Ədəbiyyat göstəricisi
1. Aristotel. Yuxugörmə və yuxuların yozumu haqqında.
2. Artemidor. Yuxugörmələrin simvolikası.
3. Benini V. La memoria e la durata deisogni. Revista italiana di filosofia.
4. Binz C. Uber den Traum. 1878.
5. Borner J. Das Alpdriicken, seine Begriindung und Verhiitung. 1855.
6. Bradley «7. H. On the failure of movement in dream Mind, July 1894.
7. Brander R. Der Schlaf und das Traumleben. 1884.
8. Burdach. Die Phylosophie als Erfahrungswissen-schaft, 3. T. 1830.
9. Bilchsenschutz V. Traum und Traumdeutung im Al-tertum. 1868.
10. Chaslin Ph. Du r61e du reve dans revolution du delire. These de Paris, 1887.
11. Chabeneix. Le subconscient chez les artistes, les savants et les ecrivains. Paris 1897.
12. Calkins Mary Whiton. Statistics of dreams. Amer. J. of Psychologye. 1898.
13. Claviere. La rapidide de la pensee dans le reve Revue philosophique. XLIII. 1897.
14. Dandolo G. La conscienza nel sonno. Padova. 1889.
15. Delage Yues. Une theorie du reve. Revue scientific que. 1895.
16. DelboeufJ. Le sommeil et les reves. Paris 1885.
17. Debacker. Terreurs nocturnes des infants. These de Paris. 1881.
18. Dugas– Le ^venir du reve. Revue philosophique.
19. Dugas. Le sommeil et la rerebration inconsciente durant le sommeil. Revue philosophique. XLIII. 1897.
20. Egger V. La duree apparente des reves. Revue philosophique, 1895.
21. Egger. Le souvenir dans le reves. Revue philosophique. XLVI.
22. Ellis Hauelock. On dreaming of the dead. The psychological review, II, Nr. 5, 1895.
23. Ellis Hauelock. The stuff that dreams are made of. Appleton’s popular science monthly.
24. Ellis Hauelock. An note on hypnagogic paramne-sia. Mind, April 1897.
25. Fechner G. Th. Elements der Psychophysik. 1889.
26. Fichte I. H. Psychologie. Die Lehre von bewussten Geiste des Menschen. I hissə.
Leypsiq, 1864.
27. Geissler M. Aus den Tiefen des Traumlebens. Qalle. 1890.
28. Geissler M. Die physiologischen Beziehungen der Traumvorgange. Qalle. 1896.
29. Goblot. Sur le souvenir des reves. Revue philosophique. XLII. 1896.
30. Graff’under. Traum und Traumdeutung. 1894.
31. Griesinger. Pathologie und Therapie der psychisc-hen Krankheiten, 1871
32. Haffner P. Schlafen und Traumen. 1884. «Frankfurter zeitgemasse Broschiiren».
33. Hallam Fl. und Sarah Weed A. Study of the dream consciousness Amer. J. et Psychology. VII, Nr. 3, April 1896.
34. d’lleruey. Les reves et les moyens de les diriger. Paris 1867.
35. Hildebrandt F.W. Der Traum und seine Verwet-rung furs Leben. 1875.
36. Jessen. Versuch einer wissehtschaftlichen Begrii-ndung der Psychologie. 1856.
37. Jodl. Lehdbuck der Psychologie. Ştutqart. 1896.
38. Kant J. Anthropologie in pragmatischer Hinsicht. Leypsiq, 1880.
39. Krauss A. Der Sinn in Wahnsinn. «Allgemeine Ze-itschrift fur Psychologie», XV, XVI.
1858-1859.
40. Ladd. Contribution to the psychology of visual dreams. Mind, April, 1892.
41. Leidesdorf M. Das Traumleben. Vyana, 1880.
42. Lemolne. Du sommeil an point de vue physiologique et psychologique. Paris. 1885.
43. LiebeaultA. Le sommeil provoque et les etats analogues. Paris. 1889.
44. Lipps Th. Grundtatsachen des Seelenlebens. Bonn, 1883.
45. Le Lorrain. Le reve. Revue philosophique. 1895.
46. Mandsley. The Pathology of Mind. 1879.
47. Maury A. Analogies des phenomenes du reve et de Falienation mentale. Annales med. psych. 1854, 404.
48. Maury A. Le sommeil et les reves. Paris, 1878.
49. Moreau J. De 1’identite de 1’etat de rere et de folie. Annales med. psych. 1855, s.
index
361.
50. Nelson J. A study of dreams. Amer. J. of Psychology. I, 1888.
51. Pilcz. iiber eine gewisse Gesetzmassigkeit in den Traumen. «Monatsschrift fur Psychologie und Neurolo-gie». Mart, 1899.
52. Pfaff E. R. Das Traumleben und seine Dentung nach den Prinzipien der Araber, Perser, Griechen, Indier und Agypter. Leypsiq, 1868.
53. Purkinje. Statğə: «Wachen, Schlaf, Traum und ver•wandte Zustande» v «Handworterbuch der Physiologic». 1846.
54. Radestoch P. Schlaf und Traum. Leypsiq, 1878.
55. Robert W. Der Traum als Naturnotwendigkeit er-klart. 1886.
56. Sante de Sanctls. Les maladies mentales et les reves 1897. – Extrait des Annales de la Societe de medecine de Gand.
57. Sante de Sanctis. Sui rapporti d’identita, di somig-lianza, di analogia e di equivakenza fra sogno e pazzia. Rivista quindicinale di Psichologia, Psichiatria, Neuropa-tologia. 1897.
58. Schemer R. A. Das Leben des Traumes. Berlin, 1861.
59. Scholz Fr. Schlaf und Traum. Leypsiq, 1887.
60. Schopenhauer. Versuch iiber das Geistersehen und was damit zusammenhangt. –
Parerga und Paralipome-na, I. T. 1857.
61. Shieiermacher Fr. Psychologie. Berlin, 1862.
62. SiebekA. Das Traumleben der Seele. 1877. – Seriə Virchow-Holtzendorf. Nr. 279.
63. Simon M. Le monde des reves. Paris, 1888. – Bibliotheque scientifique contemporaine.
64. Spitta W. Die Schlaf – und Traumzustande der menschlichen. 2-e izd., 1892.
65. Stumpf E.J. G. Der Traum und seine Deutung. Leypsiq, 1899.
66. Striimpell L. Die Natur und Entstehung der Trau-me. Leypsiq, 1877.
67. Tannery. Sur la memoire dans le reve. Revue philo-sophique. XLV. 1898.
68. Tissi6 Ph. Les reves, physiologic et pathologie. 1898 – Bibliotheque de philosophic contemporaine.
69. Titchener. Taste dreams. Amer. J. of Psychology. VI. 1893.
70. Thomayer. Sur la signification de quelques reves. Revue neurologique. Nr 4, 1897.
71. Vignoli. Von den Traumen. Illusionen und Halluzi-nationen. «Internationale wissenschaftliche Bibliothek». 47.
72. Volkelt J. Die Traumphantasie. Ştutqart, 1875.
73. Void J. Mourly. Experiences sur les reves et en particulier sur ceux d’origine musculaire et optique. 1896. – Referat v Revue philosophique. XLII. 1899.
74. Void J. Mourly. Einige Experimente iiber Gesi-chtsbilder im Traume. Münhendə
Üçüncü beynəlxalq psixologiya konqresi. 1897.
74a. Void J. Mourly. Ober den Traum. Experimentell-psychologische Unterschungen.
T.I.Leypsiq, 1910.
75. Weygandt W. Entstehung der Traume. 1893.
76. Wundt. Grundziige der physiologischen Psycholo-gie. T. II. 1880.
77. Stricker. Studien iiber das Bewusstsein. Vyana, 1879.
78. Siricker. Studien iiber die Assoziation der Vorstel-lungen. Vyana, 1883.
YUXUGÖRMƏ PROBLEMİNƏ DAİR PİSİXOANALİTİK ƏDƏBİYYAT
79. Abraham Karl. Uber hysterische Traumzustande (Jahrbuch f. psychoanalyt. und psychopatholog. Forschun-gen, T. II, 1910).
80. Abraham Karl. Yuxu və mif. «Sovremennıe problemı» nəşr.
81. Adier Alfred. Zwei Traume einer Prostituierten. Ze-itschrift f. Sexualwissenschaft.
1908, № 2.
82. Adier Alfred. Ein eriogener Traum (Zentralbl. f. Psychoanalyse. 1910, № 3).
83. BleulerE. Die Psychoanalyse Freuds (Jahrb. f. psychoanalyt. u. psychopatholog.
Forschungen. T. P, 1910).
84. Brill A.A.Dreams and their Relation to the Neurosis. New York Medical Journal, April 23, 1910.
85. Eilis Hauelock. The Symbolism of Dreams (The Popular Science Monthly, July 1910).
86. Ellis Hauelock. The World of Dreams, London 1911.
87. Ferenczi S. «Die psychologische Analyse der Traume. Psychiatrischneurologische Wochenschrift, Nr. 11-13, 1911.
88. Freuds S. Uber der Traum. – (Grenzfragen les Nerven – und Seelenlebens. Vıp. 8). 2
izd. 1911.
89. Freuds S. Bruchstiick einer Hysterieanalyse. (Mo-natschr. f. Psychiatric und Neurologie. 4-cü buraxılış, und 5, 1905). Otdelğno v: Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre, Leypsiq i Vyana, 1909.
80. Freuds S. Der Wahn und die Traume in W. Jen-sens «Gradiva». Schriften zur angewandten Seelenkunde. 1-ci buraxılış, Vyana i Leypsiq, 1907.
91. Freuds S. Uber den Gegensinn der Urworte (Jahrbuch fur psychoanalyt. und Pspchopatholog. Forschungen. T. II, 1910).
92. Freuds S. Typisches Beispiel eines verkappten 6di-pustraumes. (Zentralbl. fin –
Psychoanalyse, 1910, № 1).
93. Freuds S. Nachtrage zur Traumdeutung. (Tam je, № 5.) 94. Hitschmann Ed. Freuds Neurosenlehre. Nach ih-rem gegenwartigen Stande zusammenfassend dargestellt. Vyana i Leypsiq, 1911. V fəsil: Yuxugörmə.
