VII. Yuxugörmə proseslərinin psixologiyası

Müxtəlif şəxslərin mənə danışdıqları yuxular arasında xüsusi diqqət çəkən bir yuxugörmə var. Onu mənə yuxugörmə mövzusunda bir mühazirədə şəxsən eşitmiş bir qadın pasiyentim danışıb; yuxunun əsil mənbəyi isə mənə məlum deyil. Bu yuxunun məzmunu həmin xanıma o qədər dərin təsir edib ki, tezliklə həmin yuxunu özü də təkrarən görüb.

Nümunə yuxugörmənin məzmunu belədir. Bir ata gecə-gündüz öz xəstə uşağının yatağı başında oturur. Uşaq ölür, ata qonşu otaqda uzanıb yatır, ancaq qapını açıq qoyur ki, uşağın iri yanan şamlarla əhatə olunan cənazəsini görə bilsin. Meyitin yanında oturan qoca dua oxuyurmuş. Bir neçə saatdan sonra ata yuxuda görür ki, uşaq onun yatağına yaxınlaşıb, əlindən tutur və məzəmmətlə deyir: ata, məgər sən mənim yandığımı görmürsən? O oyanır və qonşu otaqda parlaq işıq görür, ora cumur və görür ki, qoca yuxuya gedib, yanan şamlardan biri aşaraq uşağın paltarını və bir qolunu yandırıb.

Bu təsirli yuxunu yozmağın heç bir çətinliyi yoxdur və xanım pasiyentimin xəbər verdiyi kimi, mühazirəçi onu tamamilə düzgün şərh edib. Gur işıq yatanın üzünə açıq qapıdan düşüb və onda ayıq vəziyyətdə yarana biləcək fikir yaranıb: qonşu otaqda şam aşıb və yanğın çıxıb. Bəlkə də ata yuxuya gedərkən qocanın öz missiyasını vicdanla yerinə yetirə bilməyəcəyindən əndişələnib.

Bu yozumda biz də heç nəyi dəyişə bilmərik, yalnız onu əlavə edə bilərik ki, yuxugörmənin məzmunu, bəlkə də, mürəkkəb determinasiya olunub və uşağın sözləri onun həyatda olduğu zaman həqiqətən dediyi və ata üçün mühüm təəssüratla bağlı sözlərdən tərtib olunub. Onun «Mən yanıram» şikayəti onu tələf edən qızdırma ilə, «Ata, məgər sən görmürsən?» sözləri isə bizə məlum olmayan, ancaq affektlərlə zəngin epizodla bağlı ola bilər.

Lakin bütün əvvəlki araşdırmalardan yuxugörmənin psixoloji proseslərin ümumi zəncirinə daxil ola bilən tamamilə dərk olunmuş hadisə olduğuna əminliklə yuxugörmənin, sanki belə tez ayılma tələb edən situasiyalarda necə yarandığına təəccüblənməyə tam haqqımız var. Lakin biz bu yuxunun da arzunun gerçəkləşməsi olduğunu görürük. Yuxuda ölmüş uşaq özünü diri kimi aparır, atasıyla danışır, onun yatağına yaxınlaşır və əlindən tutur; bunlar, yəqin ki, yuxugörmənin uşağının nitqinin birinci hissəsini götürdüyü xatirədən qaynaqlanır. Atanın yuxusunun bir anlıq davam etməsi də bu arzunun gerçəkləşməsinə görədir. Uşağı canlı göstərə bildiyinə görə yuxugörməyə ayıq təfəkkürlə müqayisədə üstünlük verilmişdir. Əgər ata dərhal oyansaydı və onda qonşu otağa getmək fikri yaransaydı, bununla sanki oğlunun ömrünü o an qədər qısaltmış olardı.

Bu kiçik yuxugörmənin marağımızı özünə xüsusi cəlb etməsinin səbəbi aydın və aşkardır.

Bu vaxtadək biz əsasən yuxugörmənin gizli mənasının nədən ibarət olmasıyla, onu necə aşkara çıxarmaqla və yuxugörmə fəaliyyətinin həmin fikri gizlətmək üçün hansı vasitələrdən istifadə etməsilə maraqlanmışıq. Ancaq indi yozumu heç bir çətinlik törətməyən, öz mənasını açıq formada göstərən yuxuyla qarşılaşmışıq və bu yuxugörmənin, hər halda, onu ayıq təfəkkürdən fərqləndirən və izahat tələb edən mühüm cizgiləri qoruduğunu görürük. Yalnız yozuma aid olan şeyləri aradan qaldırdıqdan sonra bizim yuxugörmə psixologiyamızın nə dərəcədə natamam qaldığını görürük.

Lakin bu yeni yolla getməzdən qabaq vacib və mühüm olan nəyisə unudub-unutmadığımıza əmin olmaq üçün biz dayanmalı və arxaya baxmalıyıq. Biz yolumuzun rahat və xoş hissəsinin harda qaldığına əmin olmalıyıq. Bu vaxtadək keçdiyim bütün yollar, əgər səhv etmirəmsə, bizi yalnız işığa, bitkinliyə və tam anlayışa aparıb; lakin yuxugörmələr zamanı ruhi halların dərinliyinə nüfuz etmək istədiyimiz andan etibarən yolumuz tam qaranlığa gedir. Biz yuxugörməni qətiyyən psixi proses kimi izah edə bilmirik, çünki «izah etmək»,yuxugörmələrin psixoloji tədqiqatından doğan izahatın əsasına tabe edə biləcəyimiz məlum bir şeyə gətirib çıxarmaqdır. Bizsə, əksinə, ruhi aparatın konstruksiyasına, ona xas və ilk məntiqi əlaqənin hüdudlarını aşaraq çox dərinə gedəcəyindən ehtiyatlanmalı olacağımızı qüvvələrin fəaliyyətinə toxunacaq bir çox yeni fərziyyələr qoymağa məcbur olacağıq, əks təqdirdə onların dəyəri həddən artıq dumanlı və qeyri-müəyyən olacaq. Hətta əgər biz çıxardığımız nəticələrdə kiçicik bir səhvə yol verməsək və bütün aşkar məntiqi imkanları hesaba alsaq belə, yenə də elementlərin müəyyənləşdirilməsində tam ehtimal edilən natamamlığın olması təhlükəsi var ki, bu da bütün hesabların tamamilə darmadağın olmasına bərabərdir. Yuxugörməyə və yaxud digər hər hansı ən nadir hadisəyə ən dərin nəzəri baxış belə ruhi aparatın konstruksiya və funksiyası haqda bizə tam təsəvvür verməz, yalnız bu məqsədlə bir çox psixi halların müqayisəli öyrənilməsi zamanı daha çox daimi olan hər şeyi bizim ixtiyarımıza verər. Beləliklə, yuxugörmələrin analizi prosesindən çıxardığımız psixoloji hallar sanki digər tərəfdən eyni problemin mərkəzinə can atan başqa tədqiqatlardan alınan nəticələrlə birləşmələrini gözləməlidir.

a) Yuxugörmələrin unudulması. İndi biz bu vaxtadək diqqət etmədiyimiz etirazı doğuran, ancaq bizim yuxuların yozumunu möhkəm zəminə oturtmaq cəhdlərimizi darmadağın etməyə qadir olan mövzuya müraciət edirik. Artıq dəfələrlə eşitmişik ki, biz mahiyyətcə yozmaq istədiyimiz yuxunu bilmirik, bizim bildiyimiz yuxugörmənin həqiqətən həmin şəkildə olduğuna heç bir təminatımız yoxdur. Yuxugörməylə bağlı xatırladıqlarımız və yozum sənətimizi tətbiq etdiyimiz, əvvəla, yuxunun məzmununu qorumaq üçün yüksək dərəcədə yararsız olan etibarsız yaddaşımız tərəfindən təhrif olunur və bəlkə də, onun məzmununun ən mühüm və vacib hissələri tamamilə buraxılır. Yuxularımıza diqqət edərkən bizim tez-tez daha çox gördüyümüzdən, ancaq onun yalnız ayrı-ayrı hissələrini xatırladığımızdan şikayətlənməyə haqqımız olur, hətta xatırladığımız məqamlar da yetərincə etibarlı olmur. İkincisi, hər şey bizim yaddaşımızın yuxugörməni nəinki natamam, həm də qeyri-düzgün, təhrif olunmuş formada əks etdirdiyini sübut edir. Beləliklə, yuxugörmənin yaddaşımızda qaldığı tək həqiqətən bu cür rabitəsiz və qeyri-müəyyən olduğundan şübhələnə biləcəyimiz kimi, digər tərəfdən, onun bizim danışdığımız kimi bu cür rabitəli olub-olmamasından, hər şeyi reproduksiyaya cəhd edərkən qətiyyən mövcud olmayan, yaxud unutqanlıqdan yaranan boşluqları sərbəst şəkildə yeni materialla tamamlayıb-tamamlamadığımızdan, yuxugörməni şişirdib-şişirtmədiyimizdən, «yuvarlaqlaşdırıb-yuvarlaqlaşdırmadığımızdan» şübhələnməyə də haqqımız var. Beləcə, yuxugörmənin məzmununun əslində necə olduğu haqda mühakimə yürütmək qeyri-mümkün olur. Biz bir müəllifdə (Spitta, 64) hətta yuxugörmənin bütün nizam və rabitəliliyinin ona məzmununu canlandırmağa cəhd edilərkən salındığının təsdiqini də tapdıq. Buna görə də, biz dəyərini müəyyənləşdirməyə hazırlaşdığımız obyektin əlimizdən alına bilinəcəyi təhlükəsilə qarşı-qarşıyayıq.

Yuxuları yozarkən biz hələ də bu məsələdən yan keçirik. Əksinə, yuxugörmənin xırda, dumanlı və qeyri-dəqiq hissələrinin yozumu bizə həmişə onun dəqiq və aydın elementlərindən qətiyyən az əhəmiyyətli görünməyib. İrmaya iynə vurulması haqqında yuxuda bir yer var: mən tələsik doktor M.-i çağırıram; bizə elə gəlirdi ki, əgər xüsusi mənbə ilə bağlı xüsusi məlumat olmasaydı, bu detal, yuxugörməyə şəksiz daxil olmayacaqdı. Biz onu həqiqətən öz yaşlı həmkarımı köməyinə çağırdığım həmin bədbəxt pasiyent xanımla bağlı əhvalata keçirmişik. 51

və 56 arasındakı fərqi quantite negligeable sayan xəyali absurd yuxugörmədə 51 rəqəmi bir neçə dəfə təkrarlanır. Bunu tamamilə təbii, həm də buna görə əhəmiyyətsiz hesab etmək yerinə, biz bunun əsasında yuxugörmənin 51 rəqəminə aparan gizli məzmunundakı fikirlərin ikinci zənciri ilə bağlı nəticə çıxardıq; bu yol bizi illər boyu özündən razı şəkildə «atılan» həmin dominant fikirlərlə kəskin ziddiyyət təşkil edən 51 yaşın doğurduğu təhlükələrə apardı. «Non vixit»

yuxusundakı «P. onu başa düşmədiyindən F. məndən soruşur» cümləsi və sairə əvvəlcə mənə heç bir mənası olmayan yamaq kimi göründü. Sonradan yozum çətinləşəndə mən bu cümləyə qayıtmalı oldum və ondan orta düyün nöqtəsi kimi yuxugörmənin arxasında gizlənən uşaq fantaziyasına yol tapdım. Bu, şairin növbəti sözlərinin köməyi ilə baş verdi: «Siz məni hərdən anlar, mən sizi hərdən anlardım; biz yalnız palçığa batanda bir-birimizi dərhal anlamağa başladıq».

Hər bir analiz həm yuxugörmənin ən xırda cizgilərinin yozum üçün nə qədər vacib olması, həm də məsələnin həllinin niyə ləngiməsiylə bağlı (əgər onlara yalnız sonradan diqqət yetirilərsə) misallar verir. Yuxuların yozumu zamanı biz yuxugörmə mətninin sözlü ifadəsinin hər cür kiçik çalarına da bu cür əhəmiyyət vermişik, hətta qarşımızda mənasız, yaxud natamam mətn olduqda belə, sözlü ifadənin həmin çatışmazlıqları ilə hesablaşmışıq. Qısası, əksər müəlliflərin fikrincə, özbaşına və tələsik quraşdırılmış improvizasiya sayılanları hər zaman müqəddəs və toxunulmaz saymışıq. Bu ziddiyyətin izahata ehtiyacı var.

Sonuncu bizim xeyrimizə hallanır, ancaq müəlliflərinin bir çoxunu da haqsız olmaqda ifşa etmir. Yuxugörmənin əmələ gəlməsiylə bağlı bizim yeni baxışlarımıza əsasən, bütün ziddiyyətlər öz aralarında əskiksiz barışırlar. Reproduksiyaya cəhd edərkən yuxugörməni təhrif etdiyimizi inkar etmək olmaz; burada biz yenə də ikinci dərəcəli adlandırdığımız və yuxugörmənin normal təfəkkürün instansiyası tərəfindən o qədər də tez-tez düzgün başa düşülməyən emalını görürük.

Ancaq bu təhrifin özü senzura sayəsində qanunauyğun olaraq yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin məruz qaldığı emalın bir hissəsidir. Müəlliflər burada təhrifetmənin aşkar fəaliyyət göstərən hissəsini seziblər; bizi isə bu az maraqlandırır, çünki biz bilirik ki, daha geniş təhrifetmə, daha az hiss olunduğundan öz obyekti olaraq artıq gizli fikirlərdən ibarət yuxugörmə seçib.

Müəlliflər yalnız yuxugörməni sözlü ifadə halında xatırlayarkən onun modifikasiyasını sərbəst (özbaşına) hesab etməkdə yanılırlar, yəni onun yozuma tabe olmadığını və yuxugörmənin mahiyyətini dərk etmək baxımından bizi yalnız dolaşdırmağa qadir olduğunu düşünürlər. Onlar psixi sferada determinasiyanın əhəmiyyətini azaldırlar. Orada özbaşına heç nə yoxdur. Fikirlərin ikinci bağının birinci ilə şərtlənməyən elementin müəyyən olunmasını dərhal öz üzərinə götürməsini istənilən misalla göstərmək olar. Məsələn, mən tam sərbəst şəkildə hər hansı bir rəqəm uydurmaq istəyirəm; ancaq bu mümkün deyil. Ağlıma gələn rəqəm birtərəfli və labüd şəkildə mənim fikirlərimlə şərtlənir və bəlkə də, mənim hazırkı niyyətimdən son dərəcə uzaqdır.

(«Adi həyatın psixopatologiyası»na bax, «Sovremennıye problemı» nəşri, rusca). Yuxugörmənin ayıq vəziyyətdə məruz qaldığı redaktə zamanı dəyişikliklər də bu qədər az sərbəstdir. Onlar yerini tutduqları məzmunla assosiativ əlaqədə qalır və bəlkə də, yenə də başqasını əvəz edən bu məzmuna gedən yolu bizə göstərməyə xidmət edir.

Pasiyentlərimin yuxularını analiz edərkən aşağıdakı tipdən olan sınaqları adətən uğurla aparıram. Danışılan yuxugörməni əvvəlcə başa düşəndə, danışandan onun təkrarlamasını xahiş edirəm. Təkrar çox nadir hallarda yuxunu eyni sözlərlə ifadə edir. Dəyişikliyə məruz qalan hissələri dərhal yuxugörmənin zəif pərdələdiyi yerlər kimi təsəvvür edirəm, mən onları Qogenin Ziqfridin paltarları üzərinə tikilən nişanları anladığı qədər başa düşürəm. Ancaq yuxunun yozumu elə onlardan başlaya bilər. Yuxunu bir daha təkrarlamaq xahişim hekayəçini yuxusunun yozumuna xüsusi səy göstərəcəyimlə bağlı xəbərdar edir, ona görə də, müqavimət duyğusunun təsiri altında o dərhal zəif yerləri qoruyur, onların xain ifadəsini dərhal başqa, az və ya çox dərəcədə uzaq bir şeylə əvəz edir. Bununla o mənim diqqətimi dəyişilən ifadələrə cəlb edir. Mən yuxugörmənin çözümünün qorunduğu səylər əsasında onun nə qədər pərdələnə bildiyi haqda qənaət hasil edə bilirəm.

Yuxugörmələrə şübhəylə yanaşmaqda israr edən müəlliflər o qədər də haqlı deyillər. Bu şübhə hər cür intellektual təminatdan məhrumdur: bizim yaddaşımız, ümumiyyətlə, heç bir təminat tanımır, ancaq biz onun ifadələrinə çox zaman, obyektiv baxımdan bizə lazım olduğundan qat-qat çox etibar etməyi lazım bilirik. Yuxugörmənin, ya da onun ayrı-ayrı hissələrinin düzgün ötürülməsinə şübhə yenə də senzuranın yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin şüurumuza sızmasına qarşı göstərdiyi müqavimətin nəticəsidir. Bu müqavimət hər zaman səbəb olduğu yerdəyişmə və əvəzetmələrlə məhdudlaşmır, o, şübhə formasında sonradan boşluqlara və aralıqlara yönəlir. Biz bu şübhəni o qədər də asan sezmirik, o həm də ehtiyat xatirinə yuxugörmənin intensiv elementlərinə heç vaxt müraciət etmir; əksinə hər zaman yalnız zəif və aydın olmayanlara yönəlir. Lakin biz bilirik ki, artıq yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər arasında və yuxugörmənin özündə bütün psixi dəyərlərin tam şəkildə yenidən dəyərləndirilməsi gedir; təhrif yalnız onların dəyərdən məhrum edilməsi nəticəsində mümkün olur, o özünü adətən bunda göstərir və bəzən bununla kifayətlənir. Əgər yuxugörmə məzmununun hansısa aydın olmayan elementinə şübhə də qoşulursa, o halda biz göstərişə əməl edərək, həmin şübhəylə rədd olunmuş fikirlərdən birinin birbaşa məhsulunu qeydə ala bilərik.

Burada məsələ eynilə qədim respublikalardan birində, ya da İntibah dövründə baş vermiş böyük çevrilişlərdən sonrakı kimidir. Əvvəllər hökmranlıq edən kübar və qüdrətli nəsillər sürgünə göndərilir, bütün yüksək vəzifələrə avantüristlər və bambılılar yerləşdirilir; respublikada yalnız devrilmiş hakimiyyət üzvlərinin tamamilə müflisləşmiş, gücdən düşmüş və ya uzaq qohumlarına dözüm olur. Amma onlar da bütün vətəndaşlıq hüquqlarından istifadə edə bilmirlər və onlara etibar edilmədiyindən ciddi nəzarət tətbiq olunur. Bu misaldakı etibarsızlığın yerini bizim məsələdə şübhə tutur. Ona görə də, yuxugörmənin analizi zamanı onu danışanın yuxudakı filan-filan şeylərin mütləq olduğu, nəyisə danılmaz həqiqət hesab etməsilə bağlı bütün əminlik və dəqiqlik dərəcələrindən əl çəkməsini tələb edirəm. Nə qədər ki, subyekt yuxugörmənin hər hansı bir elementini izləyərkən mənim bu tələbimi yerinə yetirmir, o vaxta qədər analiz yerindən tərpənmir. Bu elementə etinasız münasibət onun arxasında gizlənən arzuolunmaz təsəvvürlərdən heç birinin heç vaxt ağlına gəlmədiyini ifadə edən subyektə psixi təsir göstərir.

Bu təsir, mahiyyət etibarilə, yetərincə qeyri-təbiidir; əgər kimsə söz qaytararaq, «Yuxuda filan-filan şeylər olub-olmadığını doğrusu bilmirəm, amma mənim ağlıma bunlar gəlir» desə, bu bizi təəccübləndirməz. Ancaq heç kəs belə demir və şübhənin analizi pozan məhz bu təsiri onu psixi müqavimətin məhsulu və silahı saymağa vadar edir. Psixoanaliz son dərəcə şəkkak olmaqda tamamilə haqlıdır. Onun qaydalarından biri belədir: işin davam etdirilməsinə mane olan hər şey hər zaman müqavimətdir.

Yuxugörmənin unudulması da onun izahına psixi senzura cəlb olunana qədər anlaşılmaz qalır. Gecə sanki çox şey görmüşəm, ancaq yadımda çox az şey qalıb duyğusu bir çox hallarda xüsusi məna kəsb edir: məsələn, yuxugörmə fəaliyyəti bütün gecəni davam etsə də, ondan yalnız qısa bir yuxugörmə qalıb. Əks təqdirdə, yuxugörmənin oyandıqdan sonra yavaş-yavaş yaddan çıxmasından şübhələnmək mümkün deyil. Gərgin səylə xatırlamağa çalışsan da, onu tez-tez unudursan. Lakin mənə elə gəlir ki, bu unutmanın dərəcəsi şişirdildiyi kimi, yuxugörmədəki boşluqlarla bağlı onun tam öyrənilməməsi də şişirdilir. Unutma sayəsində yuxugörmənin məzmunundan itənlər analiz vasitəsilə bərpa oluna bilər; ən azı bir çox hallarda hər hansı bir qorunmuş parça əsasında yuxugörmənin özünü olmasa da – hazırda söhbət heç ondan getmir də

– onun arxasında gizlənən fikirləri tapmaq olar. Bu, analiz zamanı həddindən artıq böyük diqqət və böyük səbir tələb edir; bu hamısı olsa da, buna baxmayaraq, onu göstərir ki, yuxugörmənin unudulması ona düşmən olan hədəfinə çatır.

