IV. Yuxuların təhrifedici fəaliyyəti

Əgər hər bir yuxugörmənin mənasının arzuların gerçəkləşməsi olduğunu, «arzular haqda yuxugörmələr»dən başqa yuxuların olmadığını təsdiq etsək, mən qabaqcadan ən cəsarətli etirazlar görürəm. Hər şeydən öncə mənə deyəcəklər: «Arzuların gerçəkləşməsini əks etdirən yuxugörmələrin olması yenilik deyil, bu barədə artıq bir çox müəlliflər yazıblar (bax. Radeştok, s.

137-138, Folkelt, s. 110-111, Purkinye, s. 456, Tissye, s. 70, M.Simon, s. 42-də baron Trenkin ac yuxuları haqqında və Qrizengerdə bir yerdə 41, 111). Yeni platonçulardan biri Plotin artıq deyib: «Arzu oyananda, fantaziya gələndə sanki özüylə həmin arzunun obyektini də gətirir» (Dyu Prel, s. 276). Lakin arzuların gerçəkləşməsindən başqa məna verən yuxuların olmaması yenə də, xoşbəxtlikdən asanlıqla təkzib oluna biləcək qeyri-düzgün ümumiləşdirmələrdən biridir.

Məzmunu son dərəcə xoşagəlməz olan yuxulara da olduqca tez-tez rast gəlinir». Pessimist filosof Ed. f. Hartmann42 arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsinə qəti qarşı çıxır. Özünün «Qeyri-şüurinin fəlsəfəsi» əsərində (Stereotip nəşrin I h., s. 344) o deyir: «O ki qaldı yuxugörməyə, onunla birlikdə ayıq həyatın bütün elementləri də yuxuya keçir. Müəyyən dərəcədə yalnız həyatla barışan mədəni adamın elmi maraqları və estetik həzləri keçmir…» Lakin daha az narazı olan müşahidəçilər qeyd edirlər ki, yuxugörmə məmnunluqdan daha çox narazılığı əks etdirir.

Məsələn, Qolts (s. 33), Folkelt (s. 80) və başqaları. Hətta qadınlardan Sara Uid və Florans Hallam yuxugörmədəki narazılıq duyğularının üstünlüyünün rəqəmlə ifadəsini veriblər. Onlar yuxugörmələrin 58%-ni xoşagəlməz, yalnız 28,6%-ni xoş hesab edirlər. Ayıq həyatın müxtəlif xoşagəlməz duyğularının davamı olan yuxugörmələrdən savayı qorxulu yuxular da var ki, onlar bizdə ən ağır və xoş olmayan duyğular oyadır; belə yuxuları adətən uşaqlar görürlər (Debarkerdə

Uber den Pavor nocturnus-a bax), biz onlarda arzularla bağlı yuxugörmələrin çoxluğunu təsdiq edirik.

Qorxulu yuxular sanki həqiqətən yuxugörmələrin arzuların gerçəkləşməsi olmasıyla bağlı əvvəlki fəsildən gətirdiyimiz misallar əsasında apardığımız ümumiləşdirməni istisna edir; bu təsdiq az qala absurd görünür.

Bununla belə, bu saxta ədalətli etirazları təkzib etmək o qədər də çətin deyil. Yalnız ona diqqət yetirmək lazımdır ki, bizim təlimimiz yuxugörmənin aşkar məzmununun müzakirəsinə deyil, yalnız yozmadan sonra dərk olunan daxili məzmununa əsaslanır. Gəlin yuxugörmələrin aşkar və gizli məzmununu tərtib edək. Heç bir şübhə yoxdur ki, bəzi yuxuların aşkar məzmunu çox xoşagəlməz xarakter daşıyır. Amma bu yuxuları yozmağa, onların daxili məzmununu açmağa kimsə cəhd edibmi? Əgər edən olmayıbsa, yuxarıdakı hər iki etiraz öz-özünə qüvvədən düşür.

Bundan çıxış edərək, fərz edə bilərik ki, xoşagəlməz və qorxulu yuxular yozulduqdan sonra arzuların gerçəkləşməsi olduqları məlum olacaq. Oxucuların və tənqidçilərin necə inadkarcasına bunu diqqətə almaq istəməmələri, yuxugörmənin aşkar və gizli məzmunu arasındakı mühüm fərqə laqeyd yanaşmaları tamamilə inanılmazdır. Dzk. Sellinin «Kəşf kimi yuxular» məqaləsindəki bir yer ümumi qayda içərisində parlaq istisnadır, bu məqalənin dəyəri ona yalnız burada istinad etdiyim üçün azaldılmamalıdır: «Hər şeydən sonra anlamaq olar ki, yuxular tamamilə mənasız cəfəngiyat deyil, halbuki Çoser, Şekspir və Milton kimi avtoritetlərdən sonra bu cür düşünmək olardı. Gecə xəyallarının xaotik şəkildə üst-üstə qalaqlanması yeni biliklərdə ifadə olunur və birləşir. Cırılıb parça-parça edilmiş bəzi məktublar kimi, «yuxuların yazılması» dərindən tədqiq olunduqda ilkin cəfəng mənasını itirərək ciddi və dərk olunmuş məlumata çevrilir. Bu qədim perqamentin, palimpsestin (perqament üzərində qədim yazı) öyrənilməsinə bənzəyir, onları təmizləyəndə mənasız üst mətnin «alt qat»ı çıxır və biz qiymətli qədim informasiyanı öyrənirik»

(s. 364).

Hansısa problemin həlli son dərəcə çətinlik törətdikdə, həmin hallarda elmi işə digər bir problemin həllini cəlb etmək lazımdır, çünki iki qozu birlikdə sındırmaq daha asandır. Buna görə də, qarşımızda yalnız xoşagəlməz və qorxulu yuxuların necə arzuların gerçəkləşməsinə çevrilməsi dayanmır, biz əvvəlki mülahizələrimizdən çıxış edərək başqa bir sual da verə bilərik: niyə yozulduqdan sonra arzuların gerçəkləşməsini ifadə etdiyi məlum olan ən indifferent məzmuna malik yuxugörmələrdə bu məna aşkar şəkildə görünmür? Götürək elə detallı təhlil etdiyimiz İrma haqqındakı yuxunu. Həmin yuxugörmə qətiyyən xoşagəlməz xarakterdə deyil və yozulduqdan sonra arzu gerçəkləşməsi olduğu son dərəcə aydın şəkildə bəlli olur. Ümumiyyətlə, yozum nəyə lazımdır axı? Niyə yuxugörmə öz mənasını açıq surətdə bildirmir? İrma haqqındakı yuxu da yatanın arzusunu gerçəkləşdirdiyini dərhal bildirmir. Oxucu bu təəssüratı ala bilmir, mən özüm də analiz etməyənədək bunu ala bilmirəm. Əgər yuxugörmənin bu qəribə müraciətini onun materialı təhrif etməsilə əlaqələndirsək, onda belə bir sual ortaya çıxır: bəs yuxugörmədəki bu təhrifolma nədən qaynaqlanır?

Bu suala ən müxtəlif cavablar vermək olar, məsələn, demək olar ki, insan yatarkən öz fikirlərini müvafiq ifadə etmək durumunda olmur. Lakin bəzi yuxugörmələrin analizi bizi yuxulardakı təhrifləri başqa cür izah etməyə məcbur edir. Mən bunu ikinci yuxunun yozumu ilə göstərmək istəyirəm, bu məndən böyük səmimiyyət tələb etsə də, bu qurbana görə, problemin son dərəcə qabarıq izahıyla mükafatlandırır.

İlkin məlumat. 1897-ci ilin baharında universitetimizin professorları mənim ekstoordinar professor təyin olunmağımla bağlı təklif verdilər. Bu gözlənilməz xəbər iki görkəmli alimin dost münasibətinin ifadəsi olaraq məni sevindirdi. Lakin dərhal da düşündüm ki, buna hansısa ümid bağlamağa heç bir əsasım yoxdur. Son illər Xalq Maarifi Nazirliyi xidmətləri mənimkindən geri qalmayan və uzun illərdir əbəs yerə təyinat gözləyən bir neçə yaşlı həmkarımın bu tipli xahiş ərizələrinə müsbət cavab verməmişdi. Məni daha yaxşı taleyin gözlədiyini düşünməyə heç bir səbəb yox idi. Ona görə də, heç nəyə ümid etməməyə qərar verdim. Bildiyim qədərilə şöhrətpərəst deyiləm və heç bir titulum olmadan öz həkimlik fəaliyyətimlə uğurla məşğul oluram. Ancaq söhbət üzümün xoşuma gəlib-gəlməməsindən getmirdi, o onsuz da çox yuxarıdan asılmışdı.

Bir dəfə axşam taleyi məni professor təyin olunmaq ümidlərimdən imtina etməyə məcbur edən həmkarlarımdan biri yanıma gəldi. O, artıq uzun illər idi ki, professorluğa namizəd idi, məlum olduğu kimi, bu titul bizim cəmiyyətdə həkimi yarımtanrıya çevirir; o mənim qədər təvazökar deyil, təyinatını sürətləndirmək üçün arabir nazirliyə baş çəkir. Belə bir ziyarətdən sonra mənim yanıma gəlmişdi, xəbər verdi ki, bu dəfə çox yüksək vəzifəli şəxslərdən birini divara dirəyərək ondan soruşub: onun təyinatına müstəsna dərəcədə dini inancının mane olması doğrudur?

Cavab belə olub ki, əlbəttə, indiki vəziyyətdə, zati-aliləri hal-hazırda məşğuldur və sairə.

