar verə bilmədim. Onda güman etmək olardı ki, onurğasında hər hansı dəyişiklikdən əmələ gələn üzvi xəstəlikdir, ancaq aşkar əlamətlər yox idi. Nevroz diaqnozu qoymaq çox xoş olar və bütün şübhələrə son qoyardı. Ancaq bunu edə bilmədim, çünki xəstə hər hansı cinsi anemneziyanın varlığını qətiyyətlə inkar etdiyindən, mənim dərin inancıma görə, nevroz ola bilməzdi. Nə edəcəyimi bilmədiyimdən nüfuzu qarşısında həvəslə baş əydiyim həkimi köməyə çağırdım. O mənim şübhələrimi dinləyib, onlarla razılaşdı, ancaq hər halda dedi: «Pasiyenti müşahidə edin.

Onda hər halda ancaq nevrozdur». Onun nevrozların etiologiyası barədə mənim baxışlarımı bölüşmədiyini bildiyimdən etirazımı bildirmədim və cavabından razı qalmadığımı sadəcə büruzə vermədim. Bir neçə gün sonra pasiyentə dedim ki, onunla nə edəcəyimi bilmirəm və başqa həkimə müraciət etməsini məsləhət bildim. Mənimçün nə qədər təəccüblü olsa da, cavabında o üzr istəyərək, yalan danışdığını etiraf etdi; o, çox utansa da, öz cinsi həyatı barədə məlumat verməyə hazır idi. Məlum oldu ki, o həqiqətən cinsi anemneziyadan əziyyət çəkirmiş, bu isə nevrozu müəyyənləşdirmək üçün zəruridir. Bunu eşidərkən bir tərəfdən məmnun qalsam da, digər tərəfdən də utandım; etiraf etməliydim ki, məsləhətçim anemneziyanın olmamasından çaşmadığı üçün məndən daha uzaqgörən imiş. Ona görə də, qərar gəldim ki, onu görəndə yanıldığımı səmimi şəkildə boynuma alım.

Yuxuda mənim etdiyim də məhz budur. Ancaq bir halda ki mən haqsız olduğumu etiraf edirəm, burada hansı arzunun gerçəkləşməsindən söhbət gedə bilər? Ancaq mənim arzum elə budur: mən öz əndişələrimlə bağlı haqsız olmaq istəyirəm, daha dəqiqi, narahatlıqları mənim yuxumun arxasında gizlənmiş fikirlərə daxil olan arvadımın haqsız olmasını istəyirəm. Yuxularda «haqlılıq» və «haqsızlığın» aid olduğu mövzu mənim fikirlərimdə həqiqətən mövcud olan elementdən uzaq deyil. Burada da qadınlardan, daha dəqiqi, cinsi həyatdan gələn üzvi və ya funksional alternativdən söhbət gedir.

index

Professor N. bu yuxuda yalnız bu analogiya deyil, həm də mənim haqsız çıxmaq arzum sayəsində və onun Breslaval ilə yaxın əlaqəsi, ora ərə getmiş xanımla dostluğu nəticəsində deyil, bizim yuxarıda xatırlatdığım məsləhətləşmədən sonra etdiyimiz kiçik söhbət nəticəsində mühüm rol oynayır. O öz həkimlik borcunu yerinə yetirərək mənimlə ailəm barədə danışdı. «Neçə uşağınız var?» – «Altı». – «Oğlan, yoxsa qız?» – «Üç oğlan, üç qız – onlar mənim qürurum və sərvətimdir». – «Baxın, qızlarla elə də çətin deyil, ancaq oğlanları tərbiyə etmək asan deyil».

Mən onların olduqca sözəbaxan uşaqlar olduqlarını söylədim; çox güman ki, oğullarımın gələcəyi ilə bağlı bu iki dialoq pasiyentimlə bağlı birinci dialoq qədər mənim az xoşuma gəlib. Bu hər iki təəssürat öz arasında bir-birini bilavasitə izləməklə bağlıdır və əgər mən nevrozla bağlı hadisəni yuxuya daxil edirəmsə, o halda yuxugörmənin fikirlərilə daha çox bağlılığı olan tərbiyə haqqında söhbəti onunla əvəz edirəm, çünki o, arvadımın bir gün əvvəl səsləndirdiyi narahatlıqlara daha yaxındır. Beləliklə, professor N.-in mənim oğullarımın tərbiyəsinin çətinliyinə dair haqlı olmasından yaranan əndişə də yuxugörmənin məzmununa daxil olur: o mənim arzumun təsvirinin arxasında gizlənir ki, mən öz əndişələrimdə haqsız olum. Eyni fikir dəyişməz halda alternativin hər iki əks tərəfinin təsvirinə xidmət edir.

Yuxugörmələrdəki söz yaradıcılığı paranoyya zamanı baş verən eyni halı xatırladır; onlar isteriyada da, zəhlətökən təsəvvürlərdə də məlum rolu oynayırlar. Uşaqların bəzən sözlərə, yeni dillər və süni sözlər yaradan əşyalara dair filoloji fokusları burada həm yuxugörmələr üçün, həm də psixonevrozlar üçün ümumi mənbə əmələ gətirir.

Yuxugörmədə fikirlərdən kəskin fərqlənən nitq və ya danışıq təsvir olunanda, burada ümumi qayda baxımından demək olar ki, yuxudakı danışıq gerçək həyatda baş verən bu cür xatirələrdən qaynaqlanır. Bu danışıq ya dəyişilməz şəkildə qalır, ya da cüzi təhrifə məruz qalır; bu cür danışıq qismən cümlələrin seçilmiş parçalarından və öncəki günün dialoqlarından tərtib olunur; o, zahirən dəyişilməz qalsa da, fikir tamamilə başqa məna kəsb edir; yuxugörmədəki nitq və ya danışıq çox zaman xatırlanan dialoqun yer aldığı epizoda sadə eyhamdan ibarət olur.

b) Yuxugörmədəki sıxlaşma prosesi ilə bağlı misalları nəzərdən keçirərkən diqqəti cəlb edən, böyük ehtimalla, heç də az əhəmiyyətli olmayan digər məqam yerdəyişmənin işidir. Biz yuxugörmədə onun mühüm tərkib hissələri kimi seçilən elementlərin yuxunun arxasında gizlənən fikirlərdə qətiyyən eyni rolu oynamadıqlarını görə bilərdik. Əksinə, fikirlərdə üstün əhəmiyyətə malik olanlar yuxuda ifadə olunmaya da bilər. Yuxugörmə sanki tamamilə başqa cür qurulur, onun məzmunu əsasını təşkil edən fikirlərdənsə, digər elementlərin ətrafında yerləşir.

Misalçün, botanika monoqrafiyası haqqında yuxuda mərkəz «botanika» elementidir; yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə isə söhbət həkimlər arasında qarşılıqlı xidmətlər zamanı ortaya çıxan konfliktlərdən və mənim öz maraqlarıma böyük qurbanlar verməyimlə bağlı qınaqlardan gedir; «botanika» elementinin mənim fikirlərimin mərkəzi nöqtəsində ümumiyyətlə yeri yoxdur, yalnız ziddiyyət qanunuyla ona bağlıdır, çünki botanika heç vaxt mənim sevimli məşğələlərim siyahısında olmayıb. Pasiyentimin «Safo» yuxusunda mərkəzi nöqtə «qalxma» və «enmədir»; lakin yuxugörmə sosial baxımdan aşağı təbəqədən olan qadınlarla cinsi əlaqənin təhlükəli olmasından bəhs edir, yəni yuxugörmənin məzmununa fikirlərin təkcə bir elementi daxil olub. Analoji vəziyyət seksuallıq və qəddarlığın qarşılıqlı münasibətlərinə aid may böcəkləri haqqında yuxudadır; yuxugörmədə qəddarlıq məqamı olsa da, tamamilə başqa motivdədir və seksual element tam olaraq mövcud deyil; beləliklə, o sanki ümumi kompleksdən qoparılıb və bundan əlavə, tamamilə şəkli dəyişdirilmiş formada təqdim olunub. Sarışın saqqallı əmi yuxusunun mərkəzi nöqtəsinin böyüklük iddiasına heç bir dəxli yoxdur, halbuki analizdən sonra yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin mahiyyətinin bu olduğu üzə çıxdı. Bütün bu yuxugörmələr «yerdəyişmə» prosesinə məruz qalır. İrmaya iynə vurulması haqda yuxu bu misallara birbaşa ziddir. O göstərir ki, yuxugörmənin yaranmasında iştirak edən ayrı-ayrı elementlər fikirlərdə tutduqları yeri qoruyub saxlaya bilir. Bu yeni, lakin son dərəcə daimi olmayan fikirlər nisbəti və yuxugörmənin məzmunu birinci növbədə bizim təəccübümüzə səbəb olmalıdır. Normal həyatın hər hansı psixi hadisəsi zamanı biz bir təsəvvürün bir çox başqalarından götürüldüyünü və xüsusi çeviklik qazandığını görürük və bundan oyanan təsəvvürün xüsusilə yüksək psixi dəyər qazandığını sübut etmək üçün istifadə edirik. Ancaq bilirik ki, bu, fikirlərin yuxugörmənin arxasında gizlənmiş ayrı-ayrı elementlərinin dəyəridir, yuxugörmənin yaranması zamanı ya qalmır, ya da heç bir rol oynamır. Axı biz yuxugörmənin əsasını təşkil edən fikirlərdə hansı elementlərin daha böyük rol oynadığına zərrə qədər şübhə etmirik; mühakiməmiz onları dərhal açır. Daha intensiv maraqla təchiz olunmuş bu çox mühüm elementlər yuxugörmənin əmələ gəlməsində öz dəyərlərini tamamilə itirə bilər; onların yerini yuxuda digər və sözsüz ki, əhəmiyyətsiz, hətta fikirlərdə cüzi rol oynayan elementlər tuta bilər.

İlk baxışdan belə bir təəssürat yaranır ki, sanki ayrı-ayrı təsəvvürlərin psixi intensivliyi onların yuxugörmə üçün seçilməsində ümumiyyətlə rol oynamır: mühüm olan onların az və ya çox dərəcədə determinasiya olunmasıdır. Yuxugörməyə fikirlərdə daha çox dəyərə malik olan deyil, onlarda dəfələrlə təkrarlanan elementlər düşür; lakin bu yuxugörmənin yaranmasının izahına kömək etmir, çünki biz yuxugörmə üçün material seçimində hər iki məqamın – mürəkkəb determinasiya və subyektiv dəyər – tam uyğunluqdan fərqli fəaliyyət göstərdiyini güman edə bilmərik. Fikirlərdə mühüm rol oynayan təsəvvürlər onlarda daha sıx-sıx təkrarlanır, çünki ayrı-ayrı fikirlər mərkəzi nöqtədən olduğu kimi, onlardan gəlir. Buna baxmayaraq, yuxugörmə bu intensiv qeyd edilən və mürəkkəb determinasiya olunmuş elementləri rədd edib, öz məzmununa yalnız sonuncu xüsusiyyətə malik başqalarını sala bilər.

Bu problemin həlli üçün yuxugörmənin məzmununun determinasiya olunması zamanı aldığımız təəssüratdan istifadə edirik. Bəlkə də, bir çox oxuculara elə gəlir ki, elementlərin determinasiya olunması yeni heç bir şey demək deyil, çünki ona heç bir şübhə yoxdur. Axı analiz zamanı biz yuxugörmənin elementlərindən çıxış edirik və onunla bağlı bütün fikirləri qeyd edirik; bu yolla əldə olunmuş fikirlərdə məhz bu elementlərə olduqca tez-tez rast gəlinməsi təəccüblü deyil. Mən bu etirazla hesablaşmaya bilərdim, ancaq ona bənzərini özüm söyləyəcəyəm; analizin aşkara çıxardığı fikirlər içərisində yuxugörmənin məzmunundan uzaq olan və tərəfimizdən məlum məqsədlə süni şəkildə salındığı güman olunan çox sayda fikir var. Bu məqsəd son dərəcə asanlıqla aşkar olunur; bu fikirlər bəzən yuxugörmənin məzmunu ilə onun arxasında gizlənən fikirlər arasında olduqca məcburi və süni əlaqələr yaradır; əgər biz bu elementləri analizdən çıxarsaydıq, onda yuxugörmənin tərkib hissələri fikirlərdə özlərinə determinasiya tapa bilməzdi.

Bu bizi ona gətirib çıxarır ki, yuxugörmə üçün material seçimində həlledici rol oynayan mürəkkəb determinasiya olunma yuxugörmənin əmələ gəlməsində həmişə ilkin məqamı deyil, ancaq psixi gücün nəticəsində çox zaman bizə hələ tanış olmayan ikincini yaradır. Lakin bütün bunlarla belə, onun ayrı-ayrı elementlərin ehtimal edilməsində əhəmiyyəti var, çünki biz onun orada çətinliksiz, yuxugörmənin materialından öz-özünə yarandığını müşahidə edə bilərik.

Beləliklə, aydındır ki, yuxugörmənin işində psixi güc öz ifadəsini tapır, o bir tərəfdən psixi baxımdan dəyərli elementləri intensivlikdən məhrum edir, digər tərəfdən isə determinasiya etmək yoluyla az dəyərli məqamlardan yeni dəyərlər yaradır ki, bunlar da sonradan yuxugörmənin məzmununa daxil olur. Əgər məsələ bu şəkildədirsə, onda yuxugörmənin əmələ gəlməsi əsnasında arı-ayrı elementlərin psixi intensivliyinin köçürülməsi və yerdəyişməsi baş verir ki, bunun da nəticəsi yuxugörmənin məzmunu ilə onun arxasında gizlənən fikirlər arasındakı fərq olur. Bu zaman baş verən proses yuxugörmə fəaliyyətinin mühüm tərkib hissəsini təşkil edir. Yerdəyişmə və sıxlaşma yuxugörmənin yaranmasına aid etməyə tam əsasımızın olduğu iki prosesdir.

Mənə elə gəlir ki, yerdəyişmə prosesində özünü göstərən psixi qüvvənin mahiyyətilə tanışlıq bizə çətin olmayacaq. Bu yerdəyişmənin nəticəsi yuxugörmənin məzmununun öz mahiyyəti etibarilə onun arxasında gizlənmiş fikirlərə uyğun gəlməməsi və yuxugörmənin yalnız həyatın təhrifini qeyri-şüuridə əks etdirməsidir. Yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyəti bizə artıq tanışdır; biz onu bir psixi instansiyanın digərinə münasibətdə tətbiq etdiyi senzura ilə izah etmişik. Yuxugörmədəki yerdəyişmə prosesi bu cür təhrifin əldə olunması üçün ən başlıca vasitələrdən biridir. Is fecit, cui profuit97. Yerdəyişmə prosesinin məhz həmin senzuranın təsiri sayəsində həyata keçdiyini güman edə bilərik. Yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyətinin senzuranın təsiri ilə izahını yuxugörmə nəzəriyyəmin mərkəzi maddəsi hesab etdiyim üçün burada Linkeusun «Realistin fantaziyaları» kitabından (Vyana, 1890) «Yuxu və ayıqlıq» novellasının təlimimin dominant cizgisini tapdığım yekun hissəsini sitat gətirəcəyəm: «Yalnız ağıllı yuxular görmək kimi qəribə qabiliyyəti olan insan haqqında…» «Sənin ayıq ikən düşündüyünü xəyal etmək kimi qəribə xüsusiyyətin xeyirxahlığın, mehribanlığın, ədalətli olmağın və həqiqətə olan sevginlə izah olunur: sənin ruhunun mənəvi saflığı mənə hər şeyi izah edir».

«Ancaq yaxşıca düşünsək, – o biri cavab verdi, – mənə elə gəlir ki, bütün insanlar mənim kimi yaradılıblar, heç kəsin yuxusuna heç vaxt mənasız şeylər girmir. Dəqiq xatırladığın, sonradan danışa bildiyin və buna görə də, qızdırma sayıqlaması olmayan yuxunun həmişə dərin mənası var və bunun olmaması mümkün deyil! Çünki bir-birinə zidd olan, ümumiyyətlə, heç vaxt bir bütövdə birləşə bilməz; yuxugörmənin məkana və zamana münasibətdə yol verdiyi xətalar onun dərk olunmasına zərrə qədər ziyan vurmur, çünki hər ikisinin onun məzmununu üçün heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Biz ayıq vəziyyətdə də çox vaxt belə edirik. Nağıllar haqqında, təxəyyülün son dərəcə cəsarətli və dərin mənalı fantaziyaları haqqında fikirləş, yalnız cahil adam onlar haqqında deyə bilər: «Necə də absurddur, axı bu mümkün deyil!» «Hə, əgər yuxuları həmişə düzgün yozmaq mümkün olsaydı, onda sənə nə ehtiyac vardı!» – o biri dedi.

«Bu, doğrudan da asan deyil, ancaq yuxugörən bir az diqqətli olsa, öz yuxularını həmişə yoza bilər. Niyə buna hər zaman nail ola bilmirik? Yuxularınızda həmişə gizli nəsə olur, ona görə də, onları tez-tez mənasız, bəzən isə tamamilə sarsaq və absurd hesab edirsiniz. Lakin onlar əsasları baxımından qətiyyən belə deyil; onlar ən azı bir şeyə görə mənasız ola bilməz ki, ayıq olan da, yuxu görən də həmişə eyni adamdır».

Yuxugörmə yaranarkən yerdəyişmə, sıxlaşma və determinasiya olunma anları öz aralarında necə uzlaşdığını, bu faktorlardan hansının birinci və hansının ikinci dərəcəli rol oynadığını irəlidə görəcəyik. Hələliksə yuxugörməyə daxil olan elementləri razı salacaq ikinci şərt kimi onların senzuradan kənarlaşdırılmalı olduqlarını müəyyənləşdirə bilərik.

c) Yuxugörmədə təsvir vasitələri. Sıxlaşma və yerdəyişmə prosesinin yuxugörmənin gizli məzmununun aşkar məzmununa çevrilməsi zamanı müəyyən etdiyimiz hər iki cəhətindən başqa, indi yuxugörmənin material seçiminə şəksiz təsir göstərən daha iki şərtiylə qarşılaşacağıq. Lakin müəyyənləşdirdiyimiz yoldan yayınmağa əvvəlcədən risk etsək belə yuxuların yozulması prosesinə göz atmaq zəruridir. Mən hər hansı yuxugörmə örnəyini götürməyin, onu ikinci fəsildə

İrmaya iynə vurulması haqda yuxunu yozduğum kimi yozmağın, sonra aşkar etdiyimiz gizli fikirləri tutuşdurmağın və əks yolla onlardan yuxu tərtib etməyin, qısa desək, yuxugörmənin analizini onların sintezilə tamamlamağın daha yaxşı və məqsədəuyğun olduğunu inkar etmirəm.

Mən bu araşdırmanı həqiqətən bir neçə misal üzərində aparmışam; ancaq onu burada dərc edə bilmirəm, çünki buna mane olan və hər bir düşünən oxucunun asanlıqla anlayacağı müxtəlif mülahizələr var. Bu mülahizələr yuxunu yozarkən o qədər də mühüm rol oynamır, çünki analiz tam müfəssəl olmaya, bununla belə öz dəyərini qoruya bilər: yuxugörmənin müəmmalarına cüzi də olsa girmək ona bəsdir. Tam sübut üçün sintez mütləq mükəmməl olmalıdır. Ancaq mükəmməl sintezi mən yalnız oxucu publikanın tamamilə tanımadığı şəxslərin yuxuları haqqında verə bilərəm. Mənim sərəncamımda yalnız əsəb xəstələri olan pasiyentlərimin yuxuları olduğundan isə, onların yuxularının bu cür sintezini nevrozların psixoloji izahını onların bizim mövzu ilə tam əlaqəsinə çatdırana qədər təxirə salmalıyam. İki yuxunun mükəmməl analiz və sintezini mən öz «İsteriya analizindən parça»mda (1905) aparmışam.

Yuxugörmənin əsasında duran fikirlərdən sintetik şəkildə yuxugörmə yaratmaq cəhdlərimdən bilirəm ki, yozum zamanı əldə olunan material müxtəlif dəyərlərə malik olur.

Onun bir hissəsi əhəmiyyətli fikirlər yaradır ki, bu fikirlər yuxugörməni tamamilə öz içində yerləşdirir və əgər yuxugörmədə senzura olmayıbsa, onu tam əvəz edə bilir; digər hissəni kollaterial fikirlər98 adı altında birləşdirmək olar; onlar bütövlükdə fikirlərdən doğan real arzunun yuxudakı arzuya çevrilməsi yolunu təşkil edirlər. Həmin kollaterial fikirlərin bir hissəsi gerçək fikirlərlə əlaqələrdən ibarətdir; bu birləşmələr yuxugörmədə sxematik quruluşa malikdir və mühüm olanın ikinci dərəcəliyə doğru yerini dəyişməsinə uyğun gəlir. Digər hissə yerdəyişmə nəticəsində anlam qazanmış və yuxugörmənin məzmununa daxil olan həmin ikinci dərəcəli elementlərin köməyilə bir-birinə bağlanan fikirləri əhatə edir. Üçüncü hissə, nəhayət, fikirlər və onların birləşmələrindən ibarətdir, onların köməyilə biz yuxugörmənin yozumu zamanı onun məzmunundan yuxugörmənin yaranmasında ümumiyyətlə iştirak etməli olmayan orta kollaterial fikirlərə gəlirik.

Burada bizi yuxugörmənin arxasında gizlənən mühüm fikirlər daha çox maraqlandırır.

Onlar əsas etibarilə fikirlər və bizə ayıq halda tanış olmaqla yanaşı, təfəkkürün bütün xüsusiyyətlərini daşıyan təəssüratlar kompleksindən ibarətdir. Bu fikirlər çox zaman bir mərkəzdən qaynaqlanır, ancaq hamısının təmas nöqtələri vardır; bir fikir cərgəsinin yanında, demək olar ki, həmişə ona zidd, təzadlar assosiasiyası vasitəsilə ona bağlı olan cərgə olur.

Bu mürəkkəb bütövün ayrı-ayrı hissələri, şübhəsiz ki, bir-birilə ən müxtəlif məntiqi əlaqədədir. Onlar ön və arxa plan, yayınma və tamamlanma, şərtlər, arqumentlər və etirazlar yaradır. Bütün bu fikir kütləsi yuxugörmənin fəaliyyətinin təsirinə məruz qalanda, bu zaman onun ayrı-ayrı hissələri parçalanaraq üzvlərə ayrılanda və sonra yenidən birləşəndə ortaya belə bir sual çıxır ki, bəs həmin mürəkkəb bütövdə mövcud olan məntiqi əlaqəyə nə oldu. Bütün bu «əgərlər», «çünkilər», «buna bənzərlər», «buna baxmayaraqlar», «yoxsalar» və digər bağlayıcı birləşmələr necə yaranır? Axı onlarsız biz heç bir cümlə, heç bir rabitəli fraza təsəvvür edə bilməzdik.

Bu suala belə cavab verməli oluruq ki, yuxugörmə, hər şeydən öncə, fikirlər arasındakı məntiqi əlaqəni təsvir etmək üçün vasitələrə malik deyil. Analiz bu bağlayıcı birləşmələri əsas etibarilə kənarda saxlayır və həmin fikirlərin yalnız obyektiv məzmunu üzərində işləyir. Yozum bu əlaqəni, yuxugörmənin məhv edilmiş fəaliyyətini sonradan bərpa etməlidir.

Yuxugörmədə bu əlaqəni ifadə etmək qabiliyyətinin olmaması, aydındır ki, psixi materialın öz mahiyyəti ilə izah olunur. Təsviri incəsənət, nəqqaşlıq və heykəltəraşlıq da, ifadə vasitələri sözlər olan poeziya ilə müqayisədə eyni məhdudiyyətlərə məruz qalır; burada da bu qabiliyyətin olmaması materiala bağlıdır və hər iki sənət onun köməyilə nəsə ifadə etməyə çalışır. Rəssamlıq öz qanunlarının dərkinə nail olmayanadək daim bu qüsuru aradan qaldırmağa çalışıb. Qədim portretlərdə insanlar əllərində nəsə yazılmış kağız təsvir olunur, onlarda rəssamın əbəs yerə təsvir etməyə çalışdığı sözlər yazılırdı.

Bəlkə də, burada mənə etiraz olunacaq ki, yuxugörmə məntiqi əlaqənin təsvirindən imtina etməməlidir. Axı bir çox yuxular var ki, onlarda ən mürəkkəb əqli əməliyyatlar olur, biz onlarda ayıq vəziyyətimizdə olduğu kimi, arqumentləşdirmələr və ziddiyyətlər, müqayisələr və əlaqələr görürük. Ancaq bu yalnız illüziyadır. Belə yuxunu yozduqda görəcəyik ki, bu yalnız yuxugörmənin materialıdır, onda təsvir olunmuş intellektual iş deyil. Yuxugörmədə xəyali təfəkkür yalnız fikirlərin məzununu verir, onların təfəkkür tərəfindən qurulmuş qarşılıqlı əlaqəsini vermir. Buna misallar gətirəcəyəm. Ancaq ən asanı yuxugörmədə müşahidə olunan bütün danışıqların, dialoq və nitqlərin yatanın yaddaşında mövcud olan danışıq və dialoqlardan fərqlənmədiyini, ya da çox cüzi fərqləndiyini təsdiq etməkdir. Danışıq çox zaman yuxunun arxasında gizlənmiş fikirlərə həkk olunmuş hadisəni göstərir. Yuxugörmənin mənası isə tamamilə fərqli olur.

Mən yuxugörmənin əmələ gəlməsində fikirlərdən sadəcə material çıxaran tənqidi təfəkkürün də iştirak etməsinə etiraz etməyəcəyəm. Bu amilin təsirini araşdırmamızın sonunda aydınlaşdıracağam. O zaman görəcəyik ki, təfəkkürün bu işinə səbəb yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər deyil, bəlli mənada hazır yuxugörmənin özüdür.

Beləliklə, görürük ki, fikirlər arasındakı məntiqi əlaqə yuxugörmədə xüsusi ifadəsini tapmır. Məsələn, harada ki yuxugörmədə ziddiyyət var, orada həqiqətən ya ziddiyyət bütün yuxugörmənin əleyhinədir, ya da hansısa fikrin məzmunundadır; yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər arasında ziddiyyətə yalnız yuxugörmədə son dərəcə gizli formadan verilmiş ziddiyyət uyğun gəlir.

Lakin rəssamlıqda təsvir olunan şəxsin nitqini və duyğularını kağızsız ifadə etmək mümkün olduğu kimi, yuxugörmə də öz fikirləri arasında özünəməxsus təsvirlərin müvafiq modifikasiyası vasitəsilə müəyyən əlaqə yaratmağa imkan tapdı. Biz bu zaman müxtəlif yuxugörmələrin müxtəlif cür etdiyini müşahidə edə bilərik; bir yuxu öz materialının məntiqi strukturunun yanından keçdiyi halda, digər onu mümkün qədər yaratmağa çalışır. Bu zaman yuxugörmə ona işləmək üçün təqdim olunan mətndən bu və ya digər dərəcədə uzaqlaşır.

Yuxugörmə arxasında gizlənmiş fikirlərin müvəqqəti əlaqəsi ilə də belə əlaqə qeyri-şüuridə yarananda bu cür rəftar edir.

Yuxugörmənin fəaliyyəti çətin yaranan məntiqi əlaqəni hansı vasitələrlə əks etdirməlidir?

Mən daha çox müşahidə olunan məntiqi əlaqələrin hər birini nəzərdən keçirməklə bu məsələnin həllinə yaxınlaşmağa çalışacağam.

Yuxugörmə hər şeydən öncə, arxasında gizlənən fikirlərin bütün elementlərinin ümumi əlaqəsini nəzərə alır, belə olduğu halda, bütün bu materialı bütöv halda, hansısa situasiya, ya da hadisə formasında nə birləşdirir. O, məntiqi əlaqəni təkzamanlı formada verir. Bu zaman yenə, misalçün, filosofları və ya rəssamları eyni Afina məktəbində, yaxud Panasda təsvir edən rəssam kimi hərəkət edir; onlar, əlbəttə, heç vaxt oralarda olmayıblar, ancaq düşünən baxış üçün, şübhəsiz, bölünməz bir bütöv təşkil edirlər.

Yuxugörmə də eyni təsvir üsulundan istifadə edir. İki elementi bir-birinin yanında təsvir edən kimi, bununla da onların fikirlərdəki müvafiq elementləri arasındakı sıx əlaqəni sübut edir.

Bu eynilə bizim məktub sistemimizdəki kimidir: «ab» o deməkdir ki, hər iki hərf bir hecada tələffüz olunmalıdır; «a» və «b» arasındakı məsafə isə, «a»-nın bir sözün sonuncu hərfi, «b»-nin isə növbəti sözün birinci hərfi olması fikrini formalaşdırır. Bu kombinasiyası nəticəsində yuxugörmə materialın istənilən tamamilə ayrı-ayrı deyil, bir-biriylə sıx əlaqədə olan və fikirlərdə yuxugörmənin əsasını təşkil edən tərkib hissələrindən yaranır.

Səbəb əlaqəsinin təsviri üçün yuxugörmənin sərəncamında mahiyyətcə eyni olan iki üsul var. Daha çox istifadə olunan təsvir üsulu budur: məhz bu və məhz bu belə olduğundan, məhz bu və məhz bu da baş verməlidir. Bu üsul o deməkdir ki, səbəb əvvəlcədən nəzərdə tutulmuş yuxugörmə, sonuncu isə onun əsas hissəsi şəklində təsvir olunur. Əgər səhv etmirəmsə, ardıcıllıq tərsinə də ola bilər, ancaq nəticə yuxugörmənin əsas hissəsinə həmişə uyğun olur.

Bu cür səbəb əlaqəsinə parlaq misalı bir dəfə bir pasiyentim söylədi, onun yuxusunu sonradan tam olaraq danışacağam. Həmin yuxugörmə qısa girişdən və son dərəcə geniş əsas hissədən ibarətdir.

Giriş belədir: «O (qadın), mətbəxə iki qulluqçunun yanına gedir və onları «belə boş şeylərin» öhdəsindən gələ bilmədikləri üçün danlayır. O, mətbəxdə çoxlu cürbəcür qab-qacaq görür; qulluqçular su ardınca gedirlər, bununçün evə, ya da həyətə qədər gələn çaya girməlidirlər».

Bunun ardınca gələn əsas hissə belə başlayır: «O, hansısa qəribə pilləkənlə yuxarıdan aşağı düşür və bu zaman donunun heç nəyə ilişməməsinə sevinir və s.». Giriş mənim pasiyentimin valideynlərinin evinə aiddir, mətbəxdəki sözləri o həqiqətən anasından çox eşidib.

Qab-qacaq qalağı onların binasında yerləşən qab-qacaq dükanına aiddir. Yuxugörmənin ikinci hissəsində onun qulluqçuların ardınca sürünən və daşqın zamanı (evləri çayın sahilindədir) soyuqlayaraq ölən atasına eyham var. Girişin arxasında gizlənən fikir bunları xəbər verir. Mən mənşəcə bu evdən, bu aşağı, fərəhsiz şəraitdənəm. Yuxunun əsas hissəsi də eyni fikri qəbul edərək, mən ali mənşəliyəm formalı arzudan doğan dəyişikliklə təsvir edir. Beləcə: mən aşağı təbəqədən olduğumdan həyatım filan-filan olub.

Bildiyim qədərilə, yuxugörmənin iki qeyri-bərabər hissəyə bölünməsi hər iki hissənin fikirləri arasında hər dəfə səbəb əlaqəsi anlamına gəlmir. Adama çox vaxt elə gəlir ki, sanki hər iki yuxuda eyni material müxtəlif nöqteyi-nəzərlərdən təsvir olunur; ya da hər iki yuxu materialın müxtəlif mərkəzlərindən qaynaqlanaraq, məzmunda bir-biriylə kəsişir, belə ki, bir yuxuda mərkəz olan digərində dolayı göstəriş olur və əksinə. Lakin bir çox yuxularda giriş hissəyə və geniş əsas hissəyə bölünmə həqiqətən hər iki hissənin qarşılıqlı səbəb əlaqəsinə uyğun gəlir.

Səbəb əlaqəsi təsvirinin digər üsulu çox da geniş olmayan material zamanı tətbiq olunur və yuxugörmədəki bir obrazın (şəxsin və ya əşyanın) başqasına çevrilməsindən ibarət olur. Biz yuxugörmənin yalnız bu cür çevrilmə olan hissəsində qarşılıqlı səbəb əlaqəsindən danışa bilərik, ancaq bir obrazın yerində başqa bir obrazın yarandığını gördüyümüz yerdə qətiyyən olmaz.

Artıq səbəb əlaqəsinin hər iki təsvirinin mahiyyətcə bir-birinə uyğun gəldiyini demişəm; hər iki halda səbəb əlaqəsi ardıcıl olaraq dəyişir – bir halda yuxugörmələrin ardıcıllığı sayəsində, digərində isə bir obrazın bilavasitə başqasına çevrilməsi nəticəsində. Doğrudur, səbəb əlaqəsi əksər hallarda, ümumiyyətlə, təsvir olunmur, yuxugörmədə də elementlərin labüd ardıcıllığı nəticəsində dəyişilir.

Yuxugörmədə «ya – ya da» alternativi, ümumiyyətlə, təsvir olunmur. Bu alternativin halqaları yuxuya bərabər dəyərli elementlər kimi daxil olur. Bunun klassik örnəyi İrmaya iynə vurulması haqqında olan yuxudur. Amma onun gizli fikirlərinin mənası belədir: mən İrmanın xəstəliyinə görə günahkar deyiləm; bunun səbəbi ya onun mənim müalicəmə müqavimət göstərməsindədir, ya yaxşı seksual həyat yaşamır ki, bunu da mən dəyişə bilmərəm, ya da ki, onun xəstəliyi, ümumiyyətlə, isterik deyil, üzvi xarakterlidir. Ancaq yuxugörmə bir-birini istisna edən bütün bu imkanları həyata keçirir. «Ya – ya da» alternativini biz ancaq yozum zamanı aşkar edirik.

Lakin yuxunu danışan «ya – ya da» ifadəsi işlədəndə (mən yuxuda ya bağ, ya da otaq gördüm) yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə alternativ deyil, «və» bağlayıcısı ilə xarakterizə olunan sadə tutuşdurma olur. Biz «ya – ya da»nın köməyilə yuxugörmənin adətən hər hansı qeyri-müəyyən xarakterini təsvir edir, onu xatırlayıb izah etməyə çalışırıq. Bu halda yozum qaydası belədir: xəyali alternativin ayrı-ayrı hissələrini bir-biriylə tutuşdurmaq və «və»

bağlayıcısı vasitəsilə bağlamamaq lazımdır. Məsələn, yuxuda görürəm ki, İtaliyada yaşayan dostumun ünvanını axtarıram, mənə həmin ünvanı xəbər verən teleqram alıram. Mən onu teleqraf blankında görürəm: birinci söz aydın deyil, ya «Via», ya da «Villa»dır, ikinci dəqiqdir: Sezerno.

İtalyan adı ilə həmahəng olan və mənə bizim etimoloji mübahisələrimizi xatırladan ikinci söz həm də onun öz yerini məndən gizlətdiyindən narahatlığımı ifadə edir; birinci söz haqqındakı fərziyyələrdən hər biri isə analiz zamanı fikirlər sırasının müstəqil çıxış nöqtəsi şəklində qarşıya çıxır.

Atamın dəfn mərasimi ərəfəsində gecə yuxuda adətən vağzallarda asılan siqaret çəkməyi qadağan edən çap edilmiş cədvəllər, ya da plakatlar gördüm. Plakatdan oxudum: ya gözlərinizi yummağı xahiş edirlər, ya da gözünüzü yummağı xahiş edirlər.

Bu yazının hər birinin öz xüsusi mənası var və yozum zamanı müxtəlif yollarla aparır. Mən dəfn mərasimini qəsdən mümkün qədər sadə keçirməyə qərar verdim, çünki mərhumun arzusunu bilirdim. Ancaq ailənin digər üzvləri mənim bu puritanlığımla razı deyildilər; onlar bunun ayıb olduğunu düşünürdülər. Ona görə də, yazılardan biri «Gözünüzü yummağı xahiş edirlər» (almanca: «Ein Ange zuzudriicken» məcazi mənadadır) güzəştlə bağlı xahişi ifadə edir100. Burada «ya – ya da» vasitəsilə təsvir etdiyimiz qeyri-müəyyənlik ilk baxışdan aydındır.

Yuxugörmə öz əsasında duran fikrin vahid, birmənalı sözlü ifadəsini tərtib edə bilməyib. Ona görə də, fikirlərin hər iki sırası artıq yuxugörmənin öz məzmununda bölünür.

Bəzi hallarda yuxugörmənin iki bərabər hissəyə bölünməsi həqiqətən yozuma çətin gələn alternativi ifadə edir.

Yuxugörmənin əkslik kateqoriyasına münasibəti son dərəcə maraqlıdır. Bu kateqoriya yuxuda, demək olar ki, ifadə olunmur; əksliklər adətən vahid halda birləşir, ya da uzaq başı, bu şəkildə təsvir olunur. Yuxugörmə isə hətta daha da irəli gedərək ayrı-ayrı elementləri də onlar arasındakı ziddiyyətin köməyilə təsvir edir, yəni özünə birbaşa əkslik tapan heç bir element yuxugörmədə müsbət və ya mənfi xarakterdə olduğunu dərhal büruzə vermir. Yuxarıda sözügedən və birinci hissəsini artıq yozduğumuz yuxugörmələrdən birində («filan mənşəli olduğum üçün») qadın pasiyentim pillələri düşərkən əlində çiçəkli budaq olur. Bu zaman onda belə bir fikir yaranır ki, Blaqoveşşeniye (xristian bayramlarından birinin adı) mərasimində mələk (onun adı Mariyadır) əlində zanbaq tutduğundan və o, yaşıl budaqlarla bəzənmiş küçəylə gedən qızları ağ paltarlarda gördüyündən, yuxudakı çiçəkli budaq şübhəsiz cinsi məsumluğa işarə edir; lakin budaq başdan-başa qırmızı çiçəklərə bürünüb ki, bu hamıya kameliyanı xatırladır. Onun yolunun sonunda bütün çiçəklər, demək olar ki, düşür; bundan sonra aybaşının göstərilməsi gəlir. Bununla da zanbağı xatırladan və guya bakirə qızın apardığı budaq, məlum olduğu kimi, hər zaman ağ, aybaşı vaxtı isə qırmızı kameliyalar gəzdirən «kameliyalı xanıma» işarə edir.