95. Jones Ernest. Freuds Theory of Dreams, American Journal of Psychology, 1910.
96. Janes Ernest. Some Instances of the Influence of Dreams on Waking Life (The Journal of abnormal Psychology, 1911).
97. Jung S. G. L’analyse des reves (L’annee Psycholo-gique, Tome VV).
98. Jung C. G. Assoziation, Traum und hysterische Symptom (Diagnostische Assoziationsstudien. Beitrage zur expe-rimentellen Psychopathologie. 1910. N Vin. S. 31-66).
99. Ein Beitrag zur Psychologie des Geriichtes (Zen-tralblatt fur Psychoanalyse. 1910, №
3).
100. MaederAlphonse. Essai d’interpretation de quel-ques reves (Archives de Psychologie, 24, 1907) 101. MaederAlphonse. Die Symbolik in den Legenden, Marchen, Gebrauchen und Traumen (Psychiatrisch-Neuro-log. Wochenschr. X ild.).
102. Meisi Alfred. Der Traum. Analytische Studien iiber die Elemente der psychischen Funktion. 1907.
103. Onuf V. Dreams and their Interpretations as Diagnostic and Therapeutic Aids in Psychology (The Journal of abnormal Psychology, 1910).
104. Pfister Oskar. Wahnvorstellung und Schiillersel-bstmord. (Schweiz. Blatt f. Schulges.
1909, 1).
105. Prince Morion. The Mechanism and Interpretation of Dreams (The Journal of abnorm. Psych. 1910).
106. Rank Otto. Ein Traum, der sich selbst deutet (Jahr-buch fur psychoanalyt. und psychopatholog. Forschungen, 1910).
107. Rank Otto. Ein Beitrag zum Narzissismus (Oradaca).
108. Rank Otto. Beispiel eines verkappten Odipustrau-mes (Zentralblatt fur Psychoanalyse. 1910).
109. Rank Otto. Zum Thema der Zahnreiztraume (Oradaca).
110. Rank Otto. Das Verlieren als Symptomhandlung (Oradaca).
111. Robitsek Alfred. Die Analyse von Egmonts Traum (Jahrb. f. psychoanalyt. u.
psychopathol. Forschungen, 1910).
112. Silberer Herbert. Bericht iiber eine Methode, ge-wisse symbolische Halluzinationserscheinungen hervorzu-rufen und zu beobachten (Jahrb. Bleuler – Freud, 1909).
113. Silberer Herbert. Phantasie und Mythos (Oradaca, 1910).
114. Stekel Wilhelm. Beitrage zur Traumdeutung (Jah-rbuch fur psychoanalytische und psychopatholog. Forschungen, 1909).
115. Stekel Wilhelm. Nervose Angstzustande und ihre Behandlung (Vyana i Berlin, 1908).
116. Stekel Wilhelm. Die Sprache des Traumes. Eine Darstellung der Symbolik und Deutung des Traumes in ihren Beziehungen zur kranken und gesunden Seele fur Arzte und Psychologen (Visbaden, 1911).
117. Swoboda Hermann. Die Perioden des menschlic-hen Organismus (Vyana i Leypsiq, 1904).
118. Waterman George A. Dreams as a Cause of Symptoms (The Journal of abnormal Psychol. 1910).
Qeydlər
1. Paradiqma – burada «izahedici misal», yəni həmin misalı araşdıraraq daha ümumi qanunauyğunluğu aydınlaşdırmaq mümkündür.
2. O.Rank (1884-1934) – Freydin ən yaxın şagirdlərindən və ardıcıllarından biri.
Yuxugörmə nəzəriyyəsi ilə məşğul olub, yuxuların materialını mifologiya və bədii yaradıcılıqla əlaqələndirib. O.Rankın «Doğum travması» monoqrafiyası daha məşhurdur, bu əsərdə o, dölün ana bətnindən qovulmasını nevrozların inkişafını müəyyənləşdirən «əsas travma» hesab edir.
Ananın qoynuna qayıtmağa şüuraltı cəhd hər bir insana xasdır. Freyd O.Rankın bu konsepsiyasını bölüşmürdü. Hazırda O.Rankın ideyalarını məşhur ABŞ alimi Stanislav Qrof öz işlərində inkişaf etdirir; o, hallüsinogenlərin (LSD) tətbiqi ilə bağlı eksperimentlər keçirmiş, dölün ana bətnində olması və doğuş (perinatal matritsa adlandırılan) haqqında xatirələrin izlərini müəyyən etmişdir.
3. A.A. Brill (1874-1948) – Freydin ABŞ-dakı davamçısı, ilk dəfə Sürixdə E. Bleylerin və K.
Q. Yunqun klinikasından tanış olduğu psixoanaliz ideyalarının yorulmaz təbliğatçısı (A.A.Brill haqqında Q. Uellsin «Psixoanalizin iflası» kitabında ətraflı tanış olmaq olar. – M.: Proqress.
1968).
4. Ş. Ferensi (1873-1933) – Freydin yaxın ardıcıllarından, aktiv analizin tərəfdarlarından biri.
5. E.B.Teylor yuxuların yozumuna toxunarkən yazır ki, «yuxugörmə ideyaların assosiasiyasına əsaslanır». O, yuxuların yozumunun inkişafın aşağı mərhələsindəki xalqlar üçün xarakterik olan üç tipini göstərir: kobud-simvolik yozum, birbaşa yozum və ziddiyyət prinsipinə əsaslanan yozum. Simvolik yozuma aid misal: Şimal xalqlarında yuxuda görülən bit və ya it yadellinin gələcəyinə işarədir. Bu simvolika bu tipli səfərlərə emosional münasibəti bildirir. Buna maraqlı paralel olan Apostol Pyotrun yuxuda «natəmiz» heyvanları görməsi də (Hərəkət 10; 9-16) bütpərəst yadelliləri simvolizə edir. L. Levi-Bryul hesab edir ki, ibtidai təfəkkür yuxu ilə ayıqlıq arasında fərq görmür, yuxugörmədə alınan informasiyaya isə reallıqdakından daha böyük inamla yanaşır, çünki yuxu zamanı can bədəni tərk edərək ruhlarla əlaqəyə girir. Bu inam hələ ötən əsrədək Avropa xalqlarında qorunurdu. Hesab olunurdu ki, İohan gecəsində bu il öləcək adamların ruhları keşişin ruhu ilə birlikdə Kilsənin qapısına yaxınlaşır və onu döyür. Keşiş narahat yatır: axı onun ruhu bədənindən kənardadır!
6. Aristotel Staqarit (e. ə. 384-322) – antik dövrün dahi filosofu, məntiqin («Analitiklər», «Kateqoriyalar») və psixologiyanın («Ruh haqqında») banisi. Artemidor (eramızın II yüzilliyinin ikinci yarısı) – yunan yuxu yozucusu və Lidiyalı (Daltis) yazıçı. 5 kitabdan ibarət «Oneyrokritika»
(yuxuların yozumu) onun yeganə qorunmuş əsəridir; bu kitablarda o, yuxugörmələrin təbiətinə aid öz dövrünün baxışlarını sistemləşdirmişdir. Fəlsəfi görüşlərinə görə stoikdir. Artemidorun kitabında seksual yuxugörmələrə aid fəsil tamamilə açıq-saçıqdır, buna görə də, kitabın XIX əsrə aid bütün nəşrlərindən ədəb qaydalarına əsasən, çıxarılıb.
7. K.F.Burdax (1776-1847) – alman filosofu, anatom. Dörptdə və Köniqsberqdə işləyib.
Onurğa beyninə aparan həssas yollardan biri Burdaxın adıyla bağlıdır.
8. İ.Q.Fixte (1762-1814) – filosof, alman klassik məktəbinin nümayəndəsi, Kantın təlimini davam və inkişaf etdirmişdir.
9. Daxili üzvi (orqanik) qıcıqlanma – daxili orqanlar tərəfindən verilən qıcıqlanma. Freyd hər iki ifadəni ekvivalent olaraq işlətmişdir. Lakin «orqanik» termini «funksional» termininə zidd olaraq həm də «morfoloji», «struktur» kimi də başa düşülür. Bununla əlaqədar olaraq, bundan sonra ifadəni «daxili orqanlar tərəfindən verilən qıcıqlanma» şəklində işlədəcəyik.
10. Xarici qıcıqlandırıcıların təcrid olunması üzrə müasir eksperimentlər (sensor deprivasiya) fərqli nəticələrə gətirib çıxarmışdır: sınaqdan keçirilənlər yatmayıblar, lakin onlarda psixotik pozuntular meydana çıxıb: ətrafa münasibətdə oriyentasiyanı itirmə, görmə və eşitmə hallüsinasiyaları. Ağ qızdırma zamanı xarici qıcıqlanmalar intensivləşəndə hallüsinasiyaların intensivliyi azalıb, onlar olmayanda isə kəskin güclənib.
11. Keşiş Pavel Florenski «İkonostas» məqaləsində öz nəzəriyyəsini əsaslandırmaq üçün məhz bu yuxulardan istifadə edir. Həqiqətən də, yuxugörmədə keçirilən vaxt sanki reallığa doğru əks istiqamətdə axır, reallıqda yuxugörmənin oyandırıcısı sayılan şey yuxugörmənin özündə onun «son dayanacağı», «məqsədi» olur.
12. M. Vundt (1832-1920) – alman psixoloqu və filosofu, çağdaş eksperimental psixologiyanın əsasını qoyanlardan biri. Onun laboratoriyasında ilk dəfə «assosiativ eksperiment» təklif olunub: sınağa çəkilən qıcıqlandırıcı sözə cavab olaraq, ağlına gələn ilk sözü söyləməliymiş. Bu eksperiment nəzəri olaraq K. Q. Yunq tərəfindən psixoanaliz ruhunda yenidən mənalandırılıb. Freydin sevimli üsulu olan sərbəst assosiasiyaların assosiativ eksperimentlə şəksiz genetik əlaqəsi var.