«Artıq, ən azından işin nə yerdə olduğunu bilirəm», – dostum əhvalatı danışıb qurtardı. Son məsələdə mənimçün yeni heç bir şey yox idi və o mənim qənaətimi yalnız möhkəmləndirdi. Eyni dini inanc mənim də yolumda əngəl idi.

Bu ziyarətdən sonra gecə səhərə yaxın öz formasına görə də çox maraqlı olan aşağıdakı yuxunu gördüm; yuxu iki fikir və iki obrazdan ibarət idi, yəni bir fikir və bir obraz bir-birini əvəz edirdi. Ancaq mən burada onun birinci yarısını danışacağam, çünki ikinci hissəsinin burada haqqında danışdığım ümumi məqsədimizə heç bir dəxli yoxdur.

I.

Həmkarım R. – əmim. Mənim ona qarşı mehriban münasibətim var.

II.

O, çox dəyişib. Sifəti uzanıb; böyük sarı saqqalı gözümə girir.

Sonra iki növbəti hissə gəlir, yenə fikir və yenə təsvir, onları buraxıram.

Bu yuxunu aşağıdakı kimi yozuram.

Oyanıb yuxumu xatırlayanda mən yalnız güldüm və düşündüm: «Bu nə cəfəngiyatdır!»

Ancaq yuxugörmədən ayrıla bilmirdim, bütün günü məni təqib etdi, axşam, nəhayət, özümü qınadım: «Əgər pasiyentlərindən biri öz yuxusu haqqında «bu nə cəfəngiyatdır!» desəydi, yəqin ki, ona qəzəblənər, ya da yuxunun arxasında etiraf etmək istəmədiyi hansısa gizli fikir gizləndiyini düşünərdin. Sən də eynilə belə edirsən; sənin yuxunun cəfəngiyat olması barədəki fikrin yalnız onu yozmamaqla bağlı daxili istəyinlə bağlıdır. Bu sənin məsləyin baxımından qeyri-ardıcıllıqdır».

Yuxunu yozmağa başladım.

«R. Mənim əmimdir. Bu nə deməkdir? Mənim bircə əmim var – İosif əmi. Maraqlıdır ki, burada – ayıq vəziyyətdə – yaddaşım analiz məqsədilə özünə hədd qoyur. Əslində mənim beş əmim var, ancaq onlardan birini sevir və hörmət edirdim. Lakin o anda öz yuxumu yozmamaq is•təyimi aşdıqdan sonra öz-özümə dedim: axı mənim cəmi bircə əmim var, o da yuxuda gördüyümdür. Onun başına son dərəcə kədərli bir hadisə gəlib. Bir dəfə o (artıq onun yaşı otuzdan çoxdur) böyük məbləğdə pul qazanmaq həvəsinə düşərək, qanunla ağır cəzalandırılan hərəkətə yol verib və layiqli cəzasını da alıb. O zaman məyusluqdan bir neçə günə saçları ağaran atam sonralar tez-tez deyirdi ki, İosif əmi pis adam deyil, sadəcə «axmaqdır». Beləliklə, əgər həmkarım R. əmim İosifdirsə, yəqin mən bununla demək istəyirəm k, R. Axmağın biridir. Bu ehtimal aşağıdır və çox pisdir. Ancaq bu zaman yuxuda gördüyüm sifəti xatırlayıram, uzun və sarısaqqal. Mənim əmimin sifəti doğrudan da uzundur, səliqəli və sıx sarışın saqqalı var.

Həmkarım R. isə qaraşındır, ancaq qaraşınlar çallaşmağa başlayanda gənclik gözəlliklərinin bədəlini ödəməli olurlar. Onların qara saçları yetərincə gözəl olmayan metamorfozaya məruz qalır: onlar əvvəlcə saralır, sonra sarı-qəhvəyi olur və nəhayət, çallaşır. Həmkarım R.-in saqqalı da həmin mərhələdədir; yeri gəlmişkən, nə qədər xoş olmasa da, mənimki də elədir. Yuxuda gördüyüm sifət həm həmkarım R.-ə, həm də əmimə məxsusdur. O, Haltonun qarışıq fotoşəklinə oxşayır, o, ailə oxşarlıqlarını müəyyən etmək üçün bir neçə şəxsi eyni lentə çəkməyi əmr etmişdi.

Ona görə də, həmkarım R.-in də əmim kimi həqiqətən axmaq olduğunu düşündüyümə qətiyyən şübhə yoxdur.

Qəti əleyhinə olduğum bu qarşılaşdırmanı niyə apardığımı hələ bilmirəm. Lakin o kifayət qədər səthidir, çünki əmim cinayətkar olduğu halda, həmkarım R.-in heç vaxt məhkəməlik işi olmayıb. O yalnız bircə dəfə velosipedlə bir oğlanı vurduğuna görə məsuliyyətə cəlb olunub. Yəni qarşılaşdırmanın səbəbi bu olub? Axı belə olsaydı, mənim yuxumu həqiqətən cəfəngiyat hesab etmək olardı. Gözlənilmədən ağlıma başqa bir həmkarım N.-lə bir neçə gün öncə bu mövzuda etdiyim başqa bir söhbət gəlir. Ona küçədə rast gəlmişdim; o da professorluğa namizəddir; mənə olunan təklifi eşitmişdi və məni təbrik etdi. Mən onun təbrikini rədd etdim. «Bu barədə məhz bizə zarafat etmək olsaz, siz ki belə təkliflərin qiymətini bilirsiniz». O, deyəsən, elə də ciddi cavab vermədi: «Bilmək olmaz. Mənim əleyhimə çox ciddi etirazlar var. Məgər bir qadının bir vaxtlar məni məhkəməyə verdiyini bilmirsiniz? İşin hətta təhqiqata qədər gedib çıxmadığından danışmağa belə dəyməz: bu ən alçaq bir soyğunçuluq idi, sonradan ittihamçı qadını vicdansız ittiham irəli sürdüyünə görə məhkəmədən qorumalı oldum. Ancaq bəlkə də nazirlikdə bundan xəbərdardırlar və müəyyən dərəcədə nəzərə alırlar. Amma sizin tərcümeyi-halınızda belə şeylər yoxdur». Budur, cinayətkar, həm də yuxumun yozumu qarşımdadır. Əmim İosif öz şəxsində professor təyin olunmamış iki həmkarımı birləşdirir, birini «axmaq», digərini isə «sinayətkar kimi». Mən artıq birləşmənin məqsədini də anlayıram. Əgər həmkarlarım R.-nin və N.-in təyinatlarının təxirə salınmasında «dini etiqadları» rol oynayıbsa, onda mənim təyinatım da böyük şübhə altındadır; əgər hər ikisinin təsdiq olunmaması mənə aidiyyəti olmayan başqa səbəblərlə bağlıdırsa, onda hər halda ümid edə bilərəm. Mənim yuxum onlardan birini – R.-ni axmağa, digərini – N.-i cinayətkara çevirir; mən ki heç birindən deyiləm; bizim maraqlarımızın ümumiliyi pozulub, mən yaxında verilən qərara sevinə bilərəm, həmkarım R.-in yüksək vəzifəli şəxsdən aldığı cavabın mənə dəxli yoxdur.

Mən bu yuxunun yozulması üzərində dayanmalıyam. O mənim duyğularımı qane etmir, mən hələ də özümə professorluğun yolunu açmaq niyyətimdən dolayı iki hörmətli həmkarıma qarşı qeyri-ciddi münasibətimdən narahatam. Davranışımın mənasını anlayandan bəri özümdən narazılığım artıb. Həmkarım R.-i axmaq hesab etdiyimi qəti rədd edirəm, həmkarım N.-ə qarşı irəli sürülən ittihamın çirkin məğzinə də inanmıram. Mən axı İrmanın da Ottonun vurduğu propil iynəsi nəticəsində xəstələndiyinə də inanmırdım; yuxum burada da orada olduğu kimi ancaq mənim arzumu ifadə edir, məsələnin məhz bu şəkildə olmasını istəyir. Arzumun reallaşmasının təsdiqi birinciyə nisbətən ikinci yuxugörmədə absurddur; burada o, daha mahir fiziki çıxış nöqtələri formasına düşür – həmkarlarım haqqında rəyimdə qismən həqiqət payı var – bir zamanlar görkəmli mütəxəssislərdən biri həmkarım R.-in əleyhinə danışmış, həmkarım N. isə ittiham olunması barədə materialı özü vermişdi. Buna baxmayaraq, təkrar edirəm ki, yuxunu yozumunu davam etdirmək lazımdır.