Çiçəkli budaq cinsi məsumluğu, eyni zamanda onun əksini təsvir edir. Öz həyatını qüsursuz yaşaya bildiyi üçün fərəh hissini ifadə edən eyni yuxugörmənin bəzi hissələrində (məsələn, güllərin düşməsi) fikirlərin əks gedişi onun seksual bakirəlik və məsumluq məsələsində xırda günahlardan xali olmadığına (uşaqlıqda) işarə edir. Yuxugörməni analiz edərkən hər iki fikir sırasını aydın izləyə bilirik: onlardan fərəhli yuxarıda, kədərlisi isə aşağıdadır; hər iki sıra paralel gedir, amma əks tərəflərə yönəlir. Onların eyni, ancaq əks elementləri öz ifadəsini yuxugörmənin müvafiq elementlərində tapır.

Lakin məntiqi həlqələrdən birində yuxugörmənin əmələgəlmə mexanizmi tam hesab olunur. Bu, «buna bənzər» bağlayıcı birləşmə ilə ifadə olunan oxşarlıq, uyğunlaşdırma, təmas münasibətləridir; yuxugörmədə o özünün daha dolğun ifadəsini tapır. Yuxugörmənin materialında bu cür qarşılıqlı münasibətləri əks etdirən elementlər yuxugörmənin ən başlıca dayaq nöqtələrini təşkil edir və onun fəaliyyətinin daha mühüm hissəsi mövcud elementlər senzuranın müqaviməti nəticəsində yuxuya düşə bilməyəndə bu cür yeni elementlərin yaradılmasından ibarətdir. Yuxugörmədə oxşarlıq münasibətlərinin təsvirinə sıxlaşma prosesi kömək edir.

Bənzərlik, uyğunluq və ümumilik yuxugörmədə adətən ya onun materialında artıq mövcud olanların birləşdirilməsi ilə təsvir olunur, ya da yenidən yaradılır. Birinci halla bağlı identifikasiyanın adını çəkə, ikincidə isə mürəkkəb kombinasiyaları göstərə bilərik. İdentifikasiya söhbət insanlardan gedəndə tətbiq olunur; mürəkkəb kombinasiyaların yaranması isə yuxugörmənin materialı əşyalar olduğu zaman mümkündür, ancaq mürəkkəb kombinasiyalar insanlardan da yaranır. İnsanlara aid olan qaydalar yerlərə də şamil olunur.

İdentifikasiya ondan ibarətdir ki, bir-birinə bənzər iki şəxsdən yalnız biri yuxugörmədə öz ifadəsini tapır, ikincisi və yaxud digərlərini isə yuxugörmə sanki aradan qaldırır. Həmin bu bir şəxs yuxugörməyə daxil olaraq, özündə və ya başqalarından qaynaqlanan bütün münasibətləri və situasiyaları əvəz edir. Şəxslərdən mürəkkəb kombinasiyaların yaranması zamanı artıq yuxugörmədə ayrı-ayrı şəxslərə xas cizgilər olur, ancaq bu onların hamısı üçün ümumi olmur, ona görə də, bu cizgilərin birləşdirilməsi nəticəsində yeni vahid, kollektiv şəxslərin mürəkkəb kombinasiyası yaranır. Ya şəxs yuxuda hansısa digər bir, əvəz etdiyi şəxsin adını alır (ancaq onun zahiri görünüşü dəyişməz qalır); ya da yuxugörmədəki obrazın özü həqiqətən bütün əvəz olunan şəxsləri birləşdirən cizgilərdən ibarət olur. Həmin zahiri cizgilərin əvəzinə şəxs eyni zamanda özünə xas ədalar, sözlər, yaxud onunçün xarakterik olan situasiyalarla təqdim oluna bilər.

Sonuncu halda identifikasiya ilə mürəkkəb kombinasiyaların arasındakı kəskin ziddiyyət, demək olar ki, yoxa çıxır. Lakin bəzən kollektiv şəxslərin yaranması da alınmır. Onda yuxugörmə səhnəsi bir şəxsin ayağına yazılır, digəri isə – daha çox əsas olan – laqeyd tamaşaçı qismində iştirak edir.

Məsələn, yatan danışır: «Burada mənim anam da vardı» (Ştekel)101. İki şəxsin birləşməsinin əsasında dayanan ümumi cizgilər yuxugörmədə təsvir oluna da bilər, olunmaya da. Adətən identifikasiya, yaxud kollektiv üzvlərin yaradılması məhz ümumi cizgilərin təsvirindən qaçmağa xidmət edir. «A» mənə qarşı düşmən mövqedədir, «B» də həmçinin – bunu təkrarlamaq əvəzinə, yuxugörmədə «A» və «B»-dən ibarət kollektiv şəxs yaradıram və «A»nı «B» üçün xarakterik olan situasiyada təqdim edirəm. Bu yolla alınan kollektiv şəxs isə yuxugörmədə hər hansı digər şəraitdə çıxış edir və həmin şəraitdə o həm «A», həm də «B» olur, mən yuxudakı müvafiq yeri kollektiv şəxsin mənə düşmən münasibət əks etdirməsi mənasında yozmaq üçün əsas tapıram. Bu yolla mən çox vaxt yuxugörmənin məzmununun son dərəcə sıxlaşmasına nail oluram; mən göstərilən şəxsə aid mürəkkəb şərtlərin bilavasitə təsvirinin zəruriliyindən qaçıram və bu şərtlərin bir qismilə bağlı heç olmasa başqa bir şəxs tapıram. İdentifikasiya vasitəsilə təsvir etmənin yuxugörmənin fəaliyyəti üçün çox ciddi maneə olan senzuradan yayınmağa da köməyi dəydiyini anlamaq çətin deyil. Senzuranın təsirinə materialda məhz sözügedən şəxslə bağlı təsəvvürlər səbəb ola bilər; ona görə də, mən materialıma dəxli olan (ancaq yalnız onun bir hissəsi kimi) ikinci şəxsi də tapıram. Senzuranın təsirinə məruz qalan nöqtədəki təmas mənə hər iki istiqamətdə indifferent cizgiləri xarakterizə edən kollektiv şəxsi yaratmaq hüququ verir. Artıq senzuradan azad olan bu kollektiv şəxslər yuxugörmənin məzmununa bilavasitə yol tapır və beləcə, sıxlaşma prosesindən istifadə edərək senzuranın tələbini yerinə yetirirəm.

Yuxugörmənin hər iki şəxsin cizgiləri təsvir olunan yeri adətən senzuranın təsvirinə mane olduğu digər gizli bənzərliyin olmasını göstərir. Burada təsvirin müəyyən dərəcədə asanlaşdırılması məqsədilə ümumi cizgilər sahəsində yerdəyişmə baş verib. Ümumi indifferent cizgiləri olan kollektiv şəxs qətiyyən yuxugörmənin arxasında gizlənmiş fikirlərdəki ümumi indifferent cizgilərin olmasını göstərmir.

Yuxugörmədə identifikasiya, yaxud kollektiv şəxslərin yaranması müxtəlif məqsədlərə xidmət edir; birincisi, ikinci şəxsin ümumi cizgilərinin təsvirinə, ikincisi, yeri dəyişmiş bənzərliyə, üçüncüsü də, yalnız arzu olunan bənzərliyin təsvirinə. İki şəxsdə oxşar cizgilər tapmağın arzulanması çox zaman onların yerdəyişməsilə üst-üstə düşdüyündən, yuxugörmədəki qarşılıqlı əlaqə də identifikasiya ilə ifadə olunur. Mən İrmaya iynə vurulması haqda olan yuxuda bu pasiyenti başqasıyla dəyişmək istəyirəm; beləcə, mən istəyirəm ki, İrma necə mənim pasiyentimdirsə, başqası da elə olsun. Yuxugörmə bu arzuyla hesablaşaraq mənə İrma adını daşıyan şəxsi təqdim edir, ancaq mən arzuladığım başqa bir pasiyenti müayinə edirəm. Əmim haqqında yuxuda bu yerdəyişmə yuxugörmənin mərkəzi nöqtəsi olur, mən özümü nazirlə identifikasiya edirəm, öz həmkarıma onun yanaşdığı kimi yanaşıram.

Yuxugörmələrin mütləq və müstəsna olaraq yatanın özünü təsvir etdiyini artıq dəfələrlə xatırlatmışam. Əgər yuxugörmənin məzmununda mənim öz «mən»im deyil, başqası təsvir olunursa, öz «mən»imin identifikasiya yoluyla həmin şəxsin arxasında gizləndiyini güman etməyə tam haqqım var. Başqa bir halda mənim «mən»im yuxugörmədə həqiqətən mövcud olduqda, onun yerləşdiyi situasiya göstərə bilər ki, mənim «mən»imin arxasında identifikasiya yoluyla başqa şəxs gizlənir. Yuxugörmə göstərir ki, onu yozarkən mən həmin şəxsə xas olan müəyyən şeyləri – gizli ümumi cizgiləri – özümə keçirməliyəm. Elə yuxular da olur ki, mənim «mən»im başqa şəxslərlə yanaşı ortaya çıxır, analiz zamanı identifikasiya aşkar edildikdən sonra onlar da elə mənim «özüməm». O halda həmin identifikasiyaların köməyilə qavranılmasına senzuranın qarşı çıxdığı məlum təsəvvürləri öz «mən»imlə əlaqələndirməliyəm. Beləliklə, mən yuxuda öz «mən»imi müxtəlif yollarla təsvir edə bilərəm. Bəzən hətta eyni anda: ya bilavasitə, ya da digər şəxsləri identifikasiya etmək vasitəsilə. Bəzi belə identifikasiyalar son dərəcə zəngin fikir materialının sıxlaşmasına kömək edir. Əgər öz «mən»imi yuxugörmədə hansı şəxsin arxasında axtarmağıma şübhəm varsa, onda növbəti qaydaya əməl etməliyəm: mənim yuxu vəziyyətində hiss etdiyim affekti yuxugörmədə hiss edən şəxs öz arxasında həmişə mənim «mən»imi gizlədir.

Şəxslərə nisbətən identifikasiyaları daha şəffaf göstərən öz adlarıyla göstərilən yerlərdir, çünki burada yuxugörmədəki qüdrətli «mən»in təsiri olmur. Roma haqqında yuxularımın birində olduğum yerin adı «Roma»dır; ancaq küçələrdə alman dilində plakatların çoxluğuna təəccüb edirəm. Küçələr mənim arzularımın gerçəkləşməsini əks etdirir, buna uyğun olaraq dərhal Praqanı düşünürəm; arzunun özü, çox güman ki, çoxdan keçmişdə qalmış pangermanizmə həvəs meylindən doğur; elə bu yuxunu görməyimə az qalmış bir həmkarımla görüşüm olmalıydı; Roma ilə Praqanın identifikasiyası, beləliklə, arzulanan oxşarlıqla izah olunur; mən öz həmkarımla Praqadansa, Romada görüşməyi daha çox istərdim.

Mürəkkəb kombinasiyalar yaratmaq imkanı çox zaman özündə yuxugörməyə fantastik xarakter vermə xüsusiyyətləri daşıyır: onun sayəsində yuxugörmənin məzmununa heç bizim qavrayışımızın obyekti ola bilməyəcək elementlər daxil olur. Mürəkkəb kombinasiyaların yaranması əsnasında psixi proses, çox güman ki, ayıq vaxtımızda kentavrı və ya əjdahanı təsəvvür etdiyimiz kimi baş verir. Fərq yalnız ondadır ki, ayıqlıqda fantaziya edərkən həlledici rolu tərtib olunan fantaziyadan gələn arzuolunan təəssürat oynayır, halbuki, yuxugörmədə mürəkkəb kombinasiyaların əmələ gəlməsi bu yaranmanın başlanğıcındakı məqamla – yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin oxşarlığına münasibətlə şərtlənir. Yuxugörmədə mürəkkəb kombinasiyaların əmələ gəlməsi ən müxtəlif şəkillərdə baş verə bilər. Daha sadə hallarda yalnız bir şeyin xassələri təsvir olunur və bu təsvirin başqa obyektə aid olması etiraf olunur. Daha mükəmməl texnika iki obyektin cizgilərini yeni vahiddə birləşdirir və bu zaman həqiqətən mövcud olan hər iki obyektin oxşarlığından məharətlə istifadə edir. Yeni obyekt yaranmasında hansı materialın iştirak etməsindən asılı olaraq ən mənasız xarakterdə ola bilər.

Əgər yuxugörmədə bütövləşən obyektlər bir-birindən çox fərqlidirsə, yuxugörmə daha dəqiq mərkəzi nüvəsi olan və bundan az dəqiq olan cizgilərlə tamamlanan mürəkkəb kompleks yaratmaqla kifayətlənir. Burada bütövləşmə sanki alınmır; hər ikisi bir-birinin üstünü örtür.

Yuxugörmələrdə belə mürəkkəb kombinasiyalar çox müşahidə olunur; yuxarıda misal gətirdiyim yuxularda artıq bir neçə örnək göstərmişəm; bir neçəsini də əlavə edirəm. Qadın pasiyentin həyatını çiçək vasitəsilə təsvir edən yuxuda yuxugörmənin «mən»i əlində çiçəkli budaq aparır, bu artıq bildiyimiz kimi, həm də məsumluğu və seksual günahı bildirir. Çiçəklərinin görünüşünə görə, budaq albalı ağacının budağını xatırladır; çiçəklər özü isə ayrıca götürüldükdə kameliyalardır və hamısı birlikdə ekzotik bitki təəssüratı yaradır. Bu mürəkkəb kompleksin elementlərindəki ümumi cizgiləri biz yuxugörmənin əsasını təşkil edən fikirlərdə tapırıq. Çiçəkli budaq hədiyyələrə işarələrdən ibarətdir, onlar onu daha üzüyola olmağa sövq etməliydi.

Uşaqlıqda bu rolu albalılar, daha yetişgin çağda isə kameliyalar yerinə yetirir; ekzotik element səyyaha – onun rəğbətini qazanmağa çalışan təbiətşünasa işarə edir. Yuxugörmədəki digər pasiyent qadın dəniz kabinəsi, bağ hasarı və şəhər evinin mansardı haqqında təsəvvürlərdən ibarət mürəkkəb kombinasiyanı təşkil edir. Hər iki ilk elementdə onların insan çılpaqlığına və üryanlığa ümumi münasibəti var; üçüncü elementlə tutuşdurmadan belə nəticəyə gəlmək olar ki, mansard da (uşaqlıqda) hansısa üryanlıqla bağlı olub. Böyük qardaşının kürü vəd etdiyi qız yuxusunda qardaşının ayaqlarının kürü dənəciklərinə bulaşdığını görür. Mənəvi anlamda «yoluxma» və qara deyil, qırmızı ləkələrdən ibarət uşaqlıq səpkiləri haqqında xatirə burada «onun qardaşından aldığı» yeni təəssürat olan «kürü dənəciklərilə» birləşib. Bu yuxugörmədə insan bədəninin hissələri obyektlər kimi nəzərdən keçirilir; ancaq bu bütün yuxular üçün xarakterikdir. Ferensinin xəbər verdiyi yuxugörmədə bir həkimin şəxsiyyətindən, atdan və gecə köynəyindən ibarət mürəkkəb kombinasiya mövcuddur. Bu üç elementin ümumi cizgiləri analiz zamanı aşkar olur: gecə göynəyi uşaqlıq xatirələrindən olan yatan ataya işarədir. Bu üç elementin hər birində söhbət onun cinsi maraqlarının obyektləri haqqındadır.

Yuxarıda yuxugörmənin əkslik, ziddiyyət kimi münasibətləri ifadə etmək üçün vasitələrə malik olmadığını təsdiq etmişdim. Amma bunu təkzib etməyə çalışacağam. Özündə əkslik elementini daşıyan müəyyən hallar müqayisə əvəzetmə və yerdəyişmə ilə bağlı ola bildikdə, sadəcə identifikasiya vasitəsilə təsvir olunur. Buna aid artıq misallar gətirmişik. Yuxugörmənin arxasında gizlənən və «bunun əksinə», «əksinə» bağlayıcı birləşmələrilə ifadə olunan fikirlərdəki ziddiyyətin digər hissəsi yuxularda öz ifadəsini son dərəcə orijinal şəkildə aşağıdakı kimi tapır.

Məntiqi müqayisə olan «əksinə», «bunun əksinə» yuxugörmənin məzmununda öz-özünə ifadə olunmur, öz varlığını yuxu materialında onunla göstərir ki, hər hansı bir element yuxugörmənin artıq yaranmış məzmununda sanki sonradan «çevrilir». Bu prosesi təsvir etməkdənsə, misallarla izah etmək daha asandır. «Safo» yuxusunda qalxma Dodenin romanının giriş hissəsində təsvir olunan qalxmanın tamamilə tərsinə təsvir olunur; yuxugörmədə yatan əvvəlcə çətinliklə, sonra asan gedir, amma romanda əksinədir. Qardaşına nəzərən «yuxarıda» və «aşağıda» olmaq da yuxuda əks formada təsvir olunur. Bu yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki materialın iki hissəsi arasındakı ziddiyyətin nisbətini göstərir: yatanın uşaq fantaziyasında dayə onu romanda qəhrəmanın öz sevgilisini qolları üstündə aparmasının əksinə qucağına götürüb aparır. Mənim Hötenin cənab M.-in üzərinə cumması haqqında yuxumda (aşağıda bax) da belə «çevrilmə» var, yuxunu yozmağa başlamağa imkan verən də elə onun çözülməsidir. Sonuncuda Hötenin cavan oğlan olan cənab M.-in üzərinə hücum çəkməsi doğrudan da yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirləri göstərir: mənim həmkarım olan görkəmli bir adam naməlum gənc müəllifin hücumuna məruz qalır. Mən yuxuda Hötenin vəfat tarixi haqda hesab aparıram; həqiqətdə isə hesab iflic olmuş xəstənin doğum ili haqqında aparılır. Yuxugörmənin materialında dominant olan fikir Höteyə dəli kimi baxmağın lazımlığına ziddir. Əksinə, yuxu deyir, əgər sən kitabları başa düşmürsənsə, müəllif yox, cahilsən.

Burada qeyd etmək lazımdır ki, əsasında sıxışdırılmış homoseksual meyillər dayanan yuxugörmələr bu prosesdən tez-tez istifadə edir.

Çevrilmə, əks şəklə düşmə yuxugörmənin ən çox sevdiyi təsvir vasitələrindən biridir; o özünü ən rəngarəng şəkillərdə göstərir. O hər şeydən əvvəl fikirlərdəki hansısa elementə zidd olan arzunun gerçəkləşməsinə xidmət edir. Heç olmasa bunun əksi olaydı! – xatirələrdəki xoşagəlməz elementə mənim «mən»imin ən yaxşı münasibəti çox zaman belə olur. Bu vasitə ən qiymətli xidməti senzura zamanı göstərir və təsvir olunan materialın təhrifinə o dərəcədə məruz qalır ki, yuxunun yozumunu tamamilə iflic edir. Buna görə də, yuxugörmə öz mənasını israrla gizlədəndə, hər halda, onun aşkar məzmununun bəzi hissələrini «tərsinə çevirməyə» cəhd etmək olar, bundan sonra yuxu çox zaman tamamilə şəffaflaşır.

«Tərsinə çevrilmə» ilə yanaşı əslində zamanla bağlı analoji prosesi də xatırlamaq lazımdır.

Yuxugörmə öz təhrifedici fəaliyyətində tez-tez hansısa hadisənin sonunu və ya fikir zəncirinin sonuncu halqasını təsvir edir, sonda isə çıxış nöqtəsini, yaxud hadisələrin səbəblərini yerləşdirir.

Yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyətinin bu texniki vasitəsini nəzərə almayanlar onun yozumuna yanaşmada ümumiyyətlə acizdirlər. Eyni texnikadan bəzən isterik tutmalar da öz mənalarını seyrçilərin baxışlarından gizlətmək məqsədilə istifadə edir Məsələn, bir isteriyalı qız tutması zamanı tramvaydakı bir görüşlə bağlı fantaziyasının yaratdığı kiçik romantik macəranı təsvir edir.

Ayaqlarının gözəlliyinə valeh olmuş yad bir adamın onunla kitab oxuyarkən danışdığını, onlar birlikdə gedərkən özünün çılğın məhəbbət səhnəsi yaşadığını təsvir etmək istəyir. Onun tutması məhəbbət səhnəsinin təsvirindən başlayır; onda qıcolmalar əmələ gəlir (öpüşməyə hazırlaşan dodaqların hərəkəti, qucaqlamağa hazırlaşan qolların hərəkəti), o, tələsik qonşu otağa keçib stulda oturur, ayaqlarını göstərir, özünü kitab oxuyurmuş kimi göstərir və mənimlə danışır.

Bəzi hallarda yuxugörmənin mənası yalnız bütün məzmununun bütövlükdə, həmçinin ayrı-ayrı elementlərinin dəfələrlə təkrarən «çevrilməsindən» sonra açılır. Məsələn, bir gənc əsəb xəstəsinin yuxusunun arxasında sərt xasiyyətli atasının ölümüylə bağlı uşaqlıq arzusu haqda xatirə dayanır. O, yuxuda görür ki, atası onu evə gec gəldiyinə görə danlayır. Psixoanalitik müalicə və pasiyentin fikirləri yuxunu bu cür izah edir: o, atasına qəzəblənir və ona elə gəlir ki, atası evə çox erkən qayıdıb. O, atasının, ümumiyyətlə, evə qayıtmamasını istərdi, bu isə atanın ölümünü arzulamaqla eynidir. Pasiyent uşaqlıqda atası uzun müddət evdə olmadığı vaxt nəsə xəta törədib və onu hədələyiblər: dayan, qoy atan evə gəlsin!

Yuxugörmənin məzmunu ilə onun arxasında gizlənmiş fikirlər arasındakı qarşılıqlı əlaqəni izləmək məqsədilə çıxış nöqtəsi olaraq yuxunun özünü götürəcək və onun məzmununun bəzi formal xüsusiyyətlərinin fikirlərə münasibətinin hansı məna kəsb etdiyi sualını verəcəyik.

Yuxugörmədə nəzərə çarpan həmin formal xüsusiyyətlərə, hər şeydən öncə, onun ayrı-ayrı elementlərinin hissi intensivliyinin ayrı-ayrı hissələrin, yaxud bütövlükdə yuxugörmənin aydınlığı fonunda fərqi aiddir. Ayrı-ayrı elementlərin intensivliyindəki fərq nadir rastlanan aydınlıqdan tutmuş, yuxugörmə üçün adətən xarakterik hesab edilən xoşagəlməz qeyri-müəyyənliyədək olan bütöv bir şkaladan ibarətdir, çünki mahiyyət etibarilə bu qeyri-müəyyənlik bəzən gerçək obyektləri müşahidə edərkən qavradığımız qeyri-müəyyənliyə qətiyyən bənzəmir. Bundan başqa, adətən biz yuxugörmədəki aydın olmayan elementdən aldığımız təəssüratı «ötəri»

adlandırırıq, hesab edirik ki, daha aydın elementləri daha uzun zaman ərzində qavraya bilərik.

Odur ki sual olunur: yuxugörmənin məzmununun ayrı-ayrı hissələrinin aydınlığındakı bu fərqlər hansı şərtlərdən doğur?

Burada hər şeydən öncə bəzi labüd gözləntilər barədə xəbərdarlıq etmək lazımdır. Çünki yuxu əsnasında yuxugörmənin materialına real hissiyyatlar da daxil ola bilər, onda böyük ehtimalla güman etmək olar ki, bunlar yuxugörmənin elementləridir, ya da ondan çıxan və xüsusi intensivliyilə fərqlənən başqa elementlərdir, yaxud da əksinə, yuxugörmədə bizə daha aydın görünən və yuxu zamanı bu cür real hissiyyatlara aid oluna biləcək başqa bir şeydir. Lakin mənim müşahidələrim bu fərziyyəni təsdiqləmədi. Doğru olmayan odur ki, yuxu zamanı real təəssüratların nəticəsini əks etdirən yuxugörmə elementləri öz aydınlığı ilə öz mənşələrinə görə xatirələrə borclu olan digərlərindən fərqlənir. Gerçəklik anının yuxugörmə elementlərinin intensivliyinə dəxli yoxdur.

Daha sonra belə bir fikir ortaya çıxa bilər ki, intensivlik (yuxugörmənin ayrı-ayrı elementlərinin aydınlığı) yuxugörmənin əsasında duran müvafiq təfəkkür elementlərinin psixi intensivliyi ilə bağlıdır. Sonuncularda intensivlik psixi dəyərə uyğundur. Daha intensiv elementlər fikirlərin mərkəzi nöqtələrini yaradan daha vacib elementlər olaraq bir qədər fərqlidir. Doğrudur, biz məhz bu elementlərin bir çox hallarda senzura nəticəsində yuxugörmənin məzmununa düşmədiyini bilirik. Ancaq hər halda belə də ola bilər ki, onları əvəz edən yaxın elementlər yuxugörmə məzmununun mərkəzi olmadan da yüksək intensivlik göstərə bilər. Lakin bu fərziyyə də yuxugörmə və onun materialını müqayisəli nəzərdən keçirdikdə dağılır. Birincidəki elementlərin intensivliyi ilə ikincidəki intensivlik arasında ümumi heç nə yoxdur; yuxugörmənin materialı ilə özü arasında həqiqətən bütün psixi dəyərlərin tam yenidən dəyərləndirilməsi gedir.

Yuxugörmənin ötəri, ancaq aydın (daha aydın və dəqiq gizlədilmiş) elementində çox tez-tez yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə üstünlük təşkil edən və mərkəzi nöqtəsi olan şeyin birbaşa əksini görmək mümkündür.

Yuxugörmədə elementlərin intensivliyi tamamilə fərqli şəkildə müəyyən olunur: o, bir-birindən asılı olmayan iki məqamdan asılıdır. Hər şeydən əvvəl arzuların gerçəkləşməsinin ifadə olunmasına kömək edən elementlərin daha intensiv əmələ gəlməsinə diqqət olunmalıdır. Daha sonra analiz göstərir ki, yuxugörmədəki daha aydın elementlərdən əksər fikir sıraları uzaqlaşır və eyni zamanda, daha aydın elementlər də daha mürəkkəb determinasiya olunanlardır. Sonuncu durumu aşağıdakı formada ifadə etsək, mənanı zərrə qədər təhrif etmərik: yuxugörmədə o elementlər daha çox intensiv olur ki, onların yaramasına sıxlaşmanın daha geniş işi tələb olunur.

Bu və digər – arzuların gerçəkləşməsi kimi – şərtin eyni düsturda ifadə oluna biləcəyini güman etməyə tam əsasımız var.

Az öncə nəzərdən keçirdiyim problemi (yuxugörmənin ayrı-ayrı elementlərinin bu və ya digər dərəcədə intensivliyi və aydınlığının səbəbləri) ayrı-ayrı yuxugörmələr və onların hissələrinin müxtəlif aydınlıqlarını şərh edən digər problemə qarışmaqdan qorumaq istərdim.

Sözügedən birinci halda aydınlığın əksi qeyri-müəyyənlik idisə, burada dolaşıqlıqdır. Lakin inkar etmək olmaz ki, bu hər iki şkalada yüksələn və enən xüsusiyyətlər daim yol yoldaşıdır. Çox vaxt bizə aydın və dəqiq görünən yuxularda əksər hallarda intensiv elementlər olur; aydın olmayan yuxu isə daha az intensiv olan elementlərdən ibarət olur. Buna baxmayaraq, qarşımızda son dərəcə aydınlıqdan dolaşıqlığa qədər şkala şəklində duran problem yuxugörmənin ayrı-ayrı elementlərinin intensivliyinin enib-qalxması məsələsindən qat-qat mürəkkəbdir. Nə qədər təəccüblü olsa da, bəzi hallarda görürsən ki, yuxudan qəbul etdiyin aydınlıq və dəqiqliyin yuxugörmənin özünə, ümumiyyətlə, dəxli yoxdur və onun, tərkib hissəsi olaraq materialından qaynaqlanır. Yadıma düşən belə bir yuxudan ayıldıqdan sonra o mənə o qədər aydın, boşluqlardan xali gəldi ki, onun təsiri altında yuxugörmələrin sıxlaşma və yerdəyişmə proseslərindən keçməyən, «yuxu zamanı fantaziya adlandırılmalı olan» yeni kateqoriyasını belə müəyyənləşdirməyə qərar verdim. Ancaq daha dərin təhlil göstərdi ki, bu nadir yuxugörmənin strukturunda da eyni boşluqlar və çatlar var; ona görə də, yuxugörmənin yeni kateqoriyasını kənara qoydum. Yuxarıda sözügedən yuxugörmənin məzmunu öz həmkarım qarşısında biseksuallığın son dərəcə mürəkkəb nəzəriyyəsini inkişaf etdirməyimə gətirib çıxartdı; yuxugörmənin iradə gerçəkləşdirən gücü bu nəzəriyyənin bizə son dərəcə aydın və əsaslı görünməsinə kömək etdi. Beləliklə, mənim hazır yuxugörmə haqqında öz mühakiməm saydığım şey yuxugörmənin bir hissəsi, həm də mühüm bir hissəsi imiş. Burada yuxugörmənin fəaliyyəti sanki ayıq şüura soxulub və yuxugörmənin materialının həmin hissəsini mənə yuxugörmə haqqında mühakimə şəklində təqdim edib. Buna birbaşa əks olan şeyi bir qadın pasiyentimdə müşahidə etmişəm, o əvvəlcə ümumiyyətlə yuxusunu danışmaq istəmədi, – «o, qətiyyən aydın deyil və çox dolaşıqdır» – və yalnız mənim çoxsaylı etirazlarımdan sonra yuxuda bir neçə şəxsi, özünü, ərini və atasını gördüyünü dedi; ona elə gəlib ki, guya əri atasıdır, ya da atasının ümumiyyətlə kim olduğunu anlamayıb və s. Analiz zamanı bu yuxunun onun fikirlərilə tutuşdurulması şəksiz göstərdi ki, burada söhbət qulluqçuyla bağlı yetərincə adi əhvalatdan gedir, o yəqin ki, yuxuda uşaq gözlədiyini görüb və yalnız «uşağın atasının» kim olmasından şübhələnir. Beləliklə, yuxugörmədəki qeyri-müəyyənlik burada da onun əsasını təşkil edən materialın bir hissəsidir. Bu məzmunun bir hissəsi öz ifadəsini yuxugörmənin formasında tapıb.

Eyni gecədə görülən yuxular məzmunlarına görə birdir: onların bir neçə hissəyə, qruplara bölünməsi və qarşılıqlı əlaqələrinin öz mənaları var və onların gizli məzmunlarıyla şərtlənir. Bir neçə hissədən ibarət, yaxud eyni gecədə görülən yuxuların yozulması zamanı həmin müxtəlif, ardıcıl yuxugörmələrin eyni məna daşımalarının mümkünlüyünü nəzərdən qaçırmaq olmaz. Bu yuxugörmələrin birincisi çox zaman daha çox təhrif olunmuş və cəsarətsiz, sonrakılar isə daha cəsarətli və aydın olur.

Bibliyada fironun inəklər haqqında gördüyü və Yusifin yozduğu yuxu bu qəbildəndir. Bu yuxu haqqında Bibliyadakından daha geniş məlumatı İosif Flavi («Qədim yəhudilər», II kitab, 5-6-cı fəsillər) verir. İlk yuxusunu danışan firon deyir: «Birinci yuxudan sonra mən qayğılı oyandım və onun mənası haqqında düşündüm; sonra yenidən yuxuya getdim və məni daha çox təlaş və qorxuya salan daha qəribə yuxu gördüm». Onu dinləyən Yusif cavab verdi: «Ya firon, sənin gördüyün hər iki yuxunun mənası eynidir!» Yunq özünün «Eşitmə psixologiyası oçerkində» bir məktəbli qızın gizli-erotik yuxusunun heç bir yozum olmadan rəfiqələrinə aydın olması və onlar tərəfindən davam etdirilməsi haqqında məlumat verir və qeyd edir ki, «yuxugörmədəki obrazların uzun sırasının yekun fikri də məhz həmin sıranın birinci obrazının təsvir etmək istədiyi fikirdən ibarətdir. Senzura daim yeniləşən simvolik örtülmələrin, aralanmaların və sair mümkün qədər daha uzun sırası vasitəsilə kompleks aparır» (s. 87).

Şerner yuxugörmələrdəki təsvirlərin bu xüsusiyyətini çox gözəl başa düşür və üzvi qıcıqlanmalarla bağlı nəzəriyyəsi ilə əlaqədar buna xüsusi qayda kimi baxırdı (s. 166): «Nəhayət ki, yuxugörmənin müəyyən sinir qıcıqlanmalarından qaynaqlanan bütün simvolik elementlərində fantaziya ümumi bir qayda tapır: yuxugörmənin əvvəlində o, qıcıqlanma obyektini yalnız zəif, uzaq obyektlərlə təsvir edir, sonda yaradıcılığı tükənəndə isə, qıcıqlanma, müvafiq orqan və ya onun həqiqi görünüşdə olan funksiyasını çıxarır ki, yuxugörmə də bununla başa çatır».

Şernerin bu qanununu Otto Rank özünün «Öz-özünü yozan yuxu» əsərində əyani surətdə təsdiq edir. Onun haqqında məlumat verdiyi bir qızın yuxusu eyni gecənin müxtəlif vaxtlarında görülən iki yuxugörmədən ibarətdir; onlardan ikincisi polyusiya ilə başa çatıb. Bu ikinci yuxu, demək olar ki, qızın özünün iştirakı olmadan son dərəcə geniş analiz verməyi asanlaşdırıb, hər iki yuxu arasındakı təmas nöqtələri isə birincinin ikincini ürkək formada təsvir etdiyini, yəni polyusiya ilə başa çatan sonuncunun birincinin tam olaraq yozulmasına xidmət etməsi faktını müəyyənləşdirməyə imkan verib. Rantye bu misal üzərində tamamilə haqlı olaraq polyusiya ilə müşayiət olunan yuxugörmələrin mənasını ümumi olaraq yuxugörmə nəzəriyyəsi üçün isbat edir.

Yuxugörmənin aydınlığını və ya qeyri-müəyyənliyini əminlik və ya şübhəylə yozmaq imkanı, zənnicə, bütün hallarda olmur. İrəlidə yuxugörmələrin əmələ gəlməsində indiyədək xatırlanmayan bir amili qeyd edəcəyəm ki, yuxugörmənin bu keyfiyyət şkalası əhəmiyyətli dərəcədə onun təsirindən asılıdır.

Hər hansı situasiyanı və ya epizodu əks etdirən bəzi yuxularda sonradan adətən bu sözlərlə təsvir olunan fasilələr müşahidə olunur: «Sonra birdən məlum oldu ki, bura ora deyil, başqa bir yerdir, bu deyil, başqa hərəkətdir» və s. Yuxugörmənin əsas gedişatını yarıda kəsən şey qısa müddətdən sonra yenidən davam edir, materialın budaq cümləsinə, əsas fikrinə çevrilir.

Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki şərt yuxuda eynizamanlılığın köməyilə təsvir olunur.

Yuxuda bu qədər sıx-sıx hiss edilən və qorxuyla çox yaxından təmas edən bağlılıq duyğusu nə deməkdir? Adam getmək istəyir, ancaq yerindən tərpənə bilmir; nəsə etmək istəyir, ancaq daim maneələrlə qarşılaşır. Qatar dəmir yolunda yerindən tərpənir, insan ona çata bilmir; o, təhqirə cavab vermək üçün əlini qaldırır, ancaq qolu sözünə baxmır. Biz bu hissiyyatla ekhibisionist yuxuları analiz edərkən qarşılaşsaq da, onların izahına çox yaxınlaşa bilməmişdik.

Yuxarıda göstərilən hissiyyatın öz ifadəsini yuxulardakı hərəkət iflicində tapmasını izah etmək həm son dərəcə asan, həm də son dərəcə yetərsizdir. Onda belə bir sual vermək olar ki, niyə biz yuxuda həmişə belə bağlılıq hiss etmirik; güman etmək olar ki, həmişə yuxu vəziyyəti ilə bağlı olan bu hissiyyat təsvirin hər hansı məqsədinə xidmət edir və yalnız bu təsvirin tələbilə yuxugörmənin materialı tərəfindən oyadılır.

«İşi başa çatdırmağın mümkünsüzlüyü» yuxugörmədə həmişə hissiyyat formasında deyil, bəzən özünü, sadəcə, yuxugörmənin məzmununun bir hissəsi kimi göstərir. Yuxugörmənin bu rekvizitinin mənasını izah etmək üçün növbəti misalı xüsusilə münasib sayıram. Onu qısa söyləyəcəyəm; o mənim nadürüstlüyümü ifşa edir. «Hadisənin yeri ya özəl klinika, ya da başqa bir müəssisədir. Xidmətçi peyda olur və məni «təhqiqata» (almanca: Untersuchung həm məhkəmə təhqiqatı, həm də tibbi müayinədir) dəvət edir. Mən etiraf edirəm ki, hansısa itki baş verib və «təhqiqat» şübhə ilə əlaqədardır, bu itkidə günahkar mənəm. Bir tərəfdən günahsızlığımı, digər tərəfdən də həkimlik borcumu dərk edərək sakitcə xidmətçinin ardınca gedirəm. Qapılardan birin yanında başqa bir xidmətçi dayanıb və məni göstərərək deyir: «Onu niyə gətirmisiniz, axı o, təmiz adamdır». Sonra mən xidmətçisiz böyük zala daxil oluram, burada çoxlu maşın var, ancaq zal mənə işgəncə alətləri olan cəhənnəmi xatırladır. Maşınlardan birinin arxasında öz həmkarımı görürəm, ancaq o məni görmür. Əlimə çıxıb getmək fürsəti düşür. Ancaq şlyapamı tapa bilmədiyimdən, çıxa bilmirəm».

Aydındır ki, yuxugörmə mənim təmiz adam kimi qəbul olunmaq arzumu gerçəkləşdirir; beləliklə, fikirlərdə buna zidd olan hər cür material var. Mənə getməyə icazə verən məsumluğumun əlamətidir, əgər sonda yuxugörmə mənim getməyimə mane olunduğunu buna görə təsvir edirsə, onda buradan belə bir nəticə hasil olur ki, sıxışdırılmış əks material öz ifadəsini elə bunda tapır. Mənim şlyapamı tapa bilməməyimin mənası budur: sən hər halda təmiz adamsan. Yuxuda nəsə etməyin mümkünsüzlüyü «yox, deyil» sözlərilə ifadə olunan ziddiyyəti bildirir; beləliklə, biz yuxugörmənin guya bu məntiqi əlaqəni ifadə etməyə qadir olmamasıyla bağlı fikrimizə dəyişiklik etməliyik.