13. Bu gün «hipnoqogik hallüsinasiyalar» termini bir qədər başqa məna kəsb edir. İ.
Müllerin təsvir etdiyi fenomenlər psixi baxımdan sağlam adamlara xasdır və həqiqətən yuxugörmələrin fraqmentləridir. Bu gün hipnoqogik hallüsinasiyalar dedikdə, yuxulama zamanı meydana çıxan əsil görmə hallüsinasiyalarının «rudimentar forması» başa düşülür. Hipnoqogik hallüsinasiyalar alkoqol abstinent sindromunun klinikasında sıx görülür və adətən ağ qızdırmanın inkişafını qabaqcadan xəbər verir.
14. Şopenhauer (1788-1860) – kor «yaşamaq arzusunu» insan ağlına qarşı qoyan alman filosofu. Şopenhauerin «yaşamaq arzusu» Platonun «Ero»su ilə birlikdə Freydin «həyat instinkti»
(libido) nəzəriyyəsinə təsir etmişdir.
15. Q. T. Fehner (1801-1887) – «psixofizikanın» banisi; o, qıcıqlanma gücüylə duyğu gücü arasındakı əlaqəni öyrənib. Tarazlığa can atan xüsusi psixi enerji ideyası da Fehnerə məxsusdur.
Psixi enerjinin boşalması məmnunluq duyğusu verir. Fehnerin nəzəriyyəsinin Z.Freydə böyük təsir göstərən psixi ekvivalenti «gərginliyin aradan qaldırılması» prinsipidir.
16. Yuxugörmənin İlahi təbiəti haqqında iddiaya son onilliklərin elmi araşdırmalarında da rast gəlinir. Bundan başqa, telepatik «transpersonal» özəlliklər də aid edirlər: bir neçə şəxs eyni anda eyni yuxunu görə bilər, bir adamın gündüz təəssüratları ona yaxın başqa birinin yuxusunda da ortaya çıxa bilər.
17. Bu sərt hərəkət yuxu ilə ayıqlıq, insan və təsvir, bədən və kölgə arasında heç bir fərq qoymayan «ibtidai təfəkkürün» (L.Levi Bryul) qanunlarına tamamilə uyğundur. Ötən yüzildə bir çox Afrika qəbilələrində kölgə üzərində zorakılığa görə, ölümlə cəzalandırmaq ənənəsi vardı.
Başqasının kölgəsinə nizə taxmaq əsil cəzası ilə cəzalandırılırdı.
19. Hərfi-hərfinə: «Öz qardaşına nifrət edən hər kəs qatilidir və siz bilirsiniz ki, heç bir qatil içində olduğu əbədi həyata malik deyil?» (Yəhyanın birinci məktubu, 3; 15).
Hərfi-hərfinə: «Ağızdan çıxan ürəkdən də çıxar; insanı murdarlayar. Çünki ürəkdən pis fikirlər, qatillik, zinakarlıq, cinsi əxlaqsızlıq, oğurluq, yalançı şahidlik və küfr çıxar». (İncil, Mattanın müjdəsi, 15; 18-19). Əgər «ürəyin» Bibliyada, sadəcə, anatomik termin deyil, mürəkkəb, poetik və fəlsəfi simvol olduğunu xatırlasaq, bu sözlərin mənası aydın olar. (bax: B.P.Vışeslavtsev «Xristian və hind mistikasında ürək», Vopr. filosofii. 1990, № 4. S. 62-87). Əhdi-Cədidin katolik nəşrinin şərhi olan «Tanrıyla həyat»da göstərilir ki, bu parçadakı ürək «iradə və alt-şüurun» simvoludur.
20. İlahiyyatda «günahın rüşeymi» mənasını verən «giriş» adlı xüsusi termin var.
21. İ.Kant (1724-1804) – böyük alman filosofu, Günəş sisteminin mənşəyi haqqında fərziyyənin müəllifidir. İdrakın subyektivliyini qeyd etmiş, cisimlərin mahiyyətini dərkolunmaz hesab etmişdir («özündə olan cisim» və «bizimçün olan cisim»). Dünya insanın qavrayışında simvolların, heroqliflərin cəmidir. Freydin bəzi marksist tənqidçiləri olan həmvətənləri yuxugörmənin simvolikalarını Kantın «heroqlifləri» ilə eyniləşdirərək onu kantçılıqda suçlamışdılar. Burada yeganə arqument «filosofların» «subyektiv realizmi» Freydin ayağına yazmaq arzularıydı.
22. Burada söhbət mahiyyətcə «hipnotoksinin» – yuxu əmələ gətirən maddənin hipotezasından gedir. Bu hipoteza heyvanlar, həmçinin, necə deyərlər, ikibaşlı köpək üzərində təcrübə aparmaqla təsdiq olunub. Təcrübənin modeli: küçüyün başı (şimal laykası) böyük itin (ovçarka) qan dövranına qoşulur. Ovçarkanın keçirdiyi elektroşok küçüyün başındakı elektroensefaloqramda müvafiq dəyişikliyə səbəb olur. Hər iki başın yuxusunun xeyli hissəsini «birgə yuxu» təşkil edir. Bənzər dəyişikliklər siam əkizlərini araşdırarkən də qeydə alınıb, ancaq yuxunun tam sinxronluğu bu tədqiqatlarda da müşahidə olunmamışdır. Aşkar olunmuşdur ki, yuxu requlyatorları peptid təbiətə malikdir: məsələn, peptid, induksiyaedici delta-yuxu, «S»
yuxusu faktoru, SS yuxugətirici substansiyası (yuxunun humoral faktorları haqqında A.M.Veynin və K.Xextin «İnsan yuxusu» monoqrafiyalarında ətraflı tanış ola bilərsiniz. – M.: Medisina, 1989.
S. 21-60).
23. Bu hissə bizə yuxugörmələrin «seksual simvolikasının» qətiyyən Ziqmund Freyd tərəfindən kəşf olunmadığını əyani olaraq göstərir.
24. Meydana çıxma baxımından yuxugörmələrə bənzəyən iki psixopatoloji sindrom var: oneyroid (oney-ros-son) və deliri. Oneyroid təəssüratlar son dərəcə iri miqyaslıdır, miflərin süjetlərinə xüsusi olaraq bənzəyir, coşqun-ekstatik emosional durumla müşayiət olunur. Zahirən onlar daha çox «ayıqlıqda yuxu» olan fantaziyanı xatırladır. Yuxugörmələrlə daha böyük struktur oxşarlığı delirioz təəssüratlarda görülür. Həm deliridən, həm də oneyroiddən əvvəl yuxu pozulur, hətta bir neçə gün yuxusuzluq halı da ola bilir. Bu əsasən ağ qızdırmaya – alkoqol delirisinə aiddir. Bəzən xəstələrdə psixozun inkişafından qabaq məzmunca psixiotik təəssüratlara yaxın olan vahiməli yuxugörmələrə də rast gəlinir.
25. Freyd bu fikri peyğəmbərcəsinə söyləyib: bu gün yuxugörmələrdəki və psixi xəstələrin yuxularındakı dəyişikliklərə dair çox sayda ədəbiyyat var. Burada üstünlük təşkil edən tendensiya yuxugörmədə psixi xəstəliyin simptomlarını görməyə cəhddir. Bu araşdırmaların icmalı V.N.Kasatkinin «Yuxugörmələr nəzəriyyəsi» monoqrafiyasında var. M.: Medisina, 1983. S. 13-15.
26. Bu Bibliya epizodu H.Heynenin misralarında istehzalı şəkildə dəyişdirilmişdir: «Kök inəklərin ardınca, arıq inəklər gedir, arıqların dalınca ətsizlik». Bibliyadakı bütün yuxular heç də bu qədər «şəffaf» məna daşımır və «süni» təsir bağışlayır. Xüsusilə də, Yusif öz yozuculuq istedadını həbsxana kamerasında göstərir, burada fironun qəzəbinə gəlmiş iki nökərin – çörəkçi və şərabçının yuxusunun mənasını izah edir. Çörəkçi yuxuda görür ki, başında üç hörmə səbət var, onlardan ən yuxarıdakında «fironlara aid hər cür təamlar, çörəkçinin hazırladığı məmulatlar var və (səma) quşları başındakı səbətdən onları dimdikləyirlər» (Varlıq kitabı, 40, 17). Yusif izah edir ki, həmin üç səbət çörəkçinin asılacağı günə qalan üç günə uyğun gəlir və səma quşları onun bədənini dimdikləyəcəklər. Bu yozumda ən maraqlısı bədənlə çörəyin eyniləşdirilməsidir – «çörəkçinin məmulatları». O ki qaldı predmetlərlə günlərin sayının eyniləşdirilməsinə, xalq yozumu bu prinsipi indiyədək qoruyub saxlayıb. Bizə ölüm cəzasına məhkum edilmiş adamın yuxuda əlində üç kibrit tutub ağlayan atasını görməsi faktı məlumdur. Yuxugörən özü bunu ömrünə cəmi üç gün qalması kimi yozmuşdu.
27. Səsləşmə üzrə assosiasiyalar təfəkkürdə mühüm rol oynayırlar. Hələ Aristotel onları məntiqi səhvlərin növlərindən biri (paralogizmlər) adlandırmışdı. Bu assosiasiyaların bədii yaradıcılığa, o cümlədən metaforaların (cinasların) formalaşmasına təsiri şəksizdir; bu barədə
Z.Freyd öz «Müdriklik və onun qeyri-şüuriyə münasibəti» monoqrafiyasında ətraflı bəhs etmişdir. Səs uyğunluğundan istifadə qeyri-adi təfəkkür pozuntuları üçün tipikdir və Y.A.Şevalev səs uyğunluğu üzrə assosiasiyanı «paraloji» təfəkkür mexanizmlərindən biri hesab edir. Bu fenomen eksperimental-psixoloji araşdırmalar zamanı da üzə çıxır.
28. Jozef (Yozef) Breyer (1841-1925) – vyanalı nevropatoloq və psixiatr, Z.Freydin yaradıcılığının müəyyən mərhələlərində onunla əməkdaşlıq etmişdir. Freydlə birlikdə isteriyanın «katarktik» müalicə üsulunu işləyib hazırlamışdır: hipnotik yuxu durumuna salınmış pasiyent şüurundan sıxışdırılıb çıxarılmış psixi travma vuran təəssüratları xatırladı və onlara emosional «reaksiya verdi» və bundan sonra isterik simptomlar yoxa çıxdı. Nəticədə Z.Freyd «katarsis»
(təmizləmə) prinsipini qoruyaraq hipnozun tətbiqindən imtina etdi. O öz işlərində «katarktik üsulun» kəşfinin Breyerə məxsus olduğunu göstərir.