Yuxumda yozarkən hələ də diqqət yetirmədiyim daha bir elementi xatırlayıram. Yuxu görən zaman əmimə qarşı çox incə duyğular bəsləyirəm. Bu hisslər kimə qarşıdır? Əmim İosifə qarşı, əlbəttə, heç vaxt bu cür duyğularım olmayıb. Həmkarım R. mənimçün çox əzizdir, ancaq onun yanına gedib, yuxudakı incə duyğulara uyğun tərzdə öz rəğbətimi ifadə etsəm, yəqin ki, çox təəccüblənər. Ona qarşı nəzakətim mənə qeyri-səmimi və mübaliğəli görünür, onun əqli qabiliyyəti haqqında da rəyim belədir: ancaq mübaliğə, əlbəttə, əks mənadadır. Mən məsələnin mahiyyətini anlamağa başlayıram. Yuxudakı incə duyğular aşkar məzmuna deyil, yuxugörmənin arxasında gizlənən gizli fikirlərə aiddir; onlar məzmunla ziddiyyət təşkil edir; onlar, yəqin ki, yuxugörmənin əsil mənasını məndən gizlətmək istəyir. Bu yuxunu yozmağa hansı müqavimətlə başladığımı xatırlayıram, onu elə hey təxirə salmaq istəyir və sırf cəfəngiyat olduğunu düşünürdüm. Psixoanalitik məşğələlərim yuxugörməni yozmaq istəməmək arzusunun nə demək olduğunu mənə dəfələrlə göstərib. Bu bir çox hallarda məsələnin həqiqi mahiyyətinə aid olmayıb, yalnız səmimi hissləri ifadə edir. Mənim balaca qızım ona verilən almanı istəməyəndə onun acı olduğunu iddia edir, halbuki heç dadına baxmayıb. Qadın pasiyentlərim özlərini qızım kimi aparanda, bilirəm ki, söhbət onların haqqında danışmaq istəmədikləri təsəvvürdən gedir.

Eyni şeyi mənim yuxum haqqında da demək olar. Mən bu yuxunu ona görə yozmaq istəmirdim ki, məzmununda mənimçün xoşagəlməz olan nəsə vardı. Amma indi bu yozumdan sonra mənimçün nəyin xoşagəlməz olduğunu bilirəm: həmkarım R.-in «axmaq» olduğunu təsdiqləməyim. Həmkarım R.-ə qarşı bəslədiyim incə hissləri yuxugörmənin aşkar məzmununa aid edə bilmərəm, yalnız buna istəyimin olmaması ilə bağlaya bilərəm. Əgər gördüyüm yuxunu öz gizli məzmunu ilə tutuşduranda təhriflər ortaya çıxırsa, onda yuxugörmədə özünü göstərən incə hisslər məhz həmin təhrifə xidmət edir, ya da başqa sözlə desək, təhrifolunma burada qəsdən, pərdələmə vasitəsi olaraq meydana çıxır. Mənim yuxugörmədə gizlənən fikirlərimdə R.- in ünvanına özünəməxsus böhtan var, yuxugörmə bunu mənə hiss etdirməmək üçün birbaşa əkslik – ona qarşı incə duyğular yaradır.

Bu, şübhəsiz, ümumi qayda ola bilər. III fəsildəki misallardan göründüyü kimi, bir çox yuxugörmələr arzuların gerçəkləşməsini əks etdirir. Bu gerçəkləşmənin gizli olduğu, pərdələndiyi yerlərdə arzuya tərs olan tendensiya ortada olmalıdır və bu tendensiyanın nəticəsində arzu müstəsna dərəcədə təhrif olunmuş şəkildə meydana çıxa bilər. Mən bu hadisəni sosial həyat hadisələrilə tutuşdurmaq istərdim. Psixi aktın analoji təhrifinə sosial həyatın harasında rast gəlmək mümkündür? Yalnız iki şəxsin olduğu yerdə; onlardan biri güclü olmalı, digəri isə bu güclə hesablaşmaq zorunda qalmalıdır. Bu zaman ikinci şəxs öz psixi fəaliyyətini təhrif edir, ya da adi həyatda dediyimiz kimi, «riyakarlıq» edir. Bizim nəzakətimiz həmin «riyakarlıqdan» başqa bir şey deyil; mən də öz yuxularımı oxuculara yozarkən belə təhriflərə yol vermək məcburiyyətində qalıram. Bu cür təhriflərin zəruriliyindən hətta şair də şikayətlənir: «Das Beste, was du wiseen kannst, darfst du den Buden doch nicht saqen» («Bildiyimiz bütün yaxşı şeyləri insanlara deməyə cürət etmirik»). Acı həqiqətləri dünyaya çatdırmaq istəyən siyasi yazar da analoji durumdadır.

Onları dedikdə hakimiyyət onun fikirlərini boğacaq: əgər söhbət şifahi çıxışdan gedirsə, cavabı ondan sonra gələcək, əgər mətbu çıxışdan gedirsə, siyasi yazarın fikirləri qabaqcadan boğulacaq.

Yazıçı senzuradan qorxmağa başlayır və buna görə də öz fikirlərini təhrif etməyə məcbur olur.

Həmin senzuranın hissetmə qabiliyyətindən asılı olaraq o ya məlum hücum formalarını saxlayır, ya fikirlərini eyhamlarla ifadə edir, ya da, nəhayət, hücumlarını məsum maska altında gizlətməyə məcbur olur. Məsələn, o, Orta İmperiyada iki mandarin arasında olan ixtilafdan yazaraq, əslində öz vətənindəki iki dövlət məmurunu nəzərdə tuta bilər. Senzura nə qədər ciddidirsə, maska daha az şəffaf, vasitələr daha müdrik olur, lakin buna baxmayaraq, oxucunu sözün həqiqi mənasının izinə sala bilir. Doktor Huqtellmut 1915-ci ildə mənim «təhrif» terminim üçün heç bir yuxunun yaraya bilməyəcəyi bir yuxugörmə (Intern. Zeitschr. f. arztl. Psychoanalyse III) haqqında xəbər verib. Bu misalda yuxugörmədəki təhrif məktublardakı münasib olmayan yerləri qaralayan senzuranın işini görür. Məktub senzurası onları oxunmayacaq dərəcədə qaralayırsa, yuxugörmə senzurası onları anlaşılmaz mızıldanma ilə əvəzləyir.

Yuxugörmənin başa düşülməsi üçün məlumat verməliyəm ki, yuxugörən 50 yaşlarında yüksək təhsilli bir dul qadındır, qərargah zabiti olan əri 12 il əvvəl ölüb, böyük oğullar anasıdır, yuxugörmə zamanı onlardan biri səfərdə olub.

İndi «məhəbbət qulluğu» barədə olan həmin yuxugörməni təqdim edirəm. Qadın 1 saylı qarnizon hospitalına gedir və qapıçıya deyir ki, baş həkimi görməlidir… (bu zaman naməlum bir soyadı söyləyir), çünki hospitala qulluğa girmək istəyir. Bu zaman «qulluğ»u elə vurğulayır ki, unter-zabit söhbətin «məhəbbət» qulluğundan getdiyini dərhal anlayır. Onun yaşlı qadın olduğunu görüb bir az ləngitdikdən sonra hospitala buraxır.

Yuxugörmədə senzura fenomenlərinin təhrif fenomenlərilə heyrətamiz dərəcədə uyğun gəlməsi bizə hər ikisində eyni şəraitin olduğunu güman etməyə haqq verir. Beləliklə, bizim yuxugörmədə iki psixi qüvvənin (axınların, sistemlərin) daha mühüm rol oynadığını düşünməyə əsasımız var; onlardan biri yuxuda meydana çıxan arzunu yaradır, digəri isə bununla bağlı senzuranın funksiyasını yerinə yetirir. Lakin o, baş həkimin yanına getmək əvəzinə böyük və qaranlıq bir otağa düşür, burada uzun stolun ətrafında çoxlu zabit və hərbi həkimlər oturub və dayanıb. O öz xahiş ərizəsilə qərargah həkiminə müraciət edir və həkim onu ilk sözündən anlayır.

Yuxuda onun nitqinin mətni belədir: «Mən və bir çox başqa qadınlar, gənc qızlar əsgər və zabitlərə fərq qoymadan hazırıq…» Bundan sonra yuxuda mızıltı gəlir. Ancaq zabitlərin qismən çaşqın, qismən də bic sifətləri onların bu mızıltını doğru anladıqlarını göstərir. Qadın davam edir: «Mən bilirəm ki, bizim qərarımız çox qəribədir, ancaq ciddidir. Müharibədə əsgərdən ölmək istəyib-istəmədiyini soruşmurlar». Əzablı sükut bir dəqiqə davam edir. Qərargah həkimi əlini onun sinəsinə qoyub deyir: «Əziz xanım, fürsətdən istifadə edin, iş doğrudan da o yerə çatacaq ki…» (mızıltı). Qadın zabitin əlini itələyib, düşünür: «Hamısı birdir» və etiraz edir: «Aman tanrım, mən yaşlı qadınam və ola bilər ki, tamamilə o durumda deyiləm. Ancaq şərtə əməl olunmalıdır: yaş elə nəzərə alınmalıdır ki, yaşlı qadınla cavan adam… (mızıltı); bu, dəhşətli olardı». Qərargah həkimi: «Sizi tamamilə başa düşürəm». Bir neçə zabit, onların arasında gənclikdə onu təngə gətirən biri də var, bərkdən gülür və qadın hər şeyi faş etmək üçün tanıdığı baş həkimin yanına aparılmasını istəyir. Bu zaman nə qədər təəccüblü olsa da, yadına düşür ki, onun soyadını bilmir.

Ancaq qərargah həkimi, hər şeyə rəğmən soyadı ona nəzakət və hörmətlə söyləyib, ikinci mərtəbəyə ensiz burma dəmir pilləkənlə qalxan yolu göstərir; yuxarı mərtəbələrə qalxan pilləkən birbaşa otaqdan başlayır. Yuxarı qalxarkən hər ikisi bir zabitin: «Bu, çox böyük bir qərardır: fərqi yoxdur, cavan, ya qoca, eşidirsiniz!» – dediyini eşidirlər. Qadın sonu bilinməyən pillələrlə elə qalxır ki, sanki öz borcunu yerinə yetirir.