Bu hərəkət bağlılığının yalnız hissiyyat formasında deyil, həm də situasiya formasında olduğu digər yuxugörmələrdə eyni ziddiyyət həmin hissiyyatın köməyi sayəsində mane olunan iradədən daha kəskin şəkildə təsvir olunur. Beləliklə, hərəkətin bağlılığı hissiyyatı iradə ziddiyyəti demək olur. Aşağıda görəcəyik ki, məhz hərəkətlə bağlı iflic vəziyyəti yuxugörmə zamanı baş verən psixi prosesin əsas şərtlərindən biridir. Hərəkət yollarına verilən impuls iradə kimi bir şeydir; yuxu zamanı həmin impulsun bizə iflic olmuş kimi görünməsi həm də ona zidd olan arzunun və «yox»un təsviri ilə bağlı bütün prosesin yararlılığına kömək edir. Mənim qorxuyla bağlı açıqlamalarımdan asanlıqla başa düşmək olar ki, iflic olmuş iradənin hiss olunması qorxuyla yanaşı olur və yuxugörmədə çox tez-tez onunla birləşir. Qorxu – şiddətli arzu xarakteri daşıyan impulsdur; o, qeyri-şüuridən qaynaqlanır və şüurqabağı dağılır. Beləliklə, yuxugörmədə harada bağlılıq hissi qorxuyla birləşirsə, orada söhbət şiddətli istəyi inkişaf etdirən arzudan, cinsi arzudan gedir.

Yuxugörmədə özünü tez-tez göstərən «axı bu yalnız yuxudur» fikrinin nə demək olduğu və hansı psixi qüvvənin ayağına yazılmalı olduğu barədə irəlidə danışacağam. Onunla yanaşı gedən maraqlı problemi – əgər yuxugörmənin bir hissəsi onun öz içində yuxugörənə yuxu kimi gəlirsə – «yuxu içində yuxunu» Ştekel analizin köməyilə bir neçə son dərəcə inandırıcı misallar gətirərək analoji yolla çözmüşdür. Yuxugörmədə «yuxugörmə» yenə də öz dəyərindən və reallığından məhrum olmalıdır; bu cür «yuxugörmədən» oyandıqdan sonra görülən yuxu əsl yuxugörmənin arxasında gizlənən arzudur, o məhv edilmiş reallığı yerinə qoymaq istəyir. Beləcə, güman etmək olar ki, yuxugörmədə «yuxugörmə» reallığı, əsil xatirələri əhatə edir; bundan sonrası isə yalnız yatanın arzu etdikləridir. Yuxugörmədə məlum məzmunun «yuxugörməyə»

daxil edilməsi nəticə etibarilə həqiqətdə olmayıb «yuxugörmə» kimi görünən arzuya uyğundur.

Yuxugörmənin fəaliyyəti etiraz forması kimi özünəməxsus «yuxugörmədən» istifadə edir.

d) İxtiraçılığa münasibət. Bu vaxta qədər biz yuxugörmənin onun arxasında gizlənmiş fikirlər arasındakı qarşılıqlı münasibətləri necə təsvir etməsini araşdırmaqla məşğul olmuşuq.

Lakin bu zaman daha geniş bir məsələyə – yuxugörmənin materialının onu yaratması üçün ümumiyyətlə hansı dəyişikliklərə məruz qalmasına toxunmamışıq. Biz öz daxili qarşılıqlı əlaqələrindən əsasən məhrum olan bu materialın sıxlaşma prosesinə məruz qaldığını, eyni zamanda, onun ayrı-ayrı elementlərinin yerdəyişməsinə bütün materialın psixi baxımdan yenidən dəyərləndirilməsinin səbəb olduğu bilirik. Yerdəyişmə isə bir təsəvvürün assosiasiya üzrə ona bu və ya digər dərəcədə müvafiq olan digərilə əvəz edilməsidir; o, sıxlaşmanın məqsədlərinə xidmət edir: yuxugörməyə iki elementin yerinə ortaq və ümumi olan biri daxil edilir. Yerdəyişmənin digər növü barədə hələ danışmamışıq. Analizlərdən aydındır ki, belə bir şey həqiqətən mümkündür və fikirlərin sözlə ifadəsinin əvəzlənməsində aşkar olur. Hər iki halda qarşımızda assosiasiya sırası boyu yerdəyişmə var, ancaq eyni proses müxtəlif psixi sferalarda da baş verir. Birinci növün yerdəyişməsi nəticəsində bir elementin başqasıyla əvəzlənməsi baş verir, ikinci növdə isə elementin sözlü ifadəsi başqasıyla əvəz olunur.

Yuxugörmənin yaranmasında iştirak edən yerdəyişmənin bu ikinci növü yalnız nəzəri maraq kəsb etmir: o, yuxugörmənin pərdələndiyi xəyali fantastik absurdluğun izahı üçün də son dərəcə faydalıdır. Adətən yerdəyişmə yuxugörmənin əsasında dayanan rəngsiz və mücərrəd fikir ifadələrinin daha plastik və konkret ifadə olunmasıyla gerçəkləşir. Bu cür əvəzləmənin faydası, həm də məqsədi aydındır. Yuxugörmədə təsvir üçün konkretlik mümkün olan situasiyanın formasına düşə bilər; mücərrəd ifadə olunma isə yuxugörmədəki təsvirə təxminən, misalçün, qəzetdəki siyasi məqaləyə aid şəkil kimi çətinliklər yarada bilər. Ancaq bu dəyişiklikdən təkcə elementin təsvir deyil, sıxlaşma prosesi və senzuranın maraqları da udur. Mücərrəd ifadə olunmuş fikir konkret ilə çevriləndə onun bu yeni materialı ilə yuxugörmənin digər materialı arasında yuxugörməyə lazım olan və onun axtardığı təmas nöqtələri asanlıqla tapılır: hər bir dildəki konkret ifadələr onun inkişafı nəticəsində mücərrədlikdən daha geniş assosiasiyalara yol verir. Təsəvvür etmək olar ki, yuxugörmənin yaranması zamanı ayrı-ayrı fikirləri onların daha sıxılmış və yeknəsəq ifadəsinə çevirməyə çalışan aralıq işin böyük qismi elə bu şəkildə, ayrı-ayrı fikirlərin müvafiq sözlərinin dəyişdirilməsi yoluyla həyata keçirilir. Hansısa səbəblərdən dəyişikliyə uymayan fikir və ifadələr, şübhəsiz, digərlərinin ifadəsinə təsir göstərəcək. Şairin işi də buna bənzəyir. Şeir yazarkən onun hər bir növbəti sətri iki şərtə əməl etməlidir: həm lazımi fikri ifadə etməli, həm də bu fikrin sözlə ifadəsi özündən əvvəlki misrayla qafiyələnməlidir. Ən yaxşı şeirlər, sözsüz ki, qafiyə axtarışı hiss olunmayan, hə iki fikrin qarşılıqlı təsir nəticəsində dərhal söz ifadəsini tapdığı və cüzi düzəlişdən sonra qafiyəsi asanlıqla tapılan şeirlərdir.

Bəzi hallarda sözlü ifadənin dəyişməsi sıxlaşma prosesinə daha qısa yolla kömək edir: iki və ya daha çox məna ifadə edən ifadə tapılır. Yuxugörmələrin əmələ gəlməsində sözlərin oynadığı rol təəccüblü deyil. Sözlər müxtəlif təsəvvürlərin qovşaq məntəqəsi kimi ən müxtəlif mənalar ifadə edə bilər və nevrozlar da (zəhlətökən ideyalar, fobiyalar) yuxugörmələr kimi sözlərin sıxlaşma və pərdələmə üçün təmin etdiyi faydalardan tez-tez istifadə edir.

Yuxugörmənin pərdələyici rolunun sözlü ifadələrin dəyişdirilməsindən uduşla çıxmasına zərrə qədər şübhə ola bilməz. Müəyyən mənaları olan iki sözün dəyişdirilməsi sox asanlıqla dolaşıqlıq yarada bilər; adi və sadə ifadənin məcazi ifadə ilə dəyişdirilməsi diqqətimizi xüsusilə həm də ona görə cəlb edir ki, yuxugörmə heç vaxt onun elementlərini birbaşa, yaxud dolayı yolla izah etməyi, yuxugörmənin materialında ona uyğun elementlərin bilavasitə, yaxud sözlü ifadələrin tərsinə dəyişdirilməsi vasitəsilə axtarılıb-axtarılmamasını göstərmir. Yuxugörmənin hər bir elementinin yozumu zamanı şübhə yaranır: a) ona müsbət, yoxsa mənfi mənada yanaşmaq lazımdır (ziddiyyət əlaqələri); b) onu tarixi baxımdan yozmaq (xatirə kimi); c) yoxsa simvolik; d) yozum onun sözlü ifadəsinə əsaslanmalıdır. Buna baxmayaraq, tamamilə anlaşılmaz görünən yuxu yuxuyozan üçün, deyək ki, qədim heroqliflərin onları oxuyanlara törətdiyi çətinlikdən daha böyük çətinlik törətmir. Artıq ikimənalı ifadələrin mühüm rol oynadığı yuxulara dair bir neçə misal gətirmişəm (İrmaya iynə vurulması haqda yuxuda «Ağız hər halda açılır», sonuncu yuxumda «mən hər halda gedə bilmərəm» və s.). İndi analizində mücərrəd fikrin konkretləşdirilməsi ön planda duran bir yuxugörmə haqqında danışacağam. Bu cür yozumla simvolikanın köməyi ilə aparılan yozum arasında fərq aydındır: simvolik yozum zamanı simvollaşdırma açarı sərbəst şəkildə seçilir; bizim üsulumuzda isə açar hamıya məlumdur və ümumişlək nitq ifadələrilə verilir. Münasib fikirlər mövcud olduqda bu cür yuxuları bütövlükdə, ya da subyektlərin özlərinin iştirakı olmadan qismən yozmaq olar.

Tanış bir xanım yuxuda görüb: «Operadadır. Vaqneri çalırlar; tamaşa səhər saat səkkiz qırx beşə qədər uzanır. Parterdə stollar düzülüb; tamaşaçılar yeyib-içirlər. Stollardan birinin arxasında onun öz gənc arvadıyla toy səyahətindən yenicə qayıtmış əmisi oğlu oturub; onlarla birlikdə bir aristokrat da var. Onun haqqında söz gəzir ki, gənc arvad onu özüylə şlyapa kimi səyahətdən gətirib. Parterin ortasında platforması yuxarıda olan və dəmir barmaqlıqlarla əhatə olunmuş qüllə ucalır. Orada sifətdən Hans Rixteri xatırladan bir dirijor dayanıb, o daim platformada o yan-bu yana qaçaraq, qan-tər içində qüllənin aşağısındakı orkestri idarə edir. O özü rəfiqəsi ilə (o da mənim tanışımdır) lojada oturub.

Kiçik bacısı parterdən ona böyük bir kömür parçası uzadıb deyir ki, o, belə çox uzanacağını bilmirmiş, yəqin ki, çox üşüyüb. (Guya tamaşa uzun çəkən zaman lojaları qızdırırlar)».

Yuxu mənasız olsa da, ancaq situasiyanı ümumilikdə çox uğurla təsvir edir. Teatrın ortasında dirijorun başında dayanıb orkestri idarə etdiyi qüllə və bacısının verdiyi kömür! Mən bilərəkdən tanışımdan heç bir izahat istəmədim; onun həyatı ilə ötəri tanışlıq yuxusunun ayrı-ayrı elementlərindən sərbəst istifadə etmək mənə kifayət idi. Mən onun karyerasını ruhi xəstəlik səbəbindən yarımçıq qoyan bir musiqiçiyə rəğbət bəslədiyini bilirdim. Mən parterdəki qülləni hərfi mənada götürərək nəticə çıxardım ki, o bu adamı Hans Rixterin yerində, orkestrin digər üzvlərinin hamısından qat-qat yüksəkdə görmək istəyir (almanca: Turm – qüllə, turm hoch iiberragen – məcazi mənada başqalarından yüksəkdə olmaq). «Qüllə» – öz yüksəkliyi ilə bu adamın yüksəkliyini təcəssüm etdirən mürəkkəb təsəvvürdür, arxasında qəfəsdəki heyvan kimi o yan-bu yana qaçdığı barmaqlıq isə onun sonrakı taleyidir.

Beləliklə, bu yuxugörmədə təsvir üsulunu müəyyənləşdirərək eyni açarla ikinci absurdluğu da açmağa cəhd etmək olar: bacısının verdiyi kömür. «Kömür» «gizli məhəbbət»

deməkdir.

Nə ağac, nə də kömür ocaqda qəlbdəki gizli ehtiras qədər alovlanmır.

O özü və rəfiqəsi («qarımış qızlar») lojada oturublar; hələ ərə getmək şansını itirməyən kiçik bacısı isə ona kömür verir: «O bu qədər uzanacağını bilmirmiş». Yuxuda nəyin uzanacağı barədə danışılmır; danışanda biz onu əlavə edə bilərdik; ancaq yuxugörmədə biz bu fikri ikimənalı saya və əlavə edə bilərik: «onun ərə getməsi». O halda «gizli məhəbbət» yozumu arvadıyla parterdə əyləşmiş əmioğlu haqqında xatirə və onun arvadına qarşı irəli sürülən aristokratla açıq aşiq-məşuqluq münasibətləri ilə möhkəmləndirilir. Yuxugörmənin mahiyyətini də gizli və aşkar məhəbbət, onun ehtirası və gənc qadının soyuqluğu arasındakı ziddiyyət müəyyənləşdirir. Lakin orada da buradakı kimi, vasitəçi ortaq halqa var: aristokratla böyük ümidlər verən musiqiçini «yüksək mövqe» birləşdirir.

Beləliklə, araşdırmalarımız göstərir ki, yuxugörmənin əsasında dayanan fikirlərin onun məzmununa çevrilməsində iştirakı son dərəcə böyük və geniş olan üçüncü məqam yuxugörmənin istifadə etdiyi psixi materialın ixtiraçılığının nəzərə alınmasıdır. Yuxugörmənin əsasında dayanan müxtəlif fikir assosiasiyaları arasından görüntü təsvirinə imkan verən seçilir və yuxugörmə hər hansı mücərrəd fikri digər sözlü formaya çevirmək üçün heç bir çətinlik qarşısında dayanmır; bu forma hətta olduqca qeyri-adi də ola bilər, təki bununla təfəkkürün psixoloji məhdudiyyətini aradan qaldırmaqla təsviri asanlaşdırsın. Lakin məzmunun bu şəkildə başqa formaya salınması eyni zamanda sıxlaşma prosesində də istifadə oluna və başqa fikirlə də əlaqə yarada bilər, əks təqdirdə həmin fikir mövcud ola bilməzdi. Həmin bu başqa fikir bu prosesi asanlaşdırmaq məqsədilə öz ilkin ifadəsini qabaqcadan özü dəyişə bilər.

Ziyalı insanın təfəkküründə zərb-məsəllərin, atalar söz•lərinin, sitatların və mahnıların hansı rolu oynamasını nə•zə•rə alsaq, bu cür çevrilmələrdən yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin təsvir olunması üçün istifadə edilməsində təəccüblü heç nə yoxdur. Məsələn, yuxuda hərəsinə bir cür tərəvəz yüklənmiş arabalar nə deməkdir? Belə yuxugörmənin əsasında «nizamsızlıq» barədə fikrin dayandığına zərrə qədər şübhə yoxdur: bu arabalar məcazi mənada işlənən «Kraut und Ruben» («nizamsızlıq və xaos») alman atalar sözünə zidd olan fərqli bir şeydir; bu yuxugörmənin niyə mənə cəmi bircə dəfə danışıldığına təəccüblənirəm. Əsasında ümumişlək nitq ifadələrinin durduğu ümumi simvolikalar az sayda obyektlər üçün keçərlidir. Bu simvolikaların xeyli hissəsini yuxugörmə, yeri gəlmişkən, psixonevrozlar, əfsanələr və xalq adət-ənənələrilə bölüşür.

Yaxından nəzər saldıqda yuxugörmənin bu halda heç bir orijinal rol oynamadığını etiraf edəcəyik. Öz məqsədlərinə çatmaq üçün, bu halda senzuradan azad ixtiraçılığa nail olmaq üçün o yalnız qeyri-şüuri təfəkkürdə onunçün salınan bu yolla gedir və sıxışdırılıb çıxarılmış materialın həm şüurun ağlın məhsulları kimi qavradığı, həm də əsəb xəstələrinin bütün təsəvvürlərini dolduran formalarını seçir. Burada gözlənilmədən məğzini artıq yuxarıda qeyd etdiyim Şernerin yuxuyozmaları işıq üzünə çıxır. Fantaziyanın subyektin bədəninə olan marağı yuxugörmə üçün qətiyyən müstəsna dərəcədə xas, heç xarakterik də deyil. Analizlərim mənə bunun əsəb xəstələrinin şüurlu təfəkkürlərindəki adi hal olduğunu və cinsi marağa gətirib çıxardığını göstərdi ki, bunun da obyekti gənc oğlan və qızlar üçün qarşı cinsin, hətta öz cinsinin cinsiyyət orqanlarıdır. Lakin Şerner və Folkeltin haqlı olaraq qeyd etdikləri kimi, ev – yuxugörmələrdə olduğu kimi, əsəb xəstələrinin qeyri-şüuri fantaziyalarında da subyektin bədəninin simvolizasiyası üçün istifadə olunan yeganə təsəvvür sahəsi deyil. Mən bədəninin və cinsiyyət orqanlarının (cinsi maraq ümumiyyətlə zahiri cinsi sferanın hüdudlarından çox kənara çıxır) arxitektonik simvolikasını inkişaf etdirən pasiyentlər, sütunların və tirlərin ayaq («Mahnılar mahnısı»ndakı kimi), çıxışların bədəndəki dəlik, su borularının sidikburaxan orqan mənasına gəldiyi simvolikalar və s. tanıyıram. Ancaq seksual elementlərin gizlədilməsi üçün bitki aləminə, yaxud mətbəxə aid təsəvvürlər sahəsi də eyni həvəslə seçilir. Birinci halda qədim dövrdən bizə gəlib çatan nitq ifadələri mühüm rol oynayır («Mahnılar mahnısı»nda ağanın «üzümlüyü», qızın «toxumları» və «bağı»). Cinsi həyatın ən intim detalları mətbəx atributları ilə kifayət qədər məsum əlaqədə təsəvvür olunaraq yuxuya girir və əgər seksual simvolikanın ən çox və daha həvəslə gündəlik, aid şeylərin arxasında gizləndiyini diqqətə almasaydıq, isteriyanın simptomları tamamilə qaranlıq qalardı. Əsəb xəstəsi olan uşaqların qan və çiy ət görüntüsünə dözməmələrinin, yumurtadan və makarondan ürəklərinin bulanmasının şəksiz seksual alt qatı vardır, insanın ilan qarşısındakı yeganə qorxusu əsəb xəstəsində hədsiz böyük miqyas alır; nevroz bu cür gizliliklərə can atdığı hər yerdə bütün bəşəriyyətin ibtidai mədəni dövrlərdə getdiyi yolla gedir ki, bunun mövcudluğunu bizim indiki dilimiz, xurafat və ənənələr də sübut edir.

Qadın pasiyentimin yuxarıda bəhs etdiyim yuxusunu daha geniş danışaraq, onda seksual məna kəsb edən hər şeyi qeyd edəcəyəm. İlk baxışdan çox gözəl olan bu yuxunu yozduqdan sonra pasiyentimin xoşuna gəlmədi.

İlkin yuxu: «O, mətbəxdəki iki qulluqçunun yanına gedib, onları «belə boş şeyləri»

bacarmadıqlarına görə danlayır. O, mətbəx stolunun üzərində çoxlu hər cür qab-qacaq görür.

Qulluqçular su gətirməyə gedirlər, bununçün evə, ya da həyətə qədər gələn çaya girməlidirlər».

Əsas hissə (onun həyatı): «O aşağı düşür (yüksək mən•səb) və budaqlardan kiçik kvadratlar şəklində hörülmüş hansısa qəribə çəpərləri, ya da hasarları aşır. (İki yeri birləşdirən mürəkkəb kompleks; qardaşıyla oynadığı atasının evinin çardağı və ona tez-tez sataşan əmisinin həyəti). Onlar mahiyyət etibarilə dırmaşmaq üçün qətiyyən yaramır: o daim ayağını qoymağa yer axtarır və paltarının heç yerə ilişməməsinə, yaxşı göründüyünə sevinir (Gecələr yuxuda ikən yorğanı üzərindən tez-tez atıb, çılpaqlaşdığı əmisinin evi haqqında real xatirəyə zidd arzu). Onun əlində (mələk kimi zanbaq budağı) yekə ağaca oxşayan böyük bir budaq var: qırmızı güllərlə sıx örtülü, budaqlı və iridir (Məsumluq, aybaşı, kameliyalı qadın). O, nədənsə albalı ağacının çiçəkləri barədə düşünür, amma yox, çiçəklər, doğrusu, ağacda bitməyən çoxləçəkli kameliyaya bənzəyir. Dırmaşarkən onun əlində əvvəlcə bir budaq var, sonra iki olur və sonra yenə bir (bir neçə şəxsə, onun fantaziyasının obyektinə uyğun olaraq). O aşağı çatanda aşağıdakı güllər hamısı, demək olar ki, tökülüb. Aşağıda o, nökəri görür: onun əlində də eyni budaqdan var və o sanki mamır kimi qalın saçlarını «darayır», daha doğrusu ağac parçasıyla qaşıyır. Digər fəhlələr də bağdan bir neçə belə budaq kəsib, küçəyə atıblar və elə orada da qalıb; keçənlər götürüb aparırlar. O soruşur ki, budaqlardan birini götürə bilər? Bağda cavan bir oğlan var (ona qətiyyən tanış deyil, yaddır); ona yaxınlaşıb soruşur ki, belə tingləri öz bağında necə əkə bilər (Budaq, ting çoxdan penisin simvoludur). Oğlan onu qucaqlayır, ancaq o müqavimət göstərərək buna necə haqqı olduğunu soruşur. Oğlan tam haqqı olduğunu, buna icazə verildiyini söyləyir (nikah həyatındakı ehtiyatlara aiddir). Oğlan çubuqları necə basdırmağı göstərmək üçün onunla başqa bağa getməyə hazır olduğunu bildirir və tam başa düşmədiyi yenə nəsə deyir: mənim onsuz da üç metrim (sonradan o (qadın) deyir: kvadrat metr), ya da üç klafter torpağım çatmır. Qadına elə gəlir ki, oğlan xoş münasibətə görə ondan mükafat tələb edəcək, sanki onun bağında özünü mükafatlandırmaq, ya da ona zərər vurmadan qanunu pozmaq, özü üçün fayda əldə etmək niyyəti var. Amma sonradan ona nəsə göstərib-göstərmədiyini xatırlamır».

Yuxugörmələrdə və nevrozlarda seksual məzmunun gizlədilməsinə xidmət edən daha bir təsəvvür dairəsini xatırlatmalıyam. Mən burada «mənzil dəyişdirməyi» nəzərdə tuturam: «Mənzil dəyişmək» asanlıqla «paltar dəyişməklə» əvəz olunur, yəni «paltarla» bağlı təsəvvür sferasına gətirib çıxarır.

Məndə bu vəziyyəti təsvir etmək üçün istənilən qədər material var, ancaq bu barədə danışmaq nevrozun çox dərindən araşdırılmasına aparardı. Yuxarıda şərh olunanlar bizə o nəticəni çıxarmağa imkan verir ki, yuxugörmə ruhun heç bir simvolizəedici fəaliyyətini nəzərdə tutmur, o, qeyri-şüuri təfəkkürdə hazır vəziyyətdə olan simvolikadan istifadə edir, çünki öz ixtiraçılığına görə, tez-tez və senzuradan azad olması sayəsində yuxugörmənin yaranması tələblərinə daha çox uyğun gəlir.

e) Misallar. Yuxugörmədə hesab və nitq. Yuxugörmənin yaranmasını şərtləndirən dördüncü şərtin müəyyənləşdirilməsinə keçməzdən əvvəl öz kolleksiyamdan bir neçə misal gətirməyi zəruri sayıram; bu misallar artıq bizə məlum olan üç şərtin müştərək fəaliyyətini qismən işıqlandıra bilər, qismən də qoyduğumuz qaydaların lehinə sübutlar gətirə, ya da onlardan təbii nəticələr çıxara bilər. Əvvəlki araşdırmamda çıxardığım nəticələri misallarla möhkəmləndirmək mənimçün yetərincə çətin idi. Ayrı-ayrı qaydalar lehinə gətirilən misallar yalnız yuxugörmə tam yozulduğu halda sübutedici olur; ümumi rabitədən çıxarılanlar öz gözəlliyini itirir, bu və ya digər dərəcədə müfəssəl yuxular isə o qədər geniş olur ki, xidmət etdiyi ifadə, şəkil rabitələri itir. Bu texniki motiv oxucunun diqqətini nəyin əvvəlki şərhin mətni ilə yalnız öz rabitəsi ilə və öz arasında birləşməsinə yönəltməyimi doğrultmağa xidmət etməlidir.

Hər şeydən öncə yuxugörmədəki özünəməxsus, ya da qeyri-adi ifadə üsulu barədə bir neçə misal.

Bir xanımın yuxusu: «Qulluqçu pilləkəndə dayanıb, pəncərəni yuyur. Onun əlində şimpanze və qorilla var. O, heyvanları yatana tullayır. Şimpanze ona yaltaqlanır; bu çox iyrəncdir».

Yuxugörmə yuxarıdakı nitqi götürüb ondan bu formada istifadə edərək son dərəcə sadə yolla öz məqsədinə çatıb. «Meymun» ümumiyyətlə heyvan adı olsa da, söyüş kimi istifadə olunur və yuxudakı situasiya ədəbsiz söz atmaqdan başqa məna vermir (almanca ümumişlək ifadə: «mit Schimpfworten um sich werfen»).

Analoji vəziyyət digər yuxuda da müşahidə olunur: «Qadının qucağında uşaq var; uşağın başı anadangəlmə eybəcər formadadır. Həkim deyir ki, uşağın başını düzəltmək mümkündür, ancaq bunun beynə ziyanı olacaq. Qadın düşünür: bu ki oğlandır, onunçün bu fəlakət deyil».

Bu yuxuda pasiyentin analiz zamanı eşitdiyi «Kindereindriicke», mücərrəd anlayışının plastik təsviri var. (Burada tərcümə olunmayan söz oyunu var: Kindereindriicke uşaqlıq təəssüratıdır, Eindrucke sözü Druck sözüylə eyni kökdəndir, eingednickt – təzyiq, batıq). Bəzi hallarda danışıq nitqi yuxugörmənin fikirləri ifadə etməsini asanlaşdırır, onun sərəncamında əvvəlcə tərsinə və konkret başa düşülən xeyli söz olur, indisə məcazi, mücərrəd mənada istifadə olunur. Yuxugörməyə onların əvvəlki mənasını geri qaytarmaq kifayətdir. Məsələn, kimsə yuxuda qardaşının yeşikdə (Kasten) oturduğunu görür; yozum zamanı yeşiyi asanlıqla şkafla (Schrank) dəyişmək mümkündür və yuxugörmənin əsasında duran fikir qardaşın «sich einschranken» olmalı olduğu mənasını verir. (Yenə tərcümə olunmayan söz oyunu: «sich einschranken» – özünə hədd qoymaq, ciddi olmaq deməkdir və «Schrank» – şkaf sözüylə eyni kökdəndir). Bütün bu ifadə üsullarını bir yerə toplamaq və onları əsaslarında dayanan prinsip üzrə yerləşdirmək son dərəcə maraqlı olardı. Bu üsullardan bəziləri çox ağıllıdır. Elə təəssürat yaranır ki, əgər yuxugörən izahat verməsəydi, əsil mənanı heç vaxt tapmaq mümkün olmazdı.

1. Bir adam yuxuda ondan adının soruşulduğunu görür, amma adı yadına düşmür. O özü bunun nə demək olduğunu soruşur: Es fallt mir nicht im Traume ein – yatsam heç yuxuma da girməzdi. (Almanca ifadənin yalnız hərfi tərcüməsi yuxugörmə ilə əlaqə yarada bilər: «Yatsam, heç yuxuma da girməzdi»).

2. Bir qadın pasiyent iştirakçılarının qeyri-adi dərəcədə ucaboy olduğu ilə bağlı yuxu danışır. Bu o deməkdir ki, söhbət mənim erkən uşaqlığımla bağlı hansısa epizoddan gedir, o zaman, təbii ki, bütün böyüklər mənə çox hündürboy görünüblər. O özü yuxugörmədə iştirak etmir.

Uşaqlıq sferasına keçid başqa yuxugörmələrdə zaman uzaqlığının məkan uzaqlığıyla əvəzlənməsi sayəsində fərqli təsvir olunur. Şəxslər və mənzərələr uzaqdan, sanki uzun bir yolun sonundakı, ya da çevrilmiş durbinlə görünən kimi təsvir olunur.

3. Ayıq vaxtında mücərrəd ifadə formalarına meyilli olan subyekt bir dəfə yuxuda perronda dayanıb qatar gözlədiyini görür. Ancaq qəflətən təsvir dəyişir: qatar perrona yaxınlaşmaq əvəzinə, perron qatara yaxınlaşmağa başlayır. Bu detal yuxugörmənin məzmununda «çevrilməyə» başqa bir şeyin məruz qalmalı olduğunu göstərir. Yuxugörmənin analizi şəkilli uşaq kitabına aparıb çıxarır, həmin kitabda əlləri yerdə, ayaqları yuxarıda gəzən adamlar təsvir olunubmuş.

4. Həmin subyekt öz texnikası etibarilə rebusu xatırladan daha bir yuxu danışır. Əmisi onu avtomobildə öpür. Subyekt mənim ağlıma heç vaxt gəlməyəcək yozum verir: bu avtoerotizm mənasındadır.

Bəzən yuxugörmə ən uzaq assosiasiyaların köməyilə hətta ən ağır material olan şəxsi adlarla əməliyyat aparır. Bir dəfə yuxuda görürəm ki, müəllimimin göstərişilə hansısa preparat hazırlayıram və bu zaman gümüş folqadan istifadə edirəm. (Bu yuxu haqqında ətraflı məlumat irəlidə olacaq). Yozum bunları aşkara çıxarır: «Stanniol» (folqa) mənə balıqların sinir sistemi haqqında məşhur tədqiqatın müəllifi alim Stanniusun adını xatırladır. Müəllimimin mənə tapşırdığı ilk elmi çalışma həqiqətən balıq növlərindən birinin sinir sisteminin təsviri haqqında idi.

Mən yetərincə özünəməxsus məzmunlu, həm uşaq yuxusu kimi maraqlı olan, həm də son dərəcə asan analiz olunan bir yuxugörməni danışmaqdan imtina edə bilmərəm. Bir xanım deyir: uşaqlıqda yuxuda guya başıma kağızdan sivri papaq qoyduğumu xatırlayıram. Belə papağı mənə çox vaxt nahar zamanı geyindirirdilər ki, başqa uşaqlara nə qədər dadlı yemək verildiyini görmək üçün boşqablarına baxa bilməyim. Tanrının hər şeyi görə bildiyini eşitdiyimdən, yuxumun mənası odur ki, başıma kağız papaq qoysanız da, hər şeyi bilirəm.

Yuxugörmənin fəaliyyətinin nə olduğunu və onun öz materialı, fikirləri ilə necə davrandığını onda tez-tez rastlanan rəqəmlərdə və riyazi hesablamalarda son dərəcə əyani şəkildə görmək mümkündür.

I. Müalicəsinin qurtarmasına az qalmış bir xanımın yuxusundan: «Yuna nəyə görəsə ödəniş etməyə hazırlaşır; qızı onun pul kisəsindən 3 quld. 65 kr. çıxarır, ancaq o deyir: sən nə edirsən? Axı bunun qiyməti cəmi 21 sr.-dir». Bu yuxunu onun həyat şəraitini yaxşı bildiyimdən, heç bir izahat tələb olunmadan başa düşdüm. Bu xanım gəlmə idi; o öz qızını Vyana pansionlarından birinə qoymuşdu və qızı Vyanada olduğu müddətcə məndə müalicə oluna bilərdi. Üç həftədən sonra qızının dərsləri başa çatdı və bununla birlikdə müalicə də qurtarmalıydı. Yuxugörmədən əvvəl pansionun qadın rəisi onu qızının daha bir il qalmasıyla bağlı yola gətiribmiş. O öz-özlüyündə bu söhbətə belə bir məna verib ki, qızının təhsililə birlikdə müalicəsini də bir il uzada bilər. Yuxugörmə də bilavasitə bura aiddir, çünki ildə 365 gün, dərslərin başa çatmasına qalan üç həftədə isə 21 gün var. Fikirlərdə vaxtı bildirən rəqəmlər yuxuda pullara aid edilir: bu çevrilmənin «vaxt puldur» məsəliylə bağlı dərin məna kəsb etdiyinə şübhə ola bilməz, 365 kreytser (XIX əsrin axırına qədər Almaniyada, Avstriya-Macarıstanda və

Qərbi Avropanın bəzi ölkələrində işlənmiş qədim xırda pul) = 3 qulden 65 kreytser. Bu məbləğlərin cüziliyi arzuların gerçəkləşməsini tam aydın təsvir edir; arzu müalicənin və pansiondakı təhsilin qiymətini aşağı salıb.

II. Başqa bir yuxugörmədə rəqəmlər daha mürəkkəb bir rabitəni aşkar edir. Artıq ərdə olan gənc bir xanım eşidir ki, tanışı və həmyaşıdı Eliza L. yenicə nişanlanıb. Bunun ardınca yuxuda görür: «O, ərilə teatrda oturub və parterin bir tərəfi tamamilə boşdur. Əri ona deyir ki, Eliza L. də nişanlısı ilə birlikdə onlarla gəlmək istəyirmiş, ancaq onlar 1 qul 50 kr-yə 3 pis yer tapa biliblər və əlbəttə ki, götürmək istəməyiblər. O cavab verir ki, heç nə olmazdı».

Bəs bu 1 qul. 50 kr. haradandır? Əvvəlki günün yetərincə indifferent təəssüratlarından.

Onun qardaşı arvadına əri 150 qulden dəyərində hədiyyə verib və qardaşı arvadı həmin pulu tələm-tələsik xərcləyərək özünə bəzək-düzək alıb. Qeyd edək ki, 150 qulden 1 qulden 50

kreytserdən 1000 dəfə çoxdur. Bəs 3 rəqəmi haradandır, yəni üç yer deməkdir? Bunu yalnız Eliza L-in ondan üç ay kiçik olmasıyla tutuşdurmaq olar. Yuxunun yozumuna həm də teatrda parterin bir tərəfinin boş olması da kömək edir. Bu ərinə ona sataşmaq üçün bəhanə verən əhəmiyyətsiz epizodun dəqiq təsviridir. Məsələ burasındadır ki, o, tamaşalardan birində iştirak etmək üçün bir neçə gün qabaqcadan bilet almışmış və onlara bir neçə dəfə çox pul ödəyibmiş. Sonradan onlar teatra gələndə yerlərin yarısının boş olduğunu görüblər. Sən demə, tələsməyə heç bir lüzum yox imiş.

İndisə yuxugörməni onun arxasında gizlənmiş fikirlərlə əvəz etməyə çalışacağam: «Erkən ərə getmək necə də mənasızmış. Gərək tələsməyəydim; Eliza L.-ə baxanda düşünürəm ki, özümə hər zaman ər tapa bilərdim və yüz dəfə yaxşısını (ər, bəzək-düzək), yetər ki, gözləyəydim (qardaşı arvadının tələskənliyinin əksinə). Belə ərdən istənilən qədərini pula alardım (cehiz)!»

Beləliklə, bu yuxuda rəqəmlərin öz mənalarını və daxili əlaqələrini bundan əvvəlki yuxugörməyə nisbətən qat-qat çox qoruduqlarını görürük. Burada çevrilmə və təhrifetmə prosesləri də xeyli mürəkkəbdir ki, bu da fikirlərin təsvir olunanadək daxili psixi müqavimətin böyük bir qismini aşmaq məcburiyyətində qalmasıyla izah olunur. Bu yuxugörmədə absurd elementin olduğunu da unutmamalıyıq: iki nəfərin 3 bilet almaq istəməsi. Əgər yuxugörmənin məzmunundakı bu detalın daha qabarıq fikir ifadə etdiyini görsək, həmin absurdluğu izah edərik: «Belə erkən ərə getmək necə də mənasızdır!» Yuxugörmə iki şəxs arasındakı müqayisəni xarakterizə edən 3 rəqəmindən (3 aylıq yaş fərqi) ona lazım olan absurdu yaratmaq üçün son dərəcə məharətlə istifadə etmişdir.

Real olan 150 quldenin 1 qulden 50 kreysterə qədər kiçildilməsi yuxugörənin tutqun fikirlərinə – ərə olan hörmətin (ya da qardaşı arvadının aldığı bəzək-düzəyə verilən qiymətin) cüziliyinə uyğundur.

III. Növbəti yuxu bizə yuxugörmənin hesablama qabiliyyəti haqda əyani misal təqdim edir. Bir cənab yuxuda görüb: Yun B.-nin (yaxın tanışı) yanında oturub və deyir: «Mallini mənə verməməyiniz necə də mənasızdır». – Bunun ardınca o qızdan soruşur: «Neçə yaşınız var?» – O cavab verir: «Mən 1882-ci ildə doğulmuşam». – «Ah, sizin 28 yaşınız var».

Yuxugörmə 1998-ci ilə aid olduğundan, aydındır ki, hesab doğru deyil; əgər yuxugörənin səhvi tamamilə fərqli izah olunmasaydı, riyazi qabiliyyəti daha çox şey arzulamağa imkan verərdi. Mənim pasiyentim bir qadına belə biganə qalmayanlardandır. Mənim yanıma gələrkən növbəsi bir neçə ay həmişə gənc bir xanımdan sonra çatırdı; onunla maraqlanır, məndən onun barəsində soruşurdu. Elə ona da 28 yaş verirdi. Yuxugörmədə buraxılan riyazi səhvin izahı da, çox güman ki, belədir. 1882 onun evləndiyi ildir.

IV. Son dərəcə şəffaf determinasiyası ilə seçilən daha bir «riyazi» yuxugörmə və yozumu haqqında mənə B.Dattner məlumat verib.

«Ağam Şutsman yuxuda postda dayandığını görür. Ona mundirinin yaxasında 2262, ya da 2226 rəqəmi yazılmış bir inspektor yanaşır, rəqəmdə bütün hallarda bir neçə iki var. Yuxunu danışarkən 2262 rəqəmini tərkib hissələrinə ayırmaq onların hər birinin xüsusi mənasının olduğuna işarədir. Yuxugörən xatırlayır ki, dünən həmkarlarıyla birlikdə xidmətlərinin müddəti haqqında söhbət edib. Söhbətə səbəb onların 62 yaşında tam pensiya ilə istefaya çıxmış keçmiş inspektoru olub. O özü 22 il xidmət edib və 90 faizlik pensiya almasına 2 ay qalıb. Yuxugörmə onun inspektor rütbəsi almaq arzusunu gerçəkləşdirir. Yaxasında 2262 rəqəmi olan rəis o özüdür, o 2 il 2 ay xidmət edib və artıq 62 yaşlı inspektor kimi tam pensiya ilə istefaya çıxa bilər».