Yuxugörmələrin unudulmasının xarakterinin tendensiyalı, müqavimət məqsədlərinə xidmət edən son dərəcə inandırıcı sübutu unudulmanın ilkin mərhələsinin analizi zamanı nəzərdən keçirilməsi nəticəsində alınır. (Unutma zamanı məqsədlər haqqında mənim «Unutqanlığın psixi mexanizmi haqqında» məqaləmə baxın. «Monatsschrift fur Psyniatne und Neurologie», 1898. Sonradan «Adi həyatın psixopatologiyasına» daxil edilib).

Çox zaman yozum əsnasında qəflətən yuxugörmənin hansısa buraxılmış və yaddan çıxmış hesab edilən hissəsi üzə çıxır. Bu hissə, demək olar ki, həmişə vacib və əhəmiyyətli olur. O, yuxunun yozumuna gedən yolun lap yaxınlığından keçir, bu səbəbdən də daha çox müqavimətə məruz qalır. Əvvəlki fəsillərdə gətirdiyim yuxugörmə örnəkləri arasında məzmunun bir hissəsini yalnız sonradan əlavə etdiyim biri var. Bu yuxugörmə ədəbsiz yol yoldaşıma qarşı qisas haqqındadır; qismən ədəbsiz məzmununa görə, onun yozumu ilə məşğul olmadım. Buraxılan yer belədir: «Mən kitablardan birini ingilislərə göstərərək deyirəm: „It is from…“ Ancaq dərhal da səhvimi düzəldirəm: „It is by…“ Qardaş bacıya deyir: «O, doğru dedi».

Yuxugörmədəki çoxlarını təəccübləndirən avtokorrektura bizim xüsusi marağımıza səbəb olmadı. Yuxugörmədəki səhvlərlə bağlı, yaxşısı budur, öz xatirələrimdən kiçik bir misal gətirim.

On doqquz yaşımda ilk dəfə İngiltərədə oldum və bütün günümü Irish Sea sahillərində keçirdim.

Mən, əlbəttə, dəniz suyunun çəkilməsindən sonra qalan dəniz heyvanlarıyla, xüsusən də dəniz ulduzuyla maraqlanırdım, bu zaman qəşəng və balaca bir qız mənə yaxınlaşıb soruşdu: «Is it a starfish? Is it alive?» Cavab verdim ki: «Yes, he is alive»114. Ancaq səhv etdiyimə görə utandım və cümləni dərhal düzgün şəkildə təkrar etdim. Ancaq o zaman yol verdiyim səhvin yerinə yuxugörmə bir almanın asanlıqla edə biləcəyi başqasını qoyur. „Das Buch ist uon Schiller“ («Bu Şillerin kitabıdır») cümləsini from vasitəsilə deyil, by vasitəsilə tərcümə etmək lazımdır115.

Yuxugörmə fəaliyyətinin bu yerdəyişməni etməsi «from» alman sifətinin «fromm» (mömin) ilə səsləşməsi sayəsində ən böyük sıxlaşmaya məruz qaldığına görədir. Bu, həmin fəaliyyətin niyyəti və vasitə seçməkdə dolaşıqlığa düşməsi haqqında eşitdiklərimizdən sonra bizi təəccübləndirə bilməz. Bəs dəniz sahili haqqında bu məsum xatirə nə deməkdir? O, mənim cinsbildirən əvəzlikdən düzgün istifadə etmədiyimi («it» əvəzinə «he») yəqin ki, daha məsum tərzdə göstərir.

Bu yuxunun yozumunun açarlarından biridir.

Lakin mən yuxuların unudulmasının «demonstratio ad oculos»un köməyilə göstərilən müqavimətin nəticəsi olmasının isbatını möhkəmləndirə də bilərəm. Bir pasiyent xəbər verir ki, yuxuda nəsə görsə də, hamısını tamamilə unudub. Mən analizə başlayıram, müqavimətlə qarşılaşıram, pasiyentə bəzi şeylər izah edir, məsləhətlərimlə köməklik göstərir, ona xoş olmayan hansısa fikirlə barışmasıyla bağlı öyüd-nəsihət verirəm. Buna nail olan kimi, dərhal qışqırır: «Hə, nə gördüyümü xatırladım!» Bu günlərdə ona işləməyə mane olan eyni müqavimət yuxusunu da unutdurub. Mən ona bu müqavimət dəf etməkdə və eyni zamanda, yuxusunu xatırlamaqda kömək etdim.

İşin məlum mərhələsinə nail olan pasiyent eyni yolla üç, dörd gün və daha öncə görüb-unutduğu yuxuları da xatırlaya bilər.

Psixoanalitik təcrübə bizə yuxularının unudulmasının, müəlliflərin əksəriyyətinin iddia etdiyi kimi, yuxu ilə ayıqlığı bir-birindən ayıran böyük uçurumdan daha çox müqavimətlərdən asılı olmasına dair başqa sübutlar da verir. Psixoanalitik müalicədən istifadə edən mən özüm, digər analitiklər, həm də pasiyentlər çox vaxt yuxugörmə sayəsində yuxudan oyandıqdan dərhal sonra fikri fəaliyyətimizə tam hakim durumda yuxunu yozmağa başlayırıq. Şəxsən mən belə hallarda öz yuxumu tam izah etməyənə qədər sakitləşə bilmirəm; buna baxmayaraq, çox vaxt oyandıqda yuxugörmənin yozumu kimi, onun məzmununu da unutmuşam, halbuki yuxuda nəsə gördüyümü və öz yuxumu yozduğumu əla dərk etmişəm. Yuxugörmənin yozumun nəticəsini ruhi fəaliyyətin yuxugörməni yaddaşda qeydə almasından çox-çox əvvəl unutdurması daha çox olub.

Lakin bu yozumla ayıq təfəkkür arasında tədqiqatçıların yuxugörmənin yozumunu izah etməyə müstəsna dərəcədə cəhd etdikləri psixi uçurum yoxdur. Əgər Morton Prens (105) yuxuların unudulmasıyla bağlı mənim yozumuma etiraz edərək, bunun yalnız dissosiasiya edilmiş ruhi durumun amneziya halı və bu xüsusi amneziya ilə bağlı mənim yozumumun sonuncunun digər tiplərinə tətbiqinin mümkünsüzlüyünün onun yaxındakı vəzifələrinin həlli üçün də yararsız olduğunu göstərirsə, bununla oxucuya yalnız onu xatırladır ki, o bu cür dissosiasiya olunmuş durumların tədqiqinə dair bütün araşdırmalarında bu halların dinamik izahını verməyə heç vaxt cəhd də etməyib. Əks təqdirdə, o sıxışdırmanın, həmçinin onun səbəb olduğu müqavimətin həm həmin dissosiasiyaların, onların psixi məzmununun amneziyasının səbəbi olduğunu qeyd edərdi.

Yuxugörmənin digər ruhi aktlar kimi bu dərəcədə az unudulması və yaddaşda qeydə alınmalarıyla bağlı onların digər psixi funksiyalarla yanaşı qoyulmalı olması bu əsəri yazdığım zaman apardığım müşahidələri yadıma salır. Mən həddən artıq çox şəxsi yuxumu qeydə almış, ancaq müxtəlif səbəblərdən ya qismən, ya da tamamilə yozmamışdım. Onlardan bəzilərini mühakimələrimə örnək olacaq material tapmaq məqsədilə bir-iki il əvvəl yozmaq istədim. Bu cəhd istisnasız olaraq bütün hallarda uğurlu oldu; mən bu yozumun aradan uzun müddət keçdikdən sonra da asan olduğunu təsdiqləməyə hazıram, bu dövr ərzində yuxular təzə təəssüratlar kimi qalmışdı; bunu o vaxtdan bəri müxtəlif tipli və o vaxtlar tormozlayıcı təsir göstərən müqavimətləri aşmağımla izah edə bilərəm. Bu cür sonrakı yozumlar zamanı mən yuxugörmənin arxasında gizlənən o vaxtkı fikirlərin nəticələrini daha zəngin məzmuna malik indikilərlə tutuşdurdum və heç bir dəyişiklik tapmadım. Lakin tezliklə buna təəccüb etməkdən vaz keçdim: düşündüm ki, öz pasiyentlərimin mənə təsadüfən danışdıqları yuxuları artıq çoxdan eyni uğurla yozmağı öyrənmişəm, elə bil, bunlar ötən gecənin yuxuları idi. Qorxuyla bağlı yuxugörmələri müzakirə edərkən bu cür gecikmiş yozumlara dair iki misal gətirəcəyəm. İlk dəfə belə bir təcrübə aparanda burada yuxugörmədə də məsələnin nevrotik simptomla eyni olmasıyla bağlı tamamilə əsaslandırılmış fərziyyəni əldə rəhbər tutdum. Əsəb xəstəsinə və ya isteriyalıya psixoanaliz tətbiq edərkən, mən yalnız hazırda mövcud olan və onu mənim yanıma gətirən simptomların deyil, əvvəlki, onun çoxdan dəf etdiyi simptomların da izahını tapmağa çalışıram; sonun vəzifə bir çox hallarda ilk baxışda bizə nə qədər qəribə gəlsə də, xeyli asandır.

Artıq 1895-ci ildə işıq üzü görmüş «İsteriyanın tədqiqi»ndə mən 45 yaşlı qadının 18 yaşında keçirdiyi isterik qorxunun ilk tutmalarının izahı haqqında məlumat vermişəm.

Burada haşiyə çıxaraq yuxuların yozumuna dair daha bir neçə örnək gətirəcəyəm, bunlar öz yuxularının analizi vasitəsilə mənə nəzarət etməyi arzulayan oxucuya, bəlkə də düzgün istiqamət götürməkdə kömək edə bilər.

Yuxuların yozumunu çətin ki kimsə çox sadə bir iş hesab etsin. Artıq, adətən hisslərin diqqətindən yayınan endoptik və digər təzahürlərin qeydə alınması üçün heç bir psixi motivin həmin qavrayış qrupuna müqavimət göstərməməsindən asılı olmayaraq, müəyyən təcrübə tələb olunur. «Arzuolunmaz təsəvvürlərə» yiyələnmək olduqca çətindir. Bunu etmək istəyən hər kəs bu səhifədə haqqında bəhs olunan nəticələri dərindən dərk edəcək; o mənim verdiyim göstərişlərə əməl edərək, iş vaxtı içindəki hər cür tənqidi, hər cür yanlış ön mühakiməni, hər cür affektiv və ya intellektual ehtirası boğmağa çalışacaq. O, Klod Bernarın fizioloji laboratoriyada işləyənlər üçün qoyduğu qaydaları unutmayacaq: vəhşi kimi işlə! – yəni təkcə səylə yox, həm də nəticələr barədə narahat olmadan. Kim bu qaydaya əməl etsə, bu vəzifənin öhdəsindən gəlmək ona çətin görünməyəcək. Bundan başqa, yuxuların yozumu dərhal başa çatmır; çox vaxt analitik qabiliyyətinin tükəndiyini hiss edirsən və həmin gün yuxugörmə artıq sənə heç nə deməyəcək; bu halda ən yaxşısı işi buraxıb, ertəsi gün davam etdirməkdir. Onda yuxunun məzmununun digər hissəsi diqqəti özünə cəlb edə bilər və yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin yeni qatına yol tapılacaq.

Ən çətini yuxuyozmaya yeni başlayan adama yuxugörmənin mükəmməl yozumunu, onun məzmununun bütün ağıllı, rabitəli və izahedici elementlərini tapmaqla onun işinin qətiyyən başa çatmadığını təlqin etməkdir. Eyni yuxugörmənin dərhal baş tutmayan başqa yozumları da ola bilər. Təfəkkürümüzdə öz ifadəsini tapmaq istəyən qeyri-şüuri fikirlərin bolluğunu təsəvvür etməyin çox çətin olduğuyla və çoxmənalı ifadə forması olan yuxugörmənin fəaliyyət qabiliyyətinə inanmağın daha asan olmadığıyla tamamilə razıyam, bu dərzi köməkçisi nağılında bir zərbəyə yeddi milçək öldürmək kimi bir şeydir. Oxucu daim müəllifi öz müdrikliyini boş yerə sərf etməkdə qınasa da, sonda səhv etdiyini anlayacaq.

Lakin hər bir yuxu yozula bilərmi sualının cavabı mənfidir. Unutmaq olmaz ki, yozum zamanı yuxugörməni təhrif etməkdə günahkar olan psixi qüvvələrlə mübarizə aparmalı olursan.

Bu mənada məsələ qüvvələr nisbətindədir: subyekt öz intellektual marağıyla, öz soyuqqanlılığıyla, psixi bilikləri və yuxuların yozumu sahəsindəki təcrübəsilə daxili müqaviməti aşa birəmi? Bu müəyyən dərəcədə hər zaman mümkündür: yuxugörmənin dərk olunmuş fenomen olduğuna subyekt, demək olar ki, hər zaman əmin olur, əksər hallarda isə bu mənanın mahiyyətinə də varır. Çox vaxt sonradan görülən yuxu özündən əvvəlkinin doğruluğunu təsdiqləyərək yozumunu davam etdirməyə imkan verir. Bir neçə həftə, yaxud ay davam edən bir çox yuxular çox vaxt eyni bazisə əsaslanır; onlar hamısı birlikdə yozulmalıdır. Çox zaman bir-birinin ardınca gələn iki yuxudan birində mərkəzi nöqtə rolunu oynayan şeyə ikincidə yalnız dumanlı işarə olur və əksinə, ona görə də belə yuxular bir-birini yozum zamanı tamamlayır. Bir gecədə görülən müxtəlif yuxuların da bütöv halda yozulmasının zəruriliyini mən artıq misallarla göstərmişəm.

Ən aşkar şəkildə yozulan yuxularda çox zaman hər hansı bir hissəni aydınlaşdırılmamış qoyuruq, çünki yozum zamanı orada yuxugörmənin məzmununa heç bir yeni element gətirməyən fikir yumağının olduğunu görürük. Bu yuxugörmənin göbəkbağısıdır, həmin yerdə o, anlaşılmayanla yanaşıdır. Yuxugörmənin arxasında gizlənən və yozum zamanı üzə çıxan fikirlər yekunlaşmamış qalmalıdır və təfəkkürümüzün torşəkilli toxunuşu şəklində hər tərəfə uzanmalıdır.

Qayıdaq yuxuların unudulmasına. Biz hələ bir dənə də ciddi nəticə çıxarmamışıq. Əgər ayıq vəziyyət yuxu əsnasında yaranan yuxugörmənin ayıq olarkən ya bütövlüklə, ya da gün ərzində hissə-hissə şəksiz unudulma niyyətini aşkar edirsə və bu unutmanın başlıca günahkarı kimi yuxugörmənin artıq gecə öz işini görmüş psixi müqavimətini göstəririksə, onda belə bir sual yaranır ki, həmin müqavimətə baxmayaraq bu yuxugörmənin əmələ gəlməsinə əslində nə imkan verdi? Ayıq durumun yuxugörməni sanki ümumiyyətlə olmamış kimi inkar etdiyi son variantı götürək. Əgər bu zaman psixi qüvvələrin fəaliyyətinə diqqət yetiriksə, onda müqavimət gündüzkü kimi, gecə də inadkar olubsa, yuxugörmənin, ümumiyyətlə, yaranmadığını deməliyik.

Buradan belə bir nəticə çıxır ki, müqavimət gecə öz gücünün bir hissəsini itirir. Biz onun bütövlükdə aradan qaldırılmadığını bilirik: biz onun izlərini yuxugörmənin yaranması əsnasında onu təhrif edərkən gördük. Ancaq biz onu da aydın gördük ki, gecə müqavimət o qədər israrlı olmur və yuxugörmənin yaranması da məhz onun zəifləməsinin nəticəsidir; və biz asanlıqla başa düşürük ki, ayılarkən tam gücüylə bərpa olunaraq həddən artıq zəif olarkən yol verdiyi şeyləri aradan qaldırır. Təsvir psixologiyası bizi öyrədir ki, yuxugörmənin əmələ gəlməsinin başlıca şərti ruhun yuxulu vəziyyətidir; biz bunu belə izah edə bilərik: yuxu vəziyyəti yuxugörmənin yaranmasına imkan verir, endopsixi senzuranı aşağı salaraq zəiflədir.

Əlbəttə, biz bu durumu yuxugörmələrin unudulması faktından yeganə mümkün nəticə saymağa və gələcəkdə ondan yuxu və ayıqlıq halında enerjinin paylanmasına dair nəticələr çıxarmağa meyillənirik. Ancaq hələlik bunu etməyəcəyik. Yuxugörmənin psixologiyasının dərinliyinə bir qədər dalaraq öyrənəcəyik ki, yuxugörmələrin əmələ gəlməsini bir qədər başqa cür də xarakterizə etmək olar. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin dərkinə müqavimətdən onun intensivliyini aşağı salmadan da qaçmaq mümkündür. Aydındır ki, yuxugörmənin yaranmasına müsbət təsir göstərən hər iki məqam – müqavimətin zəifləməsi və aşılması yuxu durumu sayəsində mümkün olur. Hələlik bu məsələni saxlayırıq və tezliklə yenidən ona qayıdacağıq.

Bizim yuxuların yozumu üsulumuza qarşı digər etirazlar da var və onlarla indi məşğul olmalıyıq. Burada biz aşağıdakı kimi davranırıq: təfəkkürümüzə hakim olan bütün məqsədli təsəvvürləri buraxıb, diqqətimizi yuxugörmənin hər hansı elementinə yönəldərək, arzuolunmaz fikirlərimizdən hansının ona uyğun gəldiyini görürük. Sonra yuxugörmə məzmununun növbəti tərkib hissəsini götürərək eyni şeyi onun üzərində təkrarlayırıq və fikirlərimizin bizi cəlb etdiyi yola əhəmiyyət vermədən onların ardınca düşürük. Bu zaman daim qəti əmin oluruq ki, nəhayət, heç bir köməyimiz dəymədən yuxugörmənin qaynaqlandığı fikirlərə gəlib çıxacağıq. Bu tənqidçiyə qarşı çıxan təxminən aşağıdakıdır. Yuxugörmənin hər bir elementinin hər hansı müəyyənliyə gətirib çıxarmasında təəccüblü heç nə yoxdur. Assosiasiya üzrə hər bir təsəvvürlə nəyisə əlaqələndirmək olar; qəribə olan yalnız odur ki, bu zaman məqsədsiz və sərbəst təfəkkür yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərədək gedib çıxır. Bu, çox güman ki, sadəcə özünüaldatmadır; assosiasiya zənciri üzrə bir elementdən fikir heç bir görünən səbəb gözlənilmədən qırılmayanadək hərəkət edir; sonradan ikinci element dövriyyəyə girəndə, onda tam təbii olaraq assosiasiyanın ilkin hədsizliyi daralmaya məruz qalır. Fikirlərin əvvəlki bağı yaddaşda hələ də təzədir, ona görə də, ikinci təsəvvürün analizi zamanı birinci zəncirin halqaları ilə müəyyən ümumiliyi olan uzaqdakı fikirləri tapmaq asandır. Bu zaman analitik yuxugörmənin iki elementi arasında düyün nöqtəsi rolu oynayan fikri tapdığına özünü inandırır. Adətən fikirlərin birləşdirilməsi zamanı hər cür sərbəstlik rəva görüldüyündən və normal təfəkkür durumunda qüvvəyə minən mahiyyətcə bir təsəvvürdən digərinə keçid istisna olunduğundan, axırda «ara fikirlər» cərgəsindən nəsə uydurmaq çətin olmur; bunlar sonradan yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər adlandırılır və sübut olmadan yuxugörmənin psixi bazisi kimi qələmə verilir. Lakin bütün bunlarda özbaşınalıq və təsadüfdən ağıllı istifadə var, bu cür məqsədsiz işə girişən hər kəs istənilən yuxunu istədiyi kimi yoza bilər.

Bu cür etirazlara cavab olaraq sizin yuxuyozmalardan doğan təəssüratlara, yuxugörmənin digər elementlərilə gözlənilməz və diqqətəlayiq (ayrı-ayrı təsəvvürlərin izlənilməsi zamanı meydana çıxan) əlaqəyə, müfəssəl olan nəyinsə yuxunu çözməsinin qeyri-adiliyinə, yozumumuza, bəlkə də, əvvəlcədən tərtib olunmuş psixi birləşmələrin izahından fərqli yolla nail olduğumuza istinad edə bilərik. Özümüzü müdafiə etmək üçün yuxuyozma üsulumuzun isterik simptomların «çözümü» üsuluyla (burada üsulun doğruluğu simptomların yaranması və yoxa çıxmasıyla təsdiqlənir və beləcə, mətnin izahı yanaşı gedən illüstrasiyalara söykənir) eyni olduğunu da söyləyə bilərdik. Lakin bizim sərbəst və məqsədsiz şəkildə inkişaf edən fikir zəncirinin izlənməsi sayəsində tam müəyyən olunmuş hədəfə necə çatılmasıyla bağlı problemdən yayınmağa əsasımız yoxdur, biz bu problemi həll edə bilməsək də, bütövlükdə aradan qaldıra da bilmərik.