Bu yuxu iki-üç həftə ərzində daha iki dəfə təkrarlanıb və qadın diqqət edib ki, yuxugörmədə olduqca əhəmiyyətsiz və tamamilə mənasız senzura dəyişiklikləri bu arzunun təhrif olunmasına kömək edir (43). Lakin soruşulur: senzuranın fəaliyyətində özünü göstərən ikinci qüvvənin hüququ nədən ibarətdir? Əgər yuxugörmənin məzmunundakı gizli fikirləri insanın analizə qədər dərk etmədiyini xatırlasaq – bu arada onlardan doğan aşkar məzmun şüurlu şəkildə xatırlanır – onda belə güman etmək olar ki, ikinci instansiyanın funksiyası məhz şüura buraxılma ilə bağlıdır. Birinci sistemdən heç bir şey şüura ikinci instansiyadan keçmədən daxil ola bilmir, ikinci instansiya isə öz hüquqlarını həyata keçirmədən və şüura can atan materialda arzu etdiyi dəyişiklikləri etmədən heç nə buraxmır. Bu zaman biz şüurun «mahiyyətində» tam xüsusi bir dərketmə aşkar edirik; dərketmə bizimçün xüsusi psixi aktdır, o, xatırlama və təsəvvür etmə prosesindən fərqli və müstəqildir, bizə məzmunu kənardan alan duyğu orqanı kimi görünür. Psixopatologiyanın bu əsas şərtlər olmadan keçinə bilmədiyini göstərmək olar. Odur ki, bu məsələyə daha ətraflı şəkildə aşağıda toxunacağıq.

Hər iki psixi instansiyanın rolunu və şüura münasibətini nəzərə alaraq, biz yuxugörmə zamanı mənim həmkarım R.-ə bəslədiyim və yozumdan sonra xeyli aşağı qiymət alan incə duyğu ilə insanın siyasi həyatı arasında analogiya apara bilərik. Mən hökmdarın öz hakimiyyətinə son dərəcə qısqanc yanaşdığı və canlı ictimai rəyə qarşı mübarizə apardığı ictimai həyata keçirəm.

Xalq sevmədiyi məmura qarşı üsyana qalxaraq onun istefasını tələb edir; hökmdar xalqın iradəsi ilə hesablaşmadığını göstərmək üçün məmurun vəzifəsini böyütməlidir, halbuki, əks təqdirdə bununçün heç bir səbəb yox idi. Beləliklə, mənim şüura giriş üzərində hakim olan ikinci instansiyam həmkarım R.-ə həddindən artıq incə duyğu ilə yanaşır, çünki xüsusi marağa əsaslanan birinci sistemin arzusu onu axmaq adlandırmağa çalışır. Bu cür riyakar yuxulara nə məndə, nə də başqalarında az rast gəlinmir. Eyni zamanda, mən elmi işlə məşğul olmağa başlayan kimi, bir neçə gecə dalbadal anlaşılmaz yuxular gördüm, onların məzmunu çoxdan aralandığım bir dostumla barışmaq idi. Mən bu yuxunun mənasını beş dəfə təkrarlandıqdan sonra, nəhayət, anladım. Bu ondan ibarət idi ki, həmin adama ayırdığım son diqqətimdən imtina etməli və onunla birdəfəlik üzülüşməliyəm. Bir nəfərdən eşitdiyim «riyakar Edib yuxusunda»

düşmənçilik niyyətləri və ölüm arzusu yuxugörmənin aşkar məzmununda incə duyğularla əvəzlənir («Gizli Edib yuxugörməsinə dair tipik misal»). Riyakar yuxugörmənin başqa bir növü haqqında başqa bir yerdə danışacağıq (IV «Yuxugörmənin işi» fəslinə bax).

Burada belə bir təsəvvür yarana bilər ki, yuxugörmələrin yozumu ruhi aparatımızın strukturunun bizim fəlsəfədən əbəs yerə umduğumuz izahatını verməyə qadirdir44. Lakin biz bu yolla getməyəcəyik, əksinə, yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyətini aydınlaşdırıb əsas problemimizə qayıdacağıq. Biz belə bir sual vermişdik ki, axı xoşagəlməz yuxugörmələr arzuların gerçəkləşməsini necə ifadə edə bilər. Artıq görürük ki, əgər xoşagəlməz məzmun yalnız xoş və arzu olunanın pərdələnməsinə xidmət edirsə, bu, yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyəti nəticəsində də tamamilə mümkündür. İkinci psixi instansiya haqqında fərziyyəmizi nəzərə alaraq, artıq təsdiqləyə bilərik: xoşagəlməz yuxugörmənin məzmununda ikinci instansiya üçün həqiqətən xoşagəlməz nəsə var, ancaq eyni zamanda birinci instansiyanın arzusunu yerinə yetirir. Belə xoşagəlməz yuxugörmələr ona görə arzuların gerçəkləşməsi mənasına gəlir ki, hər bir yuxugörmə birinci instansiyadan qaynaqlanır, ikinci isə yalnız tormozlaşdırıcı təsir göstərir. Əgər biz yuxugörməyə ikinci instansiyanın verdiklərilə kifayətlənsək, onda yuxugörməni heç vaxt başa düşməyəcəyik. Alimlərin çoxunun həll edə bilmədikləri sirləri biz də çözə bilməyəcəyik.

Yuxugörmənin bir hissəsinin həqiqətən hər zaman arzunun gerçəkləşməsini ifadə edən gizli mənasının olması hər bir ayrıca hal üçün analizin köməyi ilə isbat olunmalıdır. Mən xoşagəlməz məzmunu olan bir neçə yuxu nümunəsi göstərib, onları təhlil etməyə çalışacağam.

Bu daha çox ətraflı ilkin məlumat, bəzənsə isteriya zamanı psixi hadisələrə nüfuz etmə tələb edən isteriyalıların yuxularına aiddir. Təəssüf ki, məsələni şərh edərkən bu mürəkkəblikdən yayına bilməyəcəyəm.

Psixi əsəb xəstəsinə mənim analitik müalicəmi tətbiq edən•də onun gördüyü yuxu, artıq qeyd etdiyimiz kimi, söhbətimizin ən başlıca mövzularından biri olacaq. Bu halda mən ona çoxlu müxtəlif psixoloji izahatlar verməli olur və onların köməyilə onun simptomlarını müəyyənləşdirirəm; buna cavab olaraq ondan, demək olar, həmişə amansız tənqid eşidirəm – belə tənqidləri ancaq qəddar rəqiblərimdən eşitməli oluram. Pasiyentlərin bütün yuxularının arzularının gerçəkləşməsini ifadə etməsini daim süngüylə qarşılayırlar. Nəzəriyyəmi təkzib etmək məqsədilə mənə danışılan bir neçə yuxugörmə örnəyini sizə təqdim edirəm.

«Siz həmişə yuxugörmənin arzuların gerçəkləşməsi olduğunu deyirsiniz, – müdrik xanım pasiyentlərimdən biri deyir, – mən indi sizə elə bir yuxu danışacağam ki, o, əksinə, mənim arzumun həyata keçmədiyini sübut edir. Bunu öz nəzəriyyənizə necə uyğunlaşdıracağınızı bilmirəm. Yuxuda görürəm ki, qonaqlara şam yeməyi təşkil etmək istəyirəm, ancaq evdə hisə verilmiş qızıl balıqdan başqa heç nə yoxdur. Gedib nəsə almaq istəyirəm, ancaq yadıma düşür ki, bazar günüdür və bütün mağazalar bağlıdır. Telefonla tanış tədarükçüyə zəng vurmaq istəyirəm, ancaq tərslikdən telefon da xarab olub. Mən şam yeməyi vermək arzumdan imtina etməli oluram”.

Cavab verirəm ki, əlbəttə, yuxunun həqiqi mənasını yalnız analiz aydınlaşdıra bilər, ancaq etiraf edirəm ki, yuxugörmə ilk baxışda tamamilə məntiqidir və doğrudan da guya arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsinə ziddir. «Bu yuxu hansı materialdan qaynaqlanır? Siz ki yuxugörmənin səbəbinin hər dəfə özündən əvvəlki günün təəssüratları olduğunu bilirsiniz».

Analiz: Pasiyentimin əri bir qədər yaşlı və vicdanlı ət alverçisidir, gündüz əvvəl arvadına deyib ki, çox kökəlib və müalicə olunaraq bundan qurtulmaq istəyir. O, yuxudan erkən qalxacaq, gəzəcək, ciddi pəhriz saxlayacaq və şam yeməyinə dəvətləri heç vaxt qəbul etməyəcək. Qadın gülərək davam edir ki, əri restoranda bir rəssamla tanış olub, həmin rəssam onun portretini çəkməyə qətiyyən razı olmayıb, ona görə ki, onun fikrincə, indiyədək heç vaxt belə xarakterik baş görməyib. Amma əri də kifayət qədər kəskin cavab verib ki, hədsiz minnətdardır və tamamilə əmindir ki, rəssam üçün qəşəng gənc qızın arxası onun bütün sifətindən daha xoşdur. Dem Maler sitzen, Goethe-nin canlı modeli olmaq. “Und wenn er keinen Hintern hat, wie kann der Edie sitzen?” (Əgər arxası yoxdursa, o nəcib adam necə otursun?)45. İndi mənim pasiyentim ərinə əməlli-başlı vurulub və ona tez-tez sataşır. O, ərindən həm də ona kürü almamasını xahiş edib.

Bu nə deməkdir axı?

Məsələ burasındadır ki, o artıq çoxdan imiş ki, səhərlər kürü buterbrodu yemək istəyirmiş, ancaq belə bir xərcə düşməyə risk etmirmiş. Əlbəttə, bu barədə ərinə desəydi, o kürünü dərhal alardı. O isə əksinə, ərindən kürü almamasını xahiş edib ki, sonradan bununla bağlı onu qınamaq imkanı olsun.