29. Z.Freydin bu fikri yuxugörmənin Freyd tərəfindən «qeyri-adi nevrotik simptom» kimi qiymətləndirilməsiylə bağlı geniş yayılmış, ancaq tamamilə yanlış olan baxışa əsas verir. Freyd yalnız yuxuların yozumu üçün də nevrotik simptomların mənasını aydınlaşdırmaq üçün istifadə etdiyi eyni üsuldan istifadə edir, ancaq yuxugörmənin özünə hər bir sağlam insana xas olan «mükəmməl psixi akt» kimi baxır. Yuxugörmə ilə psixopatoloji pozuntuların oxşarlığı isə yalnız xəstəlik pozuntularının «yeni heç nə yaratmadığını, təkcə psixi irəliləmələrin normal qarşılıqlı əlaqəsini təhrif etdiyini» qeyd edir.
30. Diqqətli oxucuya burada aydın olur ki, Z.Freydin növbəti «yuxuyozmalar» kitabı (əsasən də seksual məzmunlu) yaratması açıq-aşkar ədalətsizdir. Eyni obraz tamamilə müxtəlif fikirləri simvolizə edə bilər. Simvolun «deşifrə» edilməsinə yeganə yol onu pasiyentin sərbəst assosiasiyaları ilə birlikdə izah etməkdir. Simvol hətta eyni mənanı verəndə belə, tamamilə fərqli, hər bir konkret insanın təəssüratlarındakı subyektivcəsinə boyanmış «şəxsi anlam»
qazanır.
31. İynə vurulması günümüzdə çox adiləşsə də, Freydin zamanında kifayət qədər nadir və məsuliyyətli həkim manipulyasiyası sayılırdı. Bu prosedura olan ehtiramlı münasibəti şprislərin ucunun gümüşdən hazırlanması göstərir, kiçik sterilizatorlar da gümüşdən hazırlanırdı. Yuxunun analizindən bəlli olur ki, iynə vurmaq üçün ayrıca həkim gəlməsi tələb olunurmuş, Z.Freyd öz pasiyentlərinə iynə vurmaq üçün onların evinə gedirmiş.
32. Sonradan Freyd pasiyentə onun simptomlarını birbaşa xəbər verməyi kəskin tənqid edir və hətta bu üsulu «vəhşi psixoanaliz» adlandırır.
33. Z.Freydin hazırladığı kokaini araşdırmaq onda ikili duyğulara səbəb olur. Hər şeydən öncə, bu araşdırmanı sona çatdırmamasına və keyləşdirici təsiri olan kokaini kəşf etmək şöhrətini özünün qazana bilməməsinə təəssüflənir. Kokaini ilk dəfə onun həmkarı – vyanalı həkim Koller oftalmoloji praktikada tətbiq edib. Kokainin keyləşdirici təsirini ilk dəfə rus farmakoloqu V.K.Anrep 1879-cu ildə, Freydin araşdırmasından 8 il əvvəl kəşf edib. Freyd iradəsinə zidd olaraq güclü narkotik maddənin xassələrinin kəşfində bərabər iştirakından vicdan əzabı çəkir. Öz əməyinin mənfi sosial nəticələri verə biləcəyi hər alimi maraqlandırmır. Kokainin keyləşdirici xüsusiyyətinin kəşfi Freydin güman etdiyindən də qat-qat ağır nəticələr verdi. Bu gün kokain aludəçiliyi Qərbdə narkomaniyanın ən geniş yayılmış ağır formalarındandır, siyasi liderlərin də cəlb olunduğu narkomafiya ilə mübarizə bəzən qanlı müharibə xarakteri alır.
34. Həkimlər, xüsusilə də nevroloqlar arasında pasiyenti tamamilə çılpaq halda müayinə etmək ənənəsi vardı. Bu ənənə indi də qorunur. Ancaq bu cür müayinə (xüsusilə kişi həkim gənc və gözəl qadını müayinə edəndə) xeyli məlum problem yaradır. Ona görə də, isteriyadan əziyyət çəkən qadın pasiyentlər tez-tez kişi həkimlərin ünvanına seksual xarakterli ittihamlar irəli sürdüklərindən, həkimlər özlərini «sığortalamaq» üçün müayinəni xəstənin yaxın qohumunun iştirakı ilə aparırdılar. L.N.Tolstoy «Anna Karenina» romanında xəstə Kittinin həkim müayinəsindən keçməsinin parlaq təsvirini vermişdir.
35. Difteriya – qədim zamanlarda «Suriya xəstəliyi» adıyla tanınan ağır infeksion xəstəlik, «boğucu xəstəlik». Daha çox badamcıq vəzlərində əmələ gələn və ağıza yayılan yerli iltihab prosesinə (fibrinoz iltihab) difterit və ya krup deyilir.
36. Trimetilamin – müxtəlif toxumalarda (beyində, qaraciyərdə, əzələlərdə, böyrəkdə) olan amin qrupu maddəsi, orqanizmdən sidik vasitəsilə ixrac olunur. Suda yaxşı həll olunmuş qazdır. Trimetilaminin xassəsi mahiyyəti tam öyrənilməyib. Freydin yuxuda aydın gördüyü trimetilaminin düsturu belədir: (CH3)gp.
37. Yuxugörmə arzunun gerçəkləşməsidir. Z.Freydin nə••zəriyyəsində bu, şübhəsiz, başlıca meyardır. Heyvanlarda yuxunun elektroensefaloqrafik şəklinin öyrənilməsi (T.N.Oniani və həmmüəlliflər) «sürətli», «paradoksal» yuxu fazasında iki alt fazanı ayırmağa imkan verdi. Birinci alt fazanın elektroensefaloqrafik şəkli böyük emosional gərginliyi təsdiqləyir və gərgin ayıqlığın axtarışı mərhələsində bu gərginliyə uyğun gəlir. İkinci alt faza zəifləməyə, «gərginliyin aradan qaldırılmasına» uyğundur. Ayıqlıq durumunda elektroensefaloqramın bu şəkli təmin olunmuş tələbatın (yemək, içmək və seksual) vəziyyətinə uyğun olur. T.N.Onianinin fikrincə, birinci alt faza tələbatın inkişafına, ikinci isə onun təmin olunmasına, yaxud məmnunluğun imitasiyasına uyğundur. Xarici tədqiqatçılar da buna bənzər nəticələr alıblar, A.M.Veynin təbirincə desək, «Z.Freydin nəzəriyyəsinin inkişafı və möhkəmləndirilməsi üçün bu bilgilərdən istifadə ediblər».
38. Z.Freydin nəzəriyyəsinin qaydalarını təsdiqləyən özünəməxsus «eksperimental model» alkoqolizm xəstəliyindən əziyyət çəkən və spirtli içki içməkdən özünü saxlayan insanların yuxularıdır. Pasiyentlərin araq içdiklərini gördükləri yuxular çox zaman alkoqola patoloji meylin ilk simptomudur.
39. Uşaq yuxularından ibarət bu toplunu şəxsi təcrübəmizdən olan iki misalla tamamlayaq. İkiyaşlı Yulya yuxudan oyanır və «elə indicə yastığın üzərində olan» iri, qırmızı almanı axtarır. Beşyaşlı Vityaya söz veriblər ki, onu opera teatrına, Çaykovskinin «Qu gölü»
baletinə aparacaqlar. Tamaşadan əvvəl uşaq yanıb və valideynləri «tamaşanın ləğv olunduğunu»
bəhanə edərək, onu teatra aparmayıblar. Gecə uşaq yuxuda görür ki, çuxurda oturub və nə istədiyini soruşan uca bir səs eşidir. Cavab: «Mən qu gölünü görmək istəyirəm». Gözəgörünməz qüvvə onu dərhal «quların zooparkdakı kimi üzdüyü» gölün sahilinə atır.
40. Bu gün biz artıq bu barədə nəsə deyə bilərik. Əvvəla, məməlilərdə yuxugörmədəki kimi «gözlərin sürətli hərəkəti» mərhələsi, eyni zamanda yuxugörmə təəssüratı üçün xarakterik olan elektroensefaloqram qeydə alınır. Heyvanlarının yuxusunun məzmunu haqqında mühakimə yürütməyə yuxu zamanı əzələ tonusunun zəifləməsinə görə məsuliyyət daşıyan gövdə strukturlarının dağılmasıyla müşayiət olunan eksperimentlər kömək edir. Üzərində təcrübə aparılan heyvanlar özlərini yuxugörmənin məzmununa uyğun aparır. Məlum olub ki, onlar ya ov edir, ya da «məhəbbətlə» məşğul olur.
41. Qrizinger (1817-1868) – alman həkimi, çağdaş psixiatriyanın banilərindən biri, «vahid psixoz» konsepsiyasının müəllifi. Qrizinger psixi pozuntuların konkret formalarını yalnız vahid üzvi təbiəti olan patoloji prosesin mərhələsi sayırdı.
42. E.Hartman (1842-1906) – alman filosofu. Varlığın əsasını mütləq qeyri-şüuri başlanğıcda, dünyəvi iradədə görürdü. Hartmanda qeyri-şüuri zaman və şəxsiyyət xaricindədir ki, qeyri-şüuriyə münasibətdə Freydlə onu fərqləndirən başlıca xüsusiyyət də elə budur.
43. «Sevgi xidməti» haqqında bu yuxugörməni Z.Freyd psixoanalizə giriş mövzusunda doqquzuncu mühazirəsində bütövlükdə və qısa şərhlərlə təqdim etmişdir. Freyd qeyd edir ki, yuxugörmə bütövlükdə gündüz fantaziyasını xatırladır, o, çox rabitəli və ardıcıldır. Kiçik ədəbsizliklərin gizləndiyi yerlərdə sözlərin düşməsi və ya anlaşılmaz mızıltılarla əvəzlənməsi senzuranın fəaliyyətini çox xatırladır. Hər hansı siyasi qəzeti götürün, onlarda da bəzi yerlərin çıxarıldığını görəcəksiniz. Bu yerlərdəki bəzi şeylər yüksək senzuranın xoşuna gəlmədiyi üçün çıxarılıb. Siz düşünürsünüz: «Çox təəssüf, bura bəlkə də ən maraqlı, ən yaxşı yeriymiş».