Bu və analoji (irəlidə bax) misalları tutuşduraraq deyə bilərik: yuxugörmə riyazi hesablamalarla məşğul olmur, o nə düz, nə də səhv hesablayır; o yalnız yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki rəqəmlərin arifmetik hərəkəti formasına malikdir və təsvirə yatmayan materialın eyham və göstərişlərinə xidmət edə bilər. Bu zaman rəqəmlərdən eynilə digər təsəvvürlər, xüsusi adlar, hətta dialoqlar kimi öz məqsədlərini yerinə yetirmək üçün istifadə edir.

Yuxugörmə yeni dialoqlar yarada bilməz, çünki dialoqlar yuxularda etinasız, anlaşılan, yaxud absurd şəkildə qaşıya çıxır; analiz göstərir ki, yuxugörmə onların arxasında gizlənən fikirlərdən yalnız həqiqətən olmuş və ya eşidilmiş danışıqların parçalarını götürür və onlarla istədiyi kimi davranır. Onları yalnız ümumi rabitədən qoparıb, xırda hissələrə ayırmaqla, bir hissəni götürüb, digərini kənarlaşdırmaqla kifayətlənmir, həm də onlardan yeni birləşmələr yaradır; ona görə də, yuxugörmədə ilk baxışdan rabitəli görünən dialoq analiz zamanı üç-dörd hissəyə bölünür. Bu dəyişiklik zamanı yuxugörmə tez-tez öz əsasında dayanan fikirlərdəki sözlərin mənasını əks etdirərək onlara tamamilə başqa məna verir; yuxulardakı dialoqlara daha yaxından nəzər saldıqda rabitəyə xidmət edən aydın, dəqiq parçaları görmək olur və çox güman ki, biz oxuyarkən buraxılmış heca və hərfləri yerinə qoyduğumuz kimi, tamamlanıb.

Ancaq bu yalnız yuxugörmədə dialoqun məlum hissi xarakterini daşıyan və məhz «danışıq» kimi təsvir olunan dialoqlara münasibətdə tamamilə doğrudur. «Deyilən» və ya «eşidilənlərin» hiss olunmasıyla bağlı olmayan (yuxugörmədə akustik və hərəki duyğularla müşayiət olunmayan) digərləri isə sadəcə ayıq təfəkkürümüzdə olan və bir çox yuxulara dəyişməz şəkildə daxil olan fikirlərdir. Yuxugörmədəki indifferent danışıq materialının zəngin qaynağı, görünür, həm də mütaliədir; ancaq bunu izləmək çox çətindir. Lakin yuxugörmədəki bütün aydın nitq formaları, dialoqlar, danışıqlar real tələffüz olunan, yaxud eşidilən nitqlərə uyğun gəlir.

Bununla bağlı misallara artıq başqa səbəblərdən danışdığımız yuxuların analizi zamanı rast gəlmişik. Belə ki, bazarda alver etmək haqqında «məsum» yuxuda «Bundan daha yoxdur»

cümləsi qəssabla eyniləşdirməyə, eyni zamanda başqa cümlədən parça olan «Bunu tanımıram, ona görə almıram!» yuxugörməyə «məsum» xarakter verməyə xidmət edir. Yuxugörən yuxu ərəfəsində aşpaz qadının hansısa ədəbsiz sözünə cavab verir: «mən bunu bilmirəm, özünüzü tərbiyəli aparın» və həmin cümlənin ilk indifferent hissəsini yuxuya aparıb ki, onun vasitəsilə yuxugörmənin əsasında dayanan növbəti fikrə eyham vursun, halbuki fantaziyası da buna tam uyğun gələrdi, amma dərhal onu ifşa edərdi.

Eyni nəticələr verəcək xeyli sayda yuxunun əvəzinə daha bir misal.

«Meyitlərin yandırıldığı böyük bir həyət. O deyir: «Mən gedirəm, mən buna baxa bilmərəm» (Bu cümlə aydın yadda qalmayıb). Bunun ardınca o, qəssab dükanından olan iki oğlan uşağına rast gəlir və soruşur: «Hə, dadlı idi?» Biri cavab verir: «O qədər də yox. Elə bil, insan əti idi».

Bu yuxugörmənin məsum səbəbi belədir. Yuxudan əvvəlki axşam yeməyindən sonra o, arvadıyla birlikdə sevimli, ancaq çox da pinti («maraqsız») qonşularının qonağı olublar.

Qonaqpərvər ev sahibəsi şam edirmiş və onu da bir şey yeməyə məcbur edib. O, tox olduğunu bildirərək imtina edib. «Ah, gəlin, bir az yeyə bilərsiniz!» O, yeməyin dadına baxmalı olub və nəzakət xatirinə tərifləyib: «Ah, nə dadlıdır!» Arvadıyla təklikdə qalanda qonşu qadının zəhlətökənliyinə hirslənib, həm də xörəyin çox dadsız olduğunu söyləyib. «Mən buna baxa bilmərəm» – cümləsi son dərəcə dumanlıdır və yuxuda, sadəcə, zəhlətökən qonşu qadının zahiri görkəminə münasibəti ifadə edir.

Mərkəzi nöqtəsini təşkil edən son dərəcə aydın danışığı əks etdirdiyinə görə xəbər verdiyim başqa bir yuxunun analizi daha ibrətamizdir, ancaq onu yalnız yuxugörmədəki affektlərin rolunu aydınlaşdırarkən detallı yozacağam.

Yuxuda olduqca aydın şəkildə görürəm: «Gecə professor Bryukkenin laboratoriyasına yollanıram və qapının yüngülcə döyülməsinə cavab olaraq onu professor (mərhum) Fleyşelə açıram, o tanımadığım bir neçə nəfərlə daxil olaraq, nəsə deyir və öz stolunun arxasında oturur».

Bu yuxunun ardınca bilavasitə başqası gəlir: «Dostum F. iyulda təsadüfən Vyanaya gəlib; küçədə ona dostum (mərhum) P. ilə rast gəlirəm və harasa gedirik; getdiyimiz yerdə onlar üzbəüz otururlar; mən stolun ensiz tərəfində ortada əyləşirəm. F. bacısı haqqında nəsə danışır və deyir: «Qırx beş dəqiqədən sonra artıq o yox idi». Sonra «Bu da sonu» kimi nəsə əlavə edir. P.

onu başa düşdüyündən, F. mənə müraciətlə P.-nin onun haqqında nə danışdığını soruşur.

Cavabında mən hansısa qəribə affekt içərisində F.-yə demək istəyirəm ki, P. (heç nə billə bilməz, ona görə ki o ümumiyyətlə) sağ deyil. Ancaq səhv etdiyimi billə-bilə deyirəm: «Non vixit». Bu zaman diqqətlə P.-yə baxıram, onun rəngi ağarır, gözləri əzab içində gömgöy göyərir və nəhayət, qeyb olur. Mən buna hədsiz şad oluram və başa düşürəm ki, Ernst Fleyşel yalnız xəyal olub; belə bir şəxsin indiyədək mövcud olması mənə tamamilə mümkün görünür, nə qədər ki, bunu istəyirsən; və o başqasının sərbəst arzusuyla yox edilə bilər».

Bu maraqlı yuxuda son dərəcə müəmmalı cizgilər var: yuxugörmə zamanı tənqid; mənim «non vivit» əvəzinə «non vixit»102 deyərək öz səhvimi hiss etməyim mərhumlarla bilavasitə ünsiyyətdir, mən özüm yuxuda onların sağ olmadığını etiraf edirəm; son nəticənin absurdluğu və nəhayət, sonuncunun məndə yaratdığı məmnunluq hissi. Bu sirli elementlərin hamısının açmasını söyləməyi çox istərdim. Ancaq bunu edə bilmərəm, halbuki yuxuda bunu edirəm, mənə bu qədər əziz olan insanları öz şöhrətpərəstliyimə qurban verirəm. Lakin bu yuxunun həqiqi mənasını hər cür pərdələmə açıb göstərərdi. Ona görə də əvvəlcə burada, sonra da axırda yuxugörmənin yalnız ayrı-ayrı elementlərinin yozumu ilə kifayətlənəcəyəm.

Yuxugörmənin mərkəzi mənim öz dostum P.-ni baxışlarımla məhv etməyimdir. Bu zaman onun gözləri qəribə, qorxunc göy rəngə düşür; sonra o yox olur. Bu səhnə mənim həqiqətdə yaşadıqlarımın son dərəcə aydın surətidir. Mən fiziologiya institutunda demonstrator idim və ora səhər erkən, dərslər başlayanadək gəlməliydim. Mənim bir neçə dəfə laboratoriyaya gecikməyimdən xəbər tutan Bryukke tam vaxtında ora gələrək məni gözləmişdi. Mən gəlib çıxanda notasiyanı soyuq və sərt tərzdə oxudu. Məsələ mənə ünvanlanan sözlərdə deyil, üzərimə tuşlanan qorxunc göy gözlərdə idi, mən onların qarşısında «məhv olaraq», P. ilə rolumuzu dəyişdiyimiz yuxudakı kimi yox olmuşdum. Böyük alimin gücünü qocalıq dövrünə qədər saxlamış qeyri-adi göy gözlərini xatırlayanlar, onun haçansa qəzəbləndiyini görənlər məni, cavan oğlanı bürümüş qorxunu asanlıqla başa düşərlər.

Lakin mən istifadə etdiyim və yuxuda hökm verdiyim «Non vixit» ifadəsinin mənşəyini uzun müddət aydınlaşdıra bilmədim; nəhayət başa düşdüm ki, bu iki söz ona görə yuxuda bu qədər aydındır ki, onları heç vaxt nə danışmış, nə eşitmişəm, amma görmüşəm. Bu yerdə onların haradan gəldiyini dərhal xatırladım. İmperator İosifin Hofburqdakı heykəlinin pyedestalında gözəl sözlər yazılıb: «Saluti patriae vixit non diu sed totus»103. Yuxumun arxasında gizlənən fikirlərdəki düşmən elementlərə uyğun gələn sözləri həmin yazıdan götürmüşəm və mənası belədir: ona nəsə deməyə dəyməz, o, sağ deyil. Burada yadıma düşdü ki, bütün bunları yuxuda Fleyşelin universitet parkındakı heykəlinin açılışından bir neçə gün sonra görmüşəm; açılışdan sonra mən elə orada Bryukkenin heykəlinə də baxmış (şüursuz) və çox güman ki, son dərəcə istedadlı və elmə bütün qəlbiylə bağlı olan dostum P.-nin vaxtından əvvəl vəfat etdiyi üçün belə bir heykələ haqqının olmamasına təəssüflənmişəm. Bu heykəli mən ona yuxuda qoymuşam; dostum P.-nin adı İosif idi. Daha bir maraqlı detal: Bryukkenin qınaqlarına cavab olaraq, çox uzaqdan – imperator İosif küçəsindən Veringerştrasseyə gəlməyimlə özümə bəraət qazandırmışdım.

Yuxunun yozum qaydalarına görə, mənim hələ «non vivit» ifadəsini yaddaşımda imperator İosifin heykəli ilə bağlı qoruduğum «non vixit» ilə dəyişməyə ixtiyarım yoxdur. Bu dəyişiklik, aydındır ki, yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin digər elementlərinin təsiri altında baş verib. Yuxugörmədə dostum P.-yə həm düşmən, həm də mehriban dost münasibəti bəslədiyimə diqqət yetirməyə məni nə məcbur edir: yuxugörmədə birinci səthi, ikinci isə gizli formada keçir, ancaq hər ikisi öz ifadəsini «non vixit» sözlərində tapır. Elm üçün göstərdiyi xidmətlərə görə mən ona heykəl ucaldıram; ancaq pis niyyətim olduğuna görə (yuxunun sonunda ifadə olunan), onu məhv edirəm. Burada mən özünəməxsus səsli cümlə yaradıram; heç bir şübhə yoxdur ki, bu zaman hansısa örnəyi rəhbər tuturam. Lakin eyni şəxsə, hər ikisi öz əsaslılığına iddia edən və bu zaman, hər halda, bir-birinə mane olmaq istəməyən hisslərə qarşı analoji antitezaya, iki əks duyğunun analoji çarpazlaşmasına harada rast gəlinir? Oxucunun yaddaşına həmişəlik həkk olunmuş bircə yerdə – Şekspirin «Yuli Sezar»ında Brutun bəraət nitqində: «Sezar məni sevirdi və mən onu ağlayıram; mən xoşbəxt idim və buna sevinirdim; şücaətlərinə görə, onu dəyərləndirirdim; lakin o, hakimiyyətpərəst idi və mən onu öldürdüm».

Məgər burada mənim yuxumun da əsasında dayanan fikirlərdə aşkar etdiyimizə bənzər antitezalar yoxdur? Beləliklə, mən yuxuda Brutun rolunu oynayıram. Kaş ki yuxunun məzmununda bu qəribə müqayisənin daha bir sübutedici izini tapaydıq! Mənə elə gəlir ki, növbəti fərziyyəni irəli sürməyə haqqım çatır: dostum F. iyulda gəlir. Bu detalın həqiqətə heç bir uyğunluğu yoxdur. Mənə məlum olduğu qədərilə dostum heç vaxt iyulda Vyanada olmayıb.

Ancaq iyul ayı Yuli Sezarın şərəfinə belə adlandırılıb və buna görə də, mənim Brutun rolunu oynamağımla bağlı fikrin birləşdirici halqasına tam əsasla xidmət edə bilər.

Nə qədər qəribə olsa da, mən həqiqətən bir dəfə Brutun rolunu oynamışam. 14 yaşım olanda məndən cəmi bir yaş kiçik qardaşım oğluyla Brutla Sezar arasında baş verən səhnəni oynamışıq. Qardaşım oğlu o zaman bizə İngiltərədən gəlmişdi. O mənim yaddaşımda erkən uşaqlıq dövrünün oyunlarını canlandırmışdı. Üç yaşımızadək biz bir-birimizdən ayrılmaz, bir-birimizi sevərdik və bu dostluq, artıq bir dəfə xatırlatdığım kimi, mənim öz yaşıdlarıma qarşı sonrakı münasibətlərimə ciddi təsir göstərmişdi. Qardaşım oğlu Con o vaxtdan çox dəyişmişdi və bu onun varlığının mənim qeyri-şüuri yaddaşımda silinməz izlər buraxmış gah bu, gah da digər tərəfini canlandırırdı. O, çox güman ki, dostluğumuzdan xeyli sui-istifadə etmişdi, mənsə öz tərəfimdən öz tiranıma qarşı üsyan qaldırmağa cürət etmişdim, çünki sonralar mənə danışırdılar ki, atam – onun babası tez-tez mənə sual verərmiş: «Niyə Conu vurdun?» Mən də cavab verərmişəm ki, «O məni vurduğu üçün mən də onu vurdum» (almancasına bax: «Ich habe ihn geachlagt, weil er mich geschlagt hat»); «non vivit» ifadəsinin «non vixit» ilə dəyişdirilməsini də bu uşaqlıq epizodu izah edir, çünki uşaqların dilində «schlagen» «wichsen» mənasını verir; dostum P.-yə qarşı düşmən münasibətin həqiqətdə bu qədər əsası yoxdur və şübhəsiz, mənim Cona olan uşaqlıq münasibətlərimi əks etdirir.

Yuxarıda qeyd etdiyim kimi, bu yuxuya bir daha qayıtmalı olacağam.

f) Absurd yuxular. Yuxuda intellektual fəaliyyət. Yuxuların yozumu zamanı onların məzmununda tez-tez absurd elementlərlə qarşılaşırıq. Bu elementlərin haradan qaynaqlandığı və nə anlama gəldiyi ilə bağlı müzakirələri çox təxirə salmağı məqsədəuyğun hesab etmirəm.

Qabaqcadan yalnız onu xatırladıram ki, yuxugörmələrin absurdluğu onların yozulmasının əleyhinə çıxanların əlinə onların başlıca arqumentini vermişdir: yuxugörmə zəifləmiş və dalğın ruhi fəaliyyətin mənasız məhsulundan başqa bir şey deyildir.

Yuxugörmələrdə məzmunun absurdluğunun yalnız xəyali olmasıyla bağlı bir neçə misal gətirəcəyəm: mənaya daha dərindən nüfuz edəndə o dərhal dağılır. Bu bir neçə yuxu ilk baxışdan təsadüfən atanın ölümündən bəhs edir.

I. Altı il öncə atasını itirmiş pasiyentin yuxusu.

«Atama böyük bədbəxtlik üz vermişdi. Qatarda gedərkən qatar relslərdən çıxmış, kupenin oturacaqları yerindən qoparaq onun başını əzmişdi: sol qaşının üstündə şaquli yara vardı. O, atasıyla bağlı bədbəxt hadisəyə təəccüblənir (axı əhvalatı danışarkən dediyinə görə, o ölüb). Onun gözləri aydın idi».

Aparıcı baxışa görə, bu yuxugörməni aşağıdakı kimi yozmaq lazımdır: atasının başına gələn faciəni təsvir edən yuxugörən onun bir neçə il əvvəl öldüyünü unudub; lakin yuxugörmənin sonrakı gedişində bu xatirə oyanır və onun öz yuxusuna təəccüblənməsinə kömək edir. Halbuki, analiz bu izahatın, hər şeydən öncə, artıq olduğunu göstərir. Yuxugörən bu yaxınlarda heykəltəraşa atasının büstünü sifariş edib. «Bədbəxt hadisə» də büstün başına gəlib (alman ifadəsi «verungliickt» buna da uyğun gəlir): büst onun xoşuna gəlməyib. Heykəltəraş onun atasını heç vaxt görmədiyindən, şəklə baxaraq işləyib. Yuxugörmədən əvvəlki gün hörmətcil oğul ailənin qoca xidmətçisini büstlə bağlı fikrini bildirmək üçün atelyeyə göndərib: oğula elə gəlirmiş ki, büstün sifəti çox ensizdir. Bundan sonra yuxugörmənin əmələ gəlməsinə kömək edən xatirələr gəlir. Qayğılardan və ailədəki söz-söhbətdən təngə gələn atanın başını əlləri arasına alıb sıxmaq vərdişi varmış, o sanki şişmiş başını sıxıb əvvəlki vəziyyətinə qaytarmaq istəyirmiş. Mənim pasiyentim dörd yaşı olanda təsadüfən doldurulmuş tapançadan açılan güllənin atasının gözlərini qaraltdığının şahidi olubmuş («gözləri aydın idi»). Pasiyentin yuxuda yaranı gördüyü yerdə atası düşünərkən və kədərlənərkən dərin qırış əmələ gəlirmiş. Yuxuda bu qırışın yara ilə əvəzlənməsi yuxugörmənin ikinci motivinə işarə edir. Pasiyentim öz balaca qızının fotosunu çəkib; lövhəni aşkarladıqdan sonra təsadüfən əlindən döşəməyə salıb, lövhə qırılıb və çatlaq düz balacanın alnına düşüb. Bunu görərkən mövhumi qorxudan yaxasını qurtara bilməyib, çünki anası ölməmişdən qabaq da, onun şəkli olan lövhəni sındırıbmış.

Beləliklə, bu yuxunun absurdluğu yalnız bizim büstü insan fotoşəklindən ayıra bilməyən nitqimizin yetərincə dəqiq olmamasındadır. Biz hamımız «Məgər atama oxşamır?» deməyə adət etmişik. Yuxugörmənin xəyali absurdluğu, doğrudan da, hazırkı situasiyada bərpa olunandır.

II. İkinci analoji misal mənim öz yuxularımdandır (mən atamı 1896-cı ildə itirmişəm): «Atam ölümündən sonra Macarıstanda mühüm rol oynayır və macarların siyasi birliyinə nail olur. Mən dumanlı şəkildə belə bir mənzərə görürəm: parlamentdəki kimi çoxlu adam var, atam bir və ya iki stulun üstündə dayanıb, kütlə də ətrafına toplaşıb. Ölüm yatağında ikən onun Qaribaldiyə oxşadığı yadımdadır və bu əlamətin gerçəkləşməsinə sevinirəm».

Bu, kifayət qədər absurddur. Bu yuxunu Macarıstanda parlament obstruksiyası baş verərkən ölkədə ciddi qarışıqlıq yarandığı zaman görmüşdüm. Yuxugörmədə qarşıma çıxan səhnənin kiçik təsvirlərdən ibarət olması faktı ilk baxışda mühüm görünməsə də, əslində çox əhəmiyyətlidir. Fikirlərimizi əks etdirən yuxugörmə adətən təbii ölçü təəssüratı yaradan obrazlardan istifadə edir; lakin mənim yuxum Avstriya tarixinə dair çəkilmiş və Mariya Terezanı Presburqda parlamentdə təsvir edən qravüralardan birini – o məşhur səhnəni əks etdirir: «Moriamur pro rege nostro» 104. Qeyri-adi xırda fiqurların qaynaşdığı yuxu barədə hansı müəllifin xəbər verdiyi yadımda deyil: onun mənbəyinin Jan Kallonun yuxugörmə ərəfəsində yuxugörənin diqqətini çəkən qravüralarından biri olduğunu deyirlər. Bu qravürada da çox sayda xırda fiqur var; onların bir hissəsi 30 illik müharibənin dəhşətlərini əks etdirir. Orada Mariya Tereza, mənim yuxumda isə atam kütlə ilə əhatə olunub; ancaq o, bir və ya iki stulun üzərində dayanıb (gizli məhkəmənin üzvü Stuhlrichter kimi). O, macar xalqının birləşməsinə kömək edir, burada nitq ifadəsinin birləşdirici halqası «Wir werden keinen Richter brauchen» – «bizə hakim lazım deyil» cümləsidir. Onun ölüm yatağında Qaribaldiyə oxşaması isə doğrudan da o vaxt diqqətimizi cəlb etmişdi.

Ölümqabağı onun qızdırması qalxmış, yanaqları qızarmışdı.

«Ölümqabağı» qızdırma qalxması yuxugörmədəki «ölüm••dən sonra» sözlərinə uyğun gəlir. Son zamanlar ona ən çox əziyyət verən bağırsaqlarının iflic olmasıydı (obstruksiya). Hər cür «çirkin» fikirlər sonuncuyla bağlıdır. Hələ uşaqkən atasını itirmiş yaşıdlarımdan biri (bizi yaxınlaşdıran da elə bu olub) bir dəfə mənə qohumu olan bir qızın dərdi barədə ironik tərzdə danışdı: qızın atası küçədə ölmüşdü, onu evə gətirib soyunduranda nəcis ifraz etdiyi aşkar olmuşdu (almanca: Stuhlentleerung). Atasının xatirəsilə bağlı bu epizod qızı çox kədərləndirib.

Burada biz mənim yuxumda əks olunan arzuya daha sıx yaxınlaşırıq. Məgər öldükdən sonra uşaqlarımızın yaddaşında saf və böyük qalmaq hər birimizin arzusu deyil? Absurd yuxunun da mənası bu deyilmi?

Bu ona görə aşkar olur ki, yuxugörmədə bizdə adətən absurdluq təəssüratı oyatmayan tam mümkün nitq ifadəsi doğru təsvir olunur. Yuxularda ölülərin son dərəcə tez-tez çıxış etməsi və bizimlə danışmasıyla müşayiət olunana situasiya çoxdan təəccübə səbəb olmuş və ən qəribə, çox zaman isə yuxuları anlamadığımızı bəlli edən yozumlara gətirib çıxarmışdır. Halbuki bu cür yuxuların izahı heç bir çətinlik törətmir. Olduqca tez-tez düşünməli oluruq: əgər atamız sağ olsaydı, buna nə deyərdi? Ancaq yuxugörmə bu «əgər»i yalnız həmin situasiyanın mövcudluğu formasında ifadə edə bilərsə. Belə ki, misalçün, babasından böyük miras qalmış cavan bir oğlan yuxuda babasının onu hədsiz bədxərclikdə məzəmmət etdiyini görür. Bizə yuxugörməyə etiraz kimi görünən bu adamın artıq öldüyünə istinad həqiqətdə yalnız təsəllidən ibarətdir: mərhum buna dözməli olmadı. Ya da məmnunluq: o artıq bizə heç nə deyə bilməz. Dünyasını dəyişmiş yaxın adamlar haqqında olan yuxugörmələrdə rastlanan absurdluğun başqa bir növü ironiya və istehza doğurmur, əksinə tam cəfəng tərzdə təqdim etmək istədiyin sıxışdırılmış fikrin təsvirinə qarşı qəti etiraz şəkillərindən birinə xidmət edir. Belə yuxular yalnız yuxugörmənin arzu olunanla reallıq arasında heç bir fərq qoymadığı şərait nəzərə alındıqda yozula bilir. Misalçün, xəstə vaxtı atasına qulluq edən və onun ölümündən çox məyus olan bir cənab bir müddət sonra yuxuda belə cəfəngiyat görür: «Atası yenidən sağdır və həmişəki kimi onunla danışır; ancaq, hər halda, o ölüb, ancaq bunu bilmir».

Əgər «hər halda, o ölüb» sözlərinin əvvəlinə «yuxugörənin arzusu səbəbindən» sözlərini qoysaq, «ancaq bilmir» sözlərinin ortasına isə «yuxugörənin belə bir arzusu olduğunu» sözlərini əlavə etsək, yuxugörmə aydın olacaq. Oğul atasının xəstəliyi zamanı onun ölümünü dəfələrlə arzulayıb, yəni tamamilə xoş niyyətlə ölümün sevdiyi adamın əzablarına son qoymasını istəyib.

Onun ölümündən sonra çəkdiyi dərd hətta qeyri-şüuri özünüqınaqlara rəvac verib ki, sanki mərhumun həyatını o öz arzularıyla qısaldıb. Atasına olan uşaqlıq duyğularının oyanması sayəsində bu arzunu yuxuda təsvir etmək mümkün olub, ancaq yuxugörmənin oyadıcısı ilə yuxugörmədən əvvəlki günlərin fikirləri arasında olan bu qədər kəskin ziddiyyət mütləq absurd forma almalıydı. («Psixi proseslərin iki prinsipi»nə bax: lahrbuch Bleuler – Freud, III, I. 1911).

III. Bu misalda mənim yuxugörməni qəsdən absurdluq yaratmaqda tutmaq imkanım var, halbuki material buna zərrə qədər əsas vermir. Bu misal tətil səyahətinə çıxarkən məni qraf Tunla görüşdürən yuxuya da aiddir. «Mən» faytonda gedirəm və ona vağzala sürməyi əmr edirəm. «Ancaq dəmir yolu ilə, əlbəttə, sizinlə getməyəcəyəm» – onun yorulmasıyla bağlı sözlərinin cavabında deyirəm; ancaq bu zaman mənə elə gəlir ki, onunla adətən qatarla gedilən yolun bir hissəsini getmişəm».

Analiz bu dolaşıq və cəfəng əhvalatla bağlı aşağıdakı izahatı verir. Həmin gün məni Dornbaxın ucqar küçələrindən birinə aparacaq fayton tutmuşdum. Ancaq o, yolu tanımırmış və bunu mənə deməyib; nəhayət, bunu anladım və yolu göstərdim, bu zaman onun ünvanına bir neçə istehzalı söz deməkdən də özümü saxlamadım. Bu faytonçudan bir bağ ayrılıb aristokratiyaya gedir, ancaq buna irəlidə toxunacağam. Hələliksə onunla kifayətlənəcəyəm ki, bizim, burjuaziya plebsinin (Plebs – 1. qədim Romada: qara camaat, sadə xalq, plebeylər; 2.

cəmiyyətin aşağı təbəqələri) gözlərinə aristokratiya tez-tez «arabaçıların» yerini həvəslə tutmasıyla sataşır. Axı qraf Tun da Avstriyanın dövlət arabasını idarə edir. Yuxudakı növbəti cümlə mənim qardaşıma aiddir, mən onu da arabaçıyla eyniləşdirirəm. Mən bu il onunla İtaliyaya getməkdən imtina etmişəm («dəmir yoluyla sizinlə getməyəcəyəm»); bu imtinanın səbəbi onun daim mənimlə səyahət edərkən yorulmasından şikayətlənməsiylə bağlıdır (bu, yuxuya dəyişməz formada daxil olub), çünki heç yerdə uzun müddət qərar tuta bilmirəm. Yola düşərkən qardaşım məni vağzala qədər ötürdü, ancaq bir baş Pukersdorfa yollanmaq üçün yolda (biz vağzala tramvayla gedirdik) düşdü. Ona mənə bir az da yoldaşlıq edə biləcəyini və

Pukersdorfa tramvayla deyil, Qərb dəmir yoluyla gedə biləcəyini dedim. Yuxuda bu mənim adətən dəmir yoluyla gedilən yolun bir hissəsini faytonla getməyim şəklində əks olunub.

Həqiqətdə isə məsələ tamamilə əksinə olub; mən qardaşıma dedim ki, o yolun tramvayla getmək istədiyi hissəsini mənimlə qatarda gedə bilər. Yuxudakı bütün təhrif mənim «tramvay»

əvəzinə «fayton» görməyimdən ibarətdir, bundan əlavə həm də qardaşımın faytonçuyla eyniləşdirilməsinə kömək edir. Lakin bunun ardınca yuxuda ilk baxışdan son dərəcə müəmmalı görünən və mənim indicə dediyim «mən dəmir yoluyla sizinlə getməyəcəyəm» cümləmə zidd olan absurd da var. Ancaq mənə tramvayı arabaçıyla qarışdırmaq ümumiyyətlə lazım olmadığından, görünür, bütün bu müəmmalı əhvalatı qəsdən yaratmışam.

Lakin hansı məqsədlə? İndi biz absurdluğun yuxugörmədə hansı rolu oynadığını və ona yol verilməsini, yaxud onun yaranmasını hansı motivlərin şərtləndirdiyini biləcəyik. İndiki halda müəmmanın çözülməsi aşağıdakına gətirib çıxarır. Mənə yuxugörmədə hər hansı absurdluq və «Fahren» (getmə) sözüylə bağlı anlaşılmaz bir şey lazımdır, çünki yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə təsvir tələb edən bir mülahizə var. Yuxugörməyə qədər bir gün axşam elə həmin yuxuda «qapıçı» rolunda çıxış edən tanış bir xanımın evində qonaq olmuş və cavabını tapa bilmədiyim iki tapmaca eşitmişdim. Oradakıların hamısı bu tapmacanı artıq bildiyindən, mən onları tapmağa etdiyim öz uğursuz cəhdlərimlə komik təəssürat yaratdım. Tapmacalar bunlardır:

1. Ağa əmr edir, arabaçı dərhal yerinə yetirir? Onlar tabutdadır, sağ deyillər. Ancaq bizim hamımızda onlardan var.

İkinci tapmacanın ilk iki sətri birinciylə eynidir:

2. Ağa əmr edir, arabaçı dərhal yerinə yetirir? Onlar beşikdə maneəsiz yatıblar, ancaq hamısında yox.

Birincinin cavabı: «Vorfahren»– əcdadlar, ikinci: «Nachkommen» – gələcək nəsillər.

Həmin axşam qraf Tun (vorfahren sah) mənim yanımdan yekəxana görkəmdə keçəndə və mən qeyri-ixtiyari aristokratların zəhmət çəkib dünyaya gəlişini onların xidməti hesab edən Fiqaronu xatırlayanda hər iki tapmacadan yuxugörmədəki ara halqalar rolunu oynamaq üçün istifadə etmişəm. «Aristokrat» şüurda «faytonçu» ilə asanca əvəzləndiyindən (yuxarı bax) və əvvəllər bizim ölkədə faytonçular «Herr Schwager» («kürəkən») deyə tərif edildiklərindən, sıxlaşma prosesi qardaşımı da yuxuya daxil edə bilər. Yuxugörmənin əsasında duran fikrin mənası isə budur: Əcdadlarla (Vorfahren) fəxr etmək mənasız işdir. Ən yaxşısı özümün əcdad olmağımdır. Yuxugörmədəki mənasızlıq da bu fikrin («mənasız işdir» və sairə) nəticəsində yaranıb.

Beləliklə, yuxugörmə o halda absurd olur ki, onun arxasında gizlənən fikirlərdə onun məzmununun elementlərindən biri haqqında «bu mənasızdır» mülahizəsi olur və o, ümumiyyətlə, yuxugörənin tənqid və ironiya ilə müşayiət olunan qeyri-şüuri fikirlərindən biri olur. Ona görə də, absurd olan yuxugörmənin ziddiyyət yaratmasına kömək edən vasitələrdən birinə xidmət edir, bu, yuxugörmənin məzmunu ilə fikirləri arasındakı qarşılıqlı əlaqənin şəklini dəyişməsi, hərəki bağlılığın hiss olunmasından istifadə kimi bir şeydir. Lakin yuxugörmədəki absurdluğu sadə «deyil» kimi qiymətləndirmək olmaz: o, yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin özündəki ironiyaya və ziddiyyətə meyilliliyini canlandırmalıdır. Yuxugörmə yalnız bu məqsədlə gülüşə layiq məzəlilik təqdim edir. O burada yenə də gizli məzmunun bir hissəsini aşkar formaya çevirir.

Əslində qarşımızda absurd yuxugörmənin belə bir mənasının son dərəcə əsaslı bir örnəyi vardı. Analiz etmədən yozduğumuz Vaqnerin səhər saat səkkizədək davam edən operası, orkestr, qüllədə dayanan dirijor və sairə haqqında yuxu da, görünür, bu dünyada hər şeyin necə mənasız olduğunu ifadə edir! Kimin ki, həqiqətən haqqı var, o heç nə əldə etmir, kimin ki heç nə vecinə deyil, onun hər şeyi var – burada, aydındır ki, yuxugörən özüylə əmisi qızının taleyi arasında paralel aparır. Absurd yuxularla bağlı yuxarıda gətirilən misallarda yuxugörmələrin hamısının ölmüş atalar haqqında olması da qətiyyən təsadüfi deyil. Bu yuxularda belə yuxugörmələrin yaranması üçün tipik formalı bütün şərait var. Ataya məxsus avtoritet uşağın erkən tənqidinə səbəb olur, onun ciddi tələbləri uşağı atanın kiçicik bir zəifliyini belə izləməyə sövq edir, lakin təfəkkürümüzdə atamızın şəxsiyyəti ilə yanaşı olan ehtiram duyğusu, xüsusilə də, onun ölümündən sonra, bu tənqidi fəaliyyətin yaranmasını şüurdan sıxışdırıb çıxaran senzuranı kəskinləşdirir.

IV. Ölmüş ata haqqında daha bir absurd yuxugörmə. «Mən doğma şəhərimin icma şurasından 1851-ci ildə qospitalda saxlanmaya görə ödəniş tələb edən bildiriş alıram. Buna gülürəm, çünki əvvəla 1851-ci ildə mənim izim-tozum da yox idi, ikincisi isə bunun aid ola biləcəyi atam artıq vəfat etmişdi. Buna baxmayaraq, onun yataqda uzandığı qonşu otağa keçib, bunu ona deyirəm. Mənimçün təəccüblü olsa da, o, 1851-ci ildə bərk sərxoş olduğu üçün onu harasa apardıqlarını xatırlayır. Bu, o T. üçün işlədiyi vaxt olmuşdu. «Demək, sən içirsənmiş də? – soruşuram. – Və bundan az sonra evlənmisən?» – Mən 1856-cı ildə doğulduğumu hesablayıram; bu mənə bilavasitə bir-birinin ardınca gəlirmiş kimi görünür».

Bu yuxugörmənin absurdluğunun ifadə olunduğu inadkarlığı yuxarıda xatırlatdığımız mülahizələrdən çıxış edə•rək yalnız yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin son dərəcə sərt və coşğun polemikasının əlaməti kimi yozmalıyıq. Lakin elə həmin böyük təəccüblə bu yuxugörmədə polemikanın açıq şəkildə aparılması və atamın istehza hədəfinə xidmət edən şəxs olması faktını təsdiq edirik. Ancaq bu aşkarlıq bizim yuxugörmənin fəaliyyətində senzuranın rolu haqda təsəvvürlərimizə ziddir. Lakin anlaşılmazlıq burada atamın başqa şəxsi əvəz etməsilə izah olunur, halbuki mübahisə yuxugörmədə yalnız bir vəzifəsi olan başqa şəxslə aparılır. Eyni zamanda yuxugörmə ümumiyyətlə atamın arxalarında gizləndiyi başqa şəxslərə xoş olmayan münasibətdən bəhs edirsə, burada məsələ tamamilə əksinədir: burada atam başqaları üçün şirmaya çevrilir və yuxugörmə, bəlkə də, buna görə onun toxunulmaz fəaliyyətinə belə açıq və utanmaz yanaşır ki, bu zaman dominant rolu söhbətin əslində ondan getmədiyini anlayan şüur oynayır. Bu durum yuxugörmənin motivlərindən aydın olur. Bu, rəyi qüsursuz hesab edilən yaşlı həmkarımın qəzəb və təəccüblə pasiyentlərimdən birinin artıq beş ildir ki, dalbadal mənim psixoanalitik müalicəmdən istifadə etdiyini söylədiyini eşitdiyimdən az sonra baş vermişdi.

Yuxunun əvvəli həmin həmkarımın bir vaxtlar atamın artıq öhdəsindən gələ bilmədiyi vəzifələri üzərinə götürdüyünü tam şəffaf formada göstərir (qospitalda yatmağa görə ödəniş); bizim dostluğumuz pozulmağa başlayanda mənim payıma ata ilə oğul arasında fikir ayrılığı yaranan zaman atanın əvvəlki xidmətlərinin gündəmə gəlməsiylə bağlı duyğuların konflikti düşdü.

Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər mənim irəli getməməyimlə bağlı qınaqlara qızğın etiraz edir; əvvəlcə bu pasiyentin müalicəsinə aid olan bu qınaq sonra başqalarına da aid edilir. Məgər kimsə bunu kimin daha tez edəcəyini bilir? Məgər bu cür durumların müalicə olunmadığı və bütün ömür boyu davam etdiyi ona məlum deyil? Hansısa dörd-beş il bütün ömürlə müqayisədə nədir ki, xüsusilə də, əgər müalicə pasiyentin vəziyyətini xeyli yüngülləşdirirsə?