(Bu izahat mənə kifayət qədər bayağı görünür. Adətən bu cür qeyri-kafi məlumatların arxasında hansısa fikirlər gizlənir. Berenheynin pasiyentlərini xatırlamaq kifayətdir: onlar posthipnotik əmrləri icra edərək, motivlərlə suallara cavab verməyiblər: «Bunu niyə etdiyimi bilmirəm», əvəzində isə həqiqətə uyğun olmayan izahatlar veriblər. Görünür, kürü məsələsində də məsələ eynilə belədir. Mən hiss edirəm ki, pasiyentim həyatda özünə gerçəkləşməyən arzu düzəltməyə məcburdur. Həmin gerçəkləşməyən arzu isə yuxugörmədə həqiqətən mövcuddurmu?! Axı gerçəkləşməyən arzusu olmaq onun nəyinə lazımdır?) Yuxunun yozumu üçün bunlar kifayət deyil. Mən əlavə izahatlar əldə etməyə çalışıram. Səmimi olmamaq arzusunu aşmağa tam uyğun gələn qısamüddətli susqunluqdan sonra o, dünən ərinə qısqandığı bir rəfiqəsinə baş çəkdiyini xəbər verir; əri ona daim komplimentlər söyləyirmiş. Xoşbəxtlikdən həmin rəfiqəsi arıqdır, ərinin isə köklərdən xoşu gəlir. Bəs bu arıq rəfiqə nədən danışıb? Əlbəttə, bir qədər kökəlmək arzusundan. Bundan sonra öz rəfiqəsindən soruşub: «Bizi nə vaxt evinizə dəvət edəcəksiniz? Siz həmişə yaxşı qonaq qarşılayırsınız».

Yuxugörmənin mənası aydındır. Mən pasiyentimə söyləyə bilərəm: «Yuxunuzun mənasının sizin onun sözlərindən sonra bu cür düşünmənizlə heç bir fərqi yoxdur: «Hə, əlbəttə, mən səni qonaq çağırım, sən də yaxşı yeyib-kökəl və ərimin daha çox xoşuna gəl. Ən yaxşısı şam yeməyi təşkil etməməkdir». – Yuxu sizə həqiqətən deyir ki, şam yeməyi təşkil edə bilməzsiniz: beləcə, o sizin rəfiqənizin formasının yuvarlaqlaşmasına yardımçı olmamaqla bağlı arzunuzu yerinə yetirir. Axı adamın başqa evlərdəki qonaqlıqlarda kökəlməsi barədə arıqlamaq istədiyi üçün şam yeməklərinə dəvətdən imtina etməyə qərar verən əriniz sizə deyib. Burada yalnız yozumun təsdiqləmədiyi bir element çatışmır. Biz hisə verilmiş qızıl balığın mənasını aydınlaşdırmadıq. «Siz bu qızıl balığı niyə görmüsünüz?» – «Hisə verilmiş qızıl balıq rəfiqəmin sevimli yeməyidir», – o cavab verdi. Həmin xanımla təsadüfən mən də tanışam və onun qızıl balığı pasiyentimin kürünü sevdiyi qədər çox xoşladığını təsdiqləyə bilərəm.

Bu yuxunu hətta bir əlavə şərtin zəruriliyini nəzərə alaraq başqa cür və daha incə şəkildə də yozmaq olar. Yozumlar bir-birinə zidd deyil, hətta uyğundur və bütün digər psixoanalitik hadisələr kimi, yuxugörmələrin ikimənalılığına dair son dərəcə geniş yayılmış parlaq misaldır. Biz pasiyentin yuxugörmədən qabaq gerçəkləşməyən arzusu haqda (kürülü buterbrod) düşündüyünü eşitdik. Rəfiqəsi də öz kökəlmək arzusunu dilə gətirib; odur ki, mənim pasiyentimin yuxusuna rəfiqəsinin arzusunun yerinə yetməməsinin girməsi bizi təəccübləndirməməlidir. Məsələ burasındadır ki, o, rəfiqəsinin arzusunun gerçəkləşməsini (kökəlməsini) istəmir. Lakin bununla yanaşı, öz arzusunun da yerinə yetmədiyini görür. Əgər o bu yuxuda özünü deyil, rəfiqəsini görürsə, rəfiqəsi onun yerini tutursa, ya da, daha doğrusu, özüylə onu eyniləşdirirsə, yuxugörmə yeni yozum qazanır.

Mənim fikrimcə, o həqiqətən belə bir eyniləşdirmə aparıb və bunun sübutu olaraq yuxusu gerçəkləşməyən arzunu ifadə edib. Bəs isterik eyniləşdirmənin nə mənası var? Bunu izah etmək üçün mövzumuzdan bir qədər uzaqlaşmaq tələb olunur; eyniləşdirmə (identifikasiya) isterik simptomların mexanizmi üçün son dərəcə mühüm məqamdır. Xəstələr bu simptom vasitəsilə təkcə öz təəssüratlarını deyil, başqalarının təəssüratlarını da büruzə verirlər: onlar sanki başqalarının yerinə əzab çəkir və böyük həyat pyesinin bütün rollarını təkbaşına oynayırlar.

Mənə etiraz edirlər ki, bu hamıya bəlli olan isterik imitasiyadır, isteriyalıların başqalarında müşahidə olunan simptomları yamsılaması, reproduksiya səviyyəsinədək yüksələn özünəməxsus mərhəmətdir. Lakin bununla yalnız isterik imitasiya əsnasında keçən psixi prosesin yolu xarakterizə olunur; ancaq bu yol və bu yolla gedən həmin ruhi akt tamamilə başqadır. Sonuncu isteriyalıların adi imitasiyasından bir qədər mürəkkəbdir; o qeyri-şüuri prosesə uyğundur. Mən bunu misallarla göstərməyə çalışacağam. Əgər xəstəxanadakı palatada xəstələrin arasında xarakterik qıcolmalardan əziyyət çəkən biri varsa, günlərin bir günü həkim həmin isterik simptomun özünə təqlidçi tapdığını gördükdə təəccüblənməməlidir. O, sadəcə, düşünəcək: «Bu simptomu görən başqaları onu yamsılamağa başlayıblar; bu, psixi yoluxmadır». Bəli, ancaq psixi yoluxma təxminən aşağıdakı şəkildə baş verir. Xəstələr adətən bir-biri haqqında həkimin onların hər biri haqqında bildiyindən çox bilirlər və həkim onları ziyarət edib qurtardıqdan sonra ətrafdakıların xəstəliyi ilə çox maraqlanırlar. Pasiyentlərdən birində tutma baş verir; yanındakılar dərhal bunun evdən aldığı məktubla, yaşadığı bədbəxtlik və s. ilə bağlı olduğunu bilirlər. Onlar onun dərdinə şərik olur və onlarda şüura qədər gedib çatmayan belə bir fikir formalaşır: əgər belə bir səbəb tutmaya gətirib çıxarırsa, bu cür tutma məndə də ola bilər, çünki eyni səbəblər məndə də mövcuddur. Əgər bu fikir şüura çatırsa, onda o, çox güman ki, belə tutmadan qorxu forması alır. Lakin bu fikir başqa bir psixi sferada yaranır və həmin simptomun reallaşmasıyla qurtarır. Ona görə də, identifikasiya sadə imitasiya deyil, eyni etioloji şərait zəminində mənimsəmədir.