44. İrəlidə bu müşahidələrdən psixikanın düsturunun məşhur üçqat strukturu yaranacaq: «O», «Mən», «Fövqəl-Mən». İki struktur haqqında söhbət getməsindən asılı olmayaraq, burada faktiki olaraq üçü nəzərdə tutulur: adı çəkilməyən üçüncü şüurdur.
45. Bu kobud zarafatın rusca analoqu Puşkinin məşhur sözləridir: Elmlər Akademiyasında Dunduka böyük hörmət var. Knyaz Dunduk iclasda iştirak edir. Bəs niyə ilişib qalıb? Deyirlər, layiq deyil, çünki gö...ü var.
46. Yarımçıq cinsi akt (lat.).
47. Lenau Nikolaus (Nibşa fon Ştrelenaunun təxəllüsü; 1802-1850) – Avstriya şairi, «Albiqoylar», «Faust», «İohan Jijka» və digər poemalar müəllifi.
48. Sürətli yuxugörmənin derivasiyası yaddaş səviyyəsinə seçim edərək təsir göstərir: emosional neytralı, cüzi materialı yadda saxlama qabiliyyətini zəiflətmədən, əhəmiyyətli, affektiv baxımdan zəngin materialı yadda saxlamaq qabiliyyətini pisləşdirir. R.Qrinberqin (1970) təcrübi araşdırması göstərdi ki, sürətli yuxugörmədə lazımsız informasiyanın «atılması» fərziyyəsi doğru deyil, əks təqdirdə sürətli yuxu görməyən insanlarda lazımsız «artıq» informasiya yığılıb qalardı ki, bu da sınaqdan keçirilənlərin idrak fəaliyyətində özünü göstərməliydi.
49. «Ət dükanını bağla» – «qabağını bağla» (alman idiomatik ifadəsi). Azərbaycan dilində də «dükanını bağla» deyirlər.
50. Uşağın bu təəssüratları Freydin sonrakı işlərində «axtalama kompleksi» adını alıb.
51. Qadınların yuxularında «palto» simvolu, Freydin fikrincə, kişi mənasındadır. Bu simvolikanı təsdiqləmək üçün Freyd bədəvilərin nikah mərasiminə istinad edir; bu mərasimdə bəy gəlini xüsusi bürüncəyə bürüyərək ayin sözləri deyir: «Bundan sonra məndən başqa heç kəs sənin üstünü örtə bilməz».
52. Söhbət «ilk gecə hüququndan» gedir: orta əsrlərdə feodalın öz təbəəsinə ərə gedən istənilən qızla ilk gecəni keçirmək hüququ vardı.
53. «Əlli il öncə» və «on beş il öncə» (ing.). Bu ifadələr ingilis dilində, demək olar ki, eyni səslənir.
54. «Donuzları otardı» ifadəsini hərfi mənada izah etmək doğru deyil. Söhbət ata evini tərk edən, bütün var-dövləti havaya sovuran və donuz otarmaq (yəhudilərdə natəmiz heyvan) səviyyəsinə düşən, onlarla birlikdə yeyib-yatan fərsiz oğul haqqındakı Bibliya pritçasından gedir (Lukanın İncili, 15; 11-24).
55. Küləyin əsməsindən pərən-pərən oldular (lat.).
56. Nəcis saxlamamaq (lat.).
57. Güvəc, saray məsləhətçisi (lat.). Tərcümədə söz oyunu itir.
58. F.Qrilparser (1791-1872) – məşhur Avstriya dramaturqu.
59. Qras neçəyədir? (alman idiomatik ifadəsi). «Xoşbəxtlik axtaranlar» kinofilmindəki analoqu «Bu gəmi neçəyədir?» zərb-məsələ çevrilib.
60. Yada salmaq lazımdır ki, çılpaqlığın ifadəsi yalnız paltardakı qüsur ola bilməklə yanaşı, çılpaqlıq özü də başqa bir şeyin simvolu ola bilər. Avropa mədəniyyətində çılpaqlıq yoxsulluğu, azadlığı, qüsursuzluğu daha çox simvolik ifadə edir. Çılpaqlıqla yoxsulluq arasındakı assosiasiya daha sadədir («Hərə bir sap versə, lütün də köynəyi olar»; «Anadan çılpaq doğulmuşam, çılpaq da qayıdacağam», – yoxsulluğa düçar olmuş Əyyub peyğəmbər deyir). Çılpaqlıqla azadlıq arasındakı əlaqə daha mürəkkəbdir və ziddiyyətdən qaynaqlanır: paltar çox zaman narahatlıq yaradır, bizi sıxır (müəyyən hallarda ənənələrə uymaq və yayın istisinə baxmayaraq, ciddi kostyum geymək zərurəti). Freydin dövründə geyimlə bağlı ciddi adətlər tam vacib sayılırdı və onların pozulması azadlığa can atmağı ifadə edə bilərdi. Nəticə etibarilə uşaqlardakı ekshibisionist akt (böyüklərdə daha yüksək dərəcədə) valideynlərin və cəmiyyətin qoyduğu qadağalar əleyhinə özünəməxsus etiraz forması idi. Bu mənada ekshibisionizm «ən sosial» cinsi pozğunluq sayılırdı. Çılpaqlıq 60-cı illərdə Qərbdə gəncliyin etiraz formalarından biri idi. Və nəhayət, əgər Bibliyanı xatırlasaq, çılpaqlığın simvolik mənası olan günahsızlıq (qüsursuzluq) qətiyyən paradokal deyil: çılpaqlığı gizlətmək cəhdi günahla birgə gəlib. Səhrada əlləşən misirli müqəddəs Məryəm, cənnətdəki Həvva kimi tamamilə çılpaq idi, çünki günahlardan tamamilə təmizlənmişdi (burada «azadlıq» və «günahsızlıq» simvolları üst-üstə düşür).
61. Geyim qüsuru bədən qüsurunu da simvolik ifadə edə bilər. Bədən qüsurundan fərqli olaraq, geyimdəki səliqəsizlik asanlıqla düzələndir və buna görə də, yuxugörən üçün bu cür əvəzetmə hər zaman arzuolunandır. Yaşa görə hörmətə layiq bir lətifə örnək göstərilə bilər: qadın kişiyə irad tutur ki, onun smokinqi «biabırçı dərəcədə əzik və çirklidir». Kişi qadına cavab verir, o özü «biabırçıdır» və smokinqi sabah dəyişəcəyini xatırladır (ancaq qadın öz sifəti ilə bağlı bunu edə bilməz). Kobud fiziki qüsurları olan sifətlə bağlı bənzər motivi yuxugörmələrdə sıx-sıx qeydə alırıq. Bu yuxularda arzunun gerçəkləşməsi prinsipini qısaca belə ifadə etmək olar: «Mənim qüsurumu asanlıqla aradan qaldırmaq olar, həm də ətrafdakılar onu görmürlər». Bu cür müşahidələr A. Adlerin nəzəri konsepsiyasına uyğundur.
62. Z.Freydin burada (və irəlidə) paranoyya haqqında yazdıqlarının bu xəstəliyin müasir diaqnostikasına dəxli yoxdur. Bu gün «paranoyal psixopatiya» adlandırılan xəstəlik öz stenikliyi (fərdin bir neçə sutka yatmadıqda belə yüksək iş qabiliyyəti, müxtəlif maneələrə və fasiləsiz fəaliyyətə dözümü), rigid (proqram fəaliyyətinə şəraitin tələblərinə uyğun olaraq düzəliş vermək qabiliyyətinin olmaması), yəni sərt, «fövqəldəyər ideyalara», eyni zamanda, köhnə «paranoyya»
anlayışına daha çox uyğun gələn «paranoyal şizofreniyaya» meyilli olmasıyla diqqəti cəlb edir: tədricən formalaşan, sistemləşdirilmiş və real faktlarla sıx bağlı olan sayıqlama. Şəxsi şizofreniya qüsuru cizgiləri zəif ifadə olunur, çox zaman «paranoyal şizofreniyanı» ümumi klassifikasiyadan kənar, «xüsusi forma» kimi nəzərdən keçirir. Z.Freydin təsvir etdiyi təəssüratlar paranoyal deyil, şizofreniyanın sayıqlama forması olan paranoid sindromuna daha çox uyğundur.
63. Q. Keller (1819-1890) – İsveçrə yazıçısı (alman dilində yazıb). «Yaşıl Henrix» (1855) romanı Kellerin ən məşhur əsərlərindən biridir.
64. Navsikaya – feakların çarı Alkinoy və Aretanın gənc gözəl qızları. İlahi vəhy nəticəsində rəfiqələrilə dənizin sahilinə gəlir və orada gəmi qəzasına uğramış Odisseyi görür.
65. Məzmununda eyni zamanda həm «çılpaqlıq», həm də «utancaqlıq» olan yuxugörmələrə müşahidələrimizdə yetərincə sıx-sıx rast gəlirik; onların qabarıq xüsusiyyəti daha açıq və kobud «ev paltarı» xarakterində, konkret olmalarıdır. Aydındır ki, yuxugörmə «senzurası» sosial və mədəni həyatdan asılılığı aşkara çıxarır. Dosent R.-in danışdığı bir yuxunu misal gətirək: «Mən tribunanın arxasında dayanıb mühazirə oxuyuram. Dəhşət içində bədənimin aşağı hissəsinin lüt olduğunu görürəm, ancaq bunu heç kəs hiss etmir. Tələbə qız K. lövhəyə çıxıb nəsə yazır, sonra «onda alındığına baxmağımı» xahiş edir. Mən üzümü ona çevirirəm və buna məcbur olunduğuma görə dilxor oluram. Lövhədə yazılanlar tamamilə mənasızdır. Buna baxmayaraq, mən K.-nı tərifləyirəm».
66. Hazırda doğma bacı-qardaşlar arasında bəzən düşmənçilik həddinə çatan «rəqabət»
danılmaz faktdır. Z.Freydin zamanında onun mövqeyi qeyri-adi və yalan təsiri bağışlayırdı, halbuki «ilk qardaşlar» olan Habil və Qabilin əhvalatı (eyni zamanda, onlardan heç də az məşhur olmayan Romul və Remin) kimi ailədaxili münasibətləri son dərəcə idillik təsvir etməsi üzərində düşündürməliydi.