Məsələ burasındadır ki, əgər yuxuların yozumu əsnasındakı kimi arzuolunmaz təsəvvürləri üzə çıxmağa məcbur ediriksə, guya təsəvvürlərin məqsədsiz gedişini üzləməyimizlə bağlı fikrin düzgün olmadığı şübhəsizdir. Yalnız bizə məlum olan məqsədli təsəvvürlərdən hər zaman imtina edə biləcəyimizi, sonuncuların yoxa çıxmasıyla naməlum olanların ortaya çıxdığını, ya da qeyri-düzgün adlandırdığımız qeyri-şüuri məqsədli təsəvvürlərin sonradan arzuolunmaz təsəvvürlərin axınını şərtləndirdiyini hər zaman sübut etmək olar. Məqsədli təsəvvürləri olmayan təfəkkür bizim şəxsi ruhi həyatımızın təsiri sayəsində, ümumiyyətlə, mövcud deyil: mən heç onun hansı psixi qərarsızlıq durumlarında mümkün olub-olmadığını da bilmirəm. Burada psixiatorlar möhkəm psixi şəbəkədən çox erkən imtina ediblər. Mən bilirəm ki, fikirlərin məqsədli təsəvvürlərdən məhrum nizamsız gedişi isteriya və paranoyya hallarında da yuxuların yaranma əsnasında olduğu qədər nadir görünür. Endogen psixi xəstəliklər zamanı116, bəlkə də, ona rast gəlinmir. Lerenin müdrik fərziyyəsinə görə, hətta dəlilərin sayıqlamalarının belə tamamilə mənası var, sadəcə qırıq-qırıq olduğu üçün bizimçün anlaşılmazdır. Mən də öz müşahidələrimdə analoji nəticəyə gəlmişəm. Sayıqlama senzuranın fəaliyyətinin nəticəsidir; o bu fəaliyyəti gizlətmək üçün özünə o qədər də əziyyət vermir və emala köməklik etməkdənsə, ona qarşı çıxan hər şeyi amansızcasına kənara atır; qalanlar isə bizə anlaşılmaz və rabitəsiz görünür117.

Təsəvvürlərin istənilən assosiativ zəncirlə sərbəst yerdəyişməsi, bəlkə də, deduktiv üzvi beyin prosesləri zamanı ortaya çıxır; bunun nə demək olduğu, bəlkə də, psixonevrozlarda məqsədli təsəvvürlərin gizlətməkdə davam etdikləri bir sıra fikirlərə senzuranın ön plana çəkilən təsiri ilə həmişəlik izah olunub. Bu məsələnin parlaq isbatına K.Yunqun «Erkən kəmağıllığın psixologiyası» əsərində baxa bilərsiniz. Məqsədli təsəvvürlərdən məhrum assosiasiyaların şəksiz əlaməti meydana çıxan təsəvvürlərin (yaxud obrazların), göründüyü kimi, necə deyərlər, səthi assosiasiyaların (yəni səsləşmənin, sözlü ikimənalılığın, mənadan asılı olmayaraq vaxt uyğunluğunun, bizim lətifələrdə və söz oyunlarında istifadə etdiyimiz bütün assosiasiyaların köməyilə) bağlarıyla öz aralarında bağlanması sayılırdı. Bu əlamət bizi yuxugörmənin məzmununun ayrı-ayrı elementlərindən «kollaterallara», buradan isə yuxugörmənin arxasında gizlənən həqiqi fikirlərə aparan fikir bağlarına aiddir; biz bir çox analizlərdə bunun örnəklərinə rast gəlmişik və onlar tam təbii olaraq, bizim təəccübümüzə səbəb olmalıydı. Bu zaman heç bir assosiasiya cüzi sayılmayıb, heç bir məzəli söz bir fikirdən digərinə keçməyə xidmət etməyəcək qədər əhəmiyyətsiz görünməyib. Lakin bu güzəştin doğru başa düşülməsi çətin deyil. Hər dəfə hansısa psixi element qəribə və səthi assosiasiyanın köməyilə digərinə bağlananda senzuranın müqavimətinə məruz qalan biriylə digəri arasında həm də başqa, daha təbii və dərin əlaqə olur.

Səthi assosiasiyaların üstünlüyünə məqsədli təsəvvürlərin aradan qaldırılması deyil, senzuranın təzyiqi səbəb olur118. Senzura həmin normal birləşmə yollarını mümkünsüz edəndə təsvirdə səthi assosiasiyalar daha dərinləri əvəz edir. Bu ona bənzəyir ki, hər hansı qəza, misalçün, sel dağlarda bütün geniş və böyük yolları bağlayır; bu zaman kommunikasiya adətən yalnız ovçuların istifadə etdikləri piyada cığırları vasitəsilə aparılır.

Burada mahiyyət etibarilə bir-birinə qovuşan iki halı qeyd etmək olar. Ya senzura yalnız hər biri ayrı-ayrılıqda onda etiraz doğurmayan iki fikrin birləşməsinə qarşı yönəlir. Bu zaman hər iki fikir növbəylə şüura daxil olur; onların əlaqəsi gizli qalır, ancaq biz onlar arasındakı səthi rabitəni görürük, əks halda, bu bizim ağlımıza gəlməzdi, çünki adətən boğulmuş, ancaq mühüm təsəvvürlərin qaynaqlandığı nöqtədən daha çox başqa təsəvvürlər kompleksi nöqtəsindən gəlir.

Ya da ki, hər iki fikir öz məzmunlarından dolayı öz-özünə senzuraya məruz qalır; bu halda onlar hər ikisi düzgün deyil, modifikasiya olunmuş formada qarşıya çıxır: onları əvəz edən fikirlər növbəti şəkildə seçilir: səthi assosiasiyanın köməyilə onları əvəz edən fikirlərin olduğu mühüm əlaqəni ifadə edir. Hər iki halda senzuranın təzyiqi altında normal təbii assosiasiyanın səthi və absurd görünənlə yerdəyişməsi baş verir.

Bu yerdəyişməni nəzərə alaraq, biz yuxugörmələri yozarkən səthi assosiasiyalara da sakitcə inanırıq. Eyni mülahizələr, şübhəsiz ki, misalçün, Morinin danışdığı hər iki yuxudakı kimi (yuxarıda bax. pelerinage – Pelletier – pelle, kilometr – kiloqramm – Qilolo – lobeliya – Lopes – loto), səthi assosiasiyaların yuxugörmənin məzmununda meydana çıxması halına da aiddir.

Nevrotiklərin analizindən hansı xatirənin öz ifadəsini bunda tapdığını bilirəm: əksəriyyətin yetişkənlik çağlarında cinsi sirləri çözmək marağını təmin etdiyi ensiklopedik lüğət (ümumiyyətlə lüğət) oxumaq haqqında xatirə.

Nevrozların psixoanalizi bu hər iki qaydadan geniş istifadə edir: şüuri məqsədli təsəvvürlərin aradan qaldırılmasıyla təsəvvürlərin gedişi üzərindəki hökmranlıq gizli hala necə keçirsə, səthi assosiasiyalar da eyni şəkildə yalnız boğulmuş və daha dərin təsəvvürləri əvəzləyir; hər iki durum hətta həmin psixoanalizin bütün texnikasının əsasını təşkil edir. Pasiyenti bütün düşüncələrini kənara qoyub, mənə ağlına gələni danışmağa məcbur edəndə bununla onun müalicəsilə bağlı təsəvvürləri özündən uzaqlaşdıra bilməyəcəyini güman edirəm və haqlı olaraq buradan belə bir nəticə çıxarıram ki, mənə xəbər verdiyi xəyali məsum və sərbəst hər şey onun naxoş durumuyla əlaqədardır. Pasiyentin ağlına gəlməyən ikinci məqsədli təsəvvür mənimlə bağlı təsəvvürdür. Bu məsələnin tam qiymət verilərək ətraflı nəzərdən keçirilməsi bu səbəbdən psixoanalitik texnikanın terapevtik üsul kimi şərhinə aiddir. Burada biz yuxuların yozumu probleminin hüdudlarını aşan nöqtələrdən birinə yaxınlaşırıq.

Yuxarıda göstərilənlər içərisində yalnız bir etiraz doğrudan da haqlıdır: bu da yuxuyozmanın bütün elementlərinin yuxugörmənin fəaliyyətinə qətiyyən keçirməməli olmağımızdır. Yuxunu ayıq vəziyyətdə yozarkən biz yuxugörmənin elementlərindən onun arxasında gizlənən fikirlərə doğru gedən əks yolla hərəkət edirik. Yuxugörmənin fəaliyyəti əks yolla getdisə, bu qətiyyən həmin yolların əks istiqamətdə də mümkün olması demək deyil.

Yaxından baxanda məlum olur ki, ayıq vəziyyətdə biz yolları fikirlərin yeni birləşmələri üzərindən salırıq və bu yollar gah burada, gah da orada yuxugörmənin arxasında gizlənən aralıq fikirlərlə əlaqəyə girir. Biz gündüzkü fikirlərin təzə materiallarının yozumun sıralarına necə daxil olduğunu görürük; çox güman ki, yüksək müqavimət də bizi yeni, daha uzaq dolama yollar axtarmağa məcbur edir. Lakin gündüz əmələ gələn aralıq fikirlərin miqdarı və xarakteri, əgər onlar bizi yalnız yuxugörmənin əsasında dayanan axtarılan fikirlərə doğru aparırsa, psixoloji baxımdan heç bir əhəmiyyət kəsb etmir.

b) Tənəzzül. İndisə özümüzü mümkün etirazlardan qoruyaraq, yaxud ən azı, onlardan qorunmaq üçün silahı haradan götürməyi göstərərək, bilavasitə yetərincə uzun zamandan bəri hazırlaşdığımız psixoloji araşdırmaya keçə bilərik. Ancaq hər şeydən öncə, əvvəlki mülahizələrimizə yekun vurmalıyıq. Yuxugörmə mükəmməl psixi aktdır; onun hərəkətverici qüvvəsi məmnunluğa can atan arzudur; sonuncunun gizli forması, eyni zamanda yuxugörmənin çoxsaylı qəribəlikləri və absurdluğu yaranma əsnasında məruz qaldığı psixi senzuranın təsirindən qaynaqlanır; onun yaranmasına senzuradan yayınmaq zərurətindən başqa, psixi materialın sıxlaşma zərurəti, ixtiraçılıq dərəcəsi, bəzənsə rasional forma almaq cəhdi də kömək edir. Bu şərtin hər birindən sonra psixoloji şərtlər gəlir; arzu motivi ilə bu dörd şərtin, eyni zamanda sonuncuların öz aralarında olan qarşılıqlı əlaqələrini nəzərdən keçirmək və axırda yuxugörməni ruhi həyatın ümumi sferasına daxil etmək lazımdır.

Bu fəslin əvvəlində həlli bizi gözləyən bir müəmmanı xatırlatmaq üçün bir yuxugörmə haqqında məlumat verdik. Yanan uşaq haqqında olan bu yuxunun yozumu tam olaraq bizim üsulla aparılmasa da, bizə heç bir çətinlik törətmədi. Belə bir sual verdik ki, ümumiyyətlə subyekt oyanmaq əvəzinə niyə yuxu görüb və gördük ki, yuxugörmənin motivi uşağı bir daha canlı görmək arzusudur. Burada daha bir arzunun da rol oynadığını irəlidə görəcəyik. Beləliklə, yuxunun fikri prosesi, hər şeydən öncə, arzunun gerçəkləşdirilməsi naminə yuxugörməyə çevrilib.

Sonuncudan başqa, psixi həyatın hər iki növünü fərqləndirən yalnız bir xüsusiyyət qalır.

Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikrin mənası: mən cənazənin olduğu otaqda işıq görürəm.

Bəlkə, şam aşıb və uşaq yanıb. Yuxugörmə bu fikrin nəticəsini dəyişməz şəkildə verir, ancaq onu indiki zamanda və ayıqlıq vəziyyətinin təəssüratı kimi qavranmalı olan situasiya formasında təsvir edir. Lakin bu yuxugörmənin olduqca xarakterik xüsusiyyəti ilə izah olunur; arzu olunan fikir adətən yuxugörmədə obyektivləşir, situasiya şəklində, ya da bizim düşündüyümüz və yaşadığımız kimi əks olunur. Bəs yuxugörmənin bu xarakterik xüsusiyyəti nəylə izah olunur, yaxud daha sadə ifadə etsək, yuxugörməni psixi təzahürlərin ümumi zəncirinə necə salmaq olar?

Daha yaxından nəzərdən keçirdikdə yuxugörmənin təsvir formasında bir-birindən, demək olar ki, asılı olmayan iki cizgi olduğunu görürük. Birincisi, bu təsvir «bəlkə də», «yəqin ki»

səviyyəsinə enmiş hazırkı situasiya formasında olur. İkincisi isə, fikirlərin görüntü obrazlarına və nitqə çevrilməsi.

Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin məruz qaldığı dəyişiklik sayəsində ifadə olunan gözləmənin indiki zamana keçməsi məhz bu yuxuda xüsusilə nəzərə çarpmır. Bu, həmin yuxuda gerçəkləşən arzunun xüsusi, mahiyyətcə yalnızı ikinci dərəcəli roluyla şərtlənir. Arzunun ayıqlıqdakı fikrin yuxudakı davamından fərqlənmədiyi başqa bir yuxunu, İrmaya iynə vurulması haqda yuxugörməni götürək. Burada yuxugörmənin təsvir formasına düşən fikirlərdə biz arzulanan təmayüllər tapırıq: ah, kaş ki, İrmanın xəstəliyində Otto günahkar olaydı! Yuxugörmə arzulanan təmayülü aradan qaldırır və onu indiki zamanla əvəz edir: bəli, Otto İrmanın xəstəliyində günahkardır. Beləliklə, bu təhriflərdən azad yuxugörmənin də öz arxasında gizlənən fikirlərlə birlikdə istehsal etdiyi çevrilmələrdən birincisidir. Lakin biz yuxugörmənin həmin birinci xüsusiyyəti üzərində çox dayanmayacağıq. Biz öz təsəvvür dairələrilə eyni şəkildə davranan şüurlu fantaziyanı, gündüz yuxugörməsini göstərərək ona xitam verəcəyik. Əgər cənab Juayez Dode Parisin küçələrində qızları onun işdə olduğunu düşündükləri vaxt gəzirsə, onda o da indiki zamanda ona vəzifə tapmaqda kömək edəcək bütün mümkün hadisələr və təsadüflər haqda xəyala dalır. Beləliklə, yuxugörmə də indiki zamandan şüurlu fantaziya kimi eyni haqla istifadə edir. İndiki zaman arzunun həyat keçmiş formada təsvir olunduğu kateqoriyadır.

Şüurlu fantaziyadan fərqli olaraq, yuxugörmə üçün təsəvvürün uydurulmadığı, hisslə qavranılan obraza çevrildiyi və yuxugörmənin həqiqətən yaşadığına inandığı ikinci xüsusiyyət xarakterikdir. Lakin onu da əlavə edək ki, təsəvvürlərin obrazlara çevrilməsi bütün yuxugörmələrdə baş vermir; elə yuxugörmələr var ki, yalnız fikirlərdən ibarət olur, buna baxmayaraq, onların da yuxugörmə xarakteri daşıdığını inkar etmək olmaz. Mənim «avtodidasker» yuxum məhz bunlardandır: onda çətin ki mənim gündüz, ayıq ikən düşündüklərimdən daha çox duyğu elementləri olsun. Bundan başqa, bu və ya digər uzunluqda olan yuxugörmədə çevrilməyə məruz qalmayan, ayıq vəziyyətimizdə düşünməyə, yaxud anlamağa adət etdiyimiz elementlər var. Bundan sonra, diqqətimizi dərhal təsəvvürlərin obrazlara bu cür çevrilməsinin yalnız yuxugörmələrdə deyil, eyni şəkildə hallüsinasiyalar və qarabasmalarda da baş verdiyinə, həm sağlam durumlarda, həm də psixonevroz simptomlarında müşahidə edildiyinə də yönəldəcəyik. Qısası, nəzərdən keçirdiyimiz qarşılıqlı münasibətlər qətiyyən müstəsna xarakterli deyil; lakin yuxugörmənin bu xüsusiyyəti bizə, şübhəsiz, maraqlı göründüyündən, bunsuz onu təsəvvür edə bilmirik. Ancaq bu xüsusiyyətin başa düşülməsi xüsusi izahat tələb edir.

Yuxugörmə nəzəriyyəsi haqqında müxtəlif alimlərin bütün fikirlərin içərisindən burada mənə sözsüz haqlı görünən birini sitat gətirəcəyəm. Böyük Fehner (25) öz «Psixofizika» əsərində yuxugörməylə bağlı bu fərziyyəni irəli sürür: yuxugörmənin fəaliyyət sahəsi ayıq təfəkkürdən fərqlidir. Heç bir digər hipoteza yuxugörmənin spesifik xüsusiyyətlərini anlamağa imkan vermir.

Psixi lokallıq ideyasına da eyni cür yanaşırıq. Burada bəhs olunan ruhi aparatın bizə anatomik preparat kimi məlum olmasını tamamilə kənara qoyacaq, psixi lokallığı hər hansı anatomik anlamda müəyyənləşdirmək istəyindən yayınmağa çalışacağıq120. Biz psixoloji zəmin üzərində dayanıb, yalnız ruhi fəaliyyətin məqsədinə xidmət edən alətin mürəkkəb mikroskop, fotoaparat və sairə kimi bir şey olduğunu təsəvvür edəcəyik. Psixi lokallıq həmin aparatın obrazın ilkin mərhələlərindən birinin gerçəkləşdiyi hissəsinə uyğun gəlir. Bu, mikroskopda və müşahidə borusunda, məlum olduğu kimi, yalnız aparatın heç bir konkret tərkib hissəsinin yerləşmədiyi ideal nöqtələr və sahələrdir. Bu və bütün digər analoji müqayisələrin qeyri-mükəmməlliyinə görə, üzr istəməyi artıq sayıram. Onlar yalnız bizim psixi fəaliyyətin mürəkkəbliyini izah etmək cəhdimizə kömək etməlidir: biz onu ayrıca hissələrə parçalayıb, aparatın ayrı-ayrı hissələrinə uyğun qoyacağıq. Ruhi alətin strukturunu belə bir ayırmanın köməyilə müəyyənləşdirmək cəhdi, bildiyim qədərilə, heç vaxt həyata keçirilməyib. O mənə tamamilə məsum görünür. Mənə elə gəlir ki, əgər soyuq mühakiməmizi qoruya bilsək, öz fərziyyələrimizə tam sərbəstlik verə bilər, bünövrəsini bina saymarıq. Bir halda ki, naməluma yaxınlaşmaq üçün köməkçi təsəvvürlər lazımdır, onda hər şeydən əvvəl daha konkret və kobud fərziyyələr irəli sürəcəyik.

Beləliklə, tərkib hissələrini instansiyalar, ya da əyanilik xatirinə sistemlər adlandırdığımız mürəkkəb alət görkəmində olan psixi aparat təsəvvür edirik. Bundan sonra fərz edirik ki, bu sistemlər bir-biriylə daimi məkan nisbətindədir, məsələn, müşahidə borusundakı optik şüşələrin müxtəlif sistemləri kimi yerləşdirilib. Ciddi desək, bizə psixi sistemlərin hər hansı real məkan yerləşməsini təklif etməyə qətiyyən lüzum yoxdur. Əgər məlum psixi oyanma proseslərində hər hansı müəyyən qayda bütün bu sistemlər üzrə zaman daxilində müəyyən ardıcıllıqla yaradılırsa, bu kifayətdir. Digər proseslər zamanı bu ardıcıllıq dəyişikliyə məruz qala bilər, bu imkanı ehtimal etmək olar. Aparatın tərkib hissələrini yığcamlıq xatirinə «U-sistemlər» adlandıracağıq.

İlk olaraq nəzərə çarpan U-sistemlərdən ibarət bu aparatın müəyyən istiqamətinin olmasıdır. Bizim bütün psixi fəaliyyətimiz qıcıqlanmalardan (daxili, ya da xarici) qaynaqlanır və innervasiyalarla başa çatır. Bununla da biz aparatın iki ucunun olduğunu təsdiqləyirik: duyan və hərəkət edən. Duyan tərəfdə qavramanı qəbul edən sistem var, digər tərəf isə hərəkət şlüzlərini açır. Psixi proses hər zaman qavrayan ucdan hərəkət ucuna doğru axıb gedir. Beləliklə, psixi aparatın ümumi sistemi aşağıdakı şəkildə təsəvvür olunur. Lakin bu, psixi aparatın öz quruluşu etibarilə reflektor aparatını xatırlatmasıyla bağlı artıq çoxdan bizə tanış olan tələbdir. Reflektor (qeyri-şüuri) proses hər cür psixi prosesin nümunəsi rolunu oynayır.