İsteriya identifikasiyası daha çox seksual ümumiliyi ifadə etmək üçün işlənir. İsteriyalı qadın daha çox öz xəstəlik simptomlarında özünü – əgər müstəsna deyilsə – cinsi əlaqədə olduğu şəxslə, ya da həmin adamla cinsi əlaqədə olan başqa biriylə identifikasiya edir. Dil praktikası da bu anlayışı ifadə edir: «zwei Liebende sind Bines» (İki sevən şəxs bir bütündür). (Azərbaycan dilində: «Ərlə arvadın torpağı eyni yerdən götürülüb».) İsterik fantaziyanın identifikasiyası üçün yuxugörmədə də kifayət qədər seksual münasibətlərlə bağlı təsəvvürlər var ki, onların real olması qətiyyən vacib deyil. Öz rəfiqəsini qısqandığını ifadə edən pasiyent qadın bu yolla yalnız isterik düşüncə tərzinə görə gedir (bununla belə, o bu qısqanclığı əsassız sayır), yuxugörmədə özünü onun yerinə qoyur və simptom yaratmanın köməyilə (gerçəkləşməyən arzu) özünü onunla eyniləşdirir. Daha dəqiqi, bu proses aşağıdakı şəkildə baş verir: o yuxuda rəfiqəsinin yerini tutur, çünki rəfiqəsi də ərinin yanında onun yerini tutur və buna görə də, o ərinin gözündə ərinin onun rəfiqəsinə verdiyi qiyməti almaq istəyir. Mən isteriya psixologiyasından belə haşiyələr misal gətirməyin zəruriliyinə təəssüf edirəm: onlar çox az şey izah edir, çünki kontekstdən qoparılmış haşiyə xarakterindədir. Bu haşiyələr mənim buradakı məqsədimə xidmət edir, təbii ki, əgər yuxugörmələrlə psixonevrozlar arasında mövcud olan sıx əlaqəni göstərə bilirsə. Daha sadə formada və bir arzunun gerçəkləşməməsinin digərinin gerçəkləşməsi anlamına gəlməsi sxeminə əsasən, mənim yuxugörənlərim arasında ən ağıllısı olan digər pasiyentin də nəzəriyyəm əleyhinə etirazı öz həllini tapmış oldu. Bir dəfə ona izah etdim ki, mənim fikrimcə, yuxugörmə arzunun reallaşmasıdır; ertəsi gün o mənə xəbər verdi ki, yuxuda qayınanasıyla eyni bağa köçdüyünü görüb. Mən onun yayı qayınanası ilə birlikdə keçirmək istəmədiyini, son zamanlar qayınanası ilə birlikdə olmaqdan uğurla qaçdığını və onun daimi yaşayış yerindən xeyli uzaqda bağ kirayələdiyini bilirdim. Lakin yuxugörmə arzunun gerçəkləşməsini gerçəkləşməməsinə çevirib; məgər bu mənim nəzəriyyəmin parlaq təkzibi deyil? Əlbəttə, bu yuxunu yozmaq üçün ondan nəticə çıxarmaq kifayət edərdi. Bu yuxu mənim haqsız olduğumu sübut etdi; beləliklə, onun arzusu məni haqsız çıxarmaq idi və yuxugörmə də məhz onun arzusunu yerinə yetirmişdi. Lakin mənim haqsızlığımla bağlı arzu, həqiqətdə başqa bir ciddi məsələyə aid idi. Məsələ burasındadır ki, analizin həmin vaxta qədər əldə etdiyi material onu düşünməyə əsas verirdi ki, qadının həyatında onun xəstəliyinə bilavasitə səbəb olan nəsə baş verib. O bunu inkar edir və belə bir hadisəni xatırlaya bilmirdi. Ancaq tezliklə əmin olduq ki, mən haqlıyam. Beləliklə, onun məni haqsız çıxarmaqla bağlı arzusu yuxusunda qayınanası ilə birgə yaşamaq şəklində meydana çıxıb ki, bu da mənim şübhələndiyim hadisələrin heç vaxt aşkara çıxmamasıyla bağlı onun haqlı arzusuna tam olaraq uyğundur.

Mənimlə birlikdə gimnaziyanı bitirmiş tanışlarımdan birinin yuxusunu heç bir analiz aparmadan son dərəcə sadə fərziyyə vasitəsilə yozdum. Bir dəfə o mənim mühazirəmi dinləyərək öyrəndi ki, yuxugörmə arzuların gerçəkləşməsidir. Mühazirədən sonra o, evə gedib və yuxuda görüb ki, bütün məhkəmə proseslərini uduzub. Tanışım vəkil idi. O mənim yanıma gəlib bu barədə danışdı. Ondan yaxamı qurtarmaq üçün dedim: «Bütün prosesləri udmaq olmaz axı», ancaq öz-özümə düşündüm: «əgər səkkiz il ərzində mən gimnaziyada birinci şagird olmuşamsa, o isə ortabablardan biri olubsa, uşaqlıqdan onun ürəyində mənim əməlli-başlı biabır olmağımla bağlı arzusunun qalması təəccüblüdür ki?» Daha qaranlıq xarakterli bir yuxunu mənim arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəmə etiraz edən başqa bir pasiyentim danışdı. Gənc qız olan pasiyentim mənə bu yuxunu danışdı: «Yəqin bilirsiniz ki, mənim bacımın indi cəmi bir oğlu var: Karl. Otto mən hələ onun evində yaşayanda ölüb. Mən Ottonu çox sevir, özüm tərbiyə edirdim. Kiçik oğlanı da çox sevirdim, ancaq hər halda o biri qədər deyil. Bu gecə qəflətən yuxuda Karlın öldüyünü gördüm. O, əllərini sinəsində çarpazlayaraq balaca tabutda uzanmışdı; ətrafında bir zamanlar ölümü məni sarsıtmış Ottoda olduğu kimi şamlar yanırdı. Deyin, axı bu nə deməkdir? Siz məni tanıyırsınız, məgər mən bacımın yeganə övladının ölümünü arzulayacaq qədər axmaq qızam?

Yoxsa mən həddindən artıq çox sevdiyim Ottonun yerinə Karlın ölməsini istəyirəmmiş?» Onu sonuncu yozumun istisna olduğa inandırdım. Bir qədər düşünüb yuxunu düzgün yozdum və qız bunu təsdiq etdi. Bu mənə də çətin olmadı, çünki pasiyentimin bütün həyat tarixçəsini bilirdim.

Erkən yaşda yetim qalmış qız böyük bacısının evində tərbiyə almış və orada qəlbində silinməz izlər buraxan insana rast gəlmişdi. Əvvəl güclə sezilən bu münasibətlərin evliliklə nəticələnəcəyini düşünürdülər, ancaq bacısı bu xoşbəxt sonluğa mane olur. Onun bu hərəkətinin motivləri hələ də bəlli deyil. Araları dəyəndən sonra mənim pasiyentimə vurulan cənab daha onun bacısının evinə gəlmir. Pasiyentim özü isə sox sevdiyi balaca Otto öldükdən sonra bacısını tərk edir. Ancaq bacısının dostuna qarşı duyduğu şiddətli duyğudan sonra düşdüyü asılılıqdan qurtula bilmir. Qüruru onunla görüşməsinə yol verməsə də, başqasını da sevə bilmir. Daim elm adamı olan sevdiyi adamın mühazirələrinə getsə də, onun gözündən yayınmağa çalışır. Bu günlərdə o mənə demişdi ki, professor konsertlərdə olduğu üçün, o da onu görmək üçün ora getməyə hazırlaşır. Bu, yuxugörmə ərəfəsində idi, konsert də həmin gün olacaqdı. Ona görə də, onun yuxusunu yozmaq mənə asan oldu. Ona sual verdim ki, balaca Ottonun ölümüylə bağlı hər hansı hadisəni xatırlamır ki. Dərhal cavab verdi: «Əlbəttə, həmin gün professor bizə gəlmişdi, mən onu uzun ayrılıqdan sonra oğlanın tabutunun başında gördüm». Bu mənim fərziyyəmə tam uyğun idi, odur ki, onun yuxusunu belə yozdum: «Əgər ikinci oğlan ölsəydi, eyni hadisə təkrar olunacaqdı. Siz bütün günü bacınızın evində olacaqdınız. Yəqin ki, professor da başsağlığı vermək üçün ora gələcək və siz onu yenə həminki şəraitdə görəcəkdiniz. Yuxugörmə sizin onunla görüşmək istəyinizdə bir qədər fərqli məna ifadə edir, siz bu arzu ilə daxilən mübarizə aparırsınız. Mən bilirəm ki, sizin cibinizdə bugünkü konsertə bilet var. Sizin yuxunuz səbirsizliyinizi ifadə edir, o sizin bu adamla bu axşam baş verən görüşünüzü əvvəlcədən xəbər verir».

Aydındır ki, o öz arzusunu gizlətmək üçün belə arzuların asanca boğulmasının mümkün olduğu bir situasiya seçib: elə bir situasiya ki, insan o dərəcədə qüssəyə batır ki, sevgisini belə unudur. Bununla belə, ola bilər ki, yuxugörmənin düzgün əks etdirdiyi kimi, o real situasiyada da çox sevdiyi oğlanın tabutu başında çoxdan görmədiyi professoru görəndə ona qarşı incə duyğularını boğub.

Əvvəllər öz diribaşlığı, müdrikliyi və həmişə şən olmasıyla seçilən, müalicə zamanı bütün bu keyfiyyətləri üzə çıxan başqa bir pasiyentimin analoji yuxusunu başqa cür yozdum. Bu xanım yuxuda görüb ki, on beş yaşlı qızı ölüb və qarşısındakı böyük qutuda uzanıb. O da başqaları kimi, mənim arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəmin doğru olmadığını sübut etmək üçün bu yuxusundan istifadə etmək istəyir, buna baxmayaraq, hiss edirdi ki, yuxudakı qutu yuxugörmənin başqa cür yozulmasının yolunu göstərəcək(hisə verilmiş balığa görə baş tutmayan şam yeməyi haqqında olan yuxugörmə kimi). Analiz edərkən dünən axşam bir məclisdə olduğunu xatırlayıb. Orada söhbət çoxlu müxtəlif mənaları olan ingiliscə «box» (qutu, yeşik, tənəkə qab və s.) sözündən gedirmiş. Həmin yuxugörmənin digər elementləri əsasında təsdiq etmək olar ki, o, ingiliscə olan «box» sözünün almanca «buchse» (tənəkə qab) sözü ilə səs uyğunluğu haqqında düşünüb və sonra da ağlına gəlib ki, «buchse» həm də qadın cinsi orqanının vulqar adıdır. Onun topoqrafik anatomiya sahəsində biliklərinə dözümlü yanaşsaq, güman etmək olar ki, «qutudakı» uşaq ana bətnindəki döl deməkdir. O bununla razılaşaraq, yuxugörmənin həqiqətən onun arzularından birinə uyğun olduğunu inkar etmədi. Bir çox gənc qadınlar kimi, hamiləlik onu da açmır və dəfələrlə uşağının ölü doğulmasını arzuladığını öz-özünə etiraf etmişdi. Bir dəfə ərilə dalaşdıqdan sonra özündən çıxaraq uşağını öldürmək üçün yumruqlarıyla qarnına döyəcləyibmiş. Ölü uşaq doğrudan da onun arzusunun gerçəkləşməsi idi, ancaq ən azı on beş il öncə aradan qalxmış arzu. Ona görə də, belə bir arzunun gerçəkləşməsi dərhal nəzərə çarpmayıb. Bu müddət ərzində bir çox şey dəyişilib.