67. Ölümə bu cür münasibət, ən azı öz ölüm perspektivlərinə bu tipli yanaşma uşaqlar üçün heç də həmişə xarakterik deyil. Bu, uşaqlara min ildən sonra «sadəcə olmayacaqları» izah edilən ateist tərbiyə verilən ailələrdə xüsusilə nəzərə çarpır. Beş yaşlı Vitinin yuxusunda bu məlumat özünü belə göstərib: «Mən vaqonda gedirəm və ətrafa baxıram. Biz şəhərlə gedirik, burada evlərin əvəzinə bizim divarımızdakı kimi saatlar var (söhbət sadə uşaq divar saatlarından gedir), onlara siçanlar girib-çıxır. Kimsə onların siçan-dəqiqəciklər olduğunu deyir, onlar məni tamamilə yox olanadək yeyəcək».
68. Ailədə atanın hakimiyyəti (lat). Atanın yalnız dinlə və ictimai rəylə məhdudlaşan hakimiyyətini bildirən hüquqi termin.
69. Uşağın oyun zamanı reallaşdırdığı «Edip» fantaziyalarına dair əyani bir misal gətirək.
Dörd yaşlı Mişa valideynlərinə «Çoxdanışan milçək» oyunu oynamağı təklif edir: ataya Hörümçək, anaya milçək rolu verilir, oğul özü isə Ağcaqanad rolunu oynamağa hazırlaşır.
K.Çukovskinin nağılını unudanlara xatırladaq ki, Ağcaqanad Hörümçəyi öldürərək Milçəklə evlənir. Qalır yalnız «Edip kompleksinin» uşağın kəşf etdiyini, yoxsa müəllifdə qeyri-şüuri şəkildə mövcud olduğunu müəyyənləşdirmək.
70. E. Cons (1879-1958) – ingilis psixoanalitiki, Freydin psixoanalitik fəaliyyətinin ilk illərində ətrafında yaranmış dərnəyin üzvlərindən biri. Cons psixoanalizi ingilis dilli dünya üçün «kəşf edib», Amerika psixoanalitik assosiasiyasının və Britaniya psixoanalitik cəmiyyətinin banilərindən biri olub.
71. Solon (e. ə. 640-560-cı illərə yaxın) – Afina siyasi xadimi və şair. Antik dövrdə «Yeddi müdrikdən» biri olub. Eramızın 594-cü ilində arxont (qədim Yunanıstanda hökumətin baş məmuru) təyin olunaraq fövqəladə səlahiyyətlər əldə edib. Qanunvericilikdə islahatlar aparıb, əsasən də, «borca görə köləlik» institutunu ləğv edib.
72. «Qəzəb günü bu gündür» (lat.) – katolik ölü messasına (katolik ibadətlərindən birinin adı və bu ibadət zamanı çalınan musiqi) daxil olan sekvensiyanın (hər hansı bir motivin, qalxan ya enən qammanın müxtəlif pillələrində təkrarı) birinci misrası, rekviyem. Mahnının mətni Qorxunc Məhkəməni təsvir edir: «Qəzəb günü, bu gün dünyanı külə döndərəcək».
73. İmtahanlar haqqında yuxularla bağlı fərqli və son dərəcə maraqlı fikri A.Adler söyləmişdir. Onun fikrincə, yuxugörmələrin əsas mənbəyi heç də həmişə seksual xarakter daşımayan yaşanmış konflikt və problemlərdir. İmtahan haqqında yuxulara daha çox həyatları təhlükəylə üzləşən, misalçün, hücuma hazırlaşan əsgərlərdə rastlanır. Lakin bu məlumatlar Freydin yuxuda arzuların gerçəkləşməsi konsepsiyasına zidd deyil.
74. Burada «Yuxuların yozumunun» 1930-cu ildə almanca yeddinci nəşrinin doktor Y.M.Koqan tərəfindən düzəlişlər edilərək tamamlanan M.K. tərcüməsi başa çatır. Mətnin bu hissəsindəki müəllif qeydləri Y.K. işarəsi ilə verilmişdir.
75. Diş ağrısı haqqında yuxugörmələri analiz edərkən təəssüflər olsun ki, Freyd «metaforik eyniləşdirmə» simvollarının şərhinin əsas prinsipindən geri çəkilir: diş ona görə kişi cinsiyyət orqanını simvoluna çevrilir ki, onların arasında heç bir bənzərlik yoxdur. Beləliklə, predmetlərin bir qismi cinsi orqana az-maz oxşadığından, digər qismi isə oxşamadığından onun simvolu ola bilir. Buradan çıxan nəticə birdir: istənilən predmet cinsi orqanın simvolu ola bilər.
Onu da qeyd edək ki, bizim bəzi əsəb xəstələrində müşahidə etdiyimiz və yetkin yaşda zəhlətökən mastrubasiya tendensiyasının olduğu yuxugörmələrdə diş ağrısı və diş çəkilməsi motivi praktiki olaraq yoxdur. Diş ağrısıyla bağlı yuxular haqqında tamamilə fərqli, zənnimizcə, daha real izahat mövcuddur. Bu, «dişli vagina» haqqında infantil vaginaya əsaslanır. Bu fantaziyada qadın cinsiyyət orqanının dişi çıxır və cinsi yaxınlıq etmək istəyən qarşı təhlükəyə çevrilir (axtalana qorxusu). Yuxuda diş çəkilməsi bu təhdidin aradan qaldırılmasını simvolizə edə bilər. «Dişli vagina» qorxusunun reallığı Rorşarxın testi tətbiq olunmaqla aparılan eksperimental-psixoloji tədqiqatlarda təsdiqlənib.
76. Fallos (yunanca) – kişi cinsiyyət orqanı. Qanadlı fallosların təsvirlərindən Qədim Yunanıstandan tanrı Dionisin şərəfinə təşkil edilən bayramlar zamanı istifadə olunurdu. Z.Freyd «Psixoanalizə giriş üzrə mühazirələri»ndə yuxularda uçuşla bağlı izahatlarını tam dəqiq təsdiqləyir. Uçan cihazlar (hava şarları, təyyarələr, seppelinlər (böyük dirijabllar) da penisin, yaxud qadınlarda klitorun ereksiyasının simvolik təsviri ola bilər. Ereksiya çox zaman «sürətli yuxu» fazasında qeydə alınır (Qaraqan, 1970, 1975).
77. Ştekel (1868-1940) – alman seksoloqu və psixoanalitik. Fəallığı müalicələrin müddətinin qısaldılmasının ən yaxşı vasitəsi hesab edən «fəal psixoanalizin» tərəfdarı olmuşdur.
Ştekelin fikrincə, psixoanalitik «intuitiv insayt», «duyma» vasitəsilə xəstənin qeyri-şüurisinə daxil olmalı və komplekslərdən xilas olmaqda ona kömək etməlidir.
78. A.Adler (1870-1937) – avstriyalı psixiatr və psixoanalitik, onun adını «Qeydlər»də dəfələrlə çəkmişik. Z.Freydin ən yaxın şagirdlərindən olan A. Adlerin baxışlarında fərqlilik yaranıb və o, «İndividual psixologiya» istiqamətinin əsasını qoyub. Geniş yayılmış «hakimiyyətə canatma» (insan psixikasının əsas hərəkətverici qüvvəsi kimi), «natamamlıq kompleksi», «kompensasiya», «fövqəl-kompensasiya» anlayışları Adlerin adıyla bağlıdır. Biseksuallıq və qadın başlanğıcından kişiliyə keçid Adlerə görə onun təməl problematikası olan hakimiyyət və asılılığın nisbətilə sıx bağlıdır. «Yuxarıdan və aşağıdan» terminləri də Adlerə məxsusdur. Kişi və qadınlığından asılı olmayaraq, hər bir ruhda kişilik haqqında qeyri-şüuri təsəvvürün «ideal»
olması, qadınlığın isə kişi başlanğıcının «kiçilməsi», «deqradasiyaya» uğraması nəzərdə tutulur.
Başqa sözlərlə, kişi «yuxarıdan» əmr edir, qadın isə «aşağıdadır», onun qisməti alçalmaq və asılı olmaqdır. Adlerə görə, qadın başlanğıcından kişiyə keçid hakimiyyətə canatmanın reallaşdırılması, asılılığın aşılmasıdır. Bu zaman Z.Freydin «yuxugörmə arzuların gerçəkləşməsidir» əsas prinsipi qorunur.
79. Hərfən «arxadan cinsi əlaqə» (lat) partnyorların seksual akt zamanı geniş yayılmış pozalarından biri. Müasir seksual ədəbiyyatda fransızca «a la vaj» («inək kimi»), ya da diz-dirsək vəziyyəti terminindən istifadə edilir. Freydin gətirdiyi örnək onun pasiyentlərinin seksual kölələr olduğuna parlaq sübutdur.
80. Tarkvini – Etrusk şəhəri Tarkvinidən olan kübar soy, Roma çarlarından Prisk və
Məğrur Tarkvini bu nəsildəndirlər.
81. Bu hissə Freydin monoqrafiyasında V.Nabokova «valideynlərin dumanlı cinsi yaxınlığına təbii sığınacaqlardan gizlicə baxan qaşqabaqlı embrioncuqlar» haqqında məhvedici fikir söyləməyə material verə biləcək yeganə yerdir. Aydındır ki, V.Nabokov yalnız Freydin barışmaz tənqidçilərindən olmaqla yanaşı, həm də olduqca diqqətli oxucusu olub.
82. Diri-diri basdırılmaq qorxusu həyatının son illərində N.V.Qoqolu xüsusilə qorxudurmuş. «Vəsiyyətnamə»sində meyitinin üzərində aydın çürümə əlamətləri aşkar olunmayana qədər dəfn olunmaması barədə xahiş var. Rəvayətə görə, Qoqolun əndişəsi reallaşıb, guya onun meyitini basdırmağa apararkən böyrü üstə çevrildiyi və dırnaqlarının xeyli uzandığını görüblər. Bu epizod A.A.Vosnesenskinin şeirlərindən biri üçün «material» verib.