Tutaq ki, qavrayan ucda hansısa diferensiasiya baş verir. Qəbul etdiyimiz qavrayış psixi aparatımızda «xatirə» adlandırdığımız iz buraxır. Xatirəyə aid funksiyaya yaddaş deyilir. Əgər biz psixi prosesləri sistemlərlə əlaqələndirmək niyyətinə ciddi yanaşsaq, onda xatirələr bizim qarşımızda sistemin ayrı-ayrı elementlərinin sürəkli dəyişiklikləri şəklində çıxacaq. Lakin bundan sonra çətinlik yaranır: sistem öz elementlərinin məruz qaldığı dəyişiklikləri dəqiq qorumalı, eyni zamanda dəyişikliklər üçün yeni səbəbləri qavramağa hazır olmalıdır. Təcrübəmizdə əsas götürdüyümüz prinsipə görə, bu hər iki funksiyanı müxtəlif sistemlərə ayıracağıq. Fərz edəcəyik ki, birinci sistem qavrayışları alır, ancaq onları qorumur, çünki yaddaşı yoxdur, bunun ardınca da birincinin ani qıcıqlanmalarını xatirənin möhkəm izlərinə çevirən ikinci sistem gəlir. Onda psixi aparatımızın mənzərəsi aşağıdakı şəkildə olacaq:

Biz bilirik ki, B sisteminə təsir edən qavrayışlar bizə yalnız öz məzmununu və daha nəsə saxlayır. Qavrayışları yaddaşda bir-birinə bağlanmış şəkildə təsəvvür edirik, onları bir-birinə bağlayan, əsas etibarilə, zaman baxımından uyğun gəlmələridir. Biz bunu assosiasiya faktoru adlandırırıq. Aydındır ki, əgər B sisteminin yaddaşı olmasa, o, assosiasiya üçün izləri də qoruya bilməz; əgər əvvəlki əlaqənin qalığı yeni qavrayışa mane olsaydı, B-nin ayrı-ayrı elementlərinin funksiyaları iflic olardı. Daha çox xatirə sistemini assosiasiyanın əsası hesab etməli oluruq. O halda assosiasiya faktı ondan ibarət olur ki, elementlərdən birindən gələn qıcıqlanmaya müqavimətin təsiri nəticəsində P üçüncüyə yox, ikinciyə verilir121.

Daha yaxından nəzər saldıqda hesab edirik ki, bir deyil, B elementlərinin verdiyi eyni qıcıqlanmanın müxtəlif təsbitlərə məruz qaldığı bir neçə P sisteminin varlığını güman etmək lazımdır. Həmin P sistemlərindən birincisi özündə eynizamanlılıq üzrə assosiasiyanın təsbitini saxlayacaq, digərlərində isə eyni material uyğunlaşmanın digər növləri üzrə yerləşdiriləcək və ona görə də, sonrakı sistemlər bənzərlik münasibətlərini və sairəni təsvir edəcək. Bu sistemin psixi mahiyyətini izah etmək, təbii ki, artıqdır. Onun xarakteristikası elementlərinin xatirələrin xam maddəsi ilə sıx əlaqəsindədir, başqa sözlə, müfəssəl nəzəriyyəyə görə, bu elementlərlə bağlı müqavimətin modifikasiyalarındadır.

Bura ümumi xarakterli, bəlkə də, mühüm bir şeyi göstərən daha bir fikri daxil edək.

Dəyişikləri saxlamağa qadir olmayan, yəni yaddaşı olmayan B sistemi hissi qavrayışın bütün müxtəlifliyini şüurumuza verir. Bunun əksinə, bizim xatirələrimiz, ən dərinləri də daxil, öz-özlüyündə şüursuzdur. Onları şüura qədər aparmaq olar; ancaq şübhə yoxdur ki, onlar bütün fəaliyyətlərini məhz şüursuz vəziyyətdə göstərir. Bizim xarakterimiz adlandırdığımız şey məhz bizə daha güclü təsir edən təəssüratlar haqqında xatirələrə, adətən heç vaxt şüura qədər gəlib çatmayan erkən gəncliyimizin təəssüratlarına əsaslanır. Bu xatirələr şüura çatdıqda heç bir hissi xarakter aşkar etmir, ya da hər halda qavrayışlarla müqayisədə bu çox cüzi olur. Əgər yaddaşla keyfiyyətin «Fi» sistemlərdəki şüur üçün bir-birini istisna etdiyini isbat etmək mümkün olsaydı, onda nevrozların qıcıqlanma şəraitini də müəyyənləşdirmək olardı.

index

Bu vaxta qədər psixi aparatın duyan ucunun quruluşu haqqında danışdıqlarımızın yuxugörmələrə və ondan alınan psixoloji bilgilərə aidiyyəti yox idi. Psixi aparatın digər hissəsinin xarakterinin izahı üçün yuxugörmə bizə dəlil qaynağı olaraq xidmət edə bilər. Biz iki psixi instansiyanın iştirakı olmadan yuxugörmənin əmələ gəlməsini izah edə bilmədiyimizi gördük; bu instansiyalardan biri digərinin fəaliyyətini tənqid edir və nəticədə şüura buraxmır.

Tənqid edən instansiya, bildirdiyimiz kimi, şüara tənqid olunandan daha yaxın olur. O, tənqid olunanla şüur arasında şirma kimi dayanır. Bundan başqa biz tənqid edən instansiyanı ayıq şüurumuzu istiqamətləndirən və azad, şüurlu fəaliyyətimizi şərtləndirən şeylə eyniləşdirməyin əsasını tapdıq. Əgər biz bu instansiyaları bizim hipoteza sistemlərilə əvəzləsək, ondan indi sözügedən nəticə sayəsində tənqid edən sistem hərəkət ucuna doğru çəkiləcək. Hər iki sistemi bizim sxemə salaq və onların şüura olan münasibətlərini onların adları ilə ifadə edək.

Hərəkət ucundakı sistemlərdən sonuncusunu ondakı qıcıqlanma proseslərinin sonradan heç bir ləngimə olmadan şüuradək gedib çatdığını göstərmək üçün (əgər bundan başqa, bəzi şərtlərə, məsələn, intensivlik dərəcəsinin bəlli dərəcəyə çatmasına, diqqət və s. adlandırılan funksiyanın bir qədər paylaşdırılmasına da əməl olunursa) ön şüur adlandırırıq. Bu həm də eyni zamanda əllərində sərbəst hərəkət açarı olan həmin sistemdir. Onun arxasındakı sistemi biz qeyri-şüuri adlandırırıq, çünki onun şüura ön şüurun vasitəçiliyindən başqa yolu yoxdur; o, qıcıqlanma prosesinə bu keçid əsnasında müxtəlif tipli dəyişikliklərə məruz qalmalı olur.

Bu sistemlərdən hansını yuxugörmələrin yaranmasına aid edirik? Sadəlik naminə onu Bzs.

sisteminə aid edəcəyik. Amma irəlidə bunun o qədər də doğru olmadığını, yuxugörmənin yaranmasının ön şüur sisteminə aid olan fikirlərlə yanaşı getməyə məcbur olduğunu görəcəyik.

Lakin yuxugörmənin arzusundan danışarkən görəcəyik ki, onun hərəkətverici qüvvəsi Bzs.

sistemindən qaynaqlanır. Elə bundan çıxış edərək yuxugörmənin çıxış nöqtəsi olaraq qeyri-şüuri sistemi götürürük. Digər bütün qıcıqlanmalar kimi yuxugörmənin bu oyanmasında da Prs.

sisteminə girməyə, oradan da şüura yol salmağa cəhd var.

Müşahidələr göstərir ki, gündüz ön şüurdan şüura gedən yol müqavimət senzurası sayəsində yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlər üçün bağlı olur. Ancaq gecələr onlar şüura doğru özlərinə yol açır. Lakin belə bir sual ortaya çıxır: necə və hansı dəyişiklik nəticəsində? Əgər bu gecələr qeyri-şüuri ilə ön şüurun hüdudlarında yerləşən müqavimətin zəifləməsinin nəticəsidirsə, onda yuxugörmələr bizim təsəvvürlərimizin materialında özünü göstərər və bizi maraqlandıran hallüsinasiya xarakteri daşımazdılar.

Buna görə də, Bzs. və Prs. sistemləri arasında senzuranın zəifləməsi yalnız «avtodidasker» kimi yuxuları izah edərdi, ancaq misalçün, bu fəslin başlanğıcında əsas problemi əks etdirən kimi bəhs etdiyimiz yanan uşaqla bağlı yuxuları əsla.

Hallütinativ (qarabasma) yuxugörmələrində nə baş verdiyini biz yalnız aşağıdakı kimi ifadə edə bilərik. Qıcıqlanma əks yolla axır. O, aparatın hərəkət ucu əvəzinə duyan ucuna yönəlir və nəhayət, qavrayış sisteminə çatır. Əgər psixi prosesin ayıq vəziyyətdə qeyri-şüuridən axdığı istiqaməti pro-reqrediyent adlandırsaq, o halda yuxugörmənin xarakterini reqrediyent adlandıracağıq.

Bu reqressiya, şübhəsiz yuxugörmə prosesinin mühüm psixoloji xüsusiyyətlərindən biridir; ancaq biz hər halda onun yalnız yuxugörməyə aid olmadığını unutmamalıyıq. Məqsədli xatirə və normal təfəkkürümüzün digər natamam prosesləri onun əsasında dayanan hər hansı təsəvvür aktının xatirələrin xam maddəsinə doğru geri çəkilməsinə uyğundur. Lakin ayıq vəziyyətdə bu obrazlı çəkilmə heç vaxt xatirələrdən o yana keçmir, o qavranmış obrazların hallütinativ canlanmasına səbəb ola bilməz. Bəs niyə yuxugörmədə məsələ başqa cürdür? Biz yuxugörmədə sıxlaşma prosesindən danışanda ayrı-ayrı təsəvvürlərin intensivliyinin yuxugörmənin fəaliyyəti nəticəsində birindən digərinə keçməsi fərziyyəsindən yan keçə bilməzdik. Psixi prosesdəki bu dəyişiklik, çox güman ki, həm də B sistemini də əks istiqamətdə tam hissi canlılıqla tuta bilər.

Ümid edirəm ki, biz bu qaydaların mənasıyla bağlı başımızı itirməkdən uzağıq. Biz yalnız izaholunmaz hadisəyə ad verməklə kifayətləndik. Biz yuxugörmədə təsəvvür geri qayıdaraq yenidən haçansa tərtib olunduğu hissi obraza çevriləndə reqressiyadan (tənəzzüldən) danışdıq.

Əgər ad heç bir şey izah etmirsə, onda o nəyə lazımdır? Lakin mənə elə gəlir ki, «reqressiya» adı bizə məlum olan faktı müəyyən istiqaməti olan ruhi aparatın sxemi ilə bağlayacaq qədər faydalıdır.

Bu sxem bizə yuxugörmələrin əmələ gəlməsinin daha bir xüsusiyyətini izah edir. Əgər yuxugörmə prosesinə güman etdiyimiz ruhi aparatın içərisindəki reqressiya kimi baxsaq, onda epirik cəhətdən müəyyənləşdirilmiş fikirlərin bütün nisbətinin yuxugörmənin fəaliyyəti zamanı ya yoxa çıxması, ya da qeyri-dəqiq, dumanlı ifadə olunması fakt aydın olur. Bu nisbətlər bizim sxemimizin ilk P sxemində deyil, sonrakılarda olur; reqressiya zamanı onlar öz ifadələrini qavranan obrazlaradək itirir. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikir bağları reqressiya zamanı xam maddəyə doğru yox olur.

Gündüzlər mümkün olmayan reqressiya hansı dəyişikliklər nəticəsində mümkün olur?

Burada söhbət, yəqin ki, ayrı-ayrı sistemlərdəki enerjinin paylanmasının dəyişdirilməsindən gedir, bunun sayəsində onlar oyanmanın keçməsi üçün bu və ya digər dərəcədə asanlaşırlar; ancaq istənilən bu cür aparatda elə həmin effekt belə dəyişikliklərin təkcə bir sırasıyla əldə oluna bilməz. Burada, əlbəttə, dərhal yuxudakı vəziyyət və onun aparatın duyan ucunda səbəb olduğu həmin dəyişikliklər haqqında fikir yaranır. Gündüz – qavrayış sistemindən hərəkiliyə doğru daimi cəhd olur; gecə o dayanır və qıcıqların geri axınına sədd qoya bilmir. Bu elə həmin «xarici aləmdən təcridolunmadır» və bəzi müəlliflərin nəzəriyyəsinə görə, yuxugörmənin psixoloji xarakterini izah etməlidir. Lakin yuxugörmənin reqressiyası zamanı ayıqlığın xəstə durumlarında icra olunan digər reqressiyalarla hesablaşmaq lazım gəlir. Bu formalar irəli sürdüyümüz qaydaları pozur. Proqrediyent istiqamətdə fasiləsiz duyğu axınına baxmayaraq, reqressiyaya yenə də rast gəlinir.

İsteriya və paranoyya zamanı hallüsinasiya, eyni zamanda psixi cəhətdən normal insanlarda qarabasma doğrudan da reqressiyalara uyğun gəlir və obrazlara çevrilən fikirləri təcəssüm etdirir; bu çevrilməyə yalnız boğulmuş və qeyri-şüuri qalan xatirələrlə sıx əlaqədə olan fikirlər məruz qalır. Məsələn, mənim bir pasiyentim, iyirmiyaşlı isteriyalı xəstə axşamlar yuxuya gedə bilmir: onu «qırmızı gözlü yaşıl sifətlər» qorxudur. Bu halın mənbəyi dörd il əvvəl tez-tez rastlaşdığı və onanizm də daxil olmaqla (bu indi də onda daim vicdan əzabı çəkməsinin əsas səbəbidir), dəhşətli çatışmazlıqlar haqqında təəssürat doğuran bir oğlan haqqında boğulmuş, amma öz dövrünə görə şüurlu xatirədir. O vaxt anası pis uşaqların sifətinin yaşıl, gözlərinin isə qırmızı olduğunu deyirmiş. Bu kabuslar və qarabasmalar adi, anasının belə uşaqların dəli olması, məktəbə getməməsi və tez ölmələri barədə digər fikirlərini ona xatırlatmaq üçün imiş. Gənc pasiyentim bu peyğəmbərliyin bir hissəsini həyata keçirib: o, bir il sinifdə qalıb və analizin onun arzuolunmaz fikirlərindən çıxardığı nəticəyə görə, ikincisinin reallaşacağından da qorxur. Lakin müalicə bir müddətdən sonra öz təsirini göstərdi: o artıq yuxusuzluqdan əziyyət çəkmir, qorxmurdu və növbəti sinfə də uğurla keçdi.

Mən 40 yaşlı isteriyalı qadının danışdığı və hələ sağlam ikən keçirdiyi hallüsinasiyanın «həllini» də buraya aid edə bilərəm. Bir gün səhər o, gözlərini açanda otaqda öz qardaşını görür, halbuki onun dəlixanada olduğunu bilirdi. Balaca oğlu da onunla eyni yataqda yatıbmış. Uşaq qorxmasın deyə və dayısını görərkən qıcolmasının tutmaması üçün adyalı onun başına çəkir, ancaq bu zaman qarabasma yoxa çıxır. Bu hallüsinasiya pasiyent xanımın bir uşaqlıq xatirəsinin işlənmiş şəklidir, ancaq şüurlu da olsa, onun ruhundakı bütün qeyri-şüuri materialla sıx əlaqədədir. Dayəsi ona danışırmış ki, erkən ölmüş anası (anası o, yaş yarımında olanda vəfat edib) epileptik və ya isterik qıcolmalardan əziyyət çəkirmiş; sonuncular qardaşı (pasiyentimin dayısı) başına adyal keçirərək otaqda qarabasma kimi peyda olub onu qorxutduqdan sonra yaranıbmış. Hallüsinasiyada da xatirələrdə olan eyni məqamlar var: qardaşının peyda olması, adyal, qorxu və onun nəticəsi. Bu elementlər bir-biriylə bağlıdır, ancaq fərqli formada başqa şəxslərə aid olunur. Hallüsinasiyanın aşkar motivi, fikri onun əvəz etdiyi qorxudur ki, dayısına çox oxşayan balaca oğlunu da onun taleyi gözləyə bilər.

Hər iki örnək müəyyən dərəcədə yuxu vəziyyəti ilə bağlıdır və bəlkə də, mənə lazım olan isbat üçün yaramır. Ona görə də, fikirlərin reqrediyent çevrilməsinə dair bu cür hallarda boğulmuş, yaxud şüursuz qalmış xatirənin (əsasən də uşaqlıq dövrünə aid) təsirini nəzərə almamağın mümkünsüzlüyünü qeyd etmək üçün paranoyya hallüsinasiyaları analizlərimə və hələ çap olunmamış psixonevrozların psixologiyasının tədqiqinə dair122 məqaləmə istinad edəcəyəm. Bu xatirə onunla əlaqədə olan, lakin senzura sayəsində öz ifadəsini tapmayan fikri onun özünün psixi cəhətdən iştirak etdiyi forma kimi reqressiyaya doğru itələyir («Nevropsixozlar haqqında gələcək qeydlər» «Neurologisches Zentralblalt», 1896, № 10).

İsteriya ilə bağlı araşdırmalarımın yekunu olaraq deyə bilərəm ki, uşaqlıq epizodlarını (istər xatirə, istərsə də fantaziya olsun) şüura qədər gətirib çıxarmaq mümkün olduqda, qarşıya hallüsinasiya formasında çıxır və yalnız bilindikdən sonra öz xarakterlərini itirir. Hətta yaddaşı zəif olan şəxslərdə də erkən uşaqlığın xatirələri ahıl yaşlara qədər öz canlılığını və aydınlığını qoruyub saxlaya bilir.

Əgər uşaqlıq təəssüratlarının, ya da onlara əsaslanan fantaziyaların yuxugörmənin arxasında gizlənmiş fikirlərdə hansı rolu oynadığına, onlardan parçaların yuxugörmənin məzmununda tez-tez üzə çıxdığına, hətta arzuların sıx-sıx onlardan doğduğuna diqqət yetirsək, onda fikirlərin görüntü obrazlarına çevrilməsinin görüntü formasında təsvir olunan və təkrar canlanmaya can atan xatirənin cəhd edən təsviri və şüurdan qoparılmış fikri «cəzb etməsinin»

nəticəsinin mümkünlüyünü yuxugörməyə münasibətdə də inkar etmək olmaz. Bu baxışa uyğun olaraq, yuxugörməni yeni materialın köçürülməsi sayəsində uşaqlıq epizodunun dəyişdirilmiş şəkli hesab etmək olar. Uşaqlıq epizodu təzələnə bilməz, o yalnız yuxugörmə formasında yenidən canlana bilər.

Uşaqlıq epizodlarının (ya da onların fantaziyalarda təkrarının) mahiyyətinin yuxugörmənin məzmunu üçün özünəməxsus örnək kimi göstərilməsi Şernerin və tərəfdarlarının daxili qıcıqlanmaların mənbəyinə dair fərziyyələrindən birini heçə endirir. Şerner «görüntü qıcıqlanmalarının» varlığını görmə orqanının daxili qıcıqlanması (yuxugörmə onların görmə elementlərində xüsusi canlılıq, ya da bu elementlərin bolluğunu aşkar etdikdə) güman edir. Bizə qətiyyən bu cür fərziyyənin əleyhinə qalxmaq lazım deyil və biz yalnız bu cür oyanma durumunun görmə orqanının qavrayışının psixi sisteminə aid olduğunu təsdiqləməklə kifayətlənə bilərik; lakin onu da bildirməliyik ki, həmin oyanma durumunun səbəbi xatirələrdir və o, bir zamanlar yetərincə parlaq ifadə olunan görmə qıcığının yenidən doğulmasıdır. İndi mənim əlimin altında uşaqlıq xatirəsinin belə təsirilə bağlı bircə örnək belə yoxdur; mənim yuxularım, başqalarının yuxugörmələrilə müqayisədə, ümumiyyətlə, mənə elə gəlir, hissi elementlərlə o qədər də zəngin deyil; lakin son illərin daha gözəl və aydın yuxugörmələri arasından seçdiyim örnəklərlə, hər halda, yuxugörmə məzmununun hallütinativ aydınlığını yeni və yaxın təəssüratların hissi xarakterinə bağlaya bilərəm. Yuxarıda haqqında danışdığım bir yuxunun ayrı-ayrı elementləri – suyun tünd mavi rəngi, paroxodların borularından çıxan göyümtül tüstü və ətrafdakı tikililərin parlaq rəngləri məndə dərin təəssürat oyatdı. Bu yuxu, hər şeydən öncə, görmə qıcıqlanmalarıyla bağlanmalıdır. Bəs mənim görmə orqanımı bu dərəcədə qıcıqlandıran nədir? Məni bir çox əvvəlkilərlə bağlayan yaxın bir təəssürat. Yuxuda gördüyüm parlaq rənglər uşaqlarımın bir gün öncə böyük bina tikdikləri və məni baxmağa çağırdıqları qırmızı kərpiclərə aiddir. Bura İtaliyaya sonuncu səfərimdən qalan parlaq təəssüratlar da əlavə olunub. Yuxugörmənin parlaqlığı yalnız xatirədə qorunan gözəlliyi əks etdirir.