Son iki yuxunun da aid olduğu yaxın adamların ölümüylə bağlı yuxugörmələri daha ətraflı nəzərdən keçirməyə ehtiyac var. Ancaq mən onları tipik yuxugörmələri araşdıranadək təxirə salıram: orada arzuolunmaz məzmunu olan bütün bu yuxugörmələrin əslində arzuların gerçəkləşməsi olduğunu çoxlu misallarla sübut etmək imkanımız olacaq. Aşağıdakı yuxugörməyə görə pasiyentimə deyil, son dərəcə ziyalı bir hüquqşünas tanışıma borcluyam; bu yuxu da mənə arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsini tələsik yekunlaşdırmaqdan çəkindirmək məqsədilə danışılıb. Tanışım deyir: «Yuxuda gördüm ki, bir xanımın qolundan tutaraq evimə yaxınlaşıram.

Orada məni bağlı bir kareta gözləyir, bir adam mənə yaxınlaşıb deyir ki, polis agentidir və məni onun ardınca getməyə dəvət edir. Ondan işlərimi qaydasına salmaq üçün vaxt verməsini xahiş edirəm. Sizcə, yəni mən doğrudan həbs olunmaq istəyirəm?» – «Əlbəttə, yox», – onunla razılaşmalı oluram. – «Bəlkə sizi nəyə görə həbs etmək istəndiyini bilirsiniz?» – «Hə, deyəsən, uşaq öldürdüyümə görə». – «Uşaq öldürdüyünüzə görə? Siz ki belə cinayətləri adətən yeni doğulan körpələri öldürən anaların törətdiyini bilirsiniz». – «Haqlısınız». – «Bəs bu yuxunu hansı şəraitdə görmüsünüz? Dünən axşam nə etmisiniz?» – «Mən yetərincə incə olan bu məsələni sizə danışmaq istəməzdim». – «Necə istəyirsiniz, onda mən sizin bu yuxunuzu yozmaqdan imtina etmək zorundayam». – «Yaxşı, qulaq asın, mən evdə gecələməmişəm, uzun müddət birgə yaşadığım qadının yanında olmuşam». Subyektlər öz yuxularını çox vaxt tam danışmırlar, yuxugörmənin ayrı-ayrı elementləri yalnız zamanı gələndə yaddaşda üzə çıxır. Yuxunun yozumunun açarı da adətən sonda xatırlanan bu elementlər olur. «Səhərə yaxın ağır yatmışdım və artıq sizin bildiyiniz yuxunu gördüm». – «O, ərli qadındır?» – «Bəli». – «Bəs siz ondan uşağınız olmasını istəyirsiniz?» «Yox, yox, bu bizim sirrimizi dərhal faş edər». – «Sizdə yəqin cotius normal deyil?» – «Hə, biz coitus interruptus tətbiq edirik» 46. – «Əgər bu gecə sizin bir neçə dəfə bu cür cotius etdiyinizi və yuxuya gedərkən uşağınız ola biləcəyindən qorxduğunuzu güman etsəm, səhv etmərəm ki?» – «Ola bilər». «Onda sizin yuxunuz, şübhəsiz, arzunuzun gerçəkləşməsidir, siz gördüyünüz yuxu sayəsində sakitləşmisiniz: sizin uşağınız yoxdur, bu elə sizin onu öldürməyiniz kimi bir şeydir. Bu da sizə vasitəçi həlqələr. Yada salın: bir neçə gün öncə biz sizinlə hamiləlikdən qorunmaq üçün köməkçi vasitələrdən istifadəyə yol verilməsi haqqında danışırdıq, ancaq yumurtalığın toxumlarla görüşündən sonra tətbiq olunan istənilən süni tədbirin qanunla cinayət sayıldığını da qeyd etməyi unutmadıq. Bununla bağlı, orta əsrlərdə baş verən bir mübahisəni xatırladıq, onun mahiyyəti ruhun dölə keçməsindən ibarətdir – uşaq öldürmə anlayışı da bundan qaynaqlanır. Lenaunun47 şerini bilməmiş olmazsınız, o hamiləliyi dayandırmaqla uşaq öldürməyi eyniləşdirir». – «Lenau barədə nədənsə bu gün səhər xatırladım». – «Bu sizin yuxunuzun əks-sədasıdır. İndi sizin yuxunuzda daha bir əlavə arzu gerçəkləşməsi tapmağa çalışacağam… Siz evinizə həmin qadının qolundan tutaraq yaxınlaşırsınız.

Beləcə, siz onunla gecəni keçirmək əvəzinə, evinizə aparırsınız. Sizin yuxunuzun mərkəzi nöqtəsi arzunuzun gerçəkləşməsi olduğundan belə xoşagəlməz formada gizlənir və görünür, bunun bir çox əsasları var. Mənim nevrozun etiologiyası haqqında məqaləmdən coitus interruptusun nevrotik qorxuların əmələ gəlməsinin mühüm səbəblərindən olduğunu oxuya bilərsiniz. Belə bir coitusdan sonra sizdə qorxu hissinin əmələ gəlməsində təəccüblü heç bir şey yoxdur, yuxunuzun elementlərindən biri də budur. Siz bu duyğudan arzunuzun gerçəkləşməsini pərdələmək üçün istifadə edirsiniz. Ancaq uşaq öldürmək bununla izah olunmur. Bu spesifik qadın cinayəti necə olub ki, ağlınıza gəlib?» – «Sizə etiraf etməliyəm ki, bir neçə il bundan qabaq mən analoji hadisəyə cəlb olunmuşam və mənimlə əlaqədə olan bir qızın bunun nəticəsindən qorxaraq öz dölünü zəhərləməsində günahkaram. Əlbəttə, bu işdə bilavasitə iştirak etməmişəm, ancaq uzun müddət işin üstünün açılacağından qorxmuşam». – «Tamamilə aydındır, bu xatirə uğursuz coitus interruptus haqda düşüncələrinizin sizdə niyə bu qədər xoşagəlməz duyğular oyatmasının ikinci səbəbidir».

Bu yuxugörmə haqqında mənim mühazirəmdə eşidən bir cavan həkim onunla çox maraqlandı, çünki həmin gecə o başqa bir analoji yuxu görübmüş, lakin bu yuxunun obyekti tamamilə başqa sahəydi. Bir gün əvvəl o, magistrata gəlirləri haqqında məlumat veribmiş; onlar doğrudan da həqiqiymiş, çünki o, çox az qazanır. Lakin yuxuda görüb ki, vergi komissiyasından olan bir nəfər onun yanına gəlib, bütün məlumatların doğru olduğunu, yalnız onun məlumatlarının şübhə doğurduğunu söyləyir. Guya onu iri məbləğdə cəriməyə məhkum edirlər.

Bu böyük gəlirli həkim kimi tanınmaq arzusunun gerçəkləşməsini pis gizlədən bir yuxudur. Bu yuxu ərə getməmək məsləhət görülən bir gənc qız haqqındakı məşhur əhvalatı xatırladır, ona görə ki, nişanlısı çox hirslidir və evləndikdən sonra onu döyəcək. Qız belə cavab verib: «Hünəri var mənə əl qaldırsın». Onun ərə getmək arzusu o qədər güclü olub ki, hətta nikahıyla bağlı kədərli perspektivlə də razılaşıb, hətta sanki onu arzulayıb.

Mənim nəzəriyyəmə birbaşa zidd olduğu görünən kifayət qədər sıx rastlanan bu yuxugörmələrə (onların hamısının məzmunu arzunun gerçəkləşməməsi, ya da arzuolunmaz hadisənin baş verməsidir), mənə elə gəlir ki, iki prinsipdən yanaşmaq olar: onlardan biri – həm həyatda, həm də yuxugörmə zamanı mühüm rol oynayan biri haqqında hələ danışmamışam. Bu yuxugörmələrin səbəblərindən biri məni haqsız çıxarmaq arzusudur. Bu yuxugörmələr müalicə zamanı pasiyentlər, necə deyərlər, müqavimət göstərdikləri halda daim baş verir və mən arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəmi pasiyentə ətraflı başa salarkən belə yuxugörmələri, demək olar ki, həmişə süni şəkildə yarada bilirəm. Analoji yuxugörmələr haqqında dəfələrlə tələbələrimdən də eşitmişəm: mənim «arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəmlə» tanışlığın onlara təsiri şəksizdir.

Mənim oxucularımın da belə yuxular görməsində təəccüblü heç nə yoxdur: onlar məni haqsız çıxarmaq arzularını gerçəkləşdirmək üçün yuxugörmə zamanı hər hansı arzularından həvəslə imtina edirlər. Bir gənc qızı müalicə edərkən müşahidə etdiyim daha bir yuxugörməni misal gətirəcəyəm; o, yaxınlarının arzusuna və evdəki nüfuz sahiblərinin məsləhətlərinə zidd olaraq məndə müalicə olunur; o belə bir yuxu görüb: Evdə ona mənim yanıma gəlməyi qadağan ediblər. O mənə onu uzaq başı pulsuz müalicə edəcəyimlə bağlı verdiyim vədimi xatırladır, mənsə ona deyirəm ki, maddi məsələlərdə heç kəsə güzəştə gedə bilmərəm.