Bu yuxugörmənin absurd xarakteri qismən onun əsasında dayanan müxtəlif fikirlərdən olan parçaların vasitəçi keçidlər olmadan tutuşdurulmasıyla bağlıdır. Məsələn, «Mən qonşu otağa onun yanına gedirəm və s.» yuxugörmənin əvvəlki hissəsilə bağlı mövzunu buraxaraq, mənim atama nişanlanmağımı xəbər verdiyim situasiyanı dəqiq canlandırır. Bu cümlənin məqsədi məni atamın başqalarının mənə olan münasibətinin əksinə o situasiyada göstərdiyi xeyirxahlığa inandırmaqdır. Yuxugörmənin buna görə atama ironik yanaşmaqda haqlı olduğunu görürəm, çünki əsasındakı fikirlərdə o, başqalarına örnək göstərilir. Qadağan olunmuş şeylər haqqında həqiqətdənsə, həqiqi olmayanı söyləmək bütün senzuralara xas xüsusiyyətdir. Sonra o, bir dəfə bərk sərxoş olduğunu və harasa aparıldığını xatırlayır; burada artıq həqiqətən atama aid edilə biləcək heç bir şey yoxdur. Onun arxasında gizlənən şəxs mənim arxasınca getdiyim və mənə qarşı mehriban münasibəti tezliklə düşmənçiliyə çevrilən məşhur Meynertdən başqa kimsə deyil. Yuxugörmə öncə onun mənə cavanlıqda xloroform içməklə sərxoşluğa qurşandığını və buna görə qospitalda müalicə aldığını danışmasını, ikincisi də, ölməzdən qabaq onunla görüşdüyümüzü xatırladır. Mən onunla inkar etdiyi kişi isteriyası ilə bağlı sərt ədəbi mübahisə etdim; xəstə yatdığı zaman ona baş çəkib, əhvalını xəbər alarkən, naxoşluğunu ətraflı təsvir etdi və bu sözlərlə qurtardı: «Bilirsiniz, mən özüm həmişə kişi isteriyasının əyani misalı olmuşam».

Onun uzun müddət israrla inkar etdiyi bir məsələylə razılaşması məni məmnun etməklə yanaşı, həm də təəccübləndirdi. Lakin yuxugörmənin bu hissəsində Meynerti atamla əvəzləməyim onlar arasında apardığım analogiya ilə deyil, yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki lakonik, ancaq tam yetərli təsvir olunan və geniş formada aşağıdakı mənanı verən şərti cümləylə izah olunur: «Bəli, əgər mən professor, ya da qofrat oğlu olsaydım, yəqin, tezliklə irəli gedərdim».

Mən öz yuxumda atamı professor və ya qofrat edirəm də. Yuxugörmənin daha parlaq və qəribə absurdluğu yenə də mənim 1856-cı ili 1851-ci illə eyniləşdirməyimdir, elə bil, beş illik fərqin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Ancaq fikirlərin yuxugörmənin arxasında gizlənən məhz bu hissəsi öz ifadəsini tapmalıdır. Dörd-beş il elə mənim yuxarıda xatırladığım həmkarımın dəstəyindən istifadə etdiyim zaman kəsiyidir; həmin dövrdə mən nişanlı olmuşam və nəhayət, həmin illərdə öz pasiyentimi tam sağalmasını gözləməyə məcbur etmişəm; sonuncu məsələ təsadüfi xarakter daşısa da, yuxugörmə ondan həvəslə istifadə edir. «Beş il nədir ki?» – yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər sual verir. «Bu mənimçün vaxt deyil. Qarşıda hələ çox vaxtım var və elə sizin də inanmadığınız şey gerçəkləşdiyi kimi, mən bunu da həyata keçirirəm». Bundan əlavə, yüzilliyin rəqəmlərindən ayrılan 51 ədədi başqa əks fikirlə də şərtlənir; ona görə də, yuxugörmədə ona bir neçə dəfə rast gəlinir. 51 yaş kişi üçün çox təhlükəlidir: bu yaşda bir neçə həmkarım vaxtsız dünyadan gediblər, onlardan biri uzun zamandan bəri gözlədiyi professor təyinatını almazdan bir neçə gün öncə ölmüşdü.

V. Rəqəmlərlə oynayan daha bir absurd yuxu. Tanışlarımdan biri olan cənab M., nə az-nə çox, Hötenin özünün hücumlarına məruz qalır; bu hücumlar bizim ümumi rəyimizə görə, haqsız xarakteri daşıyırdı. Bu hücumlar cənab M.-i, şübhəsiz, tamamilə məhv edirdi. O bizim ümumi tanışlarımıza acı-acı şikayətlənir; onun Höteyə pərəstişində heç bir tərəddüdü yox idi, ancaq bu şəxsi inciklikdən qaynaqlanırdı. Mənə inanılmaz görünən zaman nisbətini aydınlaşdırmağa çalışacağam. Höte 1832-ci ildə ölüb; onun M.-ə hücumları, aydındır ki, erkən dövrə aid olduğundan, o zaman M. çox gənc olub. Mənə elə gəlir ki, 15 yaşı olub. Ancaq indi hansı il olduğunu bilmirəm, ona görə də hesablamalarım nəticə vermir. Cənab M.-ə hücum Hötenin məşhur «Təbiət» əsərinin məzmununda var.

Bu yuxunun absurdluğunu aydınlaşdırmaq heç bir zəhmət tələb etmir. Ümumi tanışlarımızdan birinin evində görüşdüyümüz cənab M. bu yaxınlarda əqli pozğunluq iflicindən əziyyət çəkən qardaşını müayinə etməyimi xahiş etdi. Onun narahatlığı əsaslı imiş. Konsultasiya zamanı xəstə qardaşını heç bir səbəb olmadan gənclikdəki günahlarıyla bağlı məzəmmət etməyə başladı. Mən xəstədən onun doğum tarixini soruşdum və yaddaşın zəifləməsini yoxlamaq üçün bir neçə hesablama aparmağa vadar etdim; o, sınaqdan güc-bəla ilə çıxdı. Mən artıq yuxugörmədə bu iflicin yerinə keçdiyimin fərqindəyəm («mən indi hansı il olduğunu bilmirəm»).

Yuxugörmənin yerdə qalan materialı digər mənbəyə aiddir. Berlindəki bir tibb jurnalının şəxsi tanışım olan redaktoru jurnalında həmkarım F.-in son kitabı haqqında yüksək dərəcədə sərt və «öldürücü» bir resenziya dərc etmişdi; məqalənin müəllifi gənc və kəmsavad bir həkim idi. Mən işə qarışıb redaktora müraciət etməyi özümə borc bildim; o, baş verənlə bağlı çox təəssüfləndiyini, ancaq bunu jurnalın səhifəsinə çıxarmağın mümkün olmadığını söylədi. Buna cavab olaraq jurnalla əlaqələrimi kəsdim, ancaq məktubumda redaktoru əmin etdim ki, şəxsi münasibətlərimizə bundan zərrə qədər xələl gəlməyəcək. Bu yuxunun üçüncü mənbəyi bir qadın pasiyentimin qardaşının psixi xəstəliyi haqqında danışdığı əhvalatdır, onun tutmaları «Təbiət, təbiət!» söyləyən aramsız çığırtılarla müşayiət olunurmuş. Həkimlər bu nidaların Hötenin eni adlı əsərinin mütaliəsi ilə bağlı olduğunu və xəstənin təbiət fəlsəfəsi ilə bağlı bilgilərlə həddən artıq yüklənməsiylə bağlı olduğunu ehtimal edirlər. Ancaq mən burada seksual elementin mövcudluğunu müəyyənləşdirməyə üstünlük verdim; tezliklə mənim rəyim təsdiq olundu; quduzluq həddinə çatan tutmalar zamanı bədbəxt öz cinsiyyət orqanlarını eybəcər hala salırmış.

İlk tutması zamanı xəstənin 18 yaşı olub.

Əgər dostumun bu qədər kəskin tənqid olunan kitabının («Qeyri-ixtiyari olaraq soruşursan: əcəba, müəllifmi ağlını itirib, yoxsa mənmi» – başqa bir tənqidçi onun haqqında deyib) həyatdakı vaxt nisbətindən bəhs etdiyini və bu arada Hötenin ömrünün uzunluğunu biologiyadakı son dərəcə mühüm rəqəmə bağladığını əlavə etsəm, onda yuxuda həmkarımın yerinə keçdiyim nəticəsini çıxarmaq çətin olmayacaq (Mən zaman nisbətini aydınlaşdırmağa çalışıram). Ancaq özümü iflic xəstəsi kimi aparıram və yuxu absurd xarakter alır. Beləliklə, bu o deməkdir ki, yuxugörmənin əsasında duran fikirlər istehzayla deyir: «Təbii ki (almanca:

“naturlich” Nature – təbiət ilə eyni kökdəndir) o, səfehdir, dəlidir, sizsə dahi adamlarsınız, daha yaxşı başa düşürsünüz. Bəlkə məsələ elə əksinədir?» Həmin bu «əksinə» də yuxuda son dərəcə plastik formada ifadə olunub. Höte cavan oğlana hücum çəkir – bu absurddur, halbuki cavan oğlan indi çox asanlıqla ölməz Höteyə hücum çəkə bilər və sair – mən Hötenin ölüm tarixilə bağlı hesablama aparıram və gerçəklikdəki kimi, pasiyentimdən onun doğum tarixi barədə məlumat alıram.

Lakin mən heç bir yuxugörmənin eqoizmdən başqa digər motivlərə əsaslanmadığını göstərməyə söz vermişəm. Hazırkı durumda niyə ayağıma dostumla bağlı xoşagəlməz əhvalat yazdığımı və onun yerinə keçdiyimi izah etməliyəm. Ayıq halda mənim rəyim o qədər də aydın deyil. Ancaq burada növbəti məsələ rol oynayır: 18 yaşlı xəstəylə bağlı əhvalat göstərir ki, mən psixonevrozların seksual etiologiyasının mövcudluğunu təsdiq etməklə həkimlərin bir çoxuyla fikir ayrılığına malikəm. Mən öz-özümə deyə bilərəm: tənqid dostun kimi sənə də aid ola bilər, daha doğrusu artıq çoxdan aiddir. Demək, indi mənim «o» elementini «biz» elementinə dəyişmək haqqım var: «Bəli, siz haqlısınız, biz ikimiz də səfehik».

«Mea res agitur»-un mənə Hötenin bu kiçik, hədsiz gözəl əsəri haqqında kəskin xatırlatmanı göstərməsi, məşhur mühazirələrdən birində bu əsərdən sitat gətirilməsi məni, gənc və mütərəddid bir tələbəni təbii elmləri öyrənməyə təşviq etdi.

VI. Yuxarıda mənim «mən»imin olmadığı, buna baxmayaraq, eqoist olan daha bir yuxu haqqında danışmağı da vəd etmişdim. Demişdim ki, bir dəfə yuxuda professor M.-in guya «Mənim oğlum, Mion…» – dediyini görmüş və bunun yalnız mənim də rol aldığım digər bir yuxunun giriş hissəsi olduğunu xatırlatmışdım. Absurd və anlaşılmaz sözdüzəltmənin bizdən izahat tələb etdiyi əsas yuxugörmə bax budur.

«Romadakı hansısa hadisələrə görə bütün uşaqları şəhərdən çıxarmaq lazımdır. Hadisə böyük antik darvazaların qarşısında baş verir (Porta romanae Siene, mən artıq bunu yuxuda bilirəm). Mən quyunun yanında oturmuşam; heç kefim yoxdur, ağlamaq istəyirəm. Bir qadın – qulluqçu, rahibə – iki oğlan uşağını gətirib atalarına təhvil verir. Ata mən deyiləm. Oğlanlardan böyüyü mənim böyük oğluma oxşayır, kiçiyin üzünü görə bilmirəm; oğlanları gətirən qadın vidalaşarkən onu öpmək istəyir. Qadının iri, qırmızı burnu var. Oğlan onunla öpüşmək istəmir, ancaq əl verib deyir: „Auf Ceseres“, bizim ikimizə isə (ya da birimizə) ”Auf Ungeseres”.

Sonuncuda ehtiram ifadə olunduğunu tutqun şəkildə anlayıram».

Yuxugörmə teatrda baxdığım «Yeni getto» (orta əsrlərdə bəzi ölkələrin iri şəhərlərində yəhudilər üçün ayrılan xüsusi məhəllələr; bəzi ölkələrdə zəncilərə və s. qarşı getto indi də tətbiq edilməkdədir) tamaşasının məndə doğurduğu bütöv fikir kompleksinə əsaslanır. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə yəhudi məsələsini və vətənsiz uşaqların gələcəyini görmək çətin deyil.

«Biz Babil çayı üzərində oturub ağlayırıq»105. Siyenna da Roma kimi özünün gözəl quyularıyla məşhurdur; mən öz təsəvvürümdə Romanı başqa tanıdığım şəhərlərlə əvəz etmək (yuxarı bax) istəyirəm. Porta romana yaxınlığında mən böyük gur işıqlandırılmış bina gördüm və onun Manikomio (dəlixana) olduğunu tanıdım. Yuxugörmədən az öncə eşitmişdim ki, həkim dindaşlarımdan biri dövlət dəlixanasında biri çox çətinliklə aldığı vəzifəni tərk etmək məcburiyyətində qalıb.

Ancaq diqqətimizi oğlanın «Auf Ceseres» sözləri cəlb edir, həmin sözləri o, yuxuda şəraitə uyğun olan «Auf Wiedersehen» (görüşənədək) və artıq tamamilə mənasız olan «Auf Ungeseres»

sözünün əvəzinə tələffüz edir.

Filoloqlardan aldığım məlumata görə, «geseres» – qədim yəhudi sözüdür, mənşəyi «goiser» felindəndir və «taleyin qabaqcadan müəyyənləşdirdiyi əzablar» mənasını verir.

«Ungeseres»i mən özüm yaratmışam, ona görə də, xüsusi diqqətimi çəkir. Əvvəlcə başa düşə bilmirəm. Ancaq bu sözdə «geseres»ə nisbətən müəyyən ehtiram olduğunu bildirən yuxugörmədəki son deyim çaşqınlığımı dağıdır. Kürü ilə bağlı da analoji nisbət aparılır: duzsuz duzludan («ugesalzen» və «gesalzen») baha qiymətləndirilir. Sadə camaatın gözündə kürü «ağa nemətidir»; bunda mənim evimdə xidmət edən bir xanımla bağlı zarafat var, onun haqqında bu fikirdəyəm ki, yaşca məndən kiçik olduğuna görə uşaqlarımın tərbiyəsi ilə daha yaxşı məşğul ola bilər. Uşaqlarımın dayəsinin yuxudakı qulluqçunu (yaxud rahibəni) çox xatırlatması buna uyğun gəlir. Lakin «Gesalzen – ungesalzen» və «Ceseres – Ungeseres» sıraları arasında vasitəçi halqa çatışmır. Halqa «gesauert – ungesnuert» («mayalanmış – mayalanmamış») sırasındadır; İsrail övladları Misirdən çıxarkən xəmirlərini mayalandıra bilməmişdilər və bununla bağlı xatirə olaraq Pasxada hələ də şirin çörək yeyirlər. Bu Pasxada Berlindən olan həmkarlarımdan biriylə

Breslavlın mənə tanış olmayan küçələrindən birində gəzişdiyimizi xatırlayıram. Bir qızcığaz mənə yaxınlaşıb bir küçəni soruşdu; mən tanımadığımı bildirdim və sonra yol yoldaşıma dedim ki, bu qızın ona rəhbərlik edəcək insanları seçərkən böyük təcrübə sərgiləyəcəyinə ümid etmək lazımdır. Bundan az sonra qapının üzərində «Doktor İrod» yazılmış bir lövhəcik gördüm. Dedim: «Ümid edək ki, bu doktor uşaq xəstəliklərilə bağlı təcrübə keçir»106. Bu zaman yoldaşım baxışlarının ikitərəfli simmetriyasının bioloji mənasını mənim üzərimdə inkişaf etdirərək sözünə belə başladı: «Əgər alnımızın ortasında Təpəgöz kimi cəmi bir gözümüz olsaydı…» Bu bizi professor M.-in yuxugörmənin girişindəki sözlərinə aparır: «Mənim oğlum, Miop…» Buradan mən bilavasitə «geseres» sözünün mənşəyinə yaxınlaşıram. Bir neçə il bundan qabaq professor M.-in indi məşhur alim olan oğlu məktəb skamyasında oturmuşdu, onun gözləri ağrıyırdı. Həkim narahatlığını ifadə etsə də, xəstəliyin hələlik bir tərəfə toxunduğundan təhlükə olmadığını dedi; əgər o biri gözə keçsə, onda ciddi tədbirlər görmək lazım gələcək. Birinci göz doğrudan da tezliklə sağaldı, ancaq bir müddətdən sonra xəstəlik simptomları digər gözdə aşkarlandı.

Qorxmuş anası həkimi o zaman yaşadıqları kəndə çağırdı. Ancaq həkim hirsləndi. «Was machen Sie fiir Geseres? (Niyə boş yerə təlaşlanırsınız?) – o qışqırdı. – Əgər bir tərəf sağalıbsa, o biri də sağalacaq». O, haqlı çıxdı.

İndi isə bütün bunların mənimlə və yaxınlarımla əlaqəsi barədə. Professor M.-in oğlunun uşaqlıqda məktəbdə oxuyarkən oturduğu skamya və partanı onun anası mənim böyük oğluma hədiyyə edib və yuxugörmədəki vida sözlərini mən onun dilindən səsləndirirəm. Bu köçürməylə bağlı arzulardan birini aşkar etmək çətin deyil. Həmin məktəbli partası öz konstruksiyasına görə, həm də uşağı göz zəifliyindən və birtərəflilikdən qorumalıdır. Yuxugörmədəki Miop (onun ardınca Təpəgöz) və ikitərəflilik haqqında mülahizə də buradandır. Birtərəfliliklə bağlı narahatlığın müxtəlif mənaları var: burada fiziki birtərəflilikdən başqa, əqli inkişafın birtərəfliliyindən də söhbət gedə bilər. Hətta bundan əlavə: məgər yuxugörmə bütün absurdluğu ilə məhz bu narahatlığa zidd deyil? Vida sözlərilə bir tərəfə müraciət edən oğlan, sanki tarazlığı qorumaq üçün digər tərəfə də məhz əks sözləri deyir. O sanki ikitərəfli simmetriya qaydasına əməl edir.

Beləliklə, biz çox vaxt yuxugörmənin daha absurd göründüyü zaman daha dərin mənalı olduğunu görürük. Axı həmişə nəsə demək istəyən, ancaq buna imkanı olmayan adamların başına təlxək papağı qoyurlar. Belə bir yasaq söz üçün nəzərdə tutulan dinləyici ona yalnız güldüyü halda və acı həbdə hər halda çoxlu əyləncəli şeylər olduğuyla təsəlli tapanda dözə bilir.

Faciədə özünü dəliliyə vurmuş Hamlet də eynilə yuxugörmədəki kimi hərəkət edir; ona görə də, həqiqi şəraiti anlaşılmaz-zarafatcıla dəyişməklə Hamletin özü haqqında dediklərini yuxugörmə barədə də söyləmək olar: «Mən ancaq şimal-şərqdə dəliyəm; əgər külək cənubdan əsirsə, onda mən şahini vağdan ayıra bilirəm». Bu yuxugörmə, eyni zamanda, onu da sübut edir ki, eyni gecədə görülən yuxular xatirə baxımından bir-birindən ayrılsa da, eyni zəminə və fikir materialına əsaslanır. Mənim uşaqları Romadan çıxardığımı təsvir edən yuxugörmənin, doğrudur, mənim uşaqlıqda yaşadığım analoji epizodla da bağlılığı var və ona görə də, mühüm təhrifedici izlərə malikdir. Məna budur ki, mən bi neçə il öncə uşaqlarını başqa ölkəyə apara bilən qohumlarıma qibtə edirəm.

Beləliklə, mən yuxugörmənin absurdluğu problemini onun arxasında gizlənən fikirlərin heç vaxt absurd xarakter daşımaması – ən azı əqli cəhətdən normal insanlarda – və yuxugörmənin fəaliyyətinin yalnız onda təsvir olunan fikirlərdə tənqid, ironiya və rişxənd olduğu zaman tamamilə, yaxud qismən absurd yuxular yaratması baxımından çözdüm. Mənə yalnız yuxugörmənin fəaliyyətinin üç sözügedən məqamının və irəlidə bəhs edəcəyim dördüncünün qarşılıqlı təsiri ilə tamamilə başa çatdığını; onun funksiyasının əslində yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirləri ona əmr olunan şərtlərə əməl etməklə özünəməxsus dilə çevirmək olduğunu və yuxugörmədə ruhun öz qabiliyyətlərini tam və ya qismən göstərməsi məsələsinin doğru, faktiki vəziyyətə uyğun olmadan, qeyri-düzgün qoyulduğunu göstərmək qalır. Lakin məzmununda qiymətləndirmə, tənqidi fikir, hansısa ayrı-ayrı elementlərlə bağlı anlaşılmazlıq olan, onları izah etməyə və arqumentləşdirməyə cəhd edilən çox sayda yuxugörmələr olduğundan, məhz buna əsaslanan hər cür etirazların əsassızlığını bir neçə seçmə misal üzərində göstərməyi vacib sayıram.

Təsdiq edirəm: yuxugörmədə fikrin funksiyasının xəyali təzahür formasına malik hər şey yuxugörmə fəaliyyətinin təfəkkür prosesi sayılmamalı, yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər materialına aid edilməlidir və oradan hazır və bütöv şəkildə onun aşkar məzmununa keçirilməlidir. Bundan da artığını deyə bilərəm. Yuxudan ayıldıqdan sonra xatırlanan yuxuyla bağlı deyilən fikirlərin böyük bir qismi də, bizdə yuxunun reproduksiyasına səbəb olan bu hissiyyatlar da yuxugörmənin gizli məzmununa aiddir; onlar hamısı yuxunun yozumuna aid edilməlidir.

I. Artıq yuxarıda buna aid əyani misal gətirmişəm. Bir pasiyent qadın yuxusunu çox dumanlı olduğu üçün danışmaq istəmir. O, yuxuda kimisə görüb, ancaq onun əri və ya atası olduğunu bilmir. Yuxugörmənin ikinci hissəsində onunçün aşağıdakı xatirəylə bağlı olan «çirkab vedrəsi» (Misttrugeri) müəyyən rol oynayıb. Gənc evdar qadın olarkən o, bir qohumunun yanında deyib ki, indi onun birinci vəzifəsi yeni çirkab vedrəsi almaqdır. Ertəsi gün səhər qohumu ona belə bir vedrə göndərib, ancaq vedrə inciçiçəklərilə doluymuş. Analiz apararaq öyrəndim ki, onun yuxusunun əsasında dayanan fikirlərdə uşaq vaxtı eşitdiyi bir əhvalatın izləri yatır: bir qız doğduğu uşağın atasının kim olduğunu bilmirmiş. Burada yuxugörmənin fəaliyyəti, beləliklə, ayıq təfəkkürə uzanır və yuxugörmənin elementlərindən birini onun hamısı haqqında ayıq halda söylənmiş mülahizə ilə ifadə etməyə imkan verir.

II. Analoji hadisə:

Pasiyentlərimdən birinin yuxusu ona o qədər maraqlı gəlib ki, oyanan kimi öz-özünə deyib: «Bunu həkimə danışmalıyam». Yuxunun analizi açıq-aşkar onun müalicə vaxtı qurduğu sevgi münasibətləri barədə mənə heç nə deməməyə qəti qərar verdiyini göstərir. Yuxudakı qərar və ya niyyət: «Bunu həkimə danışmalıyam» adətən psixoanalitik müalicə zamanı yuxuları danışmağa müqavimət göstərən və tez-tez onun unudulmasıyla müşayiət olunan yuxugörmələrə uyğun gəlir.

III. Mənim şəxsi yuxularım: «Mən P. ilə birlikdə xəstəxanaya gedirəm. Biz çoxlu ev və bağların olduğu küçədən keçirik. Mənə elə gəlir ki, bu yeri artıq yuxuda görmüşəm. Ancaq yolu tanımıram. P. mənə deyir ki, tində restoran var. Mən ora gedib xanım Lonini xəbər alıram. Mənə onun üç uşağıyla birlikdə kiçik bir otaqda yaşadığını deyirlər. Onun yanına gedərkən yanında mənim hər iki qızım olan bir qadınla rastlaşıram. Onunla bir az dayandıqdan sonra qızları özümlə götürürəm. Guya onları orada qoyduğu üçün arvadımın qarasına deyinirəm».

Oyandıqda məmnunluq hiss edir və bunu öz-özümə analizdən bunun nə demək olduğunu öyrənəcəyimlə izah edirəm. Bu məsələylə bağlı «Revue philosophique»nın (yuxuda paramneziya) səhifələrində geniş polemika olmuşdu. Ancaq analiz bunu mənə aydınlaşdıra bilmir; o, məmnunluq hissinin yalnız yuxugörmənin gizli məzmununa (onunla bağlı mühakimələrə deyil) aid olduğunu göstərir. Məmnunluğu uşaqlarım olduğuna görə hiss edirəm.

P. həyat yolumun bir hissəsini birlikdə keçdiyim bir adamdır; sonradan o sosial və maddi mənada məni ötsə də, nikahda sonsuz oldu. Yuxugörmənin analizi iki motivi açır. Yuxugörmə ərəfəsində qəzetdən hansısa xanım Dona A.-nın (Doni soyadı da buradandır) doğuş zamanı ölməsi haqqında oxumuşdum: arvadım dedi ki, mərhumun uşağını onun körpəsini tutan mama tutub. Dona adı nəzərimi ona görə cəlb etdi ki, bundan az müddət öncə ona bir ingilis romanında rast gəlmişdim.

Yuxugörmənin başqa bir mənbəyi onun ortaya çıxma zamanından bəlli olur; mən bu yuxunu poetik istedadı olduğu güman edilən böyük oğlumun doğum günü ərəfəsində görmüşdüm.

IV. Atamın ölümündən sonra Macarıstandakı siyasi hadisələrdə mühüm rol oynaması haqqında olan absurd yuxudan oyandıqdan sonra da mən bu cür məmnunluq hissi keçirmişdim: bu duyğu yuxugörmənin sonuncu hissəsini müşayiət edən hissiyyatın davamıyla motivasiya olunur: «ölüm yatağında onun Qaribaldiyə çox oxşadığını xatırlayır və həqiqətdə bunun gerçəkləşdiyinə sevinirəm… (sonrası unudulub)». Analiz mənə yuxugörmənin bu boşluğuna nəyin aid olduğunu göstərir: böyük bir adamın adını verdiyim kiçik oğlum haqqında xatırlatma; gənclik illərimdə, xüsusilə də, İngiltərəyə gələndən sonra, bu adam məndə çox güclü təəssürat doğurmuşdu. Uşağı gözlədiyimiz bütün ili ona bu adı verməyi niyyət etmişdim və dünyaya gələrkən oğlan olduğunu biləndə bunu məmnunluq hissilə qarşıladım. Atadakı boğulmuş böyüklük iddiasının onun fikirləri vasitəsilə uşaqlarına keçdiyini görmək çətin deyil; bunun həmin cəhdin boğulmasını zəruri edən yollardan birindən keçməsiylə razılaşmaq lazım gəlir107. Oğlum bu yuxugörməyə daxil olma haqqını həm uşaq, həm də ölüm ayağında olan adam üçün üzrlü olan günah sayəsində əldə edib.

V. İndi yuxugörmədə qalan və ayıq duruma uzanmayan mülahizələrə müraciət edərək rahatca qeyd edirəm ki, bu məqsədlə artıq fərqli baxımdan nəzərdən keçirdiyimiz bir neçə yuxugörmə misal gətirə bilərəm. Cənab M.-ə hücum etmiş Höte haqqında yuxuyla bağlı xeyli belə mülahizələr var. «Mənə inanılmaz görünən zaman nisbətini özümçün aydınlaşdırmağa çalışacağam». Məgər burada Hötenin cavan oğlana hücum etməsilə bağlı tənqidi şübhə yoxdur?

«Mənə elə gəlir ki, onun 18 yaşı vardı». Bu, tamamilə qeyri-düzgün hesablamanın nəticəsi kimi səslənir; «indi hansı il olduğunu mən bilmirəm» cümləsi isə yuxugörmədə tərəddüd və ya şübhənin olmasına misaldır.

Bu yuxunun analizindən bilirəm ki, yalnız yuxugörmədə deyildiyi bilinən bu fikirlər onları yuxunun yozumu üçün zəruri edən digər izahata yol açır ki, onun sayəsində fikirlərin absurdluğu aradan qalxır. «Zaman nisbətini özümçün aydınlaşdırmağa çalışacağam» cümləsilə mən doğrudan da həyatda zamanın rolunu aydınlaşdırmağa çalışan dostumun yerinə keçirəm. Bunun sayəsində cümlə sanki özündən əvvəlkinin absurdluğuna müqavimət göstərən mühakimə mənasını itirir. Onun «inanılmaz görünən» hissəsi ardınca gələn «Mənə elə gəlir ki»yə aiddir.

Mənə qardaşının xəstəliyi haqqında danışan xanıma təxminən üç kəlməylə cavab verdim: «Təbiət, təbiət!» nidalarının Höte ilə hər hansı bağlılığının olması mənə inanılmaz görünür».

Doğrudur, buradakı mühakimə, söylənilən fikir yuxuya yox, aşkar duruma aiddir; onun səbəbi yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə xatırlanır və istifadə olunur. Yuxugörmənin məzmunu əsasında duran digər fikirlər kimi bu mühakiməni də mənimsəyir.

Yuxugörmədə bu mühakimənin ən mənasız şəkildə bağlı olduğu 18 rəqəmi hələ mühakimənin özünün götürüldüyü mənbənin izlərini qoruyub saxlayır. Nəhayət, «mən indi hansı il olduğunu bilmirəm» mənim özümü iflic xəstəsilə eyniləşdirməyimdən başqa bir şey deyil.

Yuxugörmədəki xəyali mülahizələri aydınlaşdıranda yuxarıda göstərilən yozma qaydalarını əsas götürmək lazımdır, bu qaydalara görə, yuxugörmənin ayrı-ayrı elementlərinin qarşılıqlı əlaqəsi o dərəcədə qeyri-realdır ki, onu kənarda saxlayıb, hər bir elementi ayrı-ayrılıqda analiz etmək olar. Yuxugörmə əslində konqlomeratdır və analiz məqsədilə yenidən ayrı-ayrı hissələrə ayrılmalıdır. Digər tərəfdən, yuxularda ayrı-ayrı elementlər arasında xəyali əlaqə yaradan, başqa sözlə, yuxugörmə fəaliyyətinin tapdığı materialı təkrar emaldan keçirən hansısa psixi qüvvənin dövrəyə girdiyini inkar etmək olmaz. Bu güc yuxugörmənin əmələ gəlməsinin dördüncü şərtidir; bu barədə irəlidə danışacağıq.

VI. Mən əvvəl haqqında danışdığım yuxugörmələrdə zehni işə dair digər misallar axtarıram. İcma şurasının məktubu haqqında olan absurd yuxuda mən soruşuram: «Bundan dərhal sonra sən evləndin? Mən 1856-cı ildə doğulduğumu hesablayıram; bu mənə bilavasitə index bir-birinin ardınca gəlirmiş kimi görünür». Burada biz özünəməxsus hökm görürük. Atam 1851-ci ildə evlənib; mən, böyük uşaq, 1856-cı ildə doğulmuşam. Bu doğrudur. Biz bilirik ki, bu arzunun hökmüdür, yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə bunlar var: 5 illik fərqin heç bir əhəmiyyəti yoxdur. Lakin bu hökmün hər bir hissəsi həm məzmun, həm də forma baxımından yuxugörmənin əsasında duran fikirlərdə fərqli determinasiya olunur. Müalicədən dərhal sonra evlənməyə hazırlaşan mənim pasiyentimdir, onun hövsələsindən şikayət edən isə həmkarımdır.

Yuxuda mənim atama münasibətim sorğu-sualı və ya imtahanı xatırladır və tələbələri qeyd edərkən «Nə vaxt doğulmusan?», «Atan kimdir?» kimi formal suallar verən bir universitet müəllimi haqqında təsəvvürü yada salır. Biz atamızın adını ona latın sonluqlarıyla deyirdik; düşünürdük ki, qofrat atamızın adıyla bağlı və tələbənin öz adı haqqında çox az bilgiləri əhatə edən mühakimələr yürüdəcək. Beləliklə, yuxugörmədəki hökm yalnız yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki materialın bir hissəsini təşkil edən digərinin təkrarıdır. Buradan yeni nəsə öyrənəcəyik. Əgər yuxugörmənin məzmununda hökm varsa, o, yəqin ki, fikirlərdən qaynaqlanır; fikirlərdə isə o, ya xatirə materialının bir hissəsi ola, ya da ayrı-ayrı fikir sıralarını məntiqi əlaqə kimi birləşdirə bilər. Yuxugörmədə hökm hər iki halda onun əsasında duran fikirlərdəki hökmdür.

Bu qayda mənim məntiqi əlaqə ilə bağlı əvvəlki fikirlərimə müəyyən düzəlişdir. Buna baxmayaraq, yuxarıda mən yuxugörmə fəaliyyətinin ümumi xarakterini təsvir etmiş, onun kiçik detallarına toxunmamışam.

Yuxunun analizini davam etdirə bilərik. Professorun sorğu-sualı tələbə siyahısı haqqında xatirə ilə bağlıdır (mənim dövrümdə latınca tərtib olunan). Sonra isə mənim dərslərim haqqında.

Tibb fakültəsində kurs keçmək üçün nəzərdə tutulmuş beş il mənə bəs etməyib. Tanışlarım məndən nəsə «çıxacağına» şübhə edərək, məni avara saysalar da, oxumağa davam etdim və imtahanları tezliklə verərək, istədiyimə nail oldum. Yuxugörmənin arxasında gizlənərək fikirləri möhkəmləndirən yeni amil. «Siz mənə şübhə etsəniz də, mən, hər halda, istədiyimə nail oldum, hər halda oxuyub qurtardım (zum Schluss gekommen)».

Eyni yuxugörmənin əvvəlində elə elementlər var ki, onların arxasındakı əsaslandırmanın xarakterini etiraf etməmək mümkün deyil. Bu əsaslandırma heç absurd da deyil, o eyni uğurla ayıq təfəkkürə də aid ola bilər. Mən yuxuda icma şurasının məktubuna gülürəm, çünki əvvəla, 1851-ci ildə mən hələ dünyaya gəlməmişdim, ikincisi də, bunun aid ola biləcəyi atam artıq ölmüşdü. Hər ikisi nəinki ədalətlidir, həm də belə bir məktub alacağım təqdirdə gətirə biləcəyim arqumentlərə tamamilə uyğundur. Əvvəlki analizdən bilirik ki, bu yuxugörmə acı sarkazmla dolu fikirlər zəminində yaranmışdır; əgər bundan əlavə, senzuranın fəaliyyətinə təsir edən son dərəcə mühüm motivləri də nəzərə alsaq, onda yuxugörmənin öz arxasında gizlənən fikirlərdən doğan misallar əsasında absurd fərziyyələri mükəmməl şəkildə təkzib etməyə tam haqqı olduğunu başa düşərik. Bütün bunlar ona bənzəyir ki, əgər hər hansı cəbr tənliyində + və – işarələrindən başqa potensial və radikal işarələri də varsa, kimsə bu tənliyi yazarkən onu başa düşmədiyindən bütün işarələri rəqəmlərlə birlikdə, tam nizamsız yazıb. Yuxarıda sözügedən hər iki arqumenti növbəti materiala aid etmək olar. Psixonevrozların psixoloji baxımdan dərk olunmasının əsasına qoyduğum bəzi qaydaları çap etdirdikdə onların inamsızlıq və gülüş doğurduğunu etiraf etmək mənə xoş deyil. Beləliklə, misalçün, təsdiq edirəm ki, xəstələrin həyatının ikinci, hətta bəzən birinci ilinin təəssüratları ruhda möhkəm iz buraxır, bunlar həddən artıq böyüsə də, yaddaşda təhrif olunsa da, hər halda, isterik simptomların ilk və daha dərin əsaslarını müəyyənləşdirməyə imkan verir. Lazımi məqamda bunu izah etdiyim pasiyentlər hələ həyatda olmadıqları dövrün xatirələrini axtararaq mənim vəziyyətimi yamsılamağa çalışırlar. Zənnimcə, eyni şey xəstə qadınların atalarının onların erkən seksual oyanma dövründə oynadığı rolu qəflətən açarkən baş verə bilər. Bu da, o biri də, qəti hesab edirəm ki, tamamilə ədalətlidir. Bunu təsdiqləmək üçün uşağın erkən yaşlarında atasını itirdiyi və başqa cür izah oluna bilinməyən sonrakı faktların uşağın yaddaşında, hər halda, belə erkən itirdiyi yaxın adamı haqqında şüursuz xatirələrin qaldığını göstərdiyi bir neçə misalı ağlımdan keçirirəm. Hər iki fikrimin doğruluğu etiraz doğuracaq nəticələrə əsaslandığını bilirəm. Beləliklə, yuxugörmənin mükəmməl mühakimələr qurması üçün məhz həmin nəticələrin materialından istifadə etməsinə yalnız arzunun gerçəkləşdirilməsi kömək edir.

VII. Yuxarıda ötəri toxunduğum yuxugörmədə onun bəhs etdiyi mövzuyla bağlı təəccüb ifadə olunur.

«Qoca Bryukke mənə hansısa təcrübəni aparmağı tapşırıb; söhbət mənim öz bədənimin aşağı hissəsinin, çanaq sümüyümün və qıçlarımın qəribə şəkildə preparat halına salınmasından gedir. Mən onları anatomik teatrdakı kimi, qarşımda görür, ancaq bu zaman qətiyyən ağrı və dəhşət hiss etmirəm. Məndən Luiza N. preparat düzəldir. Çanağım əzələlərdən təmizlənir; mən onu aşağıdan və yuxarıdan görürəm, əzələlərin qanlı düyünlərinə baxıram və babasil haqqında düşünürəm. Çanağımın divarlarını örtən və gümüşü folqanı xatırladan hər şeyi soymağa hələ ehtiyac var. Ancaq mən yenidən ayağa qalxıb, şəhəri gəzirəm və yorulduğum üçün fayton tuturam. Mənimçün təəccüblü olsa da, faytonçu hansısa darvazadan içəri sürür; biz sola dönən və açıq meydana çıxan dar bir keçidə düşürük. Sonra mən Alp bələdçisi ilə harasa yollanıram.

Ayaqlarım yorulub və məni o aparır. Ətraf bataqlıqdır, biz onun kənarlarıyla gedirik.

Torpağın üzərində adamlar oturub, aralarında qızlar da var; qaraçı köçü, ya da hindu məskəni təəssüratı yaradır. Bundan əvvəl mən özüm də bataqlıq yerlə getmişəm və əməliyyat olunmağıma baxmayaraq, bunu bacardığıma təəccüblənmişəm. Nəhayət, arxa divarının yerində iri pəncərəsi olan balaca bir ağac evə gəlirik. Bələdçi məni döşəməyə atır və elə burada olan iki taxtanı pəncərənin altına qoyur ki, mən pəncərənin altında qazılmış xəndəkdən keçə bilim.