Yuxugörmənin təsəvvürləri hissi obrazlara çevirmək qabiliyyətilə bağlı öyrəndiklərimizə yekun vururuq. Doğrudur, biz yuxugörmənin bu fəaliyyətinin xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmadıq və onu psixologiyanın hər hansı məşhur qanunu ilə əsaslandırmadıq, ancaq yalnız onda bizə məlum olmayan müəyyən faktlar taparaq, ona «reqrediyent» xarakterli ad verdik. Hesab etdik ki, bu reqressiya onun meydana çıxdığı, həm fikirlərin şüura normal yolla daxil olmasına qarşı çıxan, həm də eyni zamanda, kəskin ifadə olunan xatirələrin göstərdiyi «cəzbetməyə»

müqavimətin nəticəsi olduğu hər yerdə var. Yuxugörmədə reqressiyanın köməyinə, bəlkə də, duyğu orqanlarından gələn proqrediyent axının aradan qaldırılması gəldi; bu köməkçi vasitə reqressiyanın digər formalarında digər reqressiv motivlərin güclənməsi sayəsində tarazlaşdırılmalıdır. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, bu cür patoloji reqressiya hallarında enerjinin köçürülməsi prosesi, yuxugörmədəki kimi, normal ruhi həyatın reqressiya halından fərqli olmalıdır, çünki qavrayış sisteminin tam hallütinativ əvəzlənməsi onun sayəsində mümkün olur.

Yuxugörmə fəaliyyətinin analizi əsnasında «ixtiraçılığa münasibət» kimi xarakterizə etdiyimiz şeyi yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin toxunduğu görmə vasitəsilə yadda qalan epizodlara aid etmək lazımdır.

Yuxugörmənin psixoloji tədqiqinə dair araşdırmamızın bu birinci hissəsi bizi o qədər də qane etmir. Biz istəsək də, istəməsək də qaranlıqda əl havasına gəzməyə məcbur olduğumuzla təsəlli tapırıq. Əgər tamamilə yanılmamışıqsa, onda bu dəfə daha yaxşı baş çıxaracağımız ümidilə eyni məsələyə digər nöqteyi-nəzərdən baxmalıyıq.

c) Arzuların gerçəkləşməsi. Yanan uşaqdan bəhs edən yuxarıdakı yuxu bizə arzuların gerçəkləşməsinin öyrənilməsiylə bağlı qarşılaşdığımız çətinlikləri araşdırmağa imkan verir.

Əvvəlcə, yəqin ki, hamımızı yuxugörmənin arzuların gerçəkləşməsindən başqa bir şey olmadığı fikri xeyli təəccübləndirdi, həm də yalnız indiki halda qorxulu yuxunu ifadə edən ziddiyyətə görə deyil. İlk analizdən yuxugörmənin arxasında məlum fikrin və müəyyən psixi dəyərin gizləndiyinə əmin olduqdan sonra, bu fikrin birtərəfli təyinatını qətiyyən gözləmirdik. Aristotelin tamamilə doğru, ancaq çox yığcam tərifinə görə, yuxugörmə yuxu zamanı davam etdirilən fikirdir. Ancaq əgər təfəkkürümüz gündüzlər də bu qədər müxtəlif psixi aktlar, mülahizələr, mühakimələr, təkziblər, gümanlar, niyyətlər və s. yaradırsa, gecələr onu yalnız arzular yaratmaqla kifayətlənməyə nə vadar edir? Məgər tamamilə fərqli psixi aktdan istifadə edən istənilən qədər yuxu yoxdur (məsələn, qayğılar) və məgər yuxarıdakı uşaq haqqında olan son dərəcə şəffaf yuxu elə bu xarakterdə deyil? Yuxu halında üzünə düşən işıq onu nəticə çıxarmağa vadar edir ki, şam aşıb və mərhumun bədəni yana bilər; bu nəticəni o, yuxuya çevirir, mövcud situasiyanın və indiki zamanın formasına bürüyür. Bəs burada arzunun gerçəkləşməsi hansı rolu oynayır və ayıq vəziyyətin davamı olan, yaxud yeni hissi təəssüratdan doğan fikirlərin üstün təsirini necə görməmək olar?

Bütün bunlar tamamilə doğrudur və biz indi yuxugörmədə arzuların gerçəkləşməsinin roluna və ayıq fikrin yuxugörmədə davam edən mənasına daha ətraflı toxunmalıyıq.

Yuxugörmələri iki qrupa ayırmağa bizi arzuların gerçəkləşməsi vadar etdi. Biz bəzi yuxugörmələrin arzuları açıq-aşkar gerçəkləşdirdiyini, digərlərinin isə bu elementi hər vəchlə gizlətməyə çalışdığını gördük. Sonuncularda senzuranın fəaliyyətinin izlərini gördük. Aşkar təhrif olunmamış arzuların olduğu yuxulara daha çox uşaqlarda rast gəlinir; lakin analoji qısa yuxugörmələrə böyüklərdə də rast gəlinir.

Sual oluna bilər ki, yuxugörmədə hər dəfə həyata keçən arzu haradan qaynaqlanır?

Ancaq biz bu «haradan»ı hansı ziddiyyətə, yaxud müxtəlifliyə aid edirik? Mənə elə gəlir ki, yalnız şüurlu gündüz həyatı ilə yalnız gecələr ortaya çıxa bilən qeyri-şüuri psixi fəaliyyət arasındakı ziddiyyətə. Bununla da arzunun mənşəyinə dair üç imkanı müəyyən edirəm. Bunlar: 1) gündüz oyanmaq və kənarda baş verən hadisələr nəticəsində rahatlıq tapmamaq; bu halda gecə etiraf olunmuş və gerçəkləşməmiş arzu ortaya çıxır; 2) arzu gündüz yaranır, ancaq aradan qaldırılır; bu zaman qarşımızda gerçəkləşməyən, boğulan arzu olur; 3) onun ayıq həyata aidiyyəti olmaya və məhdudlaşdırılmış durumdan dolayı gecələr oyanan arzulara aid ola bilər. Psixi aparat sxemimizə qayıdaraq birinci növdən olan arzunu Prs. sisteminə aid edə bilərik. Güman edirik ki, ikinci növ arzu Prs. sistemindən Bzs. sisteminə itələnib və orada qeydə alınıb. Nəhayət, üçüncü növ arzulara qaldıqda isə, hesab edirik ki, o, ümumiyyətlə, Bzs. sistemindən kənara çıxmağa qadir deyil. Özümüzdən soruşaq: müxtəlif mənbələrdən qaynaqlanan bu arzular yuxugörmə üçün eyni dəyərə malikdir və yuxugörməyə eyni dərəcədə səbəb ola bilir?

Sualımıza cavab vermək üçün ixtiyarımızda olan yuxugörmələrin xülasəsi, bizi hər şeydən öncə, dördüncü mənbə kimi gecələr peyda olan intensiv arzuları əlavə etməyə sövq edir (məsələn, yanğı, cinsi tələbat). Bununla arzuların mənşəyinin onun yuxugörmə yaratmaq qabiliyyətini dəyişmədiyinə əmin oluruq. Mən heç olmasa qızın gündüz yarımçıq qalan dəniz səyahətinin davamı olan yuxusunu və digər uşaq yuxularını xatırladacağam; onlar gerçəkləşməyən, ancaq boğulmayan gündüz arzuları kimi izah olunur. Gündüz boğulan arzunun gecə yuxuda öz ifadəsini tapmasıyla bağlı saysız-hesabsız misallar göstərmək olar; bu cür çox sadə yuxugörməni indi burada misal gətirəcəyəm. Yaxın rəfiqəsi adaxlanan kifayət qədər ağıllı bir xanım daim tanışlarının suallarına cavab verməli olur: rəfiqəsinin nişanlısını tanıyırmı, ondan xoşu gəlirmi? O, adaxlını hamıya tərifləyir və dilində daim niyə bir cümlənin fırlandığını barədə düşünməli olur: «Onun kimiləri bir düjünə on nəfərdir». Gecə yuxuda görür ki, ona yenə həmin sualı verirlər və o, stereotip kommersiya deyimi ilə cavab verir: «Təkrar sifarişlər zamanı nömrəni göstərmək kifayətdir». Bütün yuxugörmələrdə təhrifə məruz qalmış arzuların qeyri-şüuridən qaynaqlanmasını və ayıq şüura qədər gəlib çatmamasını analizlərlə dəfələrlə qeyd etmişik. Beləliklə, bütün arzular, göründüyü kimi, yuxugörmənin əmələ gəlməsində eyni dəyərə və eyni gücə malikdir.

Burada mən əslində məsələnin bir qədər fərqli olduğunu isbat etmək imkanından məhrumam; lakin yuxuda arzunun daha ciddi şərtlərinin olduğunu güman etməyə meyilliyəm.

Gündüzlər həyata keçməyən arzuların gecələr yuxugörmə oyandırıcısına çevrilməsi uşaq yuxularında zərrə qədər şübhə doğurmur. Lakin uşaq arzusuna uşaqlığın spesifik gücünün xas olduğunu unutmaq olmaz. Mən böyük adamlarda gerçəkləşməyən arzunun yuxugörmə yaratmaq üçün yetərli olacağından şübhələnirəm. Əksinə, mənə elə gəlir ki, instinktiv həyatımız üzərində proqressiv dominantlıq edən təfəkkür sayəsində biz getdikcə uşaqlara xas olan belə intensiv arzuların yaranmasından, yaxud qeydə alınmasından daha çox imtina edir, bunu tamamilə mənasız sayırıq. Bu məsələdə, əlbəttə, individual fərqlər ortaya çıxa bilər: uşaqlara xas ruhi proseslər birində digərinə nisbətən çox ola bilər; analoji fərqlər aydın görmə təsəvvürlərinin ilkin dövrdə zəifləməsində də mövcuddur. Ancaq hər halda mən belə hesab edirəm ki, böyük adamlarda gündüz həyata keçməyən arzu yuxugörmənin yaranması üçün kifayət etmir. Şüurlu sferadan gələn arzunun yuxugörmənin əmələ gəlməsinə təkan verə biləcəyini isə həvəslə mümkün hesab edirəm. Ancaq bir şərtlə: əgər ön şüur arzusu digər sferadan dəstək almasa, yuxugörmə ümumiyyətlə olmazdı.

Bu sfera – qeyri-şüuri sferadır. Mənə elə gəlir ki, şüurlu arzu yalnız eyni əhəmiyyətli qeyri-şüurini oyada və onda özünə dəstək, arxa tapa biləndə yuxugörmənin oyadıcısı olur.

Həmin qeyri-şüuri arzular nevrozların psixoanalizindən alınan nəticələrə əsasən, daim mənə intensiv, şüurlu arzuyla birləşməyə və onun cüzi intensivliyinə öz yüksək intensivliyini köçürməyə fürsət düşən kimi daim öz ifadəsini tapmağa hazır kimi görünür. Onlar bu bölünməz xarakterlərini hamıyla həqiqətən şüursuz, yəni müstəsna olaraq Bzs. sisteminə aid olan ruhi aktlarla paylaşır. Sonuncular heç vaxt kəsilməyən və hər dəfə qeyri-şüuri qıcıqlanmalar onları tutanda qıcıqlanma prosesinin verilməsinə kömək edən həmişəlik salınmış yollardır. Kiçik bir müqayisə aparaq: onlar da hər dəfə doyunca qan içdikdən sonra yeni həyata oyanan Odisseyin yeraltı dünyasındakı kölgələr kimi yalnız bu cür məhv ola bilər. Ön şüur sistemindən asılı olan hadisə və proseslər tamamilə başqa mənada dağılmaya məruz qalırlar. Nevrozların psixoterapiyası da həmin fərqə əsaslanır. Onda bizə elə gəlir ki, guya yalnız şüurlu arzular yuxugörmədə reallaşır və bu yuxugörmə formasının kiçik detalı qeyri-şüuri sferadan olan qüdrətli köməkçinin izlərini necə tapmaqda göstərici kimi bizə xidmət edir. Qeyri-şüuri sferamızın hər zaman fəal olan, qədim zamanlardan tanrıların üzərlərinə yüklədiyi ağır dağ massivlərini çiynində gəzdirən və onları əzələlərinin bircə hərəkətilə titrədən mifik titanları xatırladan, necə deyərlər, ölməz arzuları, sıxışdırılmaya məruz qalmış bu arzular özləri də, nevrozların psixoloji araşdırması göstərir ki, öz-özlüyündə uşaqlıqdan qaynaqlanır. Buna görə də, yuxarıda söylənən arzunun mənşəyinin heç bir rolu yoxdur və onu yuxugörmədə təsvir olunan arzu uşaqlığa aid olunmalıdır fikrilə əvəz etmək lazımdır iddiasını kənara qoymaq istərdim.

Böyüklərdə o, Bzs. sistemindən qaynaqlanır; Prs. ilə Bzs. arasında hələ bölgü və senzuranın olmadığı uşaqlarda isə bu ayıq həyatın həyata keçməyən və sıxışdırılmayan arzusudur. Və mən çox gözəl bilirəm ki, bu baxışı isbat etmək, ümumiyyətlə, çox çətindir; lakin bunun belə olduğunu və sübut edilməsinin mümkünlüyünü təsdiqləyirəm və əksinə, bütün etirazlar ona dəyərək darmadağın olur.

Şüurlu ayıq həyatdan qaynaqlanan arzuları, beləliklə, onların yuxugörmənin yaranmasındakı əhəmiyyətinə görə, arxa plana keçirirəm. Onlara yalnız, misalçün, yuxu zamanı materialı hissetmə ilə eyni rolu aid edirəm. Əgər indi ayıq həyatdan qalan və arzu xarakteri daşımayan psixi məqamları nəzərdən keçirsəm, bu təsbitlə mənə həvalə olunan yoldan yayınmış olmayacağam. Əgər yatmağa qərar versək, bəlkə də ayıq təfəkkürümüzün intensivliyini müvəqqəti də olsa, aradan qaldıra bilərik. Kim buna qadirdirsə, onun yaxşı yuxusu olur; deyilənə görə, Napoleon bu məsələdə nümunə olub. Ancaq bu bizə hər zaman nəsib olmur.

Aydınlaşdırılmamış məsələlər, əzablı qayğılar və təəssüratların hakimiyyəti təfəkkürü yuxu zamanı da öz işini davam etdirməyə, ruhi prosesləri qeyri-şüuri adlandırdığımız sistemdə də dəstəkləməyə zorlayır. Əgər biz yuxuda da öz təsirini göstərməyi davam etdirən təfəkkür məqamlarının təsnifatını aparmaq istəsək, onları növbəti qruplara ayıra bilərik: 1) Gündüzlər təsadüfi yubanma nəticəsində sona çatdırılmayanlar; 2) təfəkkür qabiliyyətimizin yorğunluğu ucbatından bütün bitməmiş və həll olunmamış məsələlər; 3) gündüzlər bütün sıxışdılımış və boğulmuşlar. Bura ön şüurun işi sayəsində bizim Bsz.-də əks olunan dördüncü qrupu da əlavə etmək olar. Və nəhayət indiferent olduğu üçün gündüz təəssüratlarını yarımçıq qoyan beşinci qrupu.

Gündüz həyatının həmin, xüsusilə də, «həll olunmamış» qalıqlarıyla yuxuya keçən psixi intensivliklərin mahiyyətini azaltmaq doğru deyil. Bu qıcıqlanmalar, şübhəsiz, gecə də ifadə olunmağa çalışır: eyni əsasla onu da güman etməyə haqqımız var ki, yuxu vəziyyəti qıcıqlanma prosesinin adi davamını qeyri-şüuridə, yekunlaşmasını isə şüurda mümkünsüz edir. Fikri proseslərimizi normal yolla dərk etdiyimiz müddətdə yatmırıq. Prs. sistemində yuxu vəziyyətinin hansı dəyişikliyə məruz qaldığını göstərə bilmərəm; lakin şübhə yoxdur ki, yuxunun psixoloji xarakteristikasını elə yuxuda iflic olana keçid üzərində hökmranlıq edən həmin sistemin məzmunundakı dəyişikliklərdə axtarmaq lazımdır. Yuxugörmələrin psixologiyasında buna əks olan və bizdə yuxunun Bsz. sistemində yalnız təkrar dəyişiklik aparmadığı qənaətini doğuran bir səbəb də bilmirəm. Prs. sisteminin gecə qıcıqlanmasının Bzs.-dən gələn arzunun getdiyi yoldan başqa yolu qalmır; o, Bzs-in dəstəyini aramağa məcbur olur və qeyri-şüuri qıcıqlanmaların dolama yollarıyla gedir. Bəs gündüzün ön şüur qalıqları yuxugörməyə hansı münasibətdədir?

Şübhə yoxdur ki, onları yuxugörməyə artıqlamasıyla daxil olur və onun məzmunundan şüura gedib çatmaq üçün istifadə edir; onlar hətta bəzən yuxugörmənin məzmununda dominantlıq edərək onu gündüzkü fəaliyyəti davam etdirməyə vadar edir. Gündüz qalıqlarının arzu xarakterindən başqa, istənilən digər xarakter daşımaları da şübhə doğurmur; lakin yuxugörməyə yol tapmaq üçün onların hansı şərtlərə cavab verməsi arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsi üçün yüksək dərəcədə maraqlı və olduqca mühümdür.

Yuxarıda araşdırdığımız yuxugörmə örnəklərindən biri – həmkarım Ottonu bazedov xəstəliyi əlamətlərilə gördüyüm yuxunu götürək. Bir gün əvvəl Ottonun sağlamlığıyla bağlı narahatlıq məni daim narahat edirdi; bu narahatlıq yaxın adamla bağlı hər şey kimi məni darıxdırırdı. Mənə elə gəlir ki, bu narahatlıq yuxuda da məndən əl çəkməyib. Çox güman ki, mən ona nə olduğunu bilmək istəmişəm. Gecə bu qayğı öz ifadəsini məzmunu, birinci növbədə, mənasız olan və heç bir arzu gerçəkləşməsini əks etdirməyən yuxugörmədə tapıb. Lakin mən gündüz qayğısının bu qədər qəribə ifadəsinin haradan qaynaqlandığını öyrənməyə girişdim; analiz mənə axtarılan rabitəni göstərdi: mən ona sadəcə baron L. ilə, özümü isə professor R. ilə eyniləşdirdim. Gündüz fikirlərinin əvəzinə niyə məhz bu dəyişikliyi seçdiyinin yalnız bircə izahı var. Professor R. ilə eyniləşdirməyə mən Bzs. sistemində yəqin ki, həmişə hazır olmuşam, çünki bu identifikasiya nəticəsində ölməz uşaqlıq arzularımdan biri – böyüklük iddiası gerçəkləşib.

Həmkarıma qarşı xoş olmayan və şübhəsiz, gündüz rədd olunan fikirlər ifadə olunmaq üçün fürsətdən istifadə edib123; buna baxmayaraq, gündüzün qayğısı yuxugörmədə ifadə olunub. Öz-özlüyündə qətiyyən arzu deyil, əksinə, əndişə olan gündüz fikri hansısa yolla uşaqlıq çağıma aid, lakin indi qeyri-şüuri və boğulmuş arzuyla birləşir, ona dərk olunmaq üçün «yaranma» imkanını da verən də, xeyli təhrif olunmuş formada olsa da, arzudur. Bu qayğı nə qədər çox dominant olsa, birləşmə bir o qədər süni olar; arzunun məzmunu ilə əndişənin məzmunu arasında qətiyyən rabitə olmamalıdır; bizim misalda onun həqiqətən olmadığını görürük.

Artıq mən qeri-şüuri arzunun yuxugörmə üçün nə de•mək olduğunu daha dəqiq müəyyənləşdirə bilərəm. Zən•nimcə, elə yuxugörmələr var ki, onların yaranması üçün gündüz həyatının qalıqları hətta müstəsna dərəcədə üs•tünlük təşkil etməlidir və mənə elə gəlir ki, əgər gündüz qayğılarımın qalıqları dostumun səhhətilə bağlı olmasaydı, haçansa nəhayət ekstraordinar professor olmaq arzum, yəqin ki, bu gecə mənə rahat yatmağa imkan verərdi.

Lakin yuxugörməni bu qayğı yaratmayıb; yuxugörmənin ehtiyac duyduğu hərəkətverici qüvvəni arzu verməliydi və qayğının işi belə bir arzunu tapmaq olub. Kiçik bir müqayisə aparaq: tamamilə mümkündür ki, gündüz fikri yuxugörmə üçün sahibkar rolunu oynayır; lakin adətən ideyaları və onları gerçəkləşdirmək arzuları olduğu deyilən sahibkar, hər halda, kapitalsız heç nə edə bilmir; ona xərclərini qarşılayan kapitalist lazımdır. Yuxugörməyə psixi kapital verən həmin kapitalist, gündüz fikirləri hər nə olursa-olsun, şübhəsiz, onlarla birlikdə qeyri-şüuri sferadan gələn arzudur.

Digər hallarda kapitalist özü həm də sahibkardır; bu hətta yuxugörmə üçün daha adi haldır. Gündüz fəaliyyəti qeyri-şüuri arzunu oyadır, o da yuxugörməni yaradır. Burada iqtisadi münasibətlərlə müqayisə qismində göstərdiyimiz bütün digər imkanlar və yuxugörmə prosesləri paralel olaraq qalır; kapitalın bir hissəsini sahibkar özü də qoya bilər; bir kapitalistə bir neçə sahibkar müraciət edə bilər və nəhayət, bir neçə kapitalist birləşərək sahibkara lazım olan vəsaiti verə bilərlər. Belə ki, özündə bir arzunu deyil, bir neçə arzunu əks etdirən yuxugörmələr var ki, onlar bizim üçün xüsusi maraq kəsb etmir. Araşdırmamızda olan boşluqları, yuxugörmədə arzunun rolu və əhəmiyyətini irəlidə tamamlayacağıq.