83. K. Abraham (1877-1925) – Almaniyada ilk psixoanalitik. Maniakal-depressiv psixozun öyrənilməsində psixoanalitik üsuldan istifadə edib, libidonun inkişafının erkən inkişaf mərhələləri, xarakter tipləri, yuxugörmə simvolikaları haqqında yazıb.
84. Dünya mədəniyyətində pilləkən simvolu seksual mənadan çox, mistik xarakter daşıyır. Söhbət Yaqubun məşhur yuxusundakı torpaqla səmanı birləşdirən nərdivandan gedir: «Və yuxuda gördü ki, nərdivan yerdə dayanıb, yuxarısı isə səmaya toxunur; və tanrının mələkləri onunla qalxıb-enirlər» (Varlıq kitabı, 28; 12). D.Frezerin «Əhdi-ətiqdə folklor» kitabında «Səma nərdivanı» bölməsinə baxın.
85. Qalstukların keyfiyyətini yoxlamaq üsulu bizə bir neçə il öncə məlum olub. Qalstuk şaquli ox boyunca iki qatlanır və aşağısından iki barmaqla tutularaq hansı hündürlükdə «dayana»
biləcəyi yoxlanır. Uzunluq nə qədər çox olsa, qalstuk da bir o qədər yaxşıdır. Görünür, bu «sınaq» üsulu Z.Freydin fikrini təsdiq edir.
86. Xayalıq (lat.).
87. Gecə sidik saxlamamaq (lat.).
88. «Parnasa qalxma» – Klementinin fortepiano texnikasının inkişafı üçün nəzərdə tutulmuş əsərlərinin külliyyatı.
89. Bundan sonra «Faust»un mətnində daha səmimi bir hissə var: Mefistofel:
Maraqlı yuxu gördüm.
Ağacın gövdəsi yarılmışdı.
Qatları elə gözəldi,
Oyuq xoşuma gəldi.
Qarı:
At ayaqlı mazaqçı,
Arvadbaz fırıldaqçı.
Yaxşı paya hazırla,
Bəlkə ağac sağala.
90. A. Dode (1840-1897) – fransız yazıçısı, romançısı və dramaturqu, «Safo» (1884) romanının müəllifi. Antiq dövrün Lebos adasında yaşayan nəhəng şairəsi Safonun (e. ə.
Təxminən 650-ci ildə doğulub, ölüm tarixi bəlli deyil) şeirləri onun tərbiyəçisi olduğu gənc qızlara xüsusi ehtirasının olduğunu düşünməyə əsas verir. Z.Freydin nəzərdə tutduğu «lesbiyan məhəbbəti» termini də buradan yayılmışdır. Amma şeirləri əsasında formalaşan seksual inversiyanı qəti olaraq Safoya (Sapfo) aid etmək olmaz. Katullanın misralarını xatırlayaq: «Şairin ürəyi təmiz olmalı, şeirləri fərqli də ola bilər».
91. Corc Eliot (əsil adı Meri Ann Evans) (1818-1880) – ingilis qadın yazıçısı, romanlar və mənzum dramlar müəllifi.
92. Cinsi ehtiras oyadan və potensiyanı yüksəldən vasitələr qrupu.
93. F.Halton (1822-1911) – ingilis aptropoloq alimi, yevgenikanın – insan nəslini bioloji yolla yaxşılaşdırmaq haqqında nəzəriyyənin banisi.
94. V.M.Bexterev (1857-1927) – böyük rus alimi, psixiatr və nevropatoloqu. Refleks prinsipini psixologiyada başlıca prinsip hesab edib və akademik məktəbə zidd olaraq psixologiyanı reflekologiya adlandırmış, hər cür klassik psixoloji terminlərdən istifadə etməkdən yayınmışdır. Bexterevin məqaləsi, təbii ki, Freydin xoşuna gələ bilməzdi.
95. F.Lassal (1825-1864) – alman sosialisti, fəhlə hərəkatı xadimi.
96. Emil Zolyanın rus transkripsiyasında köhnə oxunuşu «Zola» saxlanılıb, əks təqdirdə yuxugörmə analizinə dair verilən örnəkdə açar olan «söz oyunu» itir. Z.Freydin xatırlatdığı «Yaradıcılıq» romanı 1886-cı ildə yazılıb.
97. «Kimə sərfəlidirsə, o da edir» (lat.).
98. «Kollateral» termini daha çox qan damarlarıyla bağlı tətbiq olunur. Əsas arteriyadan başqa bu və ya digər orqanı qanla təmin edən damarlar və digər arteriyaların yan qolları ona aid edilə bilər. Əsas arteriya sıradan çıxanda qan təchizatı kollateral damar vasitəsilə həyata keçirilir və qüsuru qismən aradan qaldırır. Freydin istifadə etdiyi «kollateral fikirlər» termini obrazlı müqayisədir (collateralis (lat.) – yan).
99. «Küçə», «villa» (ital.), tərcümədə bu sözlərin səsləşməsi və bənzərliyi itir.
100. Azərbaycan dilində analoji ifadə «Nəyəsə göz yummaq», yaxud «Barmaqarası baxmaq»dır.
101. Giriş məqaləsində soneti epiqraf kimi verilmiş İntibah dövrü italyan şairi Dante da Mayanonun yuxusunun məzmunu məhz belədir.
102. «Yaşamır» və «yaşamadı» (lat.).
103. Vətənin xilası üçün yaşadı – az, lakin sonadək (lat.).
104. Kralımız yolunda ölək! (lat.). Mariya Tereza (1717-1780) – Müqəddəs Roma imperiyasının imperatriçəsi.
105. «Sionu xatırlayarkən Babilistanın çaylarının sahilində oturub ağladıq» – 136-cı Zəbur surəsinin ilk misralarında sürgün olunmuş və əsir düşmüş xalqın itirilmiş Vətənlə bağlı kədəri ifadə olunub. Surə dəfələrlə tərcümə olunub, Henrix Heynenin tərcüməsi xüsusilə məşhurdur.
Provaslav kilsəsinin Liturgiya (xristianların ən əsas ibadət ayini) təcrübəsində 136-cı surə Böyük Pəhriz ərəfəsində oxunur.
106. Freyd çar İrodun əmrilə körpələrin döyülməsinə eyham vuraraq zarafat edir.
107. Bu fikri «bizə qismət olmasa da, uşaqlarımıza qismət olar» deyimi çox gözəl ifadə edir. Ailədə rastlanan münaqişə və böhranların ən sıx rast gəlinən səbəblərindən biri elə valideynlərin özlərinin həyata keçirə bilmədiklərini uşaqlarından ummalarıdır.
108. «Millətin zənginliyi» və «Materiya və hərəkət», sonra «Bu….. dandır», «Bu … aiddir»
(«qələminə aiddir» nə•zər•də tutulur).
109. Ambulator avtomatizm – epilepsiya tutmasının ekvivalentlərindən biri, bu zaman xəstə mürəkkəb, zahirən məqsədəuyğun hərəkətlər edir, tutmadan çıxdıqdan sonra heç nə xatırlamır.
110. Z.Freydin bu son dərəcə incə fikri təkcə yuxugörməyə deyil, həm də nəyisə gizlətməyə çalışan insanın şüurlu davranışına da aiddir. Məlumdur ki, pis ovqatın səbəbini gizlətmək, onun özünü gizlətməkdən qat-qat asandır. Biz yalnız sözlərin mənasını deyil, danışanın emosional reaksiyalarını da dərk edirik. «Poliqrafiyanın» («uşaq yalanı» adlandırılan) bütün üsulları bu prinsipə əsaslanır.
111. Burada yuxugörmədəki təfəkkürlə, necə deyərlər, ibtidai təfəkkür arasındakı paralelləri göstərmək lazımdır, bununçün həm də «ziddiyyətə qarşı qeyri-həssaslıq», bir-birinə zidd təsəvvürlərin eyni zamanda mövcud olması da xarakterikdir. Levi-Stress təzadlardan istifadəni ibtidai xalqların təfəkkürünün əsas keyfiyyəti hesab edir və ibtidai təfəkkürün bir sıra əsas ziddiyyətlərini göstərir.
112. «Get, sənin yerini mən tutacağam» (fran).
113. İ.İlfin və Y.Petrovun romanını oxuyanlar Z.Freydin bu monoqrafiyasından O.
Benderin sevimli ifadəsinin mənbəyini tapa bilərlər.
114. Hərfi tərcümə: «Bu dəniz ulduzudur? Bu canlıdır?» – «Hə, o canlıdır» – (ing.) İngilis dilində heyvanlara münasibətdə cins kateqoriyasından istifadə olunmur və Freydin balaca qızla dialoqundakı səhvi də buna əsaslanır.
115. Azərbaycan dilində hər iki variant mümkündür: «it is from» – «bu N.-nin əsərindəndir», «it is by» – «Bunu N. yazıb».
116. Çağdaş psixiatriyada «endogen» terminindən psixi pozuntuların ümumi klassifikasiyasında istifadə olunur. Bu zaman endogen psixozların sinir sisteminin ilkin disfunksiyasının səbəbi olması və beynə münasibətdə hər hansı xarici faktorla şərtlənmədiyi nəzərdə tutulur. Şizofreniya (Z.Freydin zamanında «erkən kəmağıllıq» adıyla bilinən və müxtəlif xəstəliklər qrupu kimi başa düşülən) və manikal-depressiv psixoz bu qrupa aiddir. Bəzi təsnifatlara görə, şizoaffekt psixoz, yaxud Kleyst-Leonqardın atipik psixozu da həmin qrupa daxildir. Verilmiş konkret halda söhbət şizofreniyanın sayıqlama formasından gedir. «Endogen»
psixozların əksinə, travmaların, intoksikasiyaların, infeksiyaların və s. səbəb olduğu psixi pozuntular «ekzogen» adını daşıyırlar.
117. Psixoanalitik ədəbiyyatda sayıqlamanın izahı də•fə•lər•lə nəzərdən keçirilərək, mürəkkəbləşir. E.Bleyer öz pasiyentlərinin bir çox sərsəm ideyalarını onların daxili istəklərinin və təsəvvürlərinin ifadəsi sayırdı («autizm» fenomeni). Belə ki, əgər pasiyent qadın özünün İsveçrə, İvikovun isə durna olduğunu deyirsə, bu onun günahkarlıq hissindən azad və müstəqil olmalı olduğu anlamına gəlir.