Burada ayaqlarıma görə qorxuya düşürəm. Ancaq atılmış körpücüyün yerində divar boyu ağac skamyalarda uzanmış iki yetkin kişi görürəm, yanlarında iki uşaq da var. Elə bil, keçid üçün lazım olan körpü rolunu taxtalar yox, uşaqlar oynayacaq… Qorxu içində ayılıram».

Yuxugörmədə sıxlaşma prosesinin intensivliyi haqqında yetərincə təsəvvürü olan hər kəs bu yuxunun analizinin neçə səhifə tutacağını asanlıqla anlayacaq. Lakin ifadənin səlisliyi məqsədilə mən ondan yalnız təəccüb elementinə misal olaraq hazırkı məqamda «qəribə şəkildə» frazasını istifadə edirəm. Yuxumun motivinə keçirəm. Onun səbəbi yuxuda mənim bədənimi preparatlaşdıran Luiza N.-in özüdür. O mənim yanıma gəlib dedi: «Mənə oxumağa bir şey ver». Mən ona Rayder Haqqardın «O» (qadın cinsində) romanını təklif edirəm. «Qəribə kitabdır, ancaq içərisində çoxlu gizli mənalar var, – danışmağa başlayıram, – burada həm əbədi qadınlıq, həm də ölməz duyğular var»… Ancaq o mənim sözümü kəsir: «Mən bu kitabı artıq oxumuşam. Səndə özünə aid bir şey yoxdur?» «Yox, mənim özümə aid ölməz əsərlərim hələ yazılmayıb». – «Bəs vəd etdiyin sonuncu əsərin nə vaxt çıxacaq ki, biz də oxuya bilək?» – o soruşur. Mən onun diliylə başqasının danışdığını anlayır və susuram; düşünürəm ki, yuxugörmələr haqqında əsərimi dərc etdirmək üçün özümlə mübarizə aparmalı olacağam, çünki orada şəxsi həyatımla bağlı o qədər məsələlər var ki. Belə ki, yuxuda gördüyüm bədənimin preparatlaşdırılması da öz yuxularımla bağlı analizdən başqa bir şey deyil. Qoca Bryukke burada tamamilə yerinə düşür; elmi fəaliyyətimin ilk illərində işlərimdən birini çap etdirməyə onun ciddi təsiri olmadan heç cür qərar verə bilmirdim. Lakin Luiza N. ilə söhbətlə bağlı sonrakı düşüncələrin şüurlu olmaqdan ötrü çox dərin kökləri var; onlar Rayder Haqqardın «O»

romanının xatırlanması ucbatından öz yollarından sapır. Mənim «qəribə şəkildə» mühakiməm bu kitaba və həmin müəllifin başqa əsəri olan «Dünyanın ürəyi» əsərinə də aiddir, halbuki yuxugörmənin özünün çoxsaylı elementləri hər iki fantastik romandan götürülüb. Bələdçinin məni keçirdiyi bataqlıq, körpücük vasitəsilə keçəcəyimiz xəndək və s. «O» romanına aiddir; hindular, qız və ağac ev isə «Dünyanın ürəyi»nə. Hər iki romanın mərkəzi surəti qadındır, hər ikisində söhbət təhlükəli macəralardan gedir. Yorğun ayaqlar yəqin ki, əvvəlki günlərin təəssüratının real əksidir. Ümumi yorğunluq və «mən ayaqlarımı hələ nə qədər sürüyəcəyəm»

fikri, çox güman ki, ona uyğundur. «O» romanı qadın qəhrəmanın özü və başqaları üçün ölümsüzlüyə nail olması əvəzinə, yer kürəsinin mərkəzindəki alovda ölüm tapmasıyla başa çatır.

Analoji qorxu hissi, şübhəsiz ki, yuxunun əsasında duran fikirlərdə də var. «Ağac ev» – tabut, qəbirdir. Lakin bütün fikirlərin ən xoşagəlməzi və qorxuncu olan bu fikrin təsvirində yuxugörmə arzuların gerçəkləşməsinin köməyi ilə olduqca mühüm məsələlər aşkar edir. Mən həqiqətən bir dəfə qəbirdə, Orviyettodakı etrusk məqbərəsində olmuşam; bu iki divarı boyunca üzərində iki skelet uzadılmış daş skamyalar qoyulan dar bir otaq idi. Yuxudakı ağac evin görünüşü də eynilə belədir, fərq ancaq daşın ağacla əvəz olunmasındadır. Yuxu, yəqin ki, bunu demək istəyir: «Əgər taleyində tabutda uzanmaq varsa, qoy bu, heç olmasa, etrusk qəbri olsun»; bu əvəzetməylə o, kədərli fikri arzuya çevirir. Lakin təəssüf ki, aşağıda tanış olacağımız yuxu bunun əksinə, diqqəti özünə deyil, yalnız effekti müşayiət edən təsəvvürə cəlb edə bilər. Ona görə də mən qorxu içində oyanıram; ancaq ataların əldə edə bilmədiyini, bəlkə də, uşaqların əldə edə biləcəyi ilə bağlı fikir qabaqcadan öz əksini tapır; amma bu uzun zaman davam edən nəsillər boyu şəxsiyyətin mühüm cizgilərinin qorunmasıyla bağlı fikirlər təlqin edən fantastik romanın bir ideyasıdır.

VIII. Növbəti yuxugörmədə də yalanla bağlı təəccüb ifadə olunur, ancaq burada o, orijinal, dərin, müsbət və ağıllı izahata cəhdlə bağlıdır ki, buna görə əgər yuxugörmədə bizi maraqlandıra biləcək daha iki element olmasaydı, mən onu bütövlükdə analizdən keçirməyi vacib sayardım. «18-dən 19-na keçən gecə mən cənub dəmir yollarıyla gedərkən kupedə yuxuda eşitdim: «Hollutorn 10 dəqiqə!» Mən dərhal Holoturiya təbiət-tarix muzeyi haqqında düşündüm; bu yerdə bir dəstə cəsur insan ölkə hakiminin despotizminə qarşı mərdliklə mübarizə aparıb. Bəli, bəli, Avstriyadakı əks-inqilab. Bu yer sanki Ştiriyada, ya da Tiroldadır. Budur, mən dumanlı şəkildə bu adamların xatirəsinin qorunduğu kiçik bir muzey görürəm. Vaqondan çıxmaq istəsəm də, tərəddüd edirəm. Perronda tərəvəz satan çoxlu qadın var, onlar bardaş quraraq oturub, zənbillərini sərnişinlərə uzadırlar. Mən qatarın gedəcəyindən qorxaraq vaqondan çıxmadım: halbuki, o hələ stansiyadaydı. Qəflətən başqa bir kupedə zühur edirəm, burada oturacaqlar elə ensizdir ki, kürəyim bilavasitə söykənəcəyə dirənir. Bu ifadə mənim özümə də qaranlıqdır, ancaq mən yuxugörməni yazarkən yadıma düşənləri qeyd etmək qaydasına əməl edirəm. Axı sözlə ifadə də yuxugörmə fəaliyyətinin təsvirinin bir hissəsidir. Mən buna da təəccüb edirəm, ancaq yuxulu vəziyyətdə başqa kupeyə də keçə bilməzdim. Burada bir neçə adam var, onların arasındakı bacı-qardaş ingilisdirlər. Divarlardakı rəflərdə çoxlu kitab var. Mən Maksvellin qalın qəhvəyi kətan cildli «Wealth of nations» və «Matter and Motion» (108) görürəm. Qardaş bacıdan Şillerin kitablarını götürüb-götürmədiyini soruşur. Divardakı kitablar guya gah mənə, gah da ingilislərə aid olur. Mən onların söhbətinə qoşulmaq istəyirəm. Tər içində oyanıram. Kupenin pəncərələri bağlıdır. Qatar Marburqda dayanıb».

Yuxugörməni yazarkən onun unutduğum daha bir hissəsi yadıma düşür. «Mən ingilislərə kitablardan birini göstərib deyirəm: «It is from…» Ancaq dərhal da səhvimi düzəldirəm: «It is by…» Qardaş bacıya deyir: «O, düz dedi».

Yuxu stansiyanın adından başlanır; bələdçinin qışqırtısı, aydındır ki, məni tam oyadır.

Mən Marburqu Hollutronla əvəz etmişəm. Mənim «Marburq» qışqırtısını eşitməyim yuxuda

Marburqda (təbii ki, Ştiriyada deyil) doğulan Şilleri xatırlamağımla bağlıdır. Şiller Marburqda deyil, Marbaxda anadan olub; bu hər bir alman gimnazisti bilir; əlbəttə ki, mən də bilirəm. Bu yenə də məzmunda qərəzli təhrifin əvəzlənməsi şəklində gizlənən səhvlərdən biridir ki, bunu «Adi həyatın psixologiyası»nda aydınlaşdırmağa cəhd etmişəm.

Mən birinci dərəcəli vaqonda getsəm də, yerim çox narahat idi. Qatar ağzınadək doluydu, kupedə bir cənabla bir xanım da vardı; onlar yetərincə ədəbsiz idilər və mənim içəri soxulmağımdan narazı qaldıqlarını gizlətməyə belə çalışmadılar. Mənim nəzakətli təzimimə cavab belə vermədilər; onlar üzbəüz skamyada yanaşı otursalar da, xanım öz çətirilə pəncərədən sağdakı üçüncü yeri də tutmağa tələsdi. Qapını dərhal örtdülər və nümayişkaranə şəkildə yelçəkən təhlükəsindən danışdılar. Yəqin ki, mənim istidən əziyyət çəkdiyimi görmüşdülər. Gecə isti idi və hər tərəfi bağlı olan kupedə, dözülməz bürkü vardı. Adətən pulsuz biletlə gedən sərnişinlərin özlərini belə apardıqlarını təcrübədən bilirəm. Doğrudan da, bələdçi gələndə mən biletimi təqdim edərkən, qadından az qala hədələyici bir cikkə çıxdı: «Bizdə xidmətidir».

O, ucaboy, kök, qadın gözəlliyi üçün böhranlı yaşdaydı; əri susqunluğunu qoruyaraq, hərəkətsiz oturmuşdu. Mən yuxulamağa qərar verdim və yuxuda nəzakətsiz yoldaşlarımdan qəddarcasına qisas aldım. Yuxugörmənin birinci hissəsinin rabitəsiz elementlərində onların ünvanını hansı təhqir və söyüşlərin olduğunu təsəvvür etmək çox çətindir. Bu yanğımı söndürdükdən sonra məndə başqa kupeyə keçmək istəyi yarandı. Ancaq burada nəsə məni yuxugörmədəki yer dəyişikliyinə izahat tapmağa vadar edir. Axı o biri kupeyə necə düşdüm? Axı necə keçdiyimi xatırlamıram. Bircə ehtimal ola bilər: o da yuxulu halda keçməkdir, ancaq bu qəribə haldır və bunun örnəkləri nevropatoloqlara tanışdır. Bizə insanın heç nə hiss etmədən yarışüurlu vəziyyətdə gəzməsi halları məlumdur; aradan bir müddət keçdikdən sonra o özünə gələndə öz xatirələrinə özü də təəccüblənir. Yuxugörmədə başqa kupeyə keçməyimi də mən həmin «automatisme ambulatoire»109 halı hesab edirəm.

Analiz başqa bir yozumu da mümkün sayır. Məni təəccübləndirən izahat onu yuxugörmənin özünə aid edəcəyim halda orijinal deyil və pasiyentlərimin birinin nevrozunun surətidir. Mən artıq bununla bağlı olduqca mədəni və ümumiyyətlə mehriban cavan oğlan haqqında danışmışam, o, valideynlərinin ölümündən dərhal sonra özünü qatil və cinayətkar hesab edir və özünə qarşı tətbiq etdiyi ehtiyat tədbirlərindən əziyyət çəkir, bu meyillərin mümkünlüyünün qarşısını almağı arzu edirdi. Bu zəhlətökən fikirlərin ağlı başındaykən ağır forması idi. Əvvəlcə o, küçədə gəzərkən qarşısına çıxanların hara getməsi haqda düşünməkdən əziyyət çəkirdi; kimsə onun baxışlarından yayınanda həmin adamı özünün «aradan götürməsindən» şübhələnərək əzab çəkirdi. Yeri gəlmişkən, Kain haqqında təsəvvür də bunun arxasında gizlənirdi, çünki axı «bütün insanlar qardaşdır». Axırda o, evdən çıxmağı dayandırdı və mənzilinin dörd divarı arasında yaşamağa başladı. O, kiminsə vasitəsilə qəzetlər alırdı, amma qətl hadisələrilə bağlı xəbərləri eşidəndə, axtarılan cinayətkarın özü olmasından şübhələnirdi.

Artıq bir neçə həftədir evdən çıxmadığını dərk edəndə isə əvvəlcə bu şübhələr kəsilir, ancaq bir dəfə yenidən ağlına gəlir ki, evdən şüursuz vəziyyətdə də çıxıb cinayət törədə və təbii ki, bunu unuda bilər. Həmin gündən etibarən o, giriş qapısını bağlayır və hətta tələb etsə də, açarın ona verilməsini qəti qadağan edir.

Beləliklə, mənim şüursuz vəziyyətdə başqa kupeyə keçməyimlə bağlı izahatım da bura aiddir; o, yuxugörməyə onun arxasında gizlənmiş fikirlərdən hazır vəziyyətdə keçib və məni həmin pasiyentlə eyniləşdirməyi qarşısına məqsəd qoyub. Onunla bağlı xatirə növbəti assosiasiya sayəsində oyanıb. Bir neçə həftə öncə mən həmin cənabla bir gecəni eyni kupedə keçirməli oldum; o, tamamilə sağalmışdı və məni əyalətə konsultasiyaya dəvət edən qohumlarının yanına aparırdı. Biz ayrıca bir kupe götürüb, pəncərəsini açdıq və xeyli söhbət etdik. Mən onun xəstəliyinin köklərinin atasına qarşı olan düşmənçilik hisslərindən qaynaqlandığını və seksual əsasları olduğunu bilirdim. Yuxugörmənin ikinci səhnəsi doğrudan da ədəbsiz yol yoldaşlarımın incə tet-a-tetlərinə mane olduğuma görə mənə qarşı pis münasibətinə aparır. Ancaq bu təsəvvür uşaqlıq xatirələrinə aiddir: yəqin ki, cinsi marağını gizlədə bilməyən uşaq valideynlərinin yataq otağında gizlənib, ancaq atasının qəzəbli bağırtısıyla qarşılaşıb.

Əlavə misallar gətirməyi artıq hesab edirəm. Onlar hamısı yalnız artıq araşdırdıqlarımızdan aldığımız nəticəni verəcəkdi: yuxugörmədəki mühakimə aktının yalnız onun arxasında gizlənən fikirlərdəki örnəklərini təkrarlamasını təsdiq edəcəkdi. Əksər hallarda bu təkrar heç bir şeylə bağlı olmur və yuxugörmənin əsasına pis uyğunlaşır; bəzənsə, bizim misallardakı kimi, elə uğurla istifadə olunur ki, ilk baxışda yuxugörmədə sərbəst düşüncə təəssüratı yaradır. İrəlidə biz yuxugörmələrin yaranmasında həmişə iştirak etməyən psixi fəaliyyəti də nəzərdən keçirəcəyik, ancaq bu fəaliyyət mövcud olanda yuxugörmənin mənşəcə fərqli olan elementlərini mükəmməl və şüurlu surətdə bütöv halda birləşdirir. Lakin əvvəlcə yuxugörmələrdə ortaya çıxan affektləri nəzərdən keçirməli və onları yuxugörmənin əsasında duran fikirlərdə analizin aşkar etdiyi affektlərlə müqayisə etməliyik.

h) Yuxugörmədəki affektlər. Ştrikerin son dərəcə dəqiq qeydi (77) diqqətimizi ona yönəldir ki, yuxugörmədə affektlərin meydana çıxması oyandıqdan sonra yuxugörmənin məzmununa laqeyd yanaşmamıza yol vermir. «Əgər yuxuda quldurdan qorxuramsa, quldurlar illüziya olsa da, qorxu tamamilə real olur»; eyni hal yuxuda keçirilən sevinc hissinə də aiddir.

Bizim müşahidələrə əsasən, yuxuda hiss etdiyimiz affekt, ayıqlıqda olandan əhəmiyyətsiz deyil və eyni intensivliyə malikdir; yuxugörmə öz affektlərilə ruhumuzun həqiqi həyəcanları sırasına öz təəssüratlar dairəsinə nisbətən daha ciddi qoşulmalar tələb edir. Lakin biz bu qoşulmanı ayıq halda hazırlamırıq, çünki affekti psixi baxımdan bəlli təəssürat dairəsindən kənarda dəyərləndirə bilmirik. Əgər affekt və təsəvvür öz xarakterinə və intensivliyinə görə uyğun gəlmirsə, onda bizim ayıq mühakiməmiz çaşqınlığa düşür.

Yuxugörmələrdə ayıq təfəkkür üçün zəruri saydığımız təsəvvürlərlə affektlərin uyğun gəlməsi həmişə təəccüb doğurub. Ştryumpelə görə, yuxugörmədə təsəvvür öz psixi dəyərini itirir. Digər tərəfdən, intensiv affektin buna zərrə qədər səbəb vermədiyi görünən məzmun səbəbindən yarandığını tez-tez müşahidə edə bilərik. Mən yuxugörmədə dəhşətli, təhlükəli yaxud iyrənc vəziyyətdə ola bilərəm, ancaq bu zaman nə qorxu, nə də ikrah hiss etmərəm; başqa bir halda, əksinə, ən məsum şeylərə görə özümdən çıxa, ya da mənasız bir şeyə sevinə bilərəm.

Yuxugörmənin bu müəmmasını həll etmək digərlərindən asandır: bizə yalnız aşkar məzmundan gizli məzmuna keçmək lazımdır. Biz hətta bunun da üzərində dayanmayacaq, yalnız deyəcəyik: analiz bizə göstərir ki, təsəvvürlər müxtəlif cür əvəzetmələrə və yerdəyişmələrə məruz qaldığı halda, affektlər dəyişməz qalır110. Ona görə də, yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyəti nəticəsində dəyişən təsəvvürlərin dəyişilməz affektlərə uyğunluğunu dayandırması təəccüblü deyil: analiz əsil məzmunu öz əvvəlki yerinə qoyan kimi, uyğunluq yenidən bərpa olunacaq.

Senzuranın təsirinə məruz qalan psixi kompleksdə yeganə toxunulmaz tərkib hissəsi affektlərdir; yalnız onlar bizə yozumun düzgün yolunu göstərə bilər. Bu xüsusiyyət yuxugörmələrə nisbətən psixonevrozlarda özünü daha qabarıq göstərir. Burada affekt ən azı öz xarakterinə görə həmişə əsaslı olur; nevrotik diqqətin tərəddüdü nəticəsində yalnız onun intensivliyi yüksələ bilər. Əgər isteriyalı hər hansı mənasız şeydən niyə qorxduğuna təəccüblənirsə, əgər zəhlətökən təsəvvürlərdən əzab çəkən insan niyə hər hansı boş şeyin ağır vicdan əzabına səbəb olduğunu anlaya bilmirsə, onlar hər ikisi həmin mənasız, yaxud boş şeyi əhəmiyyətli hesab etməkdə səhvə yol verirlər; onlar bu təsəvvürləri öz təfəkkürlərinin əsas əhəmiyyətsiz şeyi hesab edərək, əbəs yerə mübarizə aparırlar. Psixoanaliz isə, əksinə, affektin özünü tamamilə əsaslandırılmış hesab edərək və ona aid, lakin əmələ gətirilmiş əvəzetmə ilə sıxışdırılmış təsəvvür axtarıb taparaq, bizə düzgün yol göstərir. Əlbəttə, biz güman edirik ki, affektin və təsəvvür dairəsinin təzahürü bizim alışdığımız həmin ayrılmaz üzvi tamı təşkil etmir: bu iki hissə yalnız bir-birinə birləşdirilib və analizin köməyilə asanlıqla ayrıla bilər. Yuxuların yozumu həqiqətdə məsələnin məhz bu cür olduğunu göstərir.

Əvvəlcə analizin təsəvvürlər dairəsində affektin olmamasını aydınlaşdırdığı bir misal gətirəcəyəm, halbuki, bu, şübhəsiz olmalıydı.

II. «Qadın səhrada üç şir görür, onlardan biri gülür, qadın onlardan qorxmur. Ancaq hər halda onlardan xilas olmaq üçün qaçmalı olur və ağaca dırmaşmaq istəyir, ancaq onu əmisi qızı, fransız dili müəlliməsi və sairə qabaqlayır». Analiz bizə növbəti materialı təqdim edir.

Yuxugörmənin indifferent motivinə ingilis dili dərsliyindəki ifadə səbəb olub: yal şirin bəzəyidir.

Atasının sifətini eynilə yal kimi əhatə edən böyük saqqalı olub. Onun ingilis dili müəlliməsinin adı miss Lianeir (Lions – şirlər). Bir tanışı ona Leve (Lewe – şir) balladası cildini göndərib. Bu da üç şir; onlardan niyə qorxmalıdır ki? O bu yaxında kütlənin zəncini təqib etməsi haqqında kitab oxuyub; zənci ağaca çıxır. Bunun ardınca analoji xarakterli başqa xatirələr gəlir: yumoristik jurnalda verilən şir ovunun resepti – səhranı götürüb ələkdən keçirmək lazımdır, qum ələnəcək, şirlər isə qalacaq. Sonra bir qulluqçu haqqında məzəli, ancaq o qədər də ədəbli olmayan bir lətifə gəlir: ondan nə üçün rəisin rəğbətini qazanmaq istədiyini soruşurlar; o cavab verir: mən girmək istəyirdim, amma başqası məni qabaqladı. Yuxugörənin yuxudan bir gün əvvəl ərinin rəisini evində qəbul etdiyini nəzərə alsaq, bütün bu material tamamilə aydın olacaq. O, çox nəzakətliymiş, onun əlini öpüb və «yekəpər heyvanın biri» olmasına, paytaxtda «kübar aslan»

hesab edildiyinə baxmayaraq, qadın daha ondan qorxmayıb.

II. İkinci misaldan ötrü bacısının kiçik oğlunu tabutda görən qızın yuxusuna istinad edəcəyəm, ancaq o, indi əlavə etdiyim kimi, heç bir qəm-kədər hiss etməyib. Bunun niyə belə olduğunu analizdən öyrənəcəyik. Yuxugörmə yalnız onun sevdiyi adamı görmək arzusunu gizlədir. Affekt məhz həmin arzuya yönəlib, onun gizlədilməsinə deyil. Kədərlənmək üçün heç bir səbəb olmayıb.

Bəzi yuxugörmələrdə affekt, hər halda, özünə uyğun müəyyənləşdirdiyi təsəvvür dairəsi ilə zəif əlaqəsini saxlayır. Digərlərində isə ayrılma prosesi daha qızğın gedir. Affekt ona uyğun olan təsəvvürdən tamamilə ayrılaraq, yuxugörmənin elementlərinin yeni düzülüşündə onunçün daha münasib olan hər hansı yerinə daxil olur. Burada məsələ yuxugörmədə mühakimə aktının rol və əhəmiyyətinə analoji qaydadadır. Əgər yuxugörmənin arxasında gizlənmiş fikirlərdə hər hansı bu və ya digər əhəmiyyətli hökm varsa, həmin şey yuxugörmənin özündə də olmalıdır; ancaq sonuncuda o tamamilə başqa materiala aid olur. Bu yerdəyişmə çox zaman əkslik prinsipi üzrə həyata keçir.

Sonuncu halı əsaslı analizdən keçirəcəyim növbəti misalda izah edəcəyəm.

III. «Dəniz sahilində, ancaq sonradan dənizin deyil, dənizə gedən ensiz kanalın sahilində qəsr. Qalanın qubernatoru Q.P.-dir. Mən onunla birlikdə böyük üçişıqlı zalda dayanmışam: pəncərələrin qarşısında istehkamlar ucalır. Mən qarnizona göndərilmiş donanma zabitiyəm. Biz düşmən gəmilərinin hücumundan ehtiyat edirik; qala mühasirə vəziyyətindədir. Q.P. getmək niyyətindədir, o, hücum olacağı təqdirdə necə hərəkət etmək barədə mənə göstərişlər verir, onun xəstə arvadı uşaqlarıyla birlikdə burada, qaladadırlar. Bombardman başlayanda böyük zalı boşaltmaq lazım gələcək. O, ağır nəfəs alır və getmək istəyir. Ancaq mən onu saxlayır və lazım olduqda necə məlumat çatdırmalı olduğumu soruşuram. O mənə nəsə deyir, ancaq qəflətən yıxılıb ölür. Onu suallarımla, çox güman ki, yoruram.

Ancaq onun ölümü mənə təsir etmir, mən onun arvadının qəsrdə qalıb-qalmayacağı, qubernatorun ölümü haqda ali baş komandana məlumat verib-verməmək və vəzifəcə ondan sonra gəldiyimə görə qalaya rəhbərliyi öz üzərimə götürüb-götürməmək haqqında düşünürəm.

Pəncərənin qarşısında dayanıb, keçən gəmilərə baxıram, ticarət gəmiləri yaşıl suyun üzərilə sürətlə üzür, bəzilərinin bir neçə borusu, bəzilərinin də maili damı (danışmadığım ilk yuxugörmədəki vağzalın damına bənzər) var. Qardaşım yanımdadır; hər ikimiz pəncərədən kanala baxırıq. Bir gəmi görüb qorxuruq və qışqırırıq: düşmən gəmisi! Ancaq sən demə bunlar tanıdığım gəmilərdir və geri qayıdır. Tən yarıdan gülməli şəkildə kəsilmiş kiçik bir gəmi üzərək yaxınlaşır; göyərtəsində qədəh və flakonlara bənzər qəribə predmetlər var. Biz bir ağızdan qışqırırıq: «Fhihstiicksschiff» («səhər yeməyi gəmisi»)»

Gəmilərin sürətli hərəkəti, suyun tünd göy rəngi, borulardan çıxan qara tüstü – bunlar hamısı birlikdə yetərincə ağır və sıxıcı təəssürat yaradır.

Bu yuxugörmədəki fəaliyyət yeri Adriatik dənizinə (Miramare, Duino, Venetsiya, Akvileylya) bir neçə səyahət haqqında xatirlərdən təşkil olunub. Yuxugörmədən bir neçə həftə əvvəl qardaşımla getdiyim, çox davam etməyən, ancaq yüksək səviyyədə xoş olan Akviley səfəri yaddaşımda hələ təzə idi. Amerika ilə İspaniya arasındakı dəniz müharibəsi, bununla bağlı Amerikada yaşayan qohumlarımdan narahatlığım da burada yetərincə mühüm rol oynayır. Bu yuxugörmənin iki yerində affektin təzahürü müşahidə olunur. Bir yerdə gözlənilən affekt yoxdur, burada qubernatorun ölümünün mənə təsir etməməsinə qəti göstəriş var. Digər yerdə düşmən gəmisini gördüyümü düşünərək, qorxuram və doğrudan da yuxuda bütün qorxuları hiss edirəm.

Bu çox gözəl qurulmuş yuxugörmədə affektlər elə uğurla yerləşdirilib ki, heç bir ziddiyyətə rast gəlinmir. Axı mənim qubernatorun ölümündən qorxmağım üçün heç bir əsas yoxdur, digər tərəfdən, düşmən gəmisini görərkən qalanın komendantı kimi qorxmağım da təbiidir. Lakin analiz göstərir ki, Q.P. yalnız mənim özümün «mən»imi əvəz edir (yuxuda mən onun müavini, varisiyəm). Mən elə qəflətən ölən qubernatorun özüyəm. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər vaxtsız öləcəyim təqdirdə yaxınlarımın gələcəyi ilə maraqlanır. Yuxugörmənin materialında başqa xoşagəlməz fikirlər yoxdur. Yuxuda düşmən gəmisini görməklə bağlı qorxu oradan götürülüb, bura daxil edilməlidir. Əksinə, analiz göstərir ki, hərbi gəminin götürüldüyü fikirlər dairəsi sevincli və işıqlı xatirələrlə doludur. Bir il əvvəl biz Venesiyadaydıq, gözəl yay günlərindən birində Riva Çiavonidəki otağımızın pəncərəsi qarşısında dayanıb, həmişəkindən daha hərəkətli olan lacivərd gölə tamaşa edirdik. İngilis gəmilərinin gəlməsi gözlənilir və təntənəli görüş hazırlanırdı. Birdən arvadım uşaq kimi sevinclə qışqırdı: ingilis gəmisi!

Yuxugörmədə də mən eyni sözlərdən qorxuram; biz burada da yuxugörmədəki danışığın gerçəklikdəki danışıqdan gəldiyini görürük. Yuxugörmənin fəaliyyətində «ingilis» elementinin istifadəsiz qalmamasını da tezliklə görəcəyik. Burada mən sevinci nəticə etibarilə qorxuya çevirirəm; mənə bu çevrilmənin sayəsində yalnız yuxugörmənin gizli məzmununun bir hissəsini təsvir etdiyimi xatırlatmaq qalır. Lakin misal bizə göstərir ki, yuxugörmə affektə onun fikirlərlə ümumi əlaqəsindən səbəb ayırmaq və yuxugörmə məzmununun istənilən yerinə daxil etmək hüququ verilir.

Burada mən fürsətdən istifadə edərək, yuxugörmədə çox gözəl və şüurlu şəkildə qurulmuş situasiyanı absurd formada yekunlaşdıran «Friihstiicksschiff» sözünü daha ətraflı analiz edəcəyəm. Yaddaşıma güc verərək gəminin qara rəngdə olduğunu xatırlayıram; o, kəsilmiş tərəfindən etrusk şəhərlərindəki muzeylərdə diqqətimizi çəkən bir əşyaya bənzəyirdi. Həmin əşya qara gildən hazırlanmış ikiqulplu düzbucaqlı kassa idi; onun içərisində qəhvə və ya çay fincanlarına bənzəyən şeylər vardı; hamısı bir yerdə səhər yeməyi dəstini xatırladırdı (Fruhstiick).

Suallarımıza cavab verdilər ki, bu, etrusk qadınının ənlik-kirşan ləvazimatları tualetidir; biz zarafatla dedik ki, onu arvadıma həmiyyə aparmaq pis olmazdı. Yuxugörmənin obyekti nəticə etibarilə qara tualetin matəmə və ölümə işarə etdiyinə işarə edir. Yuxugörmənin obyektinin digər tərəfi isə qədim zamanlarda meyidin üzərinə qoyulub suya buraxıldığı qayığı xatırladır.

Yuxugörmədə gəmilərin iyə qayıtması da bura aiddir.

«Sakit, qoca xilas olunmuş qayıqda limana qayıdır».

Bu qayıdış gəmi qəzasından sonra (nach dem Schiff bruche) baş verir, gəminin yarısı (abgebrochen) dağılıb. Bəs «Fruhstiicksschiff» adı haradandır? «İngilis» sözü də burada istifadə olunur (yuxarı bax). Səhər yeməyi – Fruhsciick – breakfast – Brechen də Schiffgbruch-a aiddir, Fasten (pəhriz) isə matəmlə əlaqədardır.

Lakin bu gəminin yalnız adını yuxugörmə yaradıb. O özü həqiqətən mövcud olub və mənə son səyahətimin olduqca gözəl anlarını xatırladır. Akvileydəki yeməklərə şübhəylə yanaşdığımızdan Gertsdən özümüzlə ərzaq götürmüş, Akvileydən isə əla şərab almışdıq. Kiçik poçt gəmisi asta-asta delle Mee kanalı ilə üzərək Qradaya doğru irəliləyəndə biz yeganə sərnişinlər olaraq göyərtədə zövqümüzü heç vaxt bu dərəcədə oxşamayan əla səhər yeməyi hazırladıq. Deməli, bu elə «Fruhstucksschiff» imiş və yuxugörmə naməlum, müəmmalı gələcəyi məhz bu ləzzətli məmnunluq haqqında xatirənin arxasında gizlədirmiş.

Affektlərin ortaya çıxmasına səbəb olan təsəvvürlərdən ayrılması onların yuxugörmənin əmələ gəlməsi əsnasında məruz qaldıqları daha parlaq və qabarıq dəyişikliklərdir, ancaq bunlar yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdən gəlib onun aşkar məzmununa gedərkən yolda onların məruz qaldığı yeganə və daha əhəmiyyətli dəyişikliklər deyil. Bu fikirlərdəki affektləri yuxugörmədəki eyniləri ilə müqayisə etdikdə dərhal növbəti məsələlər nəzərə çarpır: harada ki yuxugörmədə affekt var, o, fikirlərdə də mövcuddur, amma əksinə olanda belə deyil.

Ümumiyyətlə, yuxugörmə yarandığı psixi materiala nisbətən affekt sarıdan kasıbdır; yuxugörmənin əsasında dayanan fikirləri bərpa edərək görürəm ki, onlarda daim başqalarıyla çox vaxt mübarizə aparan, ona tamamilə zidd olan daha intensiv ruhi fəaliyyət əks olunur.

Yuxugörməyə yenidən nəzər salaraq onların, demək olar ki, həmişə rəngsiz və intensiv affektin hər hansı çalarından məhrum olduğunu görürəm. Yuxugörmə yalnız məzmunu deyil, həm də mənim təfəkkürümün emosional çalarını da laqeydlik səviyyəsinə yüksəldir. Mən hətta yuxugörmənin affektləri boğduğunu da təsdiqləməyə hazıram. Götürək elə botanika monoqrafiyası haqqında olan yuxunu. Bu yuxugörmədə o əslində mənim hüquqlarımı inamlı və alovlu şəkildə qorumalı, mənim istədiyim kimi hərəkət etməli və həyatını mən necə yaxşı və düzgün hesab edirəmsə, elə qurmalıdır. Ancaq buradan yanan yuxugörmə mənim monoqrafiya yazdığımı, onun qarşımda olduğunu, onda çoxlu rəngli cədvəllər və qurudulmuş bitkilər olduğunu ən laqeyd tərzdə göstərir. Burada sanki qəbiristanlıq sükutu var; döyüş səs-küyünün hənirtisi də gəlmir.

Bəlkə də, həqiqət başqa cürdür: yuxugörmənin özündə affektlərin intensiv təzahürünə rast gəlmək olar; ancaq biz hələlik bir danılmaz fakt üzərində dayanacağıq; yuxugörmələrin əksəriyyəti bizə son dərəcə indifferent şəkildə təqdim olunur, halbuki, onun arxasında gizlənən fikirlər daim dərin və yüksək hissiyyatla bağlıdır.

Burada affektlərin yuxugörmə tərəfindən boğulmasına tam nəzəri izahat verməyə çətinlik çəkirəm: bu, affektlər nəzəriyyəsini və boğulma prosesinin özünün ətraflı nəzərdən keçirilməsini növbəyə qoyardı. Mən yalnız iki qayda irəli sürürəm. Affektlərin meydana çıxmasını (digər mülahizələrə əsasən) innervasiyanın hərəki və sekresiya prosesinə analoji olaraq bədənimizin dərinliyinə istiqamətlənmiş mərkəzdənqaçma prosesi hesab etməyə məcburam.

Buna uyğun olaraq, görünür, yuxu zamanı hərəkət impulslarının xarici aləmə göndərilməsi olmadığından, affektlərin mərkəzdənqaçma çağırışı da yuxu zamanı qeyri-şüuri təfəkkür tərəfindən çətinləşdirilə bilər. Yuxugörmənin əsasını təşkil etdiyi güman olunan fikirlərin gedişatı zamanı affektlərin ortaya çıxması əsas etibarilə öz-özünə zəifləyir; buradan aydın olur ki, onlardan yuxugörməyə daxil edilənləri də güclü olmaya bilər. Buna uyğun olaraq «affektlərin boğulmasında» guya yuxugörmənin fəaliyyəti deyil, sadəcə yuxu vəziyyətinin özü günahkardır.

Bu, bəlkə də, belədir, ancaq hər halda, bu hələ hamısı deyil. Biz hər bir bu və ya digər dərəcədə mürəkkəb olan yuxugörmənin müxtəlif psixi qüvvələrin qarşılıqlı təsirinin nəticəsi olduğu haqqında da düşünməliyik. Arzu yaradan fikirlər bir tərəfdən senzuranın müqavimətinə dözməli olur, digər tərəfdən də, dəfələrlə gördüyümüz kimi, hətta qeyri-şüuri təfəkkürdə də hər bir fikir özünə zidd olan digərilə bağlıdır; bu fikirlər hamısı affektlər doğurmağa qabil olduqlarından, əgər affektlərin boğulmasını əks elementlərin bir-birinə göstərdiyi və senzuranın boğduğu cəhdlərin məruz qaldığı tormozlayıcı təsirin nəticəsi saysaq, çətin ki səhv etmiş olarıq. Beləliklə, affektlərin boğulması yuxugörmədəki senzuranın təsirinin ikinci nəticəsidir; birinci nəticə onun təhrifi idi.

Mən yuxugörmənin məzmununun indiferent tonunun onun arxasında gizlənən fikirlər arasındakı ziddiyyətlə izah oluna biləcəyinə dair bir misal gətirəcəyəm. Aşağıdakı qısa yuxugörmə, əlbəttə, hər bir oxucuda iyrənmə hissi oyada bilər.

IV. «Yüksəklik; onun üzərində ayaqyolu kimi bir yer var; uzun skamyanın bir ucunda böyük dəlik. Bütün arxa tərəf müxtəlif böyüklükdə və təzəlikdə nəcislərlə örtülüb. Skamyanın arxasında kolluq var. Mən skamyanın üzərinə işəyirəm; sidiyimin uzun şırnağı bütün nəcisləri yuyub aparır. Qurumuş nəcislər qoparaq dəliyə düşür. Ancaq axırda yenə nəsə qalır».

Bu yuxunu görərkən niyə mən qətiyyən iyrənmirəm?