Müəyyən qismi sərbəst müzakirəyə təqdim olunmuş gətirdiyimiz Tertium comparationis124 müqayisələrdən yuxugörmənin strukturunun işıqlandırılmasında fərqli şəkildə istifadə etmək də mümkündür. Yuxugörmələrin çoxunda xüsusi hissi intensivliyə malik müəyyən mərkəz olur. Bu adətən arzuların gerçəkləşməsinin bilavasitə təsviridir, çünki əgər biz yuxugörmənin fəaliyyət prosesinin tərsi olan hərəkət etsək, yuxugörmənin arxasında gizlənən fikir elementlərinin psixi elementinin yuxugörmənin məzmununun elementlərinin hissi intensivliyi ilə dəyişdirildiyini görəcəyik. Arzunun gerçəkləşməsinə yaxın olan elementlərin onun mənası ilə çox zaman heç bir əlaqəsi olmur, onlar arzuya zidd olan xoşagəlməz fikirlərin zoğları olur. Lakin mərkəzi elementlə sıx-sıx rastlanan süni rabitə nəticəsində onlar elə intensivlik qazanır ki, təsvir etməyə qadir olur. Beləliklə, arzunun gerçəkləşməsinin təsvir gücü qarşılıqlı asılılığın müəyyən sferası vasitəsilə diffuziya olunur; hətta ən zəifləri belə təsvir üçün zəruri olan intensivliyədək yüksəlir. Bir neçə arzusu olan yuxugörmələrdə ayrı-ayrı arzu gerçəkləşmələrinin sferalarını ayırmaq çətinlik törətmir; buna uyğun olaraq yuxugörmədəki boşluqlar sərhəd zonalarına çevrilir.

Əgər əvvəlki mühakimələrimizdə gündüz qalıqlarının əhəmiyyətini azaltdıqsa, zəhmət çəkib onlara bir qədər də diqqət yetirməliyik. Bir halda ki, müşahidələrimiz hər bir yuxugörmənin öz məzmunu ilə təzə gündüz təəssüratı arasında çox zaman ən mənasız xarakterli əlaqə aşkar etdiyini göstərir, onda onlar bütün hallarda yuxugörmənin yaranması üçün zəruri inqrediyent rolu oynayır. Yuxugörmələrdə bu elementin zəruriliyini hələ nəzərə almamışıq. O ümumiyyətlə yalnız qeyri-şüuri arzunun roluna diqqət yetirildikdə aşkara çıxır və məsələnin izahı üçün nevrozların psixologiyası da cəlb olunur. Sonuncu göstərir ki, qeyri-şüuri təsəvvür özlüyündə ümumiyyətlə ön şüur sferasına girməyə qadir deyil və orada yalnız bir effekt doğura bilər: o artıq ön şüur sferasına məxsus məsum təsəvvürlə birləşir, öz intensivliyini ona köçürür və onunla pərdələnir. Bu elə psixi həyatdakı bu qədər müxtəlif hadisəni izah edən köçürmə faktıdır125.

Köçürmə qeyri-şüuri sferadan olan təsəvvürü dəyişikliyə məruz qoymaya bilər (bununla da həmin təsəvvür layiq olmadığı yüksək intensivliyə çatır), ya da köçürülən təsəvvürün məzmunu sayəsində onu modifikasiyaya vadar edər. Adi həyatdan olan müqayisələrə həvəsimə görə məni bağışlayın, ancaq burada sıxışdırılmış təsəvvürlə bağlı məsələnin ölkəmizdəki amerikalı diş həkiminin durumu ilə analoji olduğunu göstərməkdən heç cür vaz keçə bilmirəm; o, qanundan gizlənmək üçün mütləq hər hansı yeri həkimlə dil tapıb, qapısının üzərindəki lövhəyə onun adını yazmalıdır. Buna uyğun olaraq o qədər də tanınmayan və böyük təcrübəsi olmayan həkimlər diş texniklərilə bu cür müqavilələr bağladığı kimi, psixi sahədə də kənarlaşdırılmış təsəvvürün gizlədilməsi üçün özlərinə öz fəaliyyətini ön şüur sferasında göstərən və yetərincə diqqət çəkən ön şüuri və ya şüuri təsəvvürlər seçilmir. Qeyri-şüuri öz birləşmələrilə əsasən ön şüurun ya indiferent olaraq diqqətdən kənarda qalan, ya da sonradan ondan məhrum olan təəssüratlarını və təsəvvürlərini seçir. Assosiasiyalar haqqında təlim təcrübəyə əsaslanaraq təsdiq edir ki, bir istiqamətdə bağlanan sıx əlaqələr yeni birləşmələr qrupuna mənfi yanaşır; bu qayda üzərində mən bir dəfə isterik ifliclər nəzəriyyəsini əsaslandırmağa cəhd etmişəm.

Əgər nevrozların analizi zamanı müşahidə etdiyimiz köçürməyə ehtiyacın yuxugörmədə də özünü göstərdiyini fərz etsək, bununla yuxugörmənin iki müəmmasını birdən aça bilərik: birincisi, yuxugörmənin hər cür analizinin təzə təəssüratdan istifadə etməsini, ikinci isə, təzə elementin çox zaman ən mənasız xarakterdə olmasını. Bura başqa bir yerdə tanış olduğumuz bir şeyi də əlavə edək: bu təzə və indiferent elementlərin əvəzetmə olaraq yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin daha erkənləri olmasını və senzuranın müqavimətindən ən az qorxmalı olduqlarını. Lakin eyni zamanda, senzuradan azad olma bizə yalnız trivial elementlərə üstünlük verilməsini izah edir, təzə elementlərin daimiliyi bizə onların köçürülməsinin zəruriliyini anlamağa imkan verir. Kənarlaşdırılmış təsəvvürün tələbatları hələ assosiasiyadan azad olan materialda təəssüratların hər iki qrupuna uyğun gəlir: indiferentlər həddindən artıq güclü birləşmələrə səbəb olmadıqları üçün, təzələr isə bununçün yetərli vaxtları olmadığına görə.

Beləliklə, görürük ki, artıq indiferent təəssüratlar kimi yanaşa biləcəyimiz gündüz qalıqları yuxugörmənin yaranmasında iştirak edərkən nəinki Bzs. sistemindən heç nə qəbul etmir, ondan kənarlaşdırılmış126 arzunun malik olduğu hərəkətverici qüvvəni almər, əksinə özləri qeyri-şüuriyə lazım olan bəzi şeyləri verir. Əgər biz psixi proseslərə dərindən varmaq istəsəydik, onda ön şüurla şüur arasındakı xatirə oyununu daha aydın işıqlandırardıq; bizi buna nevrozların öyrənilməsi sövq edir, yuxugörmənin isə buna heç bir dəxli yoxdur.

Gündüz qalıqlarına dair daha bir qeyd. Onların yuxugörmənin deyil, yuxunun əsil pozucuları olduğuna heç bir şübhə yoxdur. Əslində yuxugörmə yuxunu qorumağa çalışır. Bu məsələyə bir daha qayıdacağıq.

Bu vaxtadək biz yuxugörməyə qoyulmuş arzunu nəzərdən keçirir, onu Bzs. sistemindən çıxarır və onun öz növbəsində ya arzu, ya hər hansı fərqli psixi hərəkət, ya da sadəcə təzə təəssürat olan gündüz qalıqlarına münasibətini araşdırırdıq. Bununla biz ayıq təfəkkürün bütün müxtəlifliyi ilə birlikdə yuxuyaratma əhəmiyyətinin xeyrinə ola biləcək bütün tələbləri qarşılamağa çalışırdıq. Əgər biz bir sıra fikirlərimizə əsaslanaraq, yuxugörmənin gündüzkü fəaliyyətin davamçısı kimi ayıq durumun həll etmədiyi məsələni uğurlu sonluğa gətirib çıxardığı ən ifrat halları izah etsəydik də, bunda qeyri-mümkün heç nə olmayacaqdı. Bizim yalnız analizin köməyi ilə uşaq arzusunun və ya sıxışdırılmış arzunun mənbəyini açmaq üçün örnəyə ehtiyacımız var, belə bir nümunə ön şüurun fəaliyyətini xeyli dərəcədə möhkəmlədərdi. Lakin biz niyə qeyri-şüuri yuxuda arzunun gerçəkləşdirilməsi üçün hərəkətverici qüvvədən başqa heç nə vermir sualının cavabına bir addım da yaxınlaşa bilməmişik. Bu suala cavab arzunun psixi təbiətinə işıq salmalıdır. Biz bu cavabı psixi aparat sxemimizlə əlaqəli verməyə çalışacağıq.

Şübhə etmirik ki, bu aparat da öz indiki mükəmməlliyinə yalnız ardıcıl inkişaf səviyyəsində çatıb. Onun təkamülünün daha erkən mərhələsini nəzərdən keçirməyə cəhd edək. Əks tərzdə əsaslandırılan fərziyyələr bizə deyir ki, aparat əvvəlcə özünü qıcıqlanmalardan qorumağa cəhd edib və buna görə də öz ilk konstruksiyasında reflektor aparat sxemini qəbul edib ki, bu da ona kənardan daxil olan bütün hissi qıcıqlanmaları hərəkət yoluyla dərhal kənarlaşdırmaq imkanı verib. Lakin həyati zərurət bu çox sadə funksiyanı pozur; psixi aparat sonrakı inkişafındakı sıçrayışda da ona borcludur. Həyati zərurət əvvəlcə onun qarşısına mühüm fiziki tələbat formasında çıxır. Daxili tələbatın səbəb olduğu qıcıqlanma «daxili dəyişiklik», ya da «ruhi hərəkətin ifadəsi» adlandırıla biləcək hərəkiliyə özüyçün yol axtaracaq. Ac uşaq aciz halda qışqıraraq çapalayır. Lakin situasiya dəyişməz olaraq qalır, çünki daxili tələbatdan doğan qıcıqlanma ani olaraq itələyən deyil, fasiləsiz fəaliyyətdə olan qüvvəyə uyğundur. Dəyişiklik yalnız kənar kömək sayəsində uşağın daxili qıcıqlanmanı aradan qaldıran məmnunluq hiss etməsilə gələ bilər. Bu təəssüratın mühüm tərkib hissəsi müəyyən qavrayışın (məsələn, yemək) varlığıdır ki, onun xatırlanması həmin andan etibarən məmnunluğun xatırlanmasıyla həmişəlik assosiasiya olunur. Növbəti dəfə bu tələbat yarananda hazırda mövcud olan assosiasiya sayəsində ilk qavrayış haqqında xatirəyə səbəb olmağa, başqa sözlə, əvvəlki məmnunluq situasiyasını təkrar canlandırmağa cəhd edən psixi hərəkət yaranır. Elə həmin psixi hərəkəti də biz arzu adlandırırıq; qavrayışın təkrar meydan çıxması arzunun gerçəkləşməsidir, məmnunluğun hiss olunmasıyla bağlı qavrayışın tam bərpası isə bu gerçəkləşməyə qısa yoldur126. Psixi aparatın prosesin həqiqətən bu yolla getdiyi, yəni arzunun hallüsinasiyaya çevrildiyi primitiv durumunu ehtimal etməyə bizə heç nə mane olmur. Həmin ilk psixi fəaliyyət nəticə etibarilə qavrayışın eyniliyinə, başqa sözlə, tələbatın məmnun edilməsiylə bağlı qavrayışın təkrarına yönəlib.

Acı həyat təcrübəsi bu primitiv təfəkkür fəaliyyətini daha məqsədəuyğun modifikasiya edir. Aparatın daxilində qısa reqrediyent yolla qavrayışın eyniliyinin yaranmasının artıq başqa yerdə kənardan olan həmin qavrayışın möhkəmlənməsilə əlaqədar nəticələri olmur.

Məmnunluq gəlmir, tələbat isə qalmaqda davam edir. Daxili möhkəmlənməyə xarici ilə bərabər dəyər vermək üçün məmnunluq aclığın səbəb olduğu və öz psixi fəaliyyətini arzu olunan obyekti qeydə almaqla yekunlaşdıran hallütinativ psixoz və fantaziyalardakı kimi daim bir səviyyədə saxlanılmalıdır. Psixi qüvvədən daha məqsədəuyğun istifadə edə bilmək üçün reqressiyanın gedişini dayandırmaq lazımdır ki, xatirənin hüdudlarından kənara çıxıb, özünə nəticə etibarilə arzulanan xaricində yaranan eyniliyə aparan başqa yollar axtarmasın. Bu təcridetmə, həmçinin onun ardınca gələn qıcıqlanmanın rədd edilməsi sərbəst hərəkilik üzərində, başqa sözlə, hərəkiliyin sözügedən məqsədlərə tətbiqinin bağlandığı funksiyaya hökmranlıq edən ikinci sistemin vəzifəsinə çevrilir. Xatirədən tutmuş xarici aləmin yaratdığı qavrayış eyniliyinə qədər bütün bu mürəkkəb fikir fəaliyyəti təcrübə sayəsində zəruri olan arzu gerçəkləşməsinə doğru yalnız dolayı yoldur. Axı təfəkkür hallütinativ arzunun dəyişdirilməsindən başqa bir şey deyil və əgər yuxugörmə arzuların gerçəkləşməsidirsə, onda bu yalnız təbii olaraq nəzərə alınmalıdır, çünki bizim psixi aparatımızın128 fəaliyyətini yalnız arzu oyatmağa qadirdir. Öz arzularını qısa reqrediyent yolla gerçəkləşdirən yuxugörmə bununla bizimçün psixi aparatın primitiv və məqsədyönlü olmadığından rədd olunan işinin kiçik nümunəsini qoruyub saxlayır. Psixi həyat gənc və təcrübəsiz olarkən ayıq vəziyyətdə sanki haçansa hökmranlıq edən şeylər gecə həyatına qovulur; bu bizə uşaqlıqda böyüklərin çoxdan atdığı primitiv silahı – ox və yayı tapmağımızı xatırladır. Yuxugörmə uşağın keçilmiş ruhi həyatının bir hissəsidir. Psixi aparatın ayıq vəziyyətdə adətən boğulan həmin fəaliyyət formaları psixozlar zamanı yenidən meydana çıxır və kənar dünyaya münasibətdə tələbatlarımızı ödəməyə qabiliyyətsiz olduqlarını görür.

Qeyri-şüuri arzular, məlum olduğu üzrə, gündüzlər də meydana çıxmağa çalışır; köçürmə faktları, eyni zamanda psixozlar göstərir ki, onlar ön şüur sistemindən keçərək şüura daxil olmağa və hərəkət sistemini idarə etməyə çalışır. Varlığı bizi yuxugörməni etiraf etməyə tam mənasıyla vadar edən Bsz. ilə Prs. sistemləri arasındakı senzurada biz, beləcə, ruhi sağlamlığımızın qorunduğunu görürük. Lakin məgər gecələr bu qorumanın zəifləməsi ehtiyatsızlıq edərək Bsz. Sistemindən olan sıxışdırılmış hərəkətlərə öz ifadəsini tapmağa və yenidən hallütinativ reqressiyaya yol verməyə imkan yaratmır? Mənə elə gəlir ki, yox, çünki tənqidi qoruma dincələndə bizdə onun möhkəm yatmamasına dair sübut olur və o hərəkət sferasına olan yolu bağlayır. Adətən boğulan Bsz. sistemindən hansı elementlərin səhnəyə çıxmasından aslı olmayaraq, onlara tam sakit yanaşmaq lazımdır, onlar tamamilə məsumdur, xarici aləmə yeganə modifikasiya edici təsir göstərməyə qadir hərəkət aparatını tərpətməyə qadir deyil. Yuxu vəziyyəti qorunan qalada cinayət olmayacağına təminat verir. Güclərin yerdəyişməsi tənqidi senzuranın sayıqlığının zəiflədiyi gecə zəifləmələri zamanı deyil, Prs. sistemi arzuolunmaz elementlərlə məşğul, hərəkiliyə giriş isə açıq olarkən qeyri-şüuri qıcıqlanmaların patoloji zəifləməsi, yaxud patoloji güclənməsi zamanı baş verir. Məsələ daha sadədir. Bu zaman qoruma məğlub olur, qeyri-şüuri qıcıqlanmalar Prs. sistemini özünə tabe etdiyindən nitqimizə və hərəkətlərimizə hakim olur, ya da zorla hallütinativ reqressiya yaradaraq, qətiyyən onlar üçün nəzərdə tutulmamış aparatı psixi enerjimizin paylanmasını qavrayan cəzbetmə sayəsində yönləndirir; biz bu vəziyyətə psixoz deyirik.

Bzs. və Prs. sistemlərinə daxil etdikdən sonra yarımçıq qoyduğumuz psixoloji binanı yüksəltməyi davam etdirmək üçün əlimizə son dərəcə əlverişli fürsət düşüb. Lakin bizim əlimizdə hələ yuxugörmənin yeganə psixi hərəkətverici qüvvəsi olan arzunun üzərində dayanmaq üçün kifayət qədər motiv var. Biz yuxugörmənin hər dəfə arzunun gerçəkləşməsinə xidmət etməsi barədə izahatı qəbul etdik, ona görə ki, o, arzunun gerçəkləşməsindən başqa fəaliyyət məqsədi güdməyən və arzunun gücündən başqa qüvvəyə malik olmayan Bzs. sisteminin məhsuludur.

Əgər biz bir anlığa da olsa, yuxuların yozumu yoluyla bu qədər dərin psixoloji spekulyasiyalar129

yuxugörmə onun yeganə ifadəsi ola bilər; hər bir yuxugörmə arzu gerçəkləşməsi ola bilər, ancaq yu•xugörmədən başqa, anormal arzu gerçəkləşmələrinin di•gər formaları da ortada olmalıdır.

Doğrudan da, bütün psixonevrotik sistemlər nəzəriyyəsi qeyri-şüuri sferadan olan arzuların gerçəkləşməsi kimi etiraf olunan qaydaya gətirib çıxarır. Bizim yanaşmamıza uyğun olaraq yuxugörmə psixiatr üçün son dərəcə mühüm olan zəncirin birinci halqasını əmələ gətirir, bunun dərk olunması psixiatriya məsələsini sırf psixoloji tərəfdən həll etməyə bərabərdir. Arzuların gerçəkləşməsinin bu sırasının digər halqalarında, misalçün, isterik simptomlarda yuxugörmədə olmayan mühüm xüsusiyyət var. Bu kitabda dəfələrlə xatırlanan tədqiqatlardan bilirəm ki, isterik simptomun yaranması üçün ruhi həyatımızın hər iki axınının varlığı və bir-birinə uyğun gəlməsi lazımdır. Simptom təkcə qeyri-şüuri arzunun ifadəsi deyil; bura ön şüur sferasından olan və eyni simptomun köməyilə gerçəkləşən arzu da birləşməlidir, çünki sonuncu konfliktdə olan sistemlərin birinə ən azı, iki cür, iki arzuyla determinasiya olunur. Bundan sonrakı determinasiyaya isə yuxugörmədəki kimi, heç bir məhdudiyyət qoyulmamışdır. Bsz.-dən qaynaqlanan determinasiya, zənnimcə, qeyri-şüuri arzuya, məsələn, özünü qınamaya reaksiyadır. Mən nəticə etibarilə ümumiyyətlə deyə bilərəm: isterik simptom yalnız bir ifadədə müxtəlif psixi sistemlərdən biri üzrə iki bir-birinə zidd arzu gerçəkləşməsi üst-üstə düşəndə yaranır (Girşfeldin «Zeitschrift fur Sexualwissenschaft» jurnalında mənim isterik simptomların əmələ gəlməsiylə bağlı sonuncu araşdırmama baxın, 1908). Burada misallar heç nə verməyəcək, çünki bu mürəkkəb komplektin yalnız tam çözülməsi onun mahiyyətini aça bilər. Ona görə də, mən yalnız bir təsdiqlə kifayətlənir və burada onun isbat gücü xatirinə deyil, yalnız əyaniliyinin nəticəsi olaraq misal gətirirəm. Xanım pasiyentlərimdən birinin isterik öyüməsi bir tərəfdən onun gənclik illərinə aid qeyri-şüuri fantaziyasının gerçəkləşməsi idi, o mümkün qədər tez-tez hamilə olmağı və çoxlu uşaq doğmağı arzulayırmış; sonradan bura əlavə fikir də qoşulub: mümkün qədər çox sayda kişidən. Bu qəribə arzu son dərəcə güclü müqavimət və etirazla qarşılanıb. Çünki pasiyentim öyümə nəticəsində həm də doluluğunu və gözəlliyini itirər, heç bir kişinin xoşuna gəlməzdi; bu simptom qara fikirlərə də əsas verərək ikitərəfli gerçəkləşməyə nail olub. Bu, arzunun yerinə yetməsinin Parfiniya çariçasının triumvir Krassa qarşı istifadə etdiyi həmin üsuludur. Çariçanın fikrincə, Krass yürüşü mənfəətpərəst olduğu üçün qəbul etmişdi, ona görə onun meyitinin boğazına əridilmiş qızıl tökməyi əmr etdi. «Al, bu da sənin istədiyin»130.