Selliven sayıqlamaya «şəxsiyyətin bütövlüyünün bərpası» kimi baxır, bunun nəticəsində xəstənin şəxsiyyəti üçün yolverilməz olan «psixoloji təəssüratların özgəninkiləşdirilməsi»
kənarda görünür və onun tərəfindən xarici düşmən qüvvə kimi qavranır. Bu mexanizm yaşlı adamlarda özünü göstərən psixozlarda xüsusi aydın görünür.
118. Müasir anlayışlara görə, şizofreniya zamanı təfəkkürün məqsədəuyğunluğunu itirməsi əsasən motivasiyanın qıtlığı («amotivapion sindrom») ilə şərtlənir. Endogen psixozlar zamanı təfəkkürün pozulmasının təbiətinə Freydin baxışlarını hazırda bir çox tədqiqatçılar bölüşmürlər.
119. Bu gün hallüsinasiya və «qarabasmalar», sözsüz, psixopatoloji simptomlar kimi qəbul olunur, onların varlığı «psixi sağlamlıq» anlayışı ilə bir araya sığmır. Z.Freyd, aydındır ki, yuxuların fraqmentar obrazlarını nəzərdə tutur və psixi cəhətdən sağlam adam onlar haqqında «hallüsinasiyalar» kimi danışır. Hallüsinasiyaların varlığı, bu terminin müasir anlamında adətən nevroz diaqnozu ilə bir araya sığmır. Lakin Freyd səmimi psixi durumları (reaktiv psixozlar)
«psixonevrozlar»a aid edirdi.
120. Z.Freyd özünü «anatomik» və «psixi»allaşdırmanı müqayisə etməkdən çəkindirə bilməyib. Çap olunmamış «Layihə» məqaləsində o, qeyri-şüurinin onurğa beynində lokallaşdığını xüsusilə qeyd edib. Freydin anlamında «psixi lokallığı» və mərkəzi sinir sisteminin anatomik strukturunu tutuşdurmağa bir qədər dumanlı olsa da daha müasir cəhd A.R.Luriyanın baş beynin üç «bloku» konsepsiyasıdır: «energetik», «informasiya», «planlaşdırma və proqnozlaşdırma».
Sonuncu (A.R.Luriyanın fikrincə) davranış üzərində mənəvi-etik nəzarətə də cavabdehdir.
Z.Freydin birbaşa «anatomik paralellərdən» imtina etməsi «dualizmdə» və «idealizmdə»
günahlandırılması üçün tükənməz mənbə olmuşdur.
121. Burada Z.Freydin fikirlərinin ənənəvi refleksoloji konsepsiyalara, həmçinin psixi fəaliyyətin analizinə bixeviorist yanaşmaya yaxınlığına heyrət etmək olar, amma bixevioristlər Freydi öz davamçıları sırasında açıq-aşkar görmək istəməzdilər.
122. Bir çox hallarda olduğu kimi, Z.Freyd burada da müasir təsəvvürlərə uyğun olmayan diaqnostik meyarlardan və xəstəliklərin təsnifatı prinsipindən istifadə edir. Qorxunc «qırmızı gözlü yaşıl sifətlərin» hallüsinator təsəvvürlər olmadığı aşkardır, bu daha çox zəhlətökən obrazlı təsəvvürlərdir. Dəlixanada olan qardaşla bağlı «qarabasma» daha çox yuxugörmə fraqmentidir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, çağdaş anlayışlara görə, hallüsinasiyalar paranoyyaya («paranoyyal sindroma») xas deyil, Z.Freyd xəstələrin təəssüratlarını paranoid şizofreniyası kimi təsvir edir.
123. Z.Freydin oxucunun kitabın əvvəlindən rastlaşdığı və sonuna qədər izləyəcəyi ədəbi üslubunun xüsusiyyətləri üzərində dayanmaq lazımdır. O, psixi strukturlar (şüur, qeyri-şüuri, libido), yaxud fenomenlər (yuxugörmələr, fikirlər) haqqında elə yazır ki, söhbət sanki niyyətləri, məqsədləri və xarakter xüsusiyyətləri olan insanlardan gedir. Xoşagəlməz fikirlər «öz ifadələrini tapmaq üçün fürsətdən istifadə edir», «Yuxugörmə özü yol seçir… tapır… senzuranın təzyiqi altında deformasiyaya uğrayır». Bu üslub xüsusiyyətləri Freydin tənqidçilərinə onu antropomorfizmdə, yəni psixi fenomenlərə bütöv şəxsiyyət xüsusiyyətləri verməkdə suçlamağa əsas verir ki, bu da təbiətin miflərdə insanlaşdırılmasına bənzəyir.
Z.Freydin hər bir arzuda, hər fikirdə, hər bir psixi strukturda ağıllı canlı varlıq gördüyünü güman etmək sadəlövhlük olardı. Söhbət metaforadan gedir. Yuxarıda göstərilən «fikirlərin hərəkət strukturlarından qavrayıcılara reqressiv axını» sxemi də metaforik xarakterdədir. Freyd materialın şərhini didaktik məqsədlərlə sadələşdirsə də, sadələşdirilmiş halında belə asanlıqla qavranmır. Analoji problemlər, məsələn, biokimyaya, yaxud neyrofiziologiyaya həsr olunmuş elmi işlərdə də ortaya çıxır. «Sinaptik çatda yaranan neyromediatorlar» ifadəsini hərfən oxuyanda neyromediatorların şəxsi iradə əsasında yarandığı mənasında da başa düşülə bilər.
Müəllifi «vahid düzgün Təlimdən» yayınmaqda da suçlamaq mümkündür.
124. Üçqat tutuşdurma (lat.), «ciddi yoxlama» mənasında işlənir.
125. «Köçürmə» (transfer) termini psixoanalizdə geniş yayılıb, lakin Z.Freydin «Yuxuların yozumu»nda istifadə etdiyi mənada deyil. Söhbət adətən pasiyentin başqalarına, xüsusilə valideynlərinə qarşı hiss etdiyi duyğuların psixoanalitikə köçürülməsindən gedir. Uşaqlıq dövrünə aid bağlılıq və münaqişələr psixoanalitik terapiya prosesində sanki yenidən canlandırılır.
126. Bu terminin daha geniş yayılmış və daha adekvat tərcüməsi – ya «sıxışdırılmış», ya da «boğulmuş»dur.
127. Bu fikirlərin tam inkişafına Z.Freyd «Məmnunluq prinsipinin o biri tərəfinə» əsərində nail olur.
128. Axı bu fikir «Fikirlərimiz ehtiraslarımızın quludur» aforizmində, eyni zamanda İ.Krılovun «Ağıl ehtirasa qulluq etməyə başlayan tək, insanlar yaşamağa başladılar» misralarında ifadə olunub.
129. «Spekulyasiya» termini təcrübədə möhkəmlənməmiş, mücərrəd mənasını verir və
Freyddə müasir dildəki qəbahətli mənanı daşımır.
130. «Zəngin» ləqəbi verilmiş Mark Litsini Krass (e.ə. 115-53-cü illər) nəzərdə tutulur, Sullan proskripsiyası (qədim Romada: siyasi cinayətkarların camaat qarşısında qanundan xaric elan edilməsi) dövründə böyük var-dövlət toplamış, parfinlilərlə Karrax yaxınlığındakı döyüşdə öldürülmüşdür. Krassın tərcümeyi-halını Plutarx qələmə almışdır. Hazırda o, əsasən Spartakın qoşunlarına qalib gəlməsi ilə (e. ə. 71-ci il) tanınır.
131. Psixi enerji – psixoanalitik nəzəriyyənin əsas anlayışlarından biri. Bu anlayış öz məzmunu yalnız «Yuxuların yozumu»nun yazıldığı dövrdə qazandı. Nəzərə almaq lazımdır ki, Z.Freyd «psixi enerji» məfhumunu hipotetik, ancaq müşahidə olunan psixi prosesləri və davranışları izah etməyə qadir anlayış kimi irəli sürmüşdür. Bu anlayışa müəyyən mənada «Maksvelin iblisləri» analoq ola bilər. Psixi enerji anlayışının bioenergetika deyilən şeylə heç bir ümumi bağlılığı yoxdur.
133. Bunun üçün (lat.).
134. Tanrı Qor (Xor) nəzərdə tutulur; o da şahin, yaxud qanadlı Günəş şəklində təsvir olunub. Qəbir barelyeflərində tez-tez ölənin ruhunu aparan tanrı Anubislə (it başlı adam) təsvir olunur.
134. Sonradan aparılan araşdırmalar göstərdi ki, cinsi əlaqəyə təsadüfən şahid olmuş azyaşlı uşaqlar partnyorların hərəkətlərini aqressivlik kimi qiymətləndirir, «dava-dalaşa», «güləşə» bənzədirlər. Cinsi əlaqənin «dava-dalaş» və «güləş» obrazlı müqayisələri antik ədəbiyyatda da geniş yayılmışdır. Misal üçün Apuleyin «Qızıl eşşəy»inə baxmaq olar.
135. Z.Freyd klinik təsvir olaraq Debakenin şərhlərinə açıq-aşkar istehzayla yanaşır.
Doğrudan da, həm Freydin dövründə, həm də indi oğlan uşağının gecələr qorxmasını baş beyində qan çatışmazlığı ilə izah etməyə cəhd mütəxəssis üçün cəfəng bir şeydir. «Apiretik»
(temperatursuz) və «zəhlətökən» sayıqlama terminlərindən artıq çoxdan istifadə olunur. Öz-özlüyündə «zəhlətökən» sifətinin «sayıqlama» terminilə uyğunluğu müəyyən mənada paradoksaldır, çünki zəhlətökən fikirlər «yad» kimi qəbul olunur və doğru olmadığını pasiyent dərk edir, sərsəm ideyaları isə pasiyent özününkü sayır və onlara qarşı qətiyyən tənqidi mövqedə olmur. Sayıqlama ilə bağlı təəssüratların məntiqi düzəliş üçün əlçatmaz olması sayıqlamanın başlıca əlamətlərindəndir. Lakin nevrotik, funksional pozuntuların hər hansı «üzvi» faktorların təsirilə əlaqələndirilməsi tendensiyası indi də aktualdır.