Analiz göstərir ki, bu yuxugörmənin əmələ gəlməsinə ən xoş fikirlər kömək edib. Analiz zamanı ağlıma dərhal Heraklın təmizlədiyi Avgi tövlələri (son dərəcə zibilli, nizamsız, çirkli, natəmiz yer) (bu ifadə qədim yunan əfsanəvi padşahı Avginin adından götürülmüşdür; əfsanəyə görə həmin padşahın 30 il ərzində təmizlənməmiş tövlələrini Herakl adlı bir pəhlivan bir günün içində təmizləmişmiş) gəlir. Həmin Herakl mən özüməm. Yüksəklik və kolluq hazırda uşaqlarımın yaşadığı Auszeyə aiddir. Mən uşaq nevrozunun etiologiyasını tapmış və bununla öz uşaqlarımı xəstəlikdən qorumuşam. Skamya, əlbəttə, dəlik istisna olaraq, mənə alicənab bir xanım pasiyentimin hədiyyə etdiyi mebeli xatırladır. Bu, pasiyentlərimin məni qiymətləndirdiklərini sübut edir. Hətta insan nəcisinin toplanması belə ən məsum yozuma yol açır. Nə qədər qəribə olsa da, bu yalnız gözəl İtaliya haqqında xatirədir; oradakı kiçik şəhərciklərdə, məlum olduğu kimi, son dərəcə primitiv düzəldilmiş vaterklozlar var. Hər şeyi yuyan sidik şırnağı, şübhəsiz, böyüklük iddiasına işarədir. Liliputların törətdiyi yanğını da Qulliver eynilə bu üsulla söndürür, doğrudur, buna görə miniatür kraliçanın qəzəbinə gəlir. Ancaq ustad Rablenin Qarqantuası analoji üsulla parislilərdən intiqam alır; o, Notr-Dam kilsəsinin üzərində oturaraq sidiyini şəhərə doğru yönəldir. Rablenin, Qarnyenin illüstrasiyalar çəkdiyi kitabını elə həmin yuxunu gördüyüm gecənin axşamı vərəqləmişdim. Çox maraqlıdır: özümü fövqəlinsan hesab etməyimə dair daha bir sübut. Notr-Dam meydanı yayda Parisin ən sevimli yerlərindən olur; mən hər gün orada qəribə və qorxunc əjdahaların arasında gəzişirdim. Nəcislərin belə tez yoxa çıxması bir zamanlar isteriya terapiyasına aid yazdığım oçerkə epiqraf qoyduğum «affauit etdissipati sunt» kəlamına aiddir.

Yuxugörmənin fəal səbəbi də budur. İsti yay axşamlarının birində mən isteriyanın pozğunluqla əlaqəsi barədə mühazirə oxuyurdum; nədənsə dediklərim məni qane etmir, əhəmiyyətsiz və bekara görünürdü. Mən yorulmuşdum və işdən heç bir həzz almırdım. Bu insan çirkabının içində qurdalanmaqdan çıxıb uşaqlarıma və İtaliyanın gözəlliklərinə doğru can atmaq istəyirdim. Belə bir əhvali-ruhiyyədə auditoriyadan kafeyə yollandım ki, təmiz havada oturub, bir az qəlyanaltı edim; amma iştaham yox idi. Dinləyicilərimdən bir də mənimlə gəldi; o, qəhvə içdiyim müddətdə mənimlə oturmağa icazə istədi və məni tərifləməyə başladı: məndən o qədər şeylər öyrənib ki, artıq hər şeyə başqa gözlə baxır, mən nevroz təlimini bütün yanlışlardan və xurafatdan təmizləmişəm, bir sözlə, böyük adamam. Bu mədhiyyədən əhvalım daha da pozuldu, ürəyim bulandı və ondan canımı qurtararaq tez evə gəldim, Rablenin kitabını vərəqləyərək, K.Meyerin «Bir oğlanın əzabları» hekayəsini oxudum.

Yuxugörmə də elə bu materialdan yaranıb; Meyerin novellası ona uşaqlıq xatirələrini də daxil edib (Qraf Tun haqqında yuxunun on hissəsinə baxın). Məmnuniyyətsizlik və ikrah duyğuları hopmuş əhval yuxugörməyə onun bütün materialını verib. Ancaq gecə əks əhval yaranıb və birincini üstələyib. Yuxugörmənin məzmunu elə bir xarakter alıb ki, eyni materialda həm öz xidmətlərini kiçiltmək, həm də özünü tərifləmək arzusunu ifadə etməyə imkan verib.

Yuxugörmənin ikimənalı məzmunu bu kompromisdən, iki ziddiyyətin yozumundan isə onun indiferent tonu yaranıb.

Əgər ikrah duyğusu ilə ona zidd, boğulmuş da olsa xoş olan böyüklük iddiası toqquşmasaydı, arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsinə görə bu mümkün olmazdı. Xoşagəlməz şey yuxugörmədə öz ifadəsini tapmır; xoşagəlməz bizim fikirlərimizdə yuxugörməyə yalnız öz əksini arzunun gerçəkləşməsinə güzəşt edəndə daxil olur.

Ancaq yuxugörmə fikirlərin arxasında gizlənmiş affektləri nəinki öz məzmununa daxil edə və ya boğa bilər, onların vasitəsilə başa əməliyyatlar da apara bilər. O onları öz əksinə də çevirə bilər. Yozum qaydalarını nəzərdən keçirərkən dedik ki, yuxugörmənin hər bir elementi yozumda öz əks mənasında ola bildiyi kimi, öz mənasında da ola bilər. Bunu əvvəlcədən demək mümkün deyil; burada həlledici sözü vahid tamın ümumi əlaqəsi deyir. Bu məsələ xalq müdrikliyində də təsdiqlənib: xalq yuxuyozanları çox vaxt təzad prinsipindən istifadə edirlər. Əksliyə bu cür yanaşma daxili assosiativ çəpləşmə sayəsində baş verir ki, bu da fikrimizdəki təsəvvürü ona zidd olan hansısa predmetlə bağlayır. Hər cür yerdəyişmə kimi o da senzuranın məqsədlərinə xidmət edir, ancaq çox zaman arzuların gerçəkləşməsinin silahına çevrilir, çünki sonuncu xoşagəlməz təsəvvürün ona zidd olanla əvəzlənməsindən başqa bir şey deyil.

Yuxugörmədəki təsəvvürlər kimi, onun arxasında gizlənən fikirlərdəki affektlər də ziddiyyətə çevrilə bilər; affektlərin bu çevrilməsini, çox güman ki, əsasən senzura həyata keçirir.

Affektlərin boğulması və onların yuxugörmədə tapdığımız senzuradakı kimi sosial həyatda da döndərilməsi, hər şeydən əvvəl, pərdələmə, gizlətmə məqsədlərinə xidmət edir. Mən bir adamla danışanda onunla bu və ya digər formada hesablaşmalıyam, ancaq düşmənçilik hisslərimi söyləmək istədiyim adamdan öz affektlərimin ifadəsini gizlətmək mənimçün fikirlərimin sözlü ifadəsini yumşaltmaqdan qat-qat mühümdür. Əgər mən o adama acı sözlər deməyib, onu nifrətli baxışlarla süzür, yaxud bunu əl hərəkətilə ifadə edirəmsə, bu adamın təəssüratı, demək olar ki, elə bütün nifrətimi utanmadan onun sifətinə çırpdığım kimi olur. Beləliklə, senzura məni, hər şeydən öncə, öz affektlərimi boğmağa məcbur edir və əgər mən yaxşı aktyoramsa, onda əks affekti göstərirəm; əsəbiləşmək istəyəndə gülür, nifrət etmək istəyəndə nəzakətli oluram.

Artıq affektlərin yuxugörmədəki senzura məqsədilə bu cür çevrilməsinə dair əla bir misalla tanışıq. «Saqqallı əmi» yuxusunda mən dostum R.-yə incə duyğular bəsləyirəm, ancaq eyni zamanda yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər onu axmaq hesab edir. Affektlərin çevrilməsinə aid bu misaldan yuxugörmədə senzuranın olması səbəbindən birinci nəticəni çıxardıq. Yuxugörmənin yenidən əks effekt yaratdığını güman etməyə burada da bizim əsasımız yoxdur; yuxugörmə adətən onu fikir materialında hazır halda tapır və yalnız əks motivlərin psixi gücü vasitəsilə yuxugörmənin əmələ gəlməsi üçün yararlı olana qədər yüksəldir. Əmim haqqında sözügedən yuxugörmədə əks-affekt, göründüyü kimi, uşaqlıqdan qaynaqlanır (bunu yuxunun davamı da aydınlaşdırır), çünki əmi ilə qardaşoğlunun münasibətləri erkən uşaqlığımın özünəməxsus xarakteri sayəsində mənimçün bütün dostluq və düşmənçilik hisslərinin mənbəyinə çevrilib.

Bir qrup yuxugörmə «riyakar» və arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsini ağır sınağa məruz qoyan ada xüsusilə iddia edir. Mən buna xanım doktor M. Gilferdinq «Vyana psixoanalitik cəmiyyətində» Rozeggerin əsərindən aşağıdakı maraqlı yer haqqında məlumat verəndə diqqət yetirdim.

Rozegger «Meşə vətəni»nin II cildindəki «Yad adam» hekayəsində deyir: «Mən ümumiyyətlə yuxudan şikayət edə bilmərəm, ancaq saysız-hesabsız gecələrdə tələbə və ədəbiyyatçı həyatıyla yanaşı, dərzi şagirdi həyatı da sürmüşəm – bu, yaxamı qurtara bilmədiyim kölgə, kabus idi. Gündüz mən öz keçmişim haqqında qətiyyən tez-tez düşünməzdim. Filister (ictimai görüş dairəsi çox dar olan riyakar xasiyyətli adam; meşşan) şinelindən çıxmış xəyalpərəst düşünməyə başqa şeylər də tapır. Ancaq gecə gördüyüm yuxular barədə də düşünməzdim.

Ancaq sonradan hər şey haqqında düşünməyi öyrənəndə və içimdəki filister ruhu yenidən tərpənəndə düşündüm ki, niyə yuxularda həmişə dərzi köməkçisi rolunu oynayıram və niyə bu vəzifədə bütün ömrüm boyu mükafatlandırılmadan ustam üçün işləyirəm. Onun yanında oturub nəsə tikəndə, ya da ütüləyəndə xeyli başqa işlərim və qayğılarım olduğunu əla dərk edirəm.

Mənə ağırdır, bu iş xoşuma gəlmir, daha yaxşı və məqsədyönlü istifadə edə biləcəyim vaxtıma heyfim gəlir. Hansısa işim ustanın xoşuna gəlməyəndə onun danlaqlarına səbirlə dözürdüm; ancaq mükafatdan heç vaxt söhbət gedə bilməzdi. Çox vaxt qaranlıq emalatxanada bükülərək oturarkən işdən imtina etməyə qərar verirdim. Bir dəfə bunu ustaya da dedim, ancaq o, zərrə qədər əhəmiyyət vermədi və mən yenə onunçün tikməyə davam etdim. Belə yorucu və darıxdırıcı saatlardan sonra oyanmaq mənimçün necə də sevindirici olurdu. Bu ağır yuxu bir daha təkrarlanacağı halda, onun səylə üzərimdən atıb bərkdən bağırmağa qəti qərar vermişdim: bütün bunlar səfehlikdir, mən yatağımda uzanıb yatmışam… Ancaq növbəti gecə yenə emalatxanada otururdum.

İllər bu qorxunc yeknəsəqliyin təkrarlanmasıyla bir-birini əvəz edirdi. Günlərin bir günü ustayla yanında təlim gördüyüm kəndi Alpelhoferin işini görəndə usta mənim işimdən xüsusilə narazı qaldı. «Kaş ki sənin daim nə düşündüyünü biləydim!» – o, hirslə dedi və mənə baxdı. Mən fikirləşdim ki, ən yaxşısı ayağa qalxıb ustaya yalnız nəzakət xatirinə işlədiyimi demək və çıxıb getməkdir. Ancaq bunu etmədim. Ustanın daha bir köməkçi tutmasına və mənə taxtın üstündə ona yer verməyimi əmr etməsinə sakitcə yanaşdım. Küncə çəkilərək tikişə davam etdim. Həmin gün daha bir köməkçi tutuldu, o, on doqquz il əvvəl bizimlə işləmiş və o zaman aşxanadan gələrkən çaya düşmüşdü. O, işə başlamaq istədi, ancaq oturmağa yer yox idi. Mən sualedici nəzərlə ustaya baxdım, o mənə cavab verdi: «Sənin dərziliyə qabiliyyətin yoxdur. Gedə bilərsən». Məni qorxu hissi elə bürüdü ki, yuxudan oyandım.

Pəncərədə boz səhər günəşi parıldayırdı. Məni sənət əsərləri əhatə etmişdi; orijinal kitab şkafında məni əbədi Homer, nəhəng Dante, bənzərsiz Şekspir, ağıllı Höte – ölməz fikir dahiləri gözləyirdi. Qonşu otaqdan oyanmış və analarına naz edən uşaqların cingiltili səsləri gəlirdi. Elə bil həyatın idillik, şirin, sakit, poetik, işıq dolu və insanın dərin xoşbəxtliyini tez-tez hiss etdiyim ruhuna yenidən sahiblənmişdim. Buna baxmayaraq, ustanı özüm xəbərdar etmədiyim, işdən özüm imtina etmədiyim, onun məndən imtina etməsinə görə narahat idim. Ancaq bütün bunlar çox qəribəydi! Ustamın məni «işdən azad etdiyi» o gecədən etibarən rahatlıqdan həzz alıram; artıq çoxdan keçmişdə qalmış və həqiqətən dərzi şagirdi olduğum o iddiasız, özünəməxsus gözəlliyi olan, buna rəğmən sonrakı həyatıma bu qədər uzun kölgəsini salan vaxtlar yuxuma girmir».

Gənclik illərində dərzi şagirdi olmuş yazıçının bu yuxularında arzunun gerçəkləşməsini qeydə almaq çətindir. Bütün arzulanan, sevincli şeylər gündüz həyatına aid olur, amma yuxugörmə xoşbəxtlikdən artıq aşılmış fərəhsiz həyatın kölgəsini ardınca sürüyüb. Buna bənzər şəxsi yuxularım mənə bu müəmmanı açmağa imkan verdi. Gənc həkim olarkən mən uzun müddət kimya institutunda işləmiş, ancaq heç bir uğur qazana bilməmişəm; indi fəaliyyətimin həmin fərəhsiz və mahiyyət etibarilə xəcalətli dövrünü qətiyyən xatırlamaq istəmirəm. Ancaq laboratoriyada işlədiyimi, analizlər apardığımı, müxtəlif epizodlar yaşadığımı və s. dəfələrlə yuxuda görmüşəm. Bu yuxular, imtahanla bağlı yuxugörmələr kimi xoş olmur və həmişə də dumanlı olur. Onlardan birini yozarkən «analiz» sözünə diqqət etdim və problemin açarını mənə elə bu verdi. Axı indi mən «analitik» olmuşam, tamamilə uğurlu «analizlər» aparıram, amma kimyəvi yox, psixi analizlər. Mən bunları anladım: əgər mən bu analizlərlə həqiqətən fəxr edirəmsə, hətta uğur qazananda lovğalanmaq istəyirəmsə, onda gecələr yuxugörmə mənə uğursuz analizləri təsvir edir ki, onlarla qürurlanmağa heç bir əsasım yoxdur. Uğur qazanan adamı cəzalandıran bu yuxugörmələr məşhur yazıçı olmuş dərzi köməkçisinin yuxuları kimi bir şeydir. Bəs lovğalıqla özünütənqid arasındakı konfliktdə yuxugörmənin hansı yolla sonuncunun tərəfində olması həm də qadağan olunmuş arzu gerçəkləşməsinin əvəzinə tam ağıllı öyüd-nəsihəti öz məzmununa salması deyilmi? Mən artıq bu suala cavab verməyin xeyli çətin olduğunu demişəm. Biz yuxugörmənin əsasının şöhrətpərəst fantaziya olduğunu anlayırıq, ancaq məzmuna onun yerinə ziddiyyət daxil olub. Burada ruhi həyatda mazoxist tendensiyaların olduğunu xatırlatmaq olar və bu çevrilməni də onun ayağına yaza bilərik. Lakin bu cür ayrı-ayrı yuxuların yaxından tədqiqi başqa şeylər göstərir. Laboratoriyadakı işimlə bağlı gördüyüm yuxulardan birində özümü dumanlı şəkildə tibb karyeramın uğursuz və fərəhsiz günlərindəki yaşda gördüm; mənim hələ vəzifəm yox idi və həyatımı necə quracağımı bilmirdim; ancaq qəflətən başa düşdüm ki, mənə adaxlamaq istədikləri bir neçə qızdan birini seçməliyəm.

Beləliklə, mən yenidən gəncləşdim və əsas odur ki, uzun və ağır həyat mübarizəsi illərini mənimlə bölüşən qadın da yenidən gəncləşdi. Yuxugörmənin qeyri-şüuri oyadıcısı olan qocalan adamın labüd və təbii arzularından biri də məhz bununla aydınlaşır. Yuxugörmənin məzmununu digər psixi qatlarda gedən özündənrazılıqla özünütənqid arasında gedən mübarizə şərtləndirsə də, yalnız daha dərinlərə kök atmış gənclik arzusu bu məzmuna yuxugörmə formasında ortaya çıxmağa imkan verdi. Axı insan həqiqətən tez-tez düşünür: indi mənə yaxşıdır, ağır günlər arxada qaldı; ancaq onda da pis deyildi, axı cavan idim.

Yazıçının xəbər verdiyi yuxugörməni nəzərdən keçirdikdə daim güman etmək olar ki, o, yuxugörmə məzmununun ona artıq və əhəmiyyətsiz görünən detallarını buraxır. Buna görə də, onun yuxusu bir çox tapmacalar buraxır, ancaq yuxugörmənin məzmunu dəqiq söylənəcəyi təqdirdə bunları tapmaq asandır.

O.Rank mənim diqqətimi Qrimm qardaşlarının qoçaq dərzi haqqında nağılındakı analoji yuxugörməyə cəlb etdi. Sonradan kral olmuş dərzi bir dəfə yuxuda əvvəlki sənətini görür; o sayıqlayır. Bundan şübhəyə düşən şahzadə arvadı gecə onun yanına sayıqlamalarını yazmaq üçün adamlar qoyur. Ancaq dərzi xəbərdar edildiyindən, hər şey yaxşı qurtarır.

Boğulma, sıxlaşdırma və çevrilmə proseslərinin mürəkkəb kompleksindən sonra yuxugörmənin əsasında dayanan fikirlərdəki affektlər, nəhayət, onun məzmununa daxil olur, tam analiz olunan yuxuların mahir sintezi zamanı əyani şəkildə üzə çıxır. Mən burada affektlərin yuxugörmədəki rolu haqqında daha bir neçə misal gətirəcəyəm.

V. Qoca Bryukkenin mənə öz bədənimi preparatlaşdırmaqla bağlı verdiyi qəribə tapşırıq haqda yuxuda mən yuxugörmənin özündə belə zərrə qədər dəhşət (Grauep) hiss etmirəm. Bu, şəksiz arzu gerçəkləşməsidir və birmənalı deyil. Preparatlaşdırma yuxugörmələr haqqında kitabımı çap etdirməklə bağlı aparılan özünüanaliz mənasındadır: kitabın çapı doğrudan da mənə o qədər xoş oldu ki, artıq tamamilə hazır olan əlyazmanın çapını ən azı bir il təxirə saldım. Lakin məndə bu xoşagəlməz duyğunu ardan qaldırmaq arzusu oyanır, ona görə də, yuxuda (Graueh) dəhşət hiss etmirəm. «Grauen»dən (ağ tüklərdən) başqa mənada da canımı qurtarmaq istərdim: mənim saçlarım möhkəm çallaşıb və bu «Grauen» (ağ tüklər) məni tərəddüd etməməyə sövq edir. Biz axı bilirik ki, yuxugörmənin sonunda mən artıq uşaqlarıma ağır səyahətə çıxmaq imkanını yaratmağa məcbur oluram.

Məmnunluq hissini ayılmanın ilk anlarına köçürən iki yuxugörmədə bu məmnunluq bir halda mənim gözləntimlə motivasiya olunur ki, indi də bunun nə demək olduğunu öyrənəcəyəm: «mən artıq bunu yuxuda görmüşəm», digərində isə, indi «proqnozlaşdırılmış əlamət» kimi bir şey baş verəcəyinə əminliklə; bu məmnunluq duyğusu bir zamanlar ikinci oğlum dünyaya gələrkən keçirdiyim hisslərin eynisidir. Yuxugörmədə də onun arxasında gizlənən fikirlərdəki eyni affektlər qalıb, ancaq məsələ bütün yuxugörmələrdə bu qədər sadə deyil. Onların hər ikisinin analizinə dərindən baş vurduqda görəcəyik ki, bu senzuranın təsirinə məruz qalmayan məmnunluq mənbədən dəstək aldığına görə senzuradan qorxmağa heç bir əsası yoxdur və onun affekti, əgər o özü bircinsli, tamamilə başqa icazə verilmiş mənbədə yol verilən məmnunluq affektinin arxasında gizlənməsəydi, yəqin ki, konfliktə səbəb olardı. Təəssüf ki, məni bunu yuxugörmə örnəyi ilə isbat edə bilmirəm, ancaq başqa sahədən gətirdiyim misal fikrimi əyani şəkildə göstərə biləcək. Növbəti durumu nəzərdən keçirək: yanımda nifrət etdiyim bir adam var, onun başına bədbəxtlik gələcəyi təqdirdə mənim sevinməyim tamamilə təbiidir. Ancaq bu duyğu mənim mənəviyyatıma ziddir, mən arzumu dilə gətirməyə cürət etmirəm. Əgər sonradan bu adamın başına həqiqətən nəsə gəlirsə, mən məmnunluğumu zorla boğaraq, özümü təəssüf hissi keçirməyə və bu qəbildən olan sözlər deməyə məcbur edirəm. Yox, əgər nifrət etdiyim adam hansısa səbəbdən çoxluğun nifrətini qazanıbsa, onda mən məmnunluğumu azad şəkildə ifadə edərək onun layiqli cəzasını aldığını deyəcəyəm. Bu məsələdə ona tamamilə qərəzsiz yanaşanlarla həmfikir olacağam. Lakin mən onu da qeyd edə bilərəm ki, mənim məmnunluğum başqalarına nisbətdə daha intensiv olacaq; o öz dəstəyini mənim nifrətimin mənbəyindən alır, o daxili senzuranın təsiri nəticəsində hələ də özündən affekt ayıra bilmir, sadəcə, şəraitin dəyişdiyini görüb, bu mənada tam azadlığa qovuşur. Belə hallara cəmiyyətin sevmədiyi adamların, ya da sevilməyin azlıqlarının nədəsə günahkar olduğuna hər yerdə rast gəlmək mümkündür. Onların günahı adətən günahlarına deyil, günahları və üstəgəl onlara yönəlik nəticəsiz antipatiyaya uyğun olur. Bu zaman cəza verənlər şəksiz ədalətsizlik edir, ancaq uzun zaman onları üzən ağır əzabdan doğan məmnunluq hissinin müqaviməti nəticəsində bunu dərk etmirlər. Belə hallarda affektin yalnız keyfiyyətlə bağlı əsası olur, miqyasla bağlı bunu qətiyyən söyləmək olmaz; bir nöqtədə sakitləşmiş özünütənqid, ikinci nöqtəyə sadəlövhcəsinə məhəl qoymur. Əgər qapıları açsaq, içəri nəzərdə tutduğumuzdan daha çox adam girəcək.

Affektləri oyadan səbəblərin keyfiyyətcə əsaslı da olsa, kəmiyyətcə uyğun olmayan nəticələr əldə etməsilə bağlı nəzərə çarpan nevrotik xarakterli o cizgilər ümumiyyətlə psixoloji izahata yol verdiyindən yalnız bu cür izah olunur. Belə hallarda artıq qalanlar dərk olunmayan, bu vaxta qədər boğulan və real səbəblə assosiativ əlaqəyə girə bilən affektlərdən qaynaqlanır, bu qalıqların affektlərinin aşkarlanması üçün sonuncuların qüsursuz və yol verilən mənbəyi arzulanan yolu açır. Bu göstərir ki, biz yalnız boğulanla boğan ruhi instansiya arasındakı qarşılıqlı münasibəti nəzərə almamalıyıq. Hər iki instansiyanın birgə fəaliyyət və qarşılıqlı dəstək nəticəsində patoloji effekt yaratması halları da bu dərəcədə diqqət tələb edir. Yalnız ümumi cizgilərilə qeyd etdiyimiz psixi mexanikanın prinsiplərindən yuxugörmədə affektlərin rolunun izahında da istifadə edə bilərik. Lakin yuxugörmədə ortaya çıxan və təbii ki, fikirlərdə də mövcud olan məmnunluq duyğusu bununla tam izah olunmur. Adətən yuxugörmənin arxasında gizlənmiş fikirlərdə ikinci mənbə axtarmaq lazım gəlir. Bu mənbədə senzuranın basqısı var; həmin basqının təsiri altında o məmnunluq deyil, digər əks affekt verərdi, ancaq birinci mənbənin varlığı öz affekt məmnunluğunun sıxışdırılmasından yayınmağa və digər mənbədə dəstək tapmağa imkan verir. Bunun sayəsində yuxugörmədəki affektlər öz mənşəyinə görə mürəkkəb olur və eyni mürəkkəbliklə də fikir materialında determinasiya olunur; eyni affekti verə bilən affekt mənbələri yuxugörmədə belə bir şeyin yaranması üçün qarşılıqlı fəaliyyətə keçir.

Bu dolaşıq məsələnin bəzi izahları öz quruluşuna görə gözəl olan və «non vixit» ifadəsinin mərkəzi yer tutduğu yuxugörmənin analizini verir. Bu yuxuda müxtəlif xarakterli affektlərin meydana çıxmasına açıq məzmunun iki yerində rast gəlinir. Öz dostumu iki sözlə məhv etdiyim yerdə düşmən və xoşagəlməz duyğular kəsişir. Yuxugörmənin sonunda mən sevinir və rəqiblərimi yalnız bir güclü arzuyla məhv etmək imkanını (ayıq halda bunun absurdluğu etiraf olunur) məmnuniyyətlə təsdiq edirəm.

Mən bu yuxugörmənin motivləri haqda hələ danışmamışam. Onlar son dərəcə mühümdür və bizi bilavasitə yuxugörmənin dərk olunmasına aparır. Berlindəki bir dostumdan (onu Fl. adlandırmışam) xəbər almışdım ki, əməliyyat olunacaq və səhhəti ilə bağlı məlumatları mənə Vyanada yaşayan qohumları verəcək. Əgər məni tərpənməyə qoymayan dəhşətli ağrılarım olmasaydı, yəqin ki, özüm ona baş çəkməyə gedəcəkdim. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdən yaxın dostumun həyatına görə narahat olduğumu öyrənəcəyəm. Onun tanıdığım yeganə bacısı gənc ikən qısa sürən xəstəlikdən ölmüşdü (Yuxugörmədə Fl. öz bacısı haqqında deyir ki, o, qırx beş dəqiqənin içində öldü.) Mən yəqin düşündüm ki, heç onun cüssəsi də güclü deyil, odur ki, qorxunc xəbərlərdən sonra onsuz da onun yanına getməli olacağam və gecikməyim mənimçün əbədi qınaq mənbəyinə çevriləcək. Yuxugörmənin arxasında gizlənən qeyri-şüuri fikirlərdən doğan bu fantaziya amiranə surətdə «non vixit» əvəzinə «non visit» tələb edir: «Sən gecikdin, o isə artıq sağ deyil» Yuxugörmənin aşkar məzmununun da «non visit»i göstərməsi barədə yuxarıda danışmışıq. Gecikməylə bağlı bu qınaq yuxugörmənin mərkəzi nöqtəsində olsa da, öz ifadəsini tələbəlik illərimin möhtərəm müəllimi Bryukkenin məni öz mavi gözlərinin qorxunc baxışlarıyla məzəmmət etdiyi səhnədə tapmadı. Bu səhnənin sıxışdırılmasına məhz nəyin səbəb olduğunu tezliklə görəcəyik; yuxugörmə onu eynilə mənim yaşadığım kimi əks etdirə bilməz. O mavi gözləri başqasına aid etsə də, mənə də məhvedici rol verir; bu çevrilmə, şübhəsiz, arzunun gerçəkləşmə vasitəsidir. Dostun səhhəti ilə bağlı qayğı, onun yanına getmədiyim üçün qınaq, xəcalət (o təsadüfən Vyanaya mənim yanıma gəlir), öz bəraətimi xəstəliyimlə əlaqələndirməyə olan tələbatım – bütün bunlar yuxuda aydın hiss olunan və yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin bu sahəsində coşan böyük duyğu tufanına səbəb olur.

Lakin yuxugörmənin motivlərində mənə tamamilə əks təsir göstərən başqa şeylər də oldu. Əməliyyat haqqında xoşagəlməz xəbərlərlə birlikdə bu barədə heç kəsə danışmamaq haqqında israrlı xahiş də gəldi; bu xahiş məni təhqir etdi, çünki ciddiliyimi şübhə altına alırdı. Bu xahişin müəllifinin dostum olmadığını bilsəm də, bunu vasitəçilərin yersiz hərəkəti, ya da həyəcanı ilə izah etsəm də, ondakı gizli qınaq yenə də məni incitdi, çünki tamamilə əsassız idi.

Əlbəttə, bu indiki duruma aid deyil, ancaq gənclikdə iki ayrılmaz dostla yaxınlıq edərkən onlardan birinə digərinin onun haqqında nə dediyini ağzımdan qaçırmışdım. O zaman eşitdiyim qınaqları hələ də unutmamışam. Aralarına nifaq saldığım həmin dostlardan biri professor Fleyşel, digərinin adı isə İosif idi. Yuxuma girən dostum P.-nin adı da belədir.

Başqalarının sirrini qoruya bilməməyimlə bağlı qınağı yuxuda F.-in onun haqqında P.-yə danışmağımla bağlı sualı sübut edir. Bu xatirənin yuxugörməyə daxil olması qınağı gec də olsa indiki zamandan Bryukkenin laboratoriyasında işlədiyim dövrə keçirir; İosif tərəfindən «məhvedilmə» səhnəsində ikinci şəxsi əvəz edərək, mən bu səhnəni təkcə gecikməyə görə olan qınağı deyil, həm də yerdəyişməyə daha çox məruz qalan başqa bir şeyi – yad sirləri qoruya bilməməyimi təsvir etməyə məcbur edirəm. Yuxugörmədə sıxlaşma və yerdəyişmə prosesləri, həmçinin onların motivləri dərhal nəzərə çarpır.

Lakin dostumun əməliyyat sirrini qorumaq haqqında xahişlə bağlı hazırkı cüzi dilxorluq dərinə gedən mənbələrdən dəstək alır və mənim həqiqətən çox sevdiyim şəxslərə qarşı düşmənçilik duyğularının böyük axınına çevrilir. Bu dəstəyi verən mənbə öz başlanğıcını uşaqlıqdan götürür. Bütün dost və düşmən hisslərin məndən bir yaş böyük olan qardaşım oğlu ilə münasibətlərimizdən xəbər verdiyini demişəm; o məni incidir, mən də onunla mübarizə aparmağı öyrənirdim; ümumiyyətlə, biz mehriban yaşayır və bir-birimizi sevirdik, ancaq valideynlərimizin dediyinə görə, tez-tez dalaşır, bir-birimizdən şikayət edirmişik. Bütün sonrakı dostlarım mənimçün məlum mənada həmin birinci düşmən dostumu təmsil ediblər. Yaxın dost və nifrət etdiyim düşmən hər zaman mənim duyğularımın zəruri obyektləri olublar; mən qeyri-şüuri olaraq daim onları yenidən özümdə tapmağa çalışmışam və uşaq idealı da tez-tez hətta o dərəcədə həyata keçir ki, düşmənlə dost bir şəxsdə qovuşur; əlbəttə, mənim erkən uşaqlığımda olduğu kimi, eyni vaxtda deyil.

Lakin bu şəraitdə affektlərin «təzə» səbəbinin onların izahından ötrü öz yerini uşaq təəssüratlarına verməsi məq•sə•dilə onlara necə keçə biləcəyini burada nəzərdən keçirmə•yə•cəyəm. Bu, qeyri-şüuri təfəkkürün psixologiyasına və nevrozların psixoloji izahına aiddir. Yuxuların yozumu üçün gözlərimiz qarşısında aşağıdakı məzmunda uşaqlıq xatirələrinin keçməsini, yaxud fantastik şəkildə canlanmasını güman etmək kifayətdir: iki uşaq indi bizimçün əhəmiyyətsiz olan nə üstündəsə mübahisə edir, ancaq bunun xatirəsi, ya da illüziyası tamamilə müəyyən olan şeyi nəzərdə tutur; onlardan hər biri birinci gəldiyini və əşyanın ona çatmalı olduğunu iddia edir; məsələ davaya gedib çıxır və güclü ədalətliyə qalib gəlir; yuxunun verdiyi məlumatlara əsasən, mən, yəqin ki, haqsız olduğumu etiraf etdim (mən öz səhvimi görürəm), ancaq bu dəfə qələbə mənim tərəfimdədir, mənimlə davadan sonra məğlub babasının yanına qaçıb şikayət edir, mənsə sonrada atamın dediyi sözlərlə müdafiə olunuram: mən onu o məni vurduğuna görə vurdum. Beləliklə, bu xatirə, ya da daha doğrusu, yuxunun analizi zamanı məndə yaranan fantaziya onun arxasında gizlənən fikirlərin elementidir, həmin fikirlərdə olan affektlərin yığdığı elementdir – elə bil, hovuza hər tərəfdən su axır. Buradan da fikirlər aşağıdakı şəkildə istiqamət götürür: sən mənə güzəşt etməli oldun və əcəb oldu; niyə mənə könüllü güzəştə getmədin? Sən mənə lazım deyilsən, mən oynamağa özümə başqa yoldaş tapacağam və sairə. Bundan sonra bu fikirlərin yuxuya daxil olduğu yollar açılır. Belə bir «ote – toi que je my mette»112-də, çox güman ki, bir zamanlar dostum İosifi də məzəmmət etmişəm. İosif adının mənim yuxularımda bu qədər mühüm rol oynadığı oxucunun diqqətini cəlb edə bilər (əmim haqqında yuxugörməyə bax), ancaq bu adı daşıyan adamlarda mən öz «mən»imi asanlıqla gizlədə bilirəm, çünki Bibliyadakı İosif – Yusif, məlum olduğu kimi, yuxuyozan olub. O, Bryukkenin laboratoriyasına məndən sonra gəlib, ancaq orada irəliləmək çox çətin idi.

Assistentlər öz yerlərində möhkəm oturmuşdular və bu gəncliyin səbir kasasını daşdırırdı, mənim dostum öz narazılığını utanmadan dilə gətirirdi. Çünki onun yerini tutmaq istədiyi assistent xəstə adam idi, ancaq yerini təhvil vermək arzusu yetərincə ikimənalı idi. Buna qədər mənim də bir neçə il eyni arzuyla yaşadığım tamamilə başadüşülən idi; iyerarxiyanın mövcud olduğu hər yerdə boğulmağa ehtiyacı olan arzular üçün yol açıqdır. Şekspirdə xəstə atasının yatağı başında duran şahzadə tacın onun sifətinə yaraşıb-yaşamadığını yoxlamaq arzusuna qalib gələ bilmir. Ancaq yuxu bunu onun mənəviyyatsız arzusu (təbii ki, mənim yox) kimi cəzalandırır.

«O, hakimiyyətpərəst idi, mən də onu məhv etdim». O başqasının onu vəzifədən azad edəcəyini gözləyə bilməzdi, buna görə də, özü özünü kənarlaşdırdı. Bu fikirlər məndə bilavasitə universitetdə heykəlin açılışında iştirak etdikdən sonra yarandı. Yuxugörmədə mənim hiss etdiyim məmnunluğun bir hissəsinin mənası belədir: ədalətli qarşılıqdır, sən ona layiqsən.

Bu dostu dəfn edərkən bir cavan oğlan nəzakətsiz bir fikir söylədi: natiq elə danışır ki, guya bu bir adam olmasa dünya dağılar. Əslində o, səmimi kədəri lüzumsuz şişirtməylə pozulmuş səmimi bir insanın narazılığını ifadə edirdi. Ancaq bu fikirdən sonra gələn düşüncələr bunlardır: əvəzedilməz itki yoxdur; artıq neçəsini basdırmışam, özümsə hələ sağam, onların hamısının başını yemişəm, yer də mənə qalıb. Mənim öz dostumu tapa bilməyəcəyimdən qorxduğum elə həmin andaca buna bənzər fikir sonrakı inkişafa yol açır: mən daha bir adamı yola saldığım, ölənin mən yox, o olduğu üçün, yuxarıda sözügedən uşaqlıq epizodundakı kimi qələbə çaldığım üçün sevinirəm. Uşaqlıq mənbələrindən gələn bu məmnunluq yuxugörmənin qavradığı, demək olar, bütün affektlərin üstünü örtür. Mən başqalarından çox yaşadığıma görə sevinirəm və bunu lətifədəki ər-arvadlardan birinin sadəlövh eqoizmi ilə ifadə edirəm: «İkimizdən birimiz öləndə, mən Parisə köçəcəyəm». Bu «birimizin» mən olmayacağıma heç bir şübhəm yoxdur.

Şəxsi yuxuları danışmaq və yozmağın böyük fədakarlıq tələb etdiyini etiraf etməmək mümkün deyil. Özünü həyatı bölüşdüyün nəcib insanlar arasında hansısa bəd ruh kimi təsvir etməli olursan. Ona görə də, rəqiblərin onlara dözdüyün müddətcə mövcud olduğunu, onları arzuyla aradan götürməyin mümkünlüyünü tamamilə təbii hesab edirəm. Dostum İosif də, bax beləcə, buna görə cəzalandırılıb. Lakin rəqiblər mənim uşaqlıq dostumun ardınca gələnlərdir; buna görə də, mən onu daim kiminləsə əvəz etməyimdən məmnunam və indi yenə ona itirməyə qorxduqlarım arasından əvəz tapacağam. Əvəzedilməz itki yoxdur.

Bəs burada yuxugörmənin senzurası haradadır? Niyə o bu kobud və eqoist fikirlərə qarşı israrlı etiraz nümayiş etdirmir və onunla bağlı məmnunluğu ağır dilxorluğa çevirmir. Mənə elə gəlir ki, məhz buna görə, elə həmin adamla bağlı digər nöqsansız fikirlər eyni məmnunluq hissinə səbəb olur və öz affekti ilə uşaqlığını yasaq mənbəyindən gələn hissiyyatın üstünü örtür.

Yuxarıda sözügedən heykəlin açılışı zamanı digər fikir sferasında öz-özümə dedim: artıq nə qədər dostumu itirmişəm, onlar vəfat edib, bəziləriylə ayrılmışıq; ancaq onlara əvəz tapmağım, mənə bütün digərlərindən əziz olan dost qazanmağım və dostluq münasibətləri qurmağın çətin olduğu bu yaşda həmişəlik qoruyub saxlaya biləcəyim, hər halda, çox yaxşıdır. Ölmüş dostuma əvəz tapmağımla bağlı məmnunluğu yuxuya maneəsiz keçirə bilərəm, ancaq bu əvəzetmənin arxasında həm də uşaqlıq mənbəyindən gələn düşmən xarakterli məmnunluq da gizlənib. İncə uşaq duyğusu, şübhəsiz, indiki tam əsaslandırılmış hissiyyatın möhkəmlənməsinə kömək edir; lakin yuxugörmənin məzmununda uşaq ədavəti də özünə yol açıb.