Yuxugörmə ilə bağlı biz indiyədək yalnız onun qeyri-şüuri sferadan olan arzunun gerçəkləşməsini təsvir etdiyini bilirik: hökmranlıq edən ön şüur sistemi bu arzunu əvvəlcədən müəyyən təhrifə məruz qoyaraq buraxır. Doğrudan da, arzuya zidd olan və həm də onun antaqonisti kimi yuxugörmədə gerçəkləşən fikirlərin gedişatını izləmək mümkün deyil. Yalnız bəzi yuxugörmə analizlərində biz münasibət məhsullarına dair göstərişlərə, məsələn, əmim haqqında olan yuxugörmədə həmkarım R.-ə qarşı incə duyğulara rast gəldik. Lakin biz başqa yerdə ön şüur sferasından olan passiv əlavə axtara bilərik. Yuxugörmə Bzs. sistemindən olan arzuya onun müxtəlif təhriflərə məruz qalmasından sonra ifadə verə bilər, halbuki hökmran sistem yatmaq arzusunun ətrafında konsentrasiya edir, onu reallaşdırır və bütün yuxu boyu davam etməsinə dəstək olur. Bu fikirləri mən son zamanlar öz əsərilə («Du sommeil provoque», Parij, 1889.) hipnotizmə maraq oyada bilən Lyebonun yuxu nəzəriyyəsindən götürmüşəm.

Ön şüur sferasından gələn həmin bu arzu yuxugörmənin əmələ gəlməsini xeyli azaldır.

Qonşu otaqdakı işığın təsiri ilə cənazənin yandığını güman edən atanın yuxusunu xatırlayaq.

Atanın görmə qıcığından oyanmaq əvəzinə yuxugörmədə bu nəticəyə gəlməsini sübut edən psixi qüvvələrdən biri kimi biz onun yuxuda gördüyü oğlunun həyatını heç olmasa bircə anlıq uzatmaq arzusunu göstərdik. Sıxışdırılmış sferadan gələn digər arzular, çox güman ki, diqqətimizdən yayınır, çünki bu yuxunu analiz etmək imkanından məhrumuq. Lakin bu yuxunun ikinci hərəkətverici qüvvəsi kimi atanın yuxudakı tələbatını fərz edə bilərik; yuxugörmə uşağın ömrünü bir anlıq uzatdığı kimi, atanın yuxusunu da bir anlıq uzada bilər. Bu motivin mənası belədir: «Bu yuxugörməyə imkan verməliyəm, yoxsa gərək oyanam». Bu və ya digər hər cür yuxugörmədə yuxunun arzusu qeyri-şüuri arzuya köməklik edir. Yuxarıda biz rahatlıq motivləri olan yuxugörmələrdən danışdıq. Əslində bütün yuxugörmələr bu xarakterdədir. Bu yolla xarici hissi qıcıqlanmaları yenidən işləyən, yuxunun davam etdirilməsinə yol verən və yuxunu xarici aləmə bildirəcəyi tələblərindən məhrum etmək üçün öz məzmununa qoşan yuxugörmələrdə yatmağa davam etmək arzusu xüsusilə parlaq nəzərə çarpır. Lakin bu arzu yuxu vəziyyətini yalnız içəridən poza bilən digər bütün yuxugörmələrin yaranmasında da iştirak etməlidir. Yuxugörmə çox dərinə gedəndə Prs. sisteminin şüura dediyi «Narahat olma, yatmağa davam et, axı bu sadəcə yuxugörmədir» sözləri bizim hökmran ruhi fəaliyyətimizin yuxugörmələrə münasibətinə ümumi formada uyğundur. Buradan belə bir nəticə çıxarmalıyam ki, yuxu vəziyyəti davam etdiyi müddətdə biz yuxuda nəsə gördüyümüzü dəqiq bilir və eyni zamanda guya yatırıq. Guya şüurumuza heç vaxt bir fikir daxil olmur, digəri isə yalnız senzuranın özünü aldanmış hiss etdiyi müstəsna hallarda daxil olur etirazına heç bir əhəmiyyət verməməliyik. Bunun əksinə, elə adamlar var ki, yatdıqlarını və yuxu gördüklərini şəksiz etiraf edir və öz yuxugörmələrini şüurlu şəkildə idarə etmək qabiliyyətlərinin olduğunu deyirlər. Belə subyekt, tutaq ki, yuxugörmənin iradəsini qəbul etməyəndə onu yarımçıq saxlayaraq oyanır və öz pyesinə daha məqbul son vermək istəyən məşhur yazıçı kimi yenidən başlayır. Ya da subyekt yuxuda yuxugörmənin onu seksual sferanı oyandıran situasiyaya məruz qoyduğunu düşünə bilər: «mən yuxuda bunu görmək istəmirəm, mən polyusiyaya düşüb boşalmaq istəmirəm».

d) Yuxugörmə nəticəsində oyanma. Yuxugörmənin funksiyası. Qorxulu yuxular. Ön şüur sferasının gecə yatmaq arzusuyla məşğul olduğuna əminliklə yuxugörməni araşdırmağa davam edə bilərik.

Lakin əvvəlcə bundan öncəki şərhimiz əsasında gəldiyimiz nəticələri yekunlaşdırmalıyıq.

Ya ayıq təfəkkürdən sonra «gündüz qalıqları» qalır, ya ayıq təfəkkür qeyri-şüuri arzulardan birini oyadır, ya da ki, nəhayət, həm bu olur, həm də o; bütün bu imkanlara artıq yuxarıda ətraflı toxunmuşuq. Gün ərzində, ya da yalnız yuxu vəziyyətinin yaranmasıyla qeyri-şüuri arzu özünə gündüz qalıqlarına doğru yol açır. Bunun nəticəsində təzə materiala köçürülmüş arzu yaranır, ya da boğulmuş təzə arzu qeyri-şüuri sferadan olan dəstək sayəsində yenidən canlanır. O öz tərkib hissələrindən biriylə bağlı olduğu Prs. sistemi vasitəsilə fikri proseslərin normal yoluyla şüura düşməyə çalışır. Ancaq burada senzuraya rast gəlir və onun təsirilə üzləşərək, artıq təzə materiala köçürülərkən düçar olduğu təhrifə yenidən məruz qalır. Bu vaxta qədər arzu zəhlətökən təsəvvür, sərsəm ideya və s., başqa sözlə, köçürmə nəticəsində möhkəmlənən və senzura sayəsində təhrif olunun fikir kimi bir şey olmağa hazır olur. Lakin ön şüur sferasındakı yuxu vəziyyəti sonrakı keçidə yol vermir; bu sfera, çox güman ki, öz qıcıqlanmalarını zəiflətməklə yolu bağlayır. Yuxugörmə bu yolla məhz yuxu vəziyyətinin özünəməxsusluğu sayəsində reqressiyaya doğru yönəlir və bu zaman xatirə qrupunun göstərdiyi cəzbetməyə tabe olur.

Reqressiya yolunda o, ixtiraçılıq qabiliyyəti qazanır. Sıxlaşma haqqında irəlidə danışacağıq.

Beləliklə, yuxugörmə öz dolanbac və əyri-üyrü yolunun ikinci hissəsini keçir. Birinci hissə qeyri-şüuri səhnələrdən, yaxud fantaziyalardan irəliləyən istiqamətdə Prs. sisteminə; ikinci hissə isə, senzuranın qoyduğu həddən geriyə qavrayışlara doğru uzanır. Yuxugörmə məzmun əldə etməsilə sanki senzuranın və Prs. sistemindəki yuxu vəziyyətinin ona qoyduğu maneəni aşır; o, diqqəti özünə cəlb edə və şüur tərəfindən dərk oluna bilir.

Bizimçün psixi keyfiyyətləri qavrayan duyğu orqanı olan şüur isə ayıq vəziyyətdə qıcıqlanmalar üçün iki nöqtədə açıqdır. Birincisi, bütün aparat periferiyasından, qavrayış sistemindən; ikincisi, aparat daxilində enerjinin dəyişməsi zamanı yeganə psixi keyfiyyət olan xoş və ya xoşagəlməz duyğunun qıcıqlanmasından. U sistemindəki bütün digər proseslər psixi dəyərdən məhrumdur və buna görə də, şüurun obyekti deyil, çünki ona qavramaq üçün xoş və ya xoşagəlməz duyğu vermir. Biz bu xoş və ya xoşagəlməz duyğunun şüurun doldurulması prosesinin gedişini avtomatik tənzimlədiyini güman etməyə məcbur idik. Lakin sonradan daha çətin fəaliyyətin asanlaşdırılması naminə təsəvvürlərin gedişinin qeyri-məmnunluq duyğusundan asılılığını azaltmaq zərurəti aydın oldu. Bu məqsəd üçün Prs. sisteminə şüura cəlb edə biləcəyi öz keyfiyyətləri lazım idi; o, çox güman ki, onları ön şüur proseslərinin sözlərlə bağlı xatirələrin keyfiyyətdən məhrum olmayan sistemi ilə birləşməsi nəticəsində əldə etdi. Bu sistemin keyfiyyətləri sayəsində bu vaxtadək yalnız qavrayış üçün duyğu orqanı olan şüur bizim fikri proseslərin bir hissəsi üçün də bu cür olur. Beləliklə, sanki iki hissi müstəvi yaranır; onlardan biri qavrayışlara, digəri isə ön şüurun fikri proseslərinə yönəlir.

Şüurun Prs. sisteminə baxan duyğu səthinin yuxu vəziyyəti sayəsində B sisteminə nisbətən daha az qıcıqlanan olduğunu fərz etməliyəm. Gecəki fikri proseslərə marağın itməsi tam məqsədəuyğundur. Təfəkkürdə heç nə baş verməməlidir; Prs. sistemi yatmaq istəyir. Lakin yuxugörmə qavrayışa çevriləndə o artıq qazandığı keyfiyyət sayəsində yuxugörmə doğura bilir.

Bu hissi oyanma ümumiyyətlə funksiyası nədən ibarətdirsə, onu yerinə yetirir: o, Prs. sistemində olan enerjinin bir hissəsini oyadıcı faktora göndərir. Beləliklə, yuxugörmə hər dəfə Prs.

sisteminin dincələn qüvvəsini fəaliyyətə sövq edir, lakin Prs. sisteminin bütövlük və əyanilik naminə ikinci emal adlandırdığımız təsirinə məruz qalır. Bununla biz demək istəyirik ki, o, yuxugörmə ilə də qavrayışın digər məzmunları kimi davranır; o bu cür gözləmə təsəvvürlərinin təsirinə məruz qalır, əlbəttə, məzmununun imkan verdiyi qədər. Bir halda ki, yuxugörmə fəaliyyətinin bu dördüncü hissəsi hər hansı yolla axıb gedir, həmin yol yenə də irəliləmə xarakterindədir.

Anlaşılmazlıqlar olmasın deyə həmin yuxugörmə proseslərinin müvəqqəti xüsusiyyətləri üzərində qısaca dayanmaq pis olmaz. Qoblo (29), çox güman ki, Morinin gilyotin haqqında yuxugörmə problemindən təsirlənən son dərəcə maraqlı nəzəriyyəsində göstərmək istəyir ki, yuxugörmə yuxu ilə ayıqlıq arasında qısa keçid mərhələsini doldurur. Yuxugörmə ayıqlığa lazım olan məlum vaxt ərzində baş verir. Güman olunur ki, yuxugörmənin yekun səhnəsi o qədər parlaq və güclü olur ki, oyanmağa məcbur edir. Əslində isə biz oyanmaya yaxın olduğumuz üçün o, güclü olur. «Arzu – oyanmanın başlanğıcıdır».

Artıq Dyuqa (18) Qoblonun öz nəzəriyyəsinin doğruluğunu isbatlamaq üçün çox zaman faktiki materiallarla hesablaşmadığını qeyd etmişdir. Elə yuxugörmələr var ki, onlardan oyanmaq olmur, məsələn, yuxuda nəsə gördüyümüzü gördüyümüz yuxular. Yuxugörmənin fəaliyyətilə bağlı anlayışımıza uyğun olaraq, onun təkcə ayıqlıq mərhələsinə uzanmasıyla qətiyyən razılaşa bilmərik. Biz, əksinə, yuxugörmənin öz fəaliyyətinin birinci hissəsinə gündüz, ön şüur sferasının hökmranlığı zamanı başladığını fərz etməliyik. Onun ikinci hissəsi olan senzuranın təsiri altında dəyişmə qeyri-şüuri fantaziyaların cəlb olunması və qavrayışa daxil olması sayəsində, şübhəsiz, bütün gecəni davam edir; buna görə də, biz tamamilə haqlı olaraq bütün gecəni nəsə gördüyümüzü, amma məhz nə gördüyümüz xatırlamadığımızı deyirik. Lakin mən düşünmürəm ki, guya yuxugörmə proseslərinin dərk olunanadək bizim indicə xarakterizə etdiyimiz müvəqqəti ardıcıllığı saxladığını etiraf etmək lazımdır: əvvəlcə köçürülmüş arzu peyda olur, sonra senzuranın təsiri altında təhrif baş verir, daha sonra isə reqressiyaya dönüş və sairə. Şərh edərkən biz bu ardıcıllığı qorumalı oluruq; həqiqətdə isə, söhbət daha çox bu və ya digər yolun eyni zamanda sınaqdan keçirilməsindən gedir; qıcıqlanmalar gah bu, gah da o tərəfə yönəlir, onların daha məqsədəuyğun paylanması nəticəsində hər hansı qruplaşma qeydə alınanadək bu davam edir. Mənim bəzi müşahidələrim hətta onu göstərir ki, yuxugörmənin fəaliyyətinin öz məhsulunu qəbul etməsi üçün bəzən bir gün və bir gecə bəs etmir, bu zaman yuxugörmənin quruluşunun fövqəladə gücü öz qəribə simasını tamamilə itirir. Zənnimcə, hətta anlaşıqlığa qavrayış qismində münasibət də yuxugörmə şüura çatana qədər baş verə bilər. Doğrudur, bu andan etibarən proses xeyli sürətlənir, çünki artıq yuxugörmə də digər qavrayışların qarşılaşdığı münasibətlə rastlaşır. O sanki indi uzun müddətə hazırlanan, ancaq bir anda yanan fişəngdir.

Yuxugörmənin fəaliyyəti nəticəsində onda gedən proses ya şüuru özünə cəlb etmək və ön şüur sferasının zamandan və yuxunun dərinliyindən asılı olmayaraq oyanması üçün kifayət qədər intensivləşir, ya da onun intensivliyi yetərincə deyil və ayılmadan bilavasitə öncə daha hərəkətli bir diqqətlə rastlaşanadək gözləməlidir. Yuxugörmələrin əksəriyyəti, göründüyü kimi, nisbətən əhəmiyyətsiz psixi intensivliklərdən istifadə edir, çünki oyanmanı gözləyir. Bizi yuxudan oyadarkən adətən yuxugörmə kimi qəbul etdiyimiz şey, hər halda, bununla izah olunur. Qəflətən oyandıqda ilk olaraq yuxugörmə fəaliyyətinin yaratdığı qavrayışın məzmununa, yalnız bundan sonra kənardan alınan qavrayışa baxırıq.

Lakin daha çox nəzəri maraq doğuran yuxunun ortasında oyadan yuxugörmələrdir. Hər tərəfdə hökmran olan məqsədəuyğunluğu nəzərə alaraq sual vermək olar ki, niyə yuxugörməyə, başqa sözlə, qeyri-şüuri arzuya yuxunu pozmaq, yəni ön şüurun arzusunu yerinə yetirmək hakimiyyəti verilib? Buna yalnız enerji nisbəti barədə biliklərimizin olduqca yetərsiz olmasıyla cavab verə bilərik. Əgər bu biliklərə sahib olsaydıq, onda yəqin ki, yuxugörməyə sərbəstlik verilməsinin və ona qarşı məlum xüsusi diqqət sərfinin qeyri-şüurinin gecələr də gündüz olduğu kimi eyni çərçivədə qalmalı olmasıyla müqayisədə enerjiyə qənaət olduğunu görərdik131.

Müşahidələr göstərdiyi kimi, yuxugörmə gecə ərzində yuxunu bir neçə dəfə pozsa da, onunla tamamilə bir araya sığır. Bir anlıq oyanan subyekt yenidən yuxuya gedir. Bu, yuxuda milçək qovmaq kimi bir şeydir; yalnız ad hoc132 oyanırsan. Yenidən yuxuya gedərkən pozuntunu aradan qaldırırıq. Yatmaq arzusunun yerinə yetirilməsi, dayə haqqında və digər yuxulardan gətirilən məlum misallardan göründüyü kimi, həmin istiqamətdə məlum diqqət sərfinin dəstəklənməsinə tamamilə uyğundur.

Lakin burada qeyri-şüuri proseslərlə dəqiq tanışlığa əsaslanan bir etirazın üzərində dayanmaq lazımdır. Qeyri-şüuri arzuların hər zaman son dərəcə fəal və canlı olduğunu biz özümüz də demişik. Buna baxmayaraq, gündüzlər onlar eşidilmək üçün kifayət qədər güclü olmur. Ancaq yuxu vəziyyətinin və qeyri-şüuri arzunun yuxugörmə yaratmaq qabiliyyəti aşkar olursa və onun köməyilə ön şüur sferası oyanırsa, onda yuxugörmə gerçəkləşdikdən sonra bu qabiliyyət yoxa çıxır? Məgər yuxugörmə, zəhlətökən milçək kimi, daim yeniləşməli, nə qədər qovsan da, daim qayıdıb gəlməli deyildi? Bəs yuxugörmənin yuxu pozuntusunu aradan qaldırdığını hansı əsasla təsdiqləyirik?

Qeyri-şüuri arzuların öz canlılıqlarını daim qorumaları tamamilə doğrudur. Onlar məlum sayda qıcıqlanmalar yola düşən kimi keçid üçün daim açıq olan yoldur. Qeyri-şüuri proseslərin ən qəribə xüsusiyyəti məhz onların sarsılmaz olmasıdır. Qeyri-şüuridə heç nəyi sona çatdırmaq mümkün deyil, onda heç nə keçib getmir və heç nə unudulmur. Buna ən əyani şəkildə nevrozları, xüsusilə də isteriyanı öyrənərkən əmin olursan. Fikirlərin tutma zamanı oz boşalmasına yönələn qeyri-şüuri gedişi yetərincə qıcıqlanma toplanan kimi keçidə yenidən dərhal hazır olur. Otuz il əvvəl mövcud olmuş xəstəlik qeyri-şüuri affektlərin mənbəyinə keçərək öz təzəliyini bütün bu otuz il ərzində qoruyur. Onunla bağlı xatirəyə toxunan kimi, o dərhal dirilir və tutma zamanı özünə hərəkət çıxışını tapan qıcıqlanma ilə əlaqədə olduğunu görür. Elə buradaca psixoterapiya işə qarışa bilər. Onun vəzifəsi: qeyri-şüuri proseslərin kəsilməsinə və unudulmasına kömək etməkdir. Bizim təbii saymağa meyilli olduğumuz və vaxtın xatirələrin ruhi mədənlərinə ilkin təsiri kimi gördüklərimiz (xatirələrin tutqunlaşması və köhnə xatirələrin affektiv zəifliyi) əslində çətinliklə gerçəkləşdirilən sonrakı, təkrar dəyişiklikdir. Sonuncunu ön şüur sferası həyata keçirir və psixoterapiya Bzs. sistemini Prs. sisteminin hökmranlığına tabe etdiyi andan başqa yolla gedə bilməz.

Beləliklə, ayrıca qeyri-şüuri qıcıqlanma prosesi üçün iki çıxış var. O ya öz ixtiyarına buraxılmış kimi qalır və bu zaman, nəhayət ki, haradasa özünə yol açaraq öz qıcıqlanmasına metodikaya doğru birdəfəlik çıxış verir, ya da ön şüur sferasının təsirinə məruz qalır və qıcıqlanma da bunun sayəsində aralanmır, əksinə bağlanır. Sonuncu yuxugörmə prosesində də baş verir. Prs. sistemindən qavrayış rolu oynayan yuxugörməyə doğru gedən tamamlanmanı şüurun qıcıqlanması düzəldir, yuxugörmənin qeyri-şüuri qıcıqlanmasını birləşdirir və pozucu fəaliyyətini zərərsizləşdirir. Əgər yuxugörən bir anlıq oyanırsa, onda həqiqətən yuxusunu pozmaq istəyən milçəyi qovmuş olur. Artıq biz başa düşürük ki, qeyri-şüuri arzuya sərbəstlik vermək, reqressiyaya yolunu açmaq həqiqətən son dərəcə məqsədəuyğun və sərfəlidir ki, o, yuxugörmə yaratsın, sonra isə yuxu zamanı ön şüur sferasını cilovlamaqdansa, ön şüur fəaliyyətinin cüzi təsirinin köməyilə yuxugörməyə bağlanaraq onu tamamlasın. Axı onu da gözləmək olardı ki, yuxugörmə əvvəlcədən məqsədəuyğun proses olmasaydı belə, ruhi həyatın güclər mübarizəsində bəlli funksiyaya malikdir. Biz onun funksiyasının necə olduğunu görürük.