Bu yuxuda arzunun gerçəkləşməsini izləmək həqiqətən çətindir, ancaq belə hallarda bir müəmma başqa bir müəmmaya yol açır ki, onun həlli birincinin həllinə də kömək edir. O mənim adıma çıxdığı sözləri görəsən haradan götürüb? Aydındır ki, mən heç vaxt belə sözlər deməmişəm, ancaq ona daha çox təsiri olan qardaşlarından biri mənim haqqımda ona məhz belə bir fikir söyləyib. Beləliklə, yuxugörmə isbat etmək istəyir ki, onun qardaşı haqlıdır; öz qardaşını haqlı çıxarmağa isə o ancaq yuxuda cəhd etmir. Bu onun həyatının cəhdidir və xəstəliyinin əsas motivlərindən biridir. Bir həkim (Avq. Ştreke) ilk baxışda arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsi üçün xüsusi çətinliklər törədən bir yuxu görüb və onu yozub.

«Mən öz şəhadət barmağımın sonuncu falanqasında ilkin sifilis yarasının əlamətlərini görürəm».

Bizdə, bəlkə də, bu yuxunu yozmaqdan imtina etmək həvəsi yaranacaq, çünki məzmun baxımından ardıcıl və aydın olan yuxu, əlbəttə, arzuolunan deyil. Lakin analizin çətinliklərindən qorxmasaq, «ilkin yaranın» («Primaraffekt») «prima affectio» (ilk məhəbbət) ilə eyni olduğunu öyrənmək olar və Ştrekenin sözlərinə görə, iyrənc yara «güclü affektlə bağlı arzuların yerinə yetirilməsinin» əvəzedicisidir (Zentralblatt fiir Psychoanalyse 11, 1911/12).

Arzuolunmaz faktların gerçəkləşməsini təsvir edən belə yuxugörmələrin başqa bir motivi o qədər aşkardır ki, onu asanlıqla sezməmək də olar; uzun illər məndə məhz belə olub. Bir çox insanların seksual konstitusiyasında xeyli mazoxist komponentlər var, bunlar aqressiv sadist komponentlərin öz-özlərinə qarşı çevrilməsi sayəsində yaranır. Məruz qaldıqları fiziki əzablardan deyil, alçaldılmaqdan və mənəvi əzablardan həzz alan adamlara «ideya» mazoxistləri deyilir.

Ətraflı izahat vermədən də aydındır ki, bu şəxslər arzunun gerçəkləşməməsini əks etdirən məzmuna malik yuxular görə bilərlər, ancaq mazoxist meyillərdən məmnun qaldıqları üçün bu onlara məhz arzularının gerçəkləşməsi kimi görünəcək. Belə bir yuxu örnəyi verirəm: erkən yaşlarda öz homoseksual meyillərilə böyük qardaşına əzab verən cavan oğlan xarakterində köklü dəyişiklik baş verdikdən sonra üç hissədən ibarət bir yuxu görüb. I. Böyük qardaşı onun «zəhləsini tökür». II. İki yaşlı adam homoseksual məqsədlərlə bir-biriylə mazaqlaşır. III. Qardaşı onun (pasiyentin) gələcəkdə rəhbərlik etməyi planlaşdırdığı müəssisəni satıb. Yuxunun son hissəsindən sonra o, əzablar içində oyanır, ancaq buna baxmayaraq, bu, məzmununda arzu gerçəkləşməsi olan mazoxist yuxudur; bu yuxunun izahı belədir: əgər qardaşım ona verdiyim əzablara görə, məni müəssisəni satmaqla cəzalandırsa, əməllərimə görə payımı almış olacağam.

Ümid edirəm ki, gətirdiyim misal və izahatlar xoşagəlməz məzmunlu yuxuların da arzuların gerçəkləşməsi mənasını verdiyini doğru hesab etmək üçün – növbəti etiraza qədər – yetərlidir: yeri gəlmişkən, irəlidə yenidən məzmunu qeyri-məmnun təəssüratlarla bağlı olan yuxulara qayıdacağam. Bundan başqa, bu cür yuxuları yozan zaman hər dəfə insanların danışmağı, hətta haqqında düşünməyi xoşlamadığı məsələlərə meyillənməyimiz heç kəsə təsadüfi görünməməlidir. Bu yuxugörmələrin doğurduğu xoşagəlməz duyğular, yəqin ki, sadəcə olaraq bizi bu məsələləri müzakirə etməkdən, hətta onlar barədə düşünməkdən çəkindirən (əksər hallarda uğurla) xoşagəlməz duyğuyla eynilik təşkil edir; ancaq gec-tez həmin məsələyə mütləq toxunmalı olacağıqsa, hər birimiz bunu aşmağı bacarmalıyıq. Beləliklə, yuxuda təkrarlanan xoşagəlməz duyğu, arzunun mövcudluğunu istisna etmir; hər bir insanın başqalarına söyləmədiyi arzusu var, hətta insanın öz-özünə etiraf etmədiyi arzuları da olur. Digər tərəfdən, bütün bu yuxugörmələrin xoşagəlməz xarakterini yuxunun təhrifedici fəaliyyət faktıyla əlaqələndirməyə tam əsasımız var və buradan belə bir nəticə çıxara bilərik ki, bu yuxugörmələr ona görə ciddi təhrif olunur, arzuların yerinə yetməsi onlarda çox dərində gizlənir ki, yuxugörmədə bəhs olunan məsələdən, təsvir olunan arzulardan narazılıq olur. Yuxugörmənin təhrifedici fəaliyyəti doğrudan da senzura fəaliyyətidir. Əgər yuxugörmənin mahiyyətin ifadə edən formulumuzu dəyişdirəsi olsaq, xoşagəlməz yuxuların analizinin bizə verdiyi hər şeyi nəzərə alacağıq: yuxugörmə (boğulmuş, sıxışdırılmış) arzuların (gizli) gerçəkləşməsidir. Günümüzdə yaşayan böyük şairlərdən biri mənə dedi ki, nə psixoanalizdən, də yuxuların yozumundan heç nə anlamır, ancaq müstəqil surətdə yuxugörmələrin mahiyyəti haqqında, demək olar ki, oxşar nəticəyə gəlib: «Boğulmuş ehtiraslı arzuların saxta sima və adla bizdən asılı olmadan peyda olması». S. Spitteler. Meine fruhesten Eriebnisse (Siiddentsche Mo-natshefte, Oktober 1913).

Bir az irəli qaçaraq burada yuxarıdakı formulu genişləndirən və şəklini bir qədər dəyişdirən Otto Rankın fikrini sitat gətirmək istəyirəm: «Yuxugörmə həmişə sıxışdırılmış infantil-seksual materialdan istifadə edərək, aktual və adətən erotik arzuları pərdələnmiş və simvolik formada təsvir edir» («Öz-özünü yozan yuxu»).

Qaldı qorxulu yuxular; onlar xoşagəlməz məzmunlu yuxuların xüsusi növünü təşkil edir və onlarda arzuların gerçəkləşməsinin mövcudluğu bir çox əleyhdarlar tərəfindən daha böyük müqavimətlə qarşılaşır. Lakin qorxulu yuxular son dərəcə asan yozulur, onlar yuxugörmə məsələsindən ortaya çıxacaq yeni problemlər yaratmır: söhbət sadəcə nevrotik qorxuların dərk olunmasından gedir. Yuxuda hiss etdiyimiz qorxu, yuxugörmənin məzmunu vasitəsilə yalnız yalandan izah olunur. Biz yuxugörmənin məzmununu yozmağa başlayanda hiss edirik ki, hər hansı fobiya nəticəsində əmələ gələn qorxu bu fobiyanın əlaqədar olduğu təsəvvürlə son dərəcə az izah oluna bilir. Buna baxmayaraq, misalçün, insan pəncərədən yıxılmaqdan qorxduğu üçün pəncərəyə yaxınlaşanda onun ehtiyatlı olmağa əsası var, ancaq bu fobiya zamanı qorxu elə böyükdür ki, xəstəyə pəncərəyə yaxınlaşmağa belə mane olur. Eyni izahat həm fobiyaya, həm də qorxulu yuxuya aiddir. Qorxu burada da, orada da yalnız əlaqədar təsəvvürə birləşir, ancaq tamamilə fərqli mənbələrdən qaynaqlanır. Yuxugörmədəki qorxunun nevrozlarla bağlı qorxuyla əlaqəsinə toxunaraq birincini nəzərdən keçirərkən, ikinciyə istinad etməliyəm. Bir vaxtlar «qorxu nevrozuna» (Neurolog. Zentralblatt, 1895) aid yazdığım kiçik məqalədə qeyd etmişdim ki, nevrotik qorxu seksual həyatdan qaynaqlanır və boğulmuş, qeyri-kafi libidoya (cinsi həvəs) uyğundur. Bir az irəli qaçaraq burada yuxarıdakı formulu genişləndirən və şəklini bir qədər dəyişdirən Otto Rankın fikrini sitat gətirmək istəyirəm: «Yuxugörmə həmişə sıxışdırılmış infantil-seksual materialdan istifadə edərək, aktual və adətən erotik arzuları pərdələnmiş və simvolik formada təsvir edir»(«Öz-özünü yozan yuxu»). Bu formul o vaxtdan etibarən daim təsdiq olunub. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, qorxulu yuxu seksual məzmunlu yuxunun mahiyyətidir: libido onlarda qorxuya çevrilir. Aşağıda bəzi əsəb xəstələrinin yuxularını analiz etməklə bu durumu təsdiqləmək imkanımız olacaq. Yuxugörmə nəzəriyyəsinə bundan sonrakı yaxınlaşma cəhdlərimdə bu yuxuların müzakirəsinə və arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsinə bir daha toxunacağam.