Ancaq yuxugörmədə fikirlərin məmnunluq duyğusu ilə əlaqəsi ola biləcək daha bir bağı dəqiq göstərilib. Bu yaxında dostumun uzun intizardan sonra qızı anadan olub. Mən onun vaxtsız vəfat etmiş bacısının xiffətini çəkdiyini bilirdim və ona yazdım ki, bacısına bəslədiyi sevgisini bu uşağa keçirəcək; bu balaca qız, nəhayət, ona əvəzolunmaz itkini unutmağa kömək edəcək.

Beləliklə, bu sıra da öz növbəsində ən müxtəlif istiqamətlərə yollar ayrılan yuxugörmənin gizli məzmunundakı ara fikirlərə bağlanır: əvəzedilməz itki yoxdur. İtirdiyin hər şey yenidən geri qayıdır. Yuxugörmənin əsasında duran fikirlərin ziddiyyətli elementləri arasındakı assosiativ rabitə dostumun balaca qızı ilə mənimlə həmyaşıd olan uşaqlıq rəfiqəmin – dostumun və rəqibimin bacısının eyni adda olması sayəsində sıxlaşır. Mən «Polina» adını məmnuniyyətlə eşitdim, bu uyğunluğu göstərmək üçün yuxugörmədə bir İosifi digərilə əvəz etmiş və soyadlardakı səsləşməni aradan qaldırmağı mümkünsüz saymışam: Fleyşl və başqaları. Buradan fikir bağı mənim öz uşaqlarımın adlarına gedir. Mən onlara dəbdə olan adların qoyulmasına deyil, yaxınlarımızın xatirəsi üçün onlarının adının verilməsinə tərəfdar olmuşam. Bu yenə də bilavasitə yuxugörməyə aiddir. Və nəhayət, məgər uşaqlar, nəvə-nəticə bizimçün yeganə ölümsüzlük imkanı deyilmi?

Yuxugörmədəki affektlərlə bağlı fərqli nöqteyi-nəzərdən daha bir neçə fikirlə kifayətlənəcəyəm. Yatanın qəlbində dominant element kimi affektə meyillilik ola bilər, yuxugörməyə həlledici təsir göstərən bu elementi biz əhvali-ruhiyyə adlandırırıq. Bu ovqata yuxugörmədən əvvəlki günün təəssüratları və fikirləri səbəb ola, ancaq somatik mənşəli ola bilər; ancaq hər iki halda bu ovqat özünə uyğun fikirlərlə müşayiət olunur. Yuxugörmənin əsasında duran bu fikirlərdə olan təsəvvürləri bir halda bilavasitə affektin şərtləndirməsi, digərində isə, onlara göründüyü kimi, somatik xarakterli ümumi əhvalın səbəb olması yuxugörmənin əmələ gəlməsi üçün tamamilə əhəmiyyətsizdir. Yuxugörmə həmişəlik arzuların gerçəkləşməsinə xidmət edən təsəvvürləri təsvir etməklə məhdudlaşır və öz psixi hərəkətverici qüvvəsini müstəsna olaraq yalnız arzudan ala bilər.

Ovqat da yuxu əsnasında ortaya çıxan hissiyyatla eyni şeyə məruz qalır: o ya tamamilə diqqətə alınmır, ya da arzunun gerçəkləşməsi mənasında yozulur. Yuxu zamanı ağır əhval-ruhiyyə yuxugörməyə səbəb verir: onlar yuxugörmənin həyata keçirməli olduğu israrlı arzuları oyadır. Onların əlaqədar olduğu material arzuların gerçəkləşməsinin təsviri üçün yararlı olanadək işlənir.

Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki ağır ovqat elementi nə qədər intensiv və mühümdürsə, daha çox boğulmuş arzular da özlərini bir o qədər əminliklə ifadə etmək imkanı tapır: əks təqdirdə, özlərini təsvir etmək məqsədilə girişdikləri işin daha çətin hissəsini yüngülləşdirən ağır ovqatın varlığını onlar özləri tapmalı olardı. Elə bununla da biz yenidən qorxulu yuxular probleminə yaxınlaşırıq; irəlidə bunun yuxugörmə fəaliyyətinin son həddi olduğunu görəcəyik.

ğ) Təkrar emal. Ən nəhayət, yuxugörmələrin əmələ gəlməsində iştirak edən dörd şərtdən sonuncusunu nəzərdən keçirəcəyik.

Əgər yuxugörmənin analizini yuxarıdakı şəkildə, onun kəskin ifadə olunmuş elementlərinin mənşəyini yuxugörmənin arxasındakı fikirlərdə araşdıraraq davam etdirsək, axırda yozumu yeni şərtlərin müəyyənləşdirilməsini tələb edən elementlər tapılacaq. Mən yuxugörənin təəccübləndiyi, əsəbiləşdiyi, yuxugörmə məzmununun hansısa elementinə müqavimət göstərdiyi halları da xatırladacağam. Lakin yuxugörmədəki həmin tənqid təzahürlərinin əksəriyyəti onun məzmununa qarşı yönəlmir: onlar hamısı yuxugörmə materialının hissələri tərəfindən keçirilmiş və müvafiq olaraq istifadə olunmuş olur ki, mənim misallarla göstərmək istədiyim də bu idi. Ancaq bu cür məlumatlara yol verməyən nəsə də olur; yuxugörmənin materialında ona korrelyatlar (məzmunu başqa məfhum ilə tutuşdurulduqda bəlli olan əlaqədar məfhum) olmur. Misalçün, yuxugörmədə tez-tez rast gəlinən tənqid nə deməkdir: axı bu yalnız yuxudur? Bu axı ayıq vəziyyətdə də söylənə bilən əsil yuxugörmə tənqididir. O, son dərəcə tez-tez ayılmadan qabaq gəlir; onun özündən qabaq daha tez-tez yuxugörməni təsdiq etdikdən sonra sakitləşdirici xoşagəlməz duyğu olur. Lakin yuxugörmənin özündə ortaya çıxan «axı mən bunu yuxuda görürəm» fikri Baxın operettasındakı Gözəl Yelenanın dilindən səslənən eyni məqsədi güdür. O, hazırda öz mövcudluğunu bəyan etməyə və yuxugörmənin davamını yasaqlamağa tam haqqı olan senzuraedici instansiyanın sakitləşdirilməsinə xidmət edir. Ancaq yatmağa davam edib, yuxugörməyə dözmək bundan qat-qat xoşdur: «axı mən bunu yuxuda görürəm». Mənə elə gəlir ki, nifrətli tənqid – «axı mən bunu yuxuda görürəm» – yuxugörmədə o zaman baş verir ki, bir dəqiqə də yuxuya getməyən senzura özünü yuxugörmə tərəfindən aldadılmış hesab edir. Onu boğmaq artıq gecdir və o bu tənqidlə qorxuya, ya da xoşagəlməz duyğuya reaksiya verir. Bu psixi senzura tərəfindən ziddiyyət ruhunun təzahürüdür.

Lakin bu misal yuxugörmədəki hər şeyin onun arxasında gizlənən fikirlərdən gəlmədiyini, onun məzmununa ayıq təfəkkürümüzdən fərqlənməyən psixi funksiyaların da əlavələr etdiyini şəksiz sübut edir. Sual olunur ki, bu yalnız müstəsna hallarda baş verir, yoxsa adətən təkcə senzura rolunu oynayan psixi instansiya yuxugörmələrin əmələ gəlməsində daim iştirak edir?

Biz heç bir tərəddüd etmədən ikinci fərziyyənin tərəfindəyik. Heç bir şübhə yoxdur ki, bu vaxta qədər özünü yalnız yuxugörmənin məzmununu məhdudlaşdırmaqda, yaxud nəyisə ondan çıxarmaqda göstərən senzuraedici instansiya, bundan başqa, onun tamamlanmasına və mürəkkəbləşməsinə də xidmət edir. Bu tamamlamaları çox vaxt asanlıqla görmək olur; onlar qətiyyətsiz olur və «guya», «sanki» sözlərilə müşayiət olunur, öz-özlüklərində çevik olmalarıyla seçilmir və həmişə yuxugörmənin məzmununun iki hissəsini bir-birinə birləşdirə bildikləri yerlərdə olur, onlar arasında əlaqə qurmağa xidmət edir. Onlar yuxugörmənin əsil materialının zoğlarına nisbətən yaddaşda zəif qalır: yuxu yaddan çıxanda birinci növbədə onlar unudulur və mən bizim tez-tez şikayətləndiyimiz «biz çox şey görürük, ancaq çoxusu yadımızdan çıxır, yalnız ayrı-ayrı parçalar yadda qalır» sözlərinin məhz həmin birləşdirici fikirlərdə ani yoxa çıxmalara əsaslandığından bərk şübhələnirəm. Bu əlavələri ətraflı analiz etdikdə tez-tez yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə onlara müvafiq materialın olmadığını aşkar edirik. Lakin daha diqqətlə nəzərdən keçirdikdə mən bu halı son dərəcə nadir hesab etməliyəm; amma əksər hallarda tamamlayıcı fikirlər öz material məlumatlarını yuxugörmənin əsasında dayanan fikirlərə buraxır; lakin bu material nə öz dəyəri sayəsində, nə də determinasiya nəticəsində yuxugörməyə daxil olmağa qətiyyən iddia edə bilməz. Yuxugörmənin yaranması zamanı hazırda nəzərdən keçirdiyimiz psixi funksiya, göründüyü kimi, yalnız ən zəruri hallarda yenidən törəməyə müraciət edir; çünki bəlkə də o, yuxugörmənin materialında tapa biləcəyi əlverişli məqamlardan istifadə edir.

Yuxugörmə fəaliyyətinin bu hissəsini, əsas etibarilə, onun tendensiyası fərqləndirir və aşkar edir. Bu funksiya şairin hirslə filosofun ayağına yazdığı eyni məqsədi güdür: o öz yamaq və qıraqlarıyla yuxugörmənin quruluşundakı boşluqları gözləyir. Onun işinin nəticəsində yuxugörmə öz absurdluq və rabitəsizlik xarakterini itirərək, real təəssüratların anlaşılan obrazına yaxınlaşır.

Ancaq onun səyləri həmişə uğurla nəticələnmir. Beləcə, ilk baxışda biz yuxugörmələrə qüsursuz məntiqi və dərk olunmuş məna veririk, onlar tamamilə mümkün situasiyadan qaynaqlanır, onu müxtəlif cür təbii dəyişikliklərə məruz qoyur və bizi qətiyyən təəccübləndirməyən sonluğa gətirib çıxarır; doğrudur, sonuncuya olduqca nadir hallarda rast gəlinir. Bu yuxugörmələr ayıq təfəkkürə analoji olan psixi funksiya tərəfindən köklü dəyişikliyə məruz qalır; onlar, göründüyü kimi, tamamilə anlaşılan olur, ancaq bu məna yuxugörmənin mənasından çox uzaq olur. Analiz zamanı əmin olursan ki, yuxugörmənin təkrarən emal olunması, xüsusilə də onun, daxili qarşılıqlı əlaqələrində bütün materialın çevrilməsini həyata keçirir. Bu yuxugörmələr artıq, necə deyirlər, biz onları ayıq halda yozana qədər yozulmuş olurlar. Bu tendensiyalı işləmə bəzi yuxugörmələrdə yalnız onların məlum hissəsinə qədər uzanır; bu hissədə hər şey rabitəli və anlaşılandır, halbuki bundan sonra yuxugörmə ya absurd, ya da dolaşıq olur; lakin absurdluq çox zaman yuxugörmənin sonrakı gedişatında rabitəliliklə əvəz oluna bilər. Digər yuxugörmələrdə isə işləmənin (emalın) izləri ümumiyyətlə yoxdur; biz məzmunun ayrı-ayrı parçalarının mənasız xaosu qarşısında aciz qalırıq.

İndi bizə son dərəcə tanış gələn bu məlum, yuxuyaradan qüvvənin ardınca – o, doğrudan da, yuxugörmənin dörd amilindən bizə daha yaxın və əlverişlidir – yuxugörməyə sərbəst şəkildə yeni elementlərin gətirilmə imkanlarını qəti olaraq rədd etmək istəməzdim. Digər amillər kimi onun da təsiri, doğrusu, əsas etibarilə yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdəki hazır psixi materialın seçimi və çeşidlənməsinə əsaslanır. Onu yuxugörmə üçün sanki fasad ucaltmaqdan əhəmiyyətli dərəcədə azad edən təkcə bir hal var ki, bu da yuxugörmənin arxasında gizlənən fikir materialında hazır şəkildə öz tətbiqini gözləyən bu cür elementin olmasıdır. Mən bu elementi adətən «fantaziya» adlandırıram; əgər dərhal ayıq vəziyyətə, oyaqkən görülən yuxuya istinad etsəm, yəqin ki, çoxsaylı anlaşılmazlıqlardan canımı qurtara bilərəm. Bu elementin ruhi həyatımızdakı rolunu psixiatriya tam olaraq araşdıraraq, izah etməyib: bu məsələdə yeganə istisna, demək olar ki, M. Benediktdir. Bizim gündüz yuxularımız belə şairin heç nəyin mane ola bilmədiyi bəsirətli baxışlarından yayına bilmir; Dodenin «Nabobe» romanında qəhrəmanlardan birinin analoji durumunun təsvir olunduğu yer hamıya məlumdur. Psixonevrozların öyrənilməsi bizi bu fantaziyalı, yaxud gündüz yuxugörmələrinin isterik simptomların, ya da buna bənzər təzahürlərin yaxın müjdəçiləri olduğu barədə gözlənilməz nəticəyə gətirib çıxarır; isterik simptomlar xatirələrin özüylə deyil, onların əsasında yaranan fantaziyalarla bağlıdır. Şüurlu gündüz fantaziyalarının tez-tez ortaya çıxması bizə bu cür təzahürlərlə yaxından tanış olmaq imkanı verir; lakin bu cür şüurlu fantaziyalara bənzər çox qeyri-şüuri fantaziyalar da var ki, öz məzmunlarına, həm də kənar materialdan gələn mənşələrinə görə belə də qalır. Həmin gündüz fantaziyalarının xarakterini daha dərindən araşdırdıqda, yuxugörmələrə xas xüsusiyyətlərin mühüm hissəsinin onlarda da olduğu görünür; onların tədqiqi yuxugörmələrin dərk olunmasını daha yaxınlaşdırar və asanlaşdırardı.

Onlar da yuxugörmələr kimi arzuların gerçəkləşməsini əks etdirir; yuxugörmələr kimi, onlar da əsas etibarilə uşaqlıqdan qalma təəssüratlara əsaslanır; onlar da yuxugörmələr kimi, yaranarkən senzuranın müəyyən güzəştlərindən istifadə edir. Onların strukturunu araşdırarkən fəaliyyətlərini şərtləndirən arzu motivinin təşkil olunduqları materialı qarışdırdığını, dəyişərək yenidən quraşdırdığını görürük. Barokko üslubunda olan bir çox Roma sarayları antik xarabalıqlara bağlandığı, onların tava daşları və sütunları müasir memarlığa material verdiyi kimi, onlar da asanlıqla bağlana biləcəkləri uşaqlıq təəssüratları ilə, demək olar ki, eyni münasibətdə olur.

Yuxugörmələrin yaranmasının dördüncü şərtinə bağladığımız «təkrar emal»da da gündüz yuxugörmələrinin, fantaziyaların əmələ gəlməsində xarici təsirdən asılı olmayaraq meydana çıxan eyni prosesi görürük. Hətta dördüncü şərtin ona təqdim olunan materialdan istifadə edərək gündüz yuxugörməsi kimi bir şey yaratmağa cəhd etdiyini birbaşa da deyə bilərik.

Gündüz yuxugörməsinin fikirlərlə ümumi əlaqədə tərtib olunduğu yerlərdə həmin faktor dərhal ona müraciət edəcək və onun yuxugörmənin məzmununa daxil olmasına kömək edəcək. Elə yuxugörmələr var ki, müstəsna olaraq, bəlkə də, dərk olunmamış qalan gündüz fantaziyalarının təkrarından ibarətdir. Məsələn, Troya müharibəsinin qəhrəmanı ilə birlikdə arabada getdiyini görən oğlanın yuxusu. Mənim «avtodidasker» yuxumda ikinci hissə professor N. ilə tanışlığım haqda tamamilə məsum olan gündüz fantaziyasının tam və dəqiq təkrarıdır. Yuxugörmənin yarandığı zaman uyğun gəlməli olduğu şərtlər kompleksi ondan əvvəl gələn fantaziyanın yuxugörmənin yalnız bir hissəsini yaratmasına, ya da yalnız onun bir hissəsinin sonuncunun məzmununa daxil olmasına köməklik edir. Qalan məsələlərdə fantaziya da gizli materialın digər hissələri ilə eyni şeyə məruz qalır. Lakin o, tez-tez yuxugörmədə bitkin tam formasını alır. Mənim yuxularımda tez-tez digər təəssüratlardan tamamilə fərqlənən və dərhal ayrılan yerlər olur.

Onlar mənə eyni yuxugörmənin digər hissələrindən daha rabitəli, eyni zamanda daha ötəri görünürlər; mən bunların yuxugörməyə daxil edilən qeyri-şüuri fantaziyalar olduğunu bilirəm, lakin mənə belə bir fantaziyanı qeydə almaq heç vaxt nəsib olmayıb. Ümumiyyətlə, belə fantaziyalar, yuxugörmənin arxasında gizlənmiş fikirlərin digər tərkib hissələri yerdəyişməyə, sıxlaşmaya və sairəyə məruz qalır; lakin onlar dəyişmədən yuxugörmənin məzmununu, ya da heç olmasa fasadını yaradanda, yuxugörmənin məzmununda yalnız bir elementlə və ya ona uzaq bir eyhamla təmsil olunanda bir ifratlıqla digəri arasında keçidlər də olur. Fantaziyanın yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə iştirakı üçün onların senzuranın tələblərinə və sıxlaşma zərurətinə münasibətdə hansı maraq güddükləri olduqca mühümdür.

Yuxu yozumlarına dair misallar seçərkən mən mümkün qədər qeyri-şüuri fantaziyaların mühüm rol oynadığı yuxugörmələrdən söhbət açmışam, çünki bu psixi elementin əlavə edilməsi qeyri-şüuri təfəkkür psixologiyasının geniş şərhini tələb edərdi. Bu «fantaziyaların» üzərindən tamamilə keçə bilmərəm, çünki onlar yuxugörməyə kifayət qədər tez-tez tamamilə daxil olur və onda bundan da tez-tez tam aydın şəkildə üzə çıxır. İki müxtəlif, bir-birinə zidd, ancaq bəzi yerlərində fantaziyaları uyğun gələn (onlardan biri səthi xarakter daşıyır, ikincisi isə sanki birincinin izahına xidmət edir) daha bir yuxugörmə misal gətirəcəyəm. Bir neçə fantaziyanın üst-üstə qalaqlanmasından yaranan belə bir yaxşı yuxugörmə örnəyini 1905-ci ildə yazdığım «İsteriya analizindən parça» məqaləsində təhlil etmişəm. Lakin etiraf etməliyəm ki, yuxugörmələrin yaranmasında bu fantaziyaların əhəmiyyətini əsasən öz (əsasında gündüz fantaziyaları, başlıca olaraq mübahisələr və fikir konfliktləri duran) yuxularımı analiz edənə qədər azaltmışam. Gecə yuxugörməsinin gündüzkü ilə tam analogiyasını başqa şəxslərə nəzərən göstərmək qat-qat asandır.

Əsaslı surətdə yazmadığım yeganə yuxugörmə təqribən aşağıdakıları xəbər verir: «Yuxugörən gənc və subay bir cənab restoranda oturub. Birdən bir neçə şəxs peyda olur, onlar onun ardınca gəliblər, biri onu həbs etmək istəyir. O, qonşu stolda əyləşənlərə deyir: «Mən hesabı sonra ödəyəcəyəm, mən qayıdacağam». Ancaq onlar istehzayla gülümsəyib deyirlər: «Çalınmış bayatıdır, hamı belə deyir». Gələnlərdən biri onun ardınca qışqırır: «Biri də gedir».

Onu darısqal bir otağa gətirirlər, burada qucağında uşaq olan bir qadın var. Onun yol yoldaşlarından biri deyir: «Bu cənab Müllerdir». Komissar, ya da vəzifəli məmur kağızları gözdən keçirərək təkrar-təkrar deyir: «Müller, Müller, Müller!» Nəhayət, ona sual verir və o təsdiq cavabı verir. Bunun ardınca o, qadını başdan-ayağa süzür və uzun saqqalı əmələ gəldiyini görür».

Hər iki tərkib hissəni ayırmaq çətin deyil. Həbs haqqında fantaziya səthi xarakter daşıyır; göründüyü kimi, o, yuxugörmənin fəaliyyəti tərəfindən yenidən yaradılıb. Lakin onun ardınca kiçik dəyişikliyə məruz qalan material olaraq qadın haqqında fantaziya gəlir; onların hər ikisinə aid ümumi cizgilər Haltonun qarışıq fotoşəklindəki kimi xüsusilə parlaq görünür. Subay gəncin restorana qayıtmaq vədi, onun təcrübəli badə dostlarının inamsızlığı və «biri də gedir»

(evlənməyə) qışqırmaları – bütün bunlar son dərəcə xarakterik və tamamilə anlaşılan simptomlardır. Polis məmuruna verilən təsdiq cavabı da eynilə belədir. Kağızların gözdən keçirilməsi və bu zaman eyni adın təkrarlanması toy mərasiminin ikinci dərəcəli, ancaq yenə də xarakterik cizgisinə uyğun gəlir; eyni adın təkrarlandığı bir top təbrik teleqramının oxunması. Bu yuxugörmədə gəlinin konkret şəkildə meydana çıxması qadın haqqında fantaziyanın hətta onu pərdələyən həbs haqqında fantaziya üzərində qələbə çalmasıdır. Həmin gəlinin saqqalının əmələ gəlməsini isə mən yalnız bir məlumatın köməyi ilə aydınlaşdıra bildim (analizi ümumiyyətlə aparmadım). Yuxugörən yuxudan əvvəlki axşamı onun özü kimi nikahın əleyhdarı olan dostuyla birlikdə keçirib. Küçəni keçərkən onlar qarabuğdayı bir gözəl görüblər. Yuxugörən onu dostuna göstərib. O isə cavabında yalnız bunu deyib: «Hə, ancaq kaş ki, illər ötdükcə bu qadınların ataları kimi saqqalları çıxmayaydı!» Əlbəttə ki, bu yuxuda da yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyəti tərəfindən daha güclü dəyişikliyə məruz qalan elementlərdə qüsur yoxdur. Misalçün, «mən sonra ödəyəcəyəm» ifadəsi, aydındır ki, cehizlə bağlı qayınatanın mümkün hərəkət tərzinə işarə edir. Bütün ehtimallara görə, müxtəlif mülahizələr evlənməklə bağlı fantaziyalara tam aludə olmaqda yuxugörənə mane olur. Bu mülahizələrdən biri insanın evləndikdən sonra azadlığını itirməkdən ehtiyat etməsidir ki, öz ifadəsini həbs səhnəsində tapır.

Yuxugörmə fəaliyyətinin öz arxasında gizlənən fikir materialından fantaziya düzəltməkdənsə hazır şəkildə tapdığı fantaziyadan daha həvəslə istifadə etdiyinə bir daha toxunmaqla, bəlkə də, yuxugörmənin ən maraqlı müəmmalarından birini çözəcəyik. Kitabın əvvəlində Morinin (48) bir yuxusu haqqında məlumat vermişdim: «Yuxu zamanı başını qoyduğu divan mütəkkəsi arxaya sürüşüb və başının divanın kənarına dəyməsi nəticəsində o, yuxuda böyük inqilab epoxası haqqında böyük bir roman görür». Bu yuxugörmə son dərəcə rabitəli olduğundan, onun izahı da xarici qıcıqlanmayla əlaqələndirilir, yatan həmin qıcıqlanmadan xəbər tuta bilmədiyinə görə, bu mürəkkəb yuxugörmənin də yatanın başının düşməsiylə oyanması arasındakı zaman aralığında formalaşdığını güman etməkdən başqa yolumuz qalmır. Biz bu qədər sürəti heç vaxt ayıq təfəkkürə aid edə bilmədiyimizdən o nəticəyə gəlirik ki, yuxugörmə fəaliyyətindəki proseslər fövqəladə sürətliyilə seçilir.

Yeni müəlliflər bu son dərəcə geniş yayılmış nəticənin əleyhinə qətiyyətlə çıxdılar (Le Lorren (45), Egge (20) və başqaları). Onlar Morinin özünün gördüyü yuxu haqqında dəqiq məlumat verməsindən qismən şübhələnir, qismən də bizim ayıq təfəkkürümüzün sürətinin yuxugörmənin sürətindən heç də geri qalmadığını göstərməyə çalışırlar. Bu mübahisə həlli, zənnimcə, o qədər də yaxın olmayan bir çox prinsipial suallar doğurur. Lakin etiraf etməliyəm ki, məsələn, Eggerin Morinin gilyotin haqqında yuxusu əleyhinə olan arqumentləri məndə inandırıcı təəssüratlar yaradır. Mən bu yuxugörməni aşağıdakı kimi yozmağı təklif edərdim. Morinin yuxusunun onun yaddaşında hazır şəkildə qorunan fantaziya olması və qıcıqlanma hiss etdiyi anda oyanmasında qeyri-adi nəsə varmı? Bu zaman hər şeydən öncə, yuxugörənin ixtiyarında olan belə qısa zamanda bu qədər detalları olan belə bir uzun hadisəni quraşdırmağın çətinliyi qüvvədən düşür; bütün hadisə artıq əvvəlcədən tərtib olunub. Əgər Morinin ənsəsi taxtaya ayıq vəziyyətdə dəysəydi də, bu fikrin yeri olardı: bu elə adamın başının gilyotinin altına qoyulması kimi bir şeydir. Lakin o, başını yuxuda vurduğundan yuxugörmənin fəaliyyəti bu qıcıqlanmadan tələsik arzunun gerçəkləşdirilməsi məqsədilə istifadə edərək, sanki düşünür: «Bir zamanlar mütaliə vaxtı yaranan fantaziyanı həyata keçirməyin əsil vaxtıdır». Yuxuda görülən romanın fantaziyalara uyğun olmasının adətən gənclərdə güclü təəssüratların təsiri ilə bağlı olmasına, zənnimcə, zərrə qədər şübhə yoxdur. Kim kübar cəmiyyətin, kişilərin və qadınların, millətin qaymağının ölümü sevərək qəbul etməyin və ən məşum sona qədər ağlın və ruhi gözəlliyin təravətini saxlamağın necə olduğunu göstərdiyi terror epoxası ilə maraqlanmayıb! Eşafota çıxmamışdan qabaq öz xanımının əllərini nəzakətlə öpən gənci təsəvvür etmək necə də cəlbedicidir. Ya da əgər fantaziyanın baş motivi şöhrətpərəstlikdirsə, yalnız fikirlərinin gücüylə və alovlu nitqlərilə o zamanlar insanlığın ürəyinin döyündüyü, minlərlə insanın inamla ölümə göndərildiyi, Avropa tarixinin yeni yollarının salındığı və axırda öz başlarının da gilyotin altına qoyulduğu şəhərə hakimlik edən qüdrətli şəxsiyyətlərdən birini təcəssüm etdirərək hansısa jirondist, ya da Danton olmaq məgər cazibədar deyil! Morinin fantaziyasının məhz şöhrətpərəst xarakterdə olduğunu yadda qalan bir element sübut edir: «böyük kütlə ilə əhatə olunmuş».

Bütün bu hazır fantaziya yuxuda tam dolğunluğu ilə qətiyyən əks olunmamalıdır; ona azca «toxunmaq» tamamilə yetərlidir. Mən burada bunu nəzərdə tuturam. Əgər musiqi alətində bir neçə takt səslənirsə və kimsə «Don-Juan»dakı kimi deyirsə: «Bu, Motsartın Fiqaronun toyu əsərindəndir», ruhda dərhal xatirələrin xaosu üzə çıxır və buradan ayrı-ayrı detallar şüura qədər gedib çatmır. Həmin bir neçə takt qıcıqlanma rolunu oynayır. Qıcıqlanma gilyotin haqqında fantaziyaya yol açan psixi instansiyanı oyadır. Ancaq sonuncu artıq yuxuda deyil, oyanan adamın yaddaşında üzə çıxır. Yuxudan ayılmış şəxs bu fantaziyanı bütün detalları ilə birlikdə xatırlayır; yuxugörmədə isə ona yalnız bütövlükdə eyham vurulur. Bu zaman onun həqiqətən yuxuda nəyisə görməsinin heç bir sübutu yoxdur. Eyni izahatı (burada söhbət qıcıqlanmanın köməyilə oyanan hazır fantaziyalardan gedir) oyanan zaman hər hansı konkret qıcıqlanma ilə bağlı olan başqa yuxugörmələrə də tətbiq etmək olar. Napoleonun cəhənnəm maşınının partlaması zamanı gördüyü yuxu buna misal ola bilər. Lakin mən bütün belə yuxugörmələrin bu cür izahı olduğunu, ya da yuxugörmənin sürətli fəaliyyət probleminin bununla tamamilə həll olunduğunu qətiyyən iddia etmirəm.

Yuxugörmənin məzmununun təkrar işlənməsinin onun fəaliyyətinin digər faktorlarıyla əlaqəsilə bağlı burada dayanmalı olacağıq. Bu o demək deyilmi ki, yuxuyaradan amillər – sıxlaşma, senzuradan yayınma cəhdləri və ixtiraçılığa münasibət materialdan yuxugörmənin müvəqqəti məzmununu əvvəlcədən yaradır və o sonradan, ikinci instansiyanın tələblərini imkanı daxilində yerinə yetirənədək dəyişikliyə məruz qalır? Bu ehtimal azdır. Daha çoxu onu güman etmək olar ki, bu instansiya yuxugörmənin uyğun gəlməli olduğu şərtlərdən birini ən başda irəli sürür və bu şərt sıxlaşma, müqavimət, senzura və ixtiraçılıq şərtlərilə yanaşı yuxugörmənin arxasında gizlənən zəngin fikir materialına həlledici təsir göstərir. Yuxugörmə əmələ gətirən dörd şərtdən sonuncusu bütün hallarda yuxugörməni daha az sıxışdırır. Bu psixi funksiyanın yuxugörmənin məzmununu, necə deyərlər, təkrar emal edən identifikasiyası ayıq təfəkkürümüzün fəaliyyəti ilə birlikdə böyük ehtimalla aşağıdakı mülahizədən irəli gəlir: ayıq (ön şüur) təfəkkürümüz istənilən qavrayış materialına eynilə yuxugörmənin məzmununa yanaşıldığı göstərilən funksiya ilə yanaşır. Bu cür materialı qaydaya salmaq, onunla məntiqi əlaqə yaratmaq onunçün tamamilə təbiidir. Biz bu məsələdə hətta həddən artıq dərinə gedirik; bizim bu intellektual qabiliyyətimizə əsaslanan kart hoqqabazları belə bizə həsəd aparırlar. Əldə olan hissi qavrayışları məntiqi cəhətdən əlaqələndirmə cəhdlərimizdə tez-tez qəribə yanlışlıqlara yol verir, ya da hətta ixtiyarımızda olan materialın doğruluğunu belə təhrif edirik. Bura aid olan misallar həddən artıq yayğındır və ətraflı sadalama tələb etmir. Biz özümüzçün düzlük illüziyası yaradaraq mənaları təhrif edən mətbəə xətalarını görmürük. Tanınmış bir fransız jurnalının redaktoru mərc gəlib ki, istənilən uzun məqalənin hər bir cümləsinə «əvvəlcədən», yaxud «sonradan» sözlərini əlavə edər və heç bir oxucu da bunu hiss etməz. O, mərci udub. Bir neçə il öncə qəzetdən qeyri-düzgün müqayisələrlə bağlı məzəli bir hadisə haqqında oxumuşdum.

Anarxistlərin bomba partlatdığı fransız palatasındakı iclasdan sonra Dyupyuinin soyuqqanlı tərzdə «İclas davam edir» deməsi panikanın qarşısını almışdı113. Qalereyada oturan publika qəsdlə bağlı sorğu-sual edilərkən onların arasında iki provinsial da olub; onlardan biri deyib ki, deputatın çıxışından sonra partlayış səsi eşitsə də, bunun natiqin nitqinin başa çatmasını atəşfəşanlıqla xəbər verən parlament ənənəsi ola biləcəyini düşünüb. Bir neçə natiqin çıxışını eşidən də eyni cür fikirləşib, fərq yalnız bunda olub ki, o xüsusilə fərqlənən natiqlərin çıxışlarının atəşlə salamlandığını zənn edib.

Beləliklə, yuxugörmənin məzmunundan aydın olmasını hər hansı psixi instansiya deyil, müstəsna olaraq bizim normal təfəkkürümüz tələb edir, onu ilkin yozuma məruz qoyaraq yalnız qəlizləşməsinə səbəb olur. Yozum zamanı biz növbəti qaydaya əməl etməliyik: mənşəyi məlum olmayan yuxugörmənin xəyali rabitəliliyinə əhəmiyyət vermək lazım deyil; həm aydın, həm də dolaşıq yuxularda əks istiqamətə, onun materialının açılmasına doğru getmək lazımdır.

Yuxugörmənin yuxarıda sözügedən aydınlıq və dəqiqlik şkalasının nədən asılı olduğunu hər halda bu zaman görürük. Bizə aydın görünən onların təkrar emalın izini daşıyan hissələri olur; emalın zəiflədiyi hissələr isə dolaşıq olur. Yuxugörmənin dolaşıq hissələri çox vaxt az aydın olduğundan, buradan belə bir nəticə çıxara bilərik ki, yuxugörmənin təkrar fəaliyyəti onun ayrı-ayrı elementlərinin plastik intensivliyinə görə də cavabdehdir.

Yuxugörmənin normal təfəkkür sayəsində yaranan son növünü nəyləsə müqayisə etməyi arzulayarkən bir çox jurnalların öz oxucularını «Hər şeydən bir az» bölməsində əyləndirdikləri müəmmalı yazılardan münasib bir şey seçə bilmədim. Dialektdə təzad yaratmaq üçün ifadə olunan və bəlkə də, daha çox zarafat mənasında işlənən hər hansı cümlə latınca yazıldığı ehtimalını doğurur. Bu məqsədlə ayrı-ayrı hərfər fərqli qaydada yerləşdirilir. Bəzi yerlərdə həqiqətən latın sözləri yerləşdirilir, bəzilərində bu sözlərin qırıqları bizə təqdim olunur, nəhayət, bəzilərində də yazının pozulmuş hərfləri və boşluqlar bizi hər şeyin mənasız olmasıyla bağlı dolaşığa salır. Biz aldanmamaq üçün yazının bütün rekvizitlərinə fikir vermədən yalnız hərflərlə hesablaşmalı, mövcud yerləşmələrindən asılı olmayaraq, onları doğma dilimizin sözlərində birləşdirməliyik.

Yuxugörmənin fəaliyyətini ətraflı nəzərdən keçirməyi artıq yekunlaşdırmalıyam. Biz yuxugörmələrin, ya da onların tam aşkara çıxması yolunda sıxışdırılmış yalnız bir hissəsinin əmələ gəlməsində ruhun bütün qabiliyyətlərini tam dolğunluğuyla tətbiq edib-etməməsi sualına cavab verməyə çalışdıq. Tədqiqatımız bizi ümumiyyətlə sualın bu cür, məsələnin əsl mahiyyətinə uyğun olmayan qoyuluşundan imtina etməyə məcbur edir. Biz buna baxmayaraq, yenə də suala onun qoyulduğu səviyyədə səthi cavab verəsi olsaq, o halda bir-birini istisna etdiyi görülən hər iki ehtimala müsbət cavab verməli olacağıq. Yuxugörmənin yaranması zamanı ruhi fəaliyyətin iki funksiyası olur: yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin tərtibatı və onların yuxugörmənin məzmununa çevrilməsi. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər malik olduğumuz bütün psixi qabiliyyətləri sərf etməklə tamamilə düzgün tərtib olunur. Bu müəmmalar nə qədər maraqlı və sirli olsalar da, onların yuxugörmə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və onları yuxugörmə probleminin həllinə daxil etməyə dəyməz. Bunun əksinə, qeyri-şüuri fikirləri yuxugörmənin məzmununa çevirən fəaliyyətin bir hissəsi sonuncunun ümumi mahiyyəti üçün xarakterikdir. Lakin yuxugörmənin həmin həqiqi fəaliyyəti ayıq təfəkkürdə hətta yuxugörmənin əmələ gəlməsində psixi fəaliyyətin rolunu kəskin azaldanların güman etdiklərindən də qat-qat uzaqdır. O, ayıq təfəkkürdən nə etinasız, nə zəif, nə də daha az müfəssəl deyil: o, keyfiyyət baxımından əla növ kimi bir şeydir, odur ki, onunla müqayisə belə oluna bilməz. O düşünmür, saymır, mühakimə yürütmür və yalnız dəyişmə ilə məhdudlaşır. Onu məhsulunun (yuxugörmənin) təmin etdiyi bütün şərtləri diqqətə almaqla təsvir etmək olar. Bu məhsul, hər şeydən öncə, daim senzuranın təsirindən xilas edilməlidir; bu məqsədlə yuxugörmənin fəaliyyəti bütün psixi dəyərləri tam olaraq yenidən qiymətləndirərək psixi intensivliyin yerinin dəyişdirilməsindən istifadə edir.

Müstəsna və ya əsaslı dərəcədə yenidən əks olunmaya xatirələrin görüntülü və akustik izlərinin materialından olan fikirlər məruz qalırlar; bu tələbdən yuxugörmənin fəaliyyəti üçün ixtiraçılığa diqqət yetirmək zərurəti doğur ki, bu da yeni yerdəyişmələr vasitəsilə yerinə yetir. Əgər yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə olanlardan daha intensiv elementlər yaratmaq lazım gəlirsə, bu məqsədə fikirlərin tərkib hissələrinə tətbiq olunan daha geniş sıxlaşma xidmət edir.

Fikirlərin məntiqi əlaqəsinə az diqqət yetirilir; o öz gizli ifadəsini yuxugörmənin formal xüsusiyyətlərində tapır. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin affektləri onlardakı təsəvvür dairələrindən daha az dəyişikliyə məruz qalır. Onlar adətən boğulur. Yuxugörmə fəaliyyətinin yalnız bir hissəsi – ayıq təfəkkürün qismən oyatdığı və öz miqyasında daimi olmayan yenidən işləmə – yuxugörmələrin yaranmasının ümumi mənzərəsini dəyərləndirən müəlliflərin əksəriyyətinin baxışlarına uyğun gəlir.