Yuxugörmə qeyri-şüuri sistemin sərbəst qıcıqlanmasını ön şüur sisteminin hökmranlığına tabe etməyi qarşısına məqsəd qoyub; bu zaman Bzs. sisteminin qıcıqlanmasını uzaqlaşdırır, onunçün ventil rolunu oynayır və eyni zamanda ön şüur sferasının yuxusunu ayıq fəaliyyətin cüzi sərfiyyatından qoruyur. Beləliklə, o kompromis kimi eyni növdən olan digər psixi törəmələrə analoji olaraq hər iki sistemə xidmət edir, hər ikisinin arzusunu həyata keçirir, çünki bu arzular, təbii ki, bir-birinə uyğundur. Oxucunu birinci fəsildə nəzərdən keçirdiyimiz Robertin nəzəriyyəsinə baxmağa göndəririk; biz görəcəyik ki, bu alimin yuxugörmənin funksiyasının müəyyənləşdirilməsiylə bağlı irəli sürdüyü əsas şərtlə razılaşmalıyıq, ancaq digər məsələlərdə, xüsusilə də yuxugörmə prosesinin qiymətləndirilməsində fikirlərimiz üst-üstə düşmür.

«Hər iki arzunun uyğunluğu» məhdudiyyətində yuxugörmənin funksiyasının dağıntıya məruz qaldığını ehtimal edən hallar var. Yuxugörmə prosesi, hər şeydən öncə, Bsz. sistemində arzunun gerçəkləşməsi kimi güman edilir, əgər arzunun gerçəkləşməsinə bu cəhd ön şüur sistemini bu qədər kəskin sarsıdaraq, artıq öz sakitliyini qoruya bilmirsə, onda yuxugörmə bununla kompromisi pozmuş və öz vəzifəsinin ikinci hissəsini yerinə yetirməmişdir. O dərhal qırılır və tam oyanma ilə əvəzlənir. Mahiyyət etibarilə, əgər yuxugörmə yuxunun daimi keşikçisidirsə və onu pozmağa məcbur olursa, burada da günahı yuxugörmədə görmək olmaz: bu qətiyyən bizdə onun məqsədəuyğunluğu haqda tərəddüd yarada bilməz. Bu, orqanizmdə adi məqsədəuyğun faktorun qeyri-məqsədəuyğun olmasıyla bağlı yeganə hal deyil, çünki bu hal yarananda istər-istəməz hər hansı dəyişiklik baş verir; belə hallarda pozuntu da müəyyən məqsədə xidmət edir: o, dəyişikliyin mahiyyətini açır və orqanizmin vasitələrini dəyişikliyin tənzimlənməsi üçün oyadır. Mən burada, əlbəttə, qorxulu yuxugörmələri nəzərdə tuturam; oxucu mənim arzuların gerçəkləşməsi nəzəriyyəsinin xəyali pozucusundan incə sürətdə yayındığımı düşünməsin deyə, bu növdən olan yuxugörmələrin heç olmasa ümumi cizgilərini aydınlaşdırmağa çalışacağam.

Qorxunun əmələ gəlməsinə kömək edən psixi prosesin, buna baxmayaraq, həm də arzunun gerçəkləşməsi ola bilməsi artıq çoxdan bizi təəccübləndirə bilməz. Biz bu hadisəni arzunun Bzs. sisteminə aid olmasıyla izah edə bilərik, halbuki Prs. sistemi həmin arzunu rədd edir və boğur. Bzs. sisteminin Prs. sisteminə tabe olması tam psixi sağlamlıq halında da tam deyil; bu tabeliyin dərəcəsi bizim psixi normallığımızı yaradır. Nevrotik simptomlar bizə hər iki sistemin bir-biriylə münaqişə halında olduğunu göstərir; onlar ona vaxtından qabaq son hazırlayan bu konfliktin kompromis nəticəsidir. Onlar bir tərəfdən Bzs. sistemində qıcıqlanma üçün çıxış rolunu oynayır, digər tərəfdən Prs. sisteminə Bzs. sistemi üzərində müəyyən hökmranlıq etməyə imkan verir. Məsələn, hər hansı isterik fobiyanın mahiyyətini araşdırmaq maraqlıdır. Misalçün, əsəb xəstəsinin küçəylə tək gedə bilməməsini biz tam ədalətli olaraq simptom adlandırırıq. Bu simptomu aradan qaldırmaq üçün pasiyenti qadir olmadığını etməyə məcbur etməyi yoxlayaq.

Bu zaman onda qorxu tutması baş verəcək; küçədə belə bir tutmanın baş verməsi artıq onunçün dəfələrlə aqorafobiyanın inkişafına yol açıb. Ona görə də, biz simptomun qorxunun qarşısını almaq üçün var olduğunu görürük; fobiya sanki qorxu üçün keşikçi qalası rolunu oynayır.

Biz bu proseslərdə affektlərin roluna toxunmadan mövzunu davam etdirə bilmərik; lakin bunu tam miqyasda edə bilmərik. İlk olaraq ondan başlayaq ki, Bsz. sisteminin boğulması, hər şeydən öncə, Bzs. sistemindəki təsəvvürlərin öz-özünə gedişinin əvvəlcə xoş xarakterdə olan, kənarlaşma prosesindən sonra isə xoşagəlməz xarakterə girən affekti inkişaf etdirməsindən ötrü zəruridir. Boğulma həmin xoşagəlməz affektin inkişafını xəbərdar etmək məqsədi güdür. O, Bzs.

sisteminin təsəvvürlərinə uzanır, ona görə ki, affekt məhz oradan çıxa bilər. Biz burada affektlərin inkişafının mahiyyəti və xarakterilə bağlı tam müəyyənləşdirilmiş fərziyyəni əsas götürürük. Sonuncu hərəkət və sekresiya aktıdır, bunun innervasiya açarı Bzs. sisteminin təsəvvürlərindədir. Ön şüur sisteminin hökmranlığı sayəsində bu təsəvvürlər sanki zəifləyir və affektləri inkişaf etdirən impuls göndərilməsi iflic vəziyyətə düşür. Prs. sistemi təsiri olmayanda qeyri-şüuri qıcıqlanmaların affekti inkişaf etdirə bilməsindən ibarət olur və əvvəlcədən məruz qalınmış sıxışdırılma nəticəsində yalnız qeyri-məmnunluq, qorxu formasında hiss olunur.

Bu təhlükə yuxugörmə proseslərinə sərbəstlik verilməsiylə yaradılır. Bu təhlükənin varlığının şərti həyata keçirilmiş sıxışdırılma və arzunun yetərli gücüdür. Onlar bu qayda ilə bütövlükdə yuxugörmənin əmələ gəlməsinin psixoloji çərçivələrindən kənarda yerləşir. Əgər mövzumuzun həmin bu bir məqamı ilə, yuxu zamanı Bzs. sistemindən azad olunma ilə, qorxu affektinin inkişafı ilə bağlanmasaydı, onda mən ümumiyyətlə qorxu yuxugörmələrinin tədqiqindən imtina edər və onunla bağlı bütün anlaşılmazlıqlardan canımı qurtarardım.

Qorxu yuxugörmələri haqqında təlim, dəfələrlə qeyd etdiyim kimi, nevrozların psixologiyasına aiddir. Mən hətta deyərdim ki, yuxugörmə zamanı qorxu, yuxugörmənin deyil, qorxunun problemidir. Biz qorxunun yuxugörmə prosesləri mövzusu ilə təmas nöqtələrini göstərdik və bununla tam qane ola bilərik. Lakin mən daha bir şey edə bilərəm. Mən nevrotik qorxunun seksual mənbələrdən qaynaqlandığını dediyimdən, qorxu yuxugörməsinin arxasında gizlənən fikirlərdə seksual materialın olub-olmadığını aşkar etmək üçün onu da analiz edə bilərəm.

Bir çox mülahizələrdən dolayı əsəb xəstəsi olan pasiyentlərimin mənə xəbər verdikləri çoxsaylı misalları müzakirə etmir, uşaqların və gənclərin gördükləri qorxu yuxugörmələrinə üstünlük verirəm.

Mənim özümdə uzun illər boyu bir dənə də əsil qorxulu yuxu olmayıb. Yeddi-səkkiz yaşlarımda belə bir yuxu gördüyümü xatırlayıram; aradan otuz il keçdikdən sonra onu yozdum.

Bu yuxu son dərəcə canlı və aydın idi, mənə qəribə dərəcədə sakit, üzünün ifadəsi sanki donmuş sevimli anamı təsvir edirdi; onu quş dimdiyi olan iki (ya da üç) məxluq otağa gətirib yatağa uzandırdılar. Mən çığıraraq göz yaşları içərisində valideynlərimi oyatdım. Qəribə geyimli, quş dimdiyi olan ucaboy varlıqları Filipson nəşri olan Bibliyamdakı şəkillərdə görmüşdüm, mənə elə gəlir ki, bunlar Misir qəbirüstü barelyeflərindən götürülmüş qırğı başlı tanrılar idi133. Lakin qalan şeylərdə analiz mənə evimizin qarşısındakı çəmənlikdə daim bizimlə, uşaqlarla oynayan oğlanı xatırladır; onun adının Filip olduğuna, demək olar ki, əminəm. Daha sonra mənə elə gəlir ki, cinsi əlaqə mənası verən və qırğı başına bənzər şeyə bənzəyən bir şeyi yetərincə aydın xarakterizə edən vulqar sözü ilk dəfə bu oğlandan eşitmişəm (burada alman dilində söz oyunu var). Bu sözün seksual mənasını mən, çox güman ki, təcrübəli müəllimimin üzünün ifadəsindən anlamışam.

Anamın yuxudakı sifəti eynilə ölümündən bir neçə gün qabaq gördüyüm babamın üzünün surətiydi. Beləliklə, yuxugörmənin təkrar işlənərək yozulması anamın ölməsi mənasına gəlirdi; qəbirüstü barelyef də bura aid idi. Mən bu qorxunun təsiri ilə oyandım və valideynlərimi oyatmayanadək sakitləşə bilmədim. Yadımdadır ki, anamın üzünü görən kimi sakitləşdim, elə bil, mənə elə onun ölmədiyi ilə bağlı təsəlli lazım idi. Lakin yuxunun təkrar yozumu artıq inkişafı etməkdə olan qorxunun təsiri altında baş vermişdi. Mən yuxuda anamın öldüyünü gördüyüm üçün qorxmamışdım; mən yuxugörməni onun ön şüur mərhələsində ona görə belə yozmuşdum ki, o zaman hələ də qorxunun təsiri altındaydım. Qorxu sıxışdırmanın köməyilə, şübhəsiz, öz ifadəsini yuxugörmənin görmə məzmununda tapan tutqun seksual duyğuya çevrilir.

Bir ildən artıq ağır xəstəlikdən əziyyət çəkən 27 yaşlı bir cənab 11 – 13 yaşlarında olanda bir neçə dəfə yuxuda əlində yaba olan bir adamın onu qovduğunu görür; o qaçmaq istəyir, ancaq yerinə buxovlanmış kimi hərəkət edə bilmir. Bu zaman o hər dəfə güclü qorxu hiss edir. Son dərəcə tipik və cinsi mənada tamamilə məsum olan qorxulu yuxu baxımından bu çox yaxşı bir nümunədir. Analiz zamanı yuxugörən əmisinin sonradan danışdığı bir əhvalatla qarşılaşır (onun üstünə küçədə naməlum bir subyekt hücum çəkibmiş) və buradan belə bir nəticə çıxarır ki, yuxunu gördüyü dövrdə də, yəqin ki, belə bir hadisə haqqında eşidib. Yaba ilə bağlı yadına düşür ki, elə həmin dövrdə bir dəfə əlini yaba ilə yaralayıbmış. Buradan da bilavasitə tez-tez döydüyü və lağa qoyduğu kiçik qardaşına qarşı münasibətinə keçir; bir dəfə çəkməsini qardaşına ataraq onun başını yaraladığı yaddaşına xüsusilə həkk olunub; onda anası deyibmiş: «Qorxuram, bir gün onu öldürəsən». Görünür, o, zor mövzusu üzərində dayanaraq doqquz yaşına təsadüf edən daha bir epizodu xatırlayır. Bir dəfə valideynləri axşam evə gec qayıdıblar; o özünü yatmışlığa vurub, ata-anası uzanıb-yatıblar, tezliklə o, ağır nəfəsalma və başqa səslər eşidib, hətta onların yataqdakı vəziyyətini də təsəvvür edə bilib. Sonrakı fikirləri göstərir ki, o, valideynlərinin bu münasibəti ilə özünün kiçik qardaşına olan münasibəti arasında analogiya aparıb. O, valideynləri arasında baş verənləri də zorakılıq hesab edib və beləliklə, bir çox uşaqlar kimi kotiusu sadizmtək başa düşüb. Bunun sübutu isə anasının yatağında bir neçə dəfə qan görməsi olub. Böyüklər arasındakı cinsi münasibətlərin bunu görən uşaqlarda qorxu yaratmasını biz hər yanda müşahidə edirik. Bu qorxunu mən onların dərk etməyə qadir olmadıqları və buna görə də müqavimətlə qarşıladıqları cinsi qıcıqlanma, onun valideynlərilə bağlı olması və bunun nəticəsində də qorxuya çevrilməsilə ilə izah edirəm. Həyatın ən erkən çağlarında valideynlərin cinsinə əsasən əks cinsə qarşı meyil sıxışdırılmaya məruz qalmır və gördüyümüz kimi, özünü tam sərbəst büruzə verir134.

Mən də uşaqlıqda bu qədər tez-tez rast gəlinən hallüsinasiyalı (pavor nocturnus) qorxu tutmalarına eyni izahatı verərdim. Və burada biz qarşımızda yalnız anlaşılmaz və rədd edilmiş seksual hissiyyatları görürük, onları təsdiq etdikdə, yəqin ki, düzgün dövrilik aşkar olunardı, çünki seksual meylin yüksəlməsinə təsadüfi oyadıcı təəssüratlar olduğu kimi, daimi, dövri inkişaf da səbəb olur.

Bu fikri sübut etmək üçün mənim zəruri materiala ehtiyacım var. Pediatrların isə, bunun əksinə, bir çox məsələləri başa düşmək üçün həm somatik, həm də psixi nöqteyi-nəzərdən yanaşma problemləri var. Tibbi mifologiyadan kor olub bu cür halların yanından ötməklə bağlı Debakenin pavor nocturnus araşdırmasından tapdığım maraqlı bir misal gətirəcəyəm (17) (s.

66)135.

Sağlamlığı son dərəcə zəif olan 13 yaşlı bir oğlan qorxaq və ürkək olmağa başlayır; yuxusu narahat olur və həftədə bir dəfə müntəzəm olaraq qorxu tutması hallüsinasiya ilə yarımçıq oyanır. Bu yuxugörmələrlə bağlı xatirələr həmişə çox aydın olur. O danışır ki, şeytan ona qışqırdı: «Aha, axır ki, əlimizə düşdün!» Ətraf qətran və kükürd qoxuyur və dərisini alov qarsır. Bu yuxudan qorxu içində ayıldıqda əvvəlcə qışqırmağa gücü olmur, sonra səsi qayıdır və o, aydın şəkildə deyir: «Yox, yox, məni yox, mən bir daha etməyəcəyəm!» «Yox, yox, mən bir daha etməyəcəyəm!» Bir dəfə hətta deyib: «Albert bunu etməyib!» O, paltarlarını geyinməyə başlayıb, çünki dediyinə görə, «alov onu ancaq çılpaq olanda yandırır». Bu yuxular onun səhhətini korlaya bilərdi, odur ki, onu kəndə apardılar. Orada il yarım qaldıqdan sonra o özünə gəldi və bir müddət sonra etiraf etdi: «Mən xayalığımda daim sancma və yüksək ehtiras hiss etdiyimi boynuma almağa cəsarət etmirdim; axırda bu məni o dərəcədə özümdən çıxartdı ki, yataq otağının pəncərəsindən özümü atmaq istəyirdim». Ehtimal etmək çətin deyil ki:

• Oğlan əvvəlcə onanizmlə məşğul olur, çox güman ki, öz günahını inkar edir və daimi hədələrlə qarşılaşırmış (Onun çığırtıları: «Mən bir daha etməyəcəyəm», «Albert heç vaxt bunu etməyib»).

• Kişiləşmə dövründə onda yenidən mastrubasiya etmək arzusu oyanıb, lakin:

• Onda libidonu boğan və qorxuya çevirən müqavimət yaranıb və nəticə etibarilə ağır cəza qarşısında qorxunu da özünə daxil edib.

Ancaq gəlin müəllifin çıxardığı nəticələri də dinləyək. «Araşdırmamızdan aydın olur ki:

• Sağlamlığı zəif olan gənclərdə cinsi yetişkənliyin təsiri ümumi zəifliyə, hətta beyin anemiyasına səbəb ola bilər.

• Beyində bu cür anemiya xarakterin dəyişməsinə, demonomanik hallüsinasiyaya, gecələr, hətta bəlkə də, gündüzlər güclü qorxuya səbəb olur.

• Oğlanın demonomaniyası və özünü günahlandırmasını uşaqlıqda aldığı dini tərbiyənin təsirilə əlaqələndirmək olar.

• Bütün bu hallar havada çox olmaq, fiziki hərəkətlər, kişiləşmə dövründən sonra gücün bərpa olunması nəticəsində keçib getdi.

• Uşaqda beyinlə bağlı təzahürlərin yaranmasının səbəbini irsiyyət və atadan qalma köhnəlmiş sifilislə də əlaqələndirmək olar. Və sonda:

Biz bu müşahidələri zəhlətökən, apiritik sayıqlama çərçivəsində nəzərdən keçiririk; biz bu xüsusi durumu serebral işemiyaya (qan dövranı çatışmazlığı) aid edirik».

e) İlkin və təkrar proseslər. Sıxışdırma. Yuxugörmə proseslərinin dərinliyinə daha dərindən baş vurmağa cəhd edərək qarşıma elə çətin bir vəzifə qoymuşam ki, ona çətin ki gücüm çatsın. Bu dərəcədə mürəkkəb təzahürün eynizamanlılığını təhkiyə ardıcıllığının köməyilə təsvir etmək və bu zaman daim sübutsuz keçinmək mənimçün olduqca ağırdır. Bu mənim yuxugörmələrin psixologiyasını araşdırarkən öz baxışlarımın tarixi inkişafını izləyə bilməməyimin özünəməxsus nəticəsidir. Yuxugörmələri anlamaq üçün mənə əsasən nevrozların psixologiyası ilə bağlı əvvəlki işimin köməyi dəyib, ancaq eyni zamanda onlara daim istinad edə bilmərəm, halbuki şəxsən mən yuxugörmələrdən geriyə yolla nevrozların psixologiyasına qayıtmaq istərdim. Mən burada oxucu üçün yaranan bütün çətinlikləri bilirəm, ancaq onlardan qaçmağın yolunu bilmirəm.

Bu durumdan məmnun qalmadığım üçün həvəslə səylərimin dəyərini yüksəldən digər fikir üzərində dayanıram. Qarşımda artıq birinci fəsildə gördüyümüz kimi, alimlərin baxışlarındakı tam fərqliliyin olmasıyla bağlı bir sual vardı. Bizim yuxugörmə probleminə baxışımız hər cür etirazçının diqqətini çəkib. Biz yalnız iki etirazı – yuxugörmənin mənasız və somatik hal olduğunu qəti rədd etdik; lakin zərrə qədər həqiqət payı olan yerdə qalan ziddiyyətli baxışları layiq olduqları dərəcədə qəbul etdik. Yuxugörmə özündə qavrayışın və ayıq həyatın maraqlarını daşıdığından onun arxasında gizlənən fikirlərin açılması bunu tamamilə təsdiq etdi. Sonuncular yalnız bizə mahiyyət etibarilə ciddi görünən və marağımızı cəlb edən şeylərlə məşğul olur.

Yuxugörmə heç vaxt xırda şeylərlə məşğul olmur. Lakin biz bunun əksinə də əmin olduq: yuxugörmə əvvəlki günün mənasız qalıqlarını toplayır və böyük əhəmiyyət ayıq vəziyyətdən müəyyən dərəcədə uzaqlaşmadığı vaxtacan həmin əhəmiyyəti kəsb edə bilmir. Biz bunun yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərə təhrif nəticəsində tamamilə fərqli ifadə verən məzmununa aid olduğunu müəyyənləşdirdik. Biz dedik ki, yuxugörmə prosesi assosiasiya mexanikasının qanunlarına əsasən, ayıq təfəkkürün hələ aşkar etmədiyi təzə və ya indiferent materialı çox asanlıqla mənimsəyir; o, senzura sayəsində psixi intensivliyi mühüm və vacibdən indiferent olana keçirir. Yuxugörmənin hipermiyası və uşaqlıq materiallarından istifadə təlimimizin əsasını təşkil etdi; öz yuxugörmə nəzəriyyəmizdə biz bu materialdan törəyən arzuya yuxugörmənin əmələ gəlməsi üçün ən zəruri olan mühərrik rolunu verdik. Yuxu zamanı xarici hissi qıcıqlanmaların təcrübi olaraq sübuta yetirilmiş mahiyyətindən şübhələnmək ağlımıza da gəlmədi, lakin biz bu materialı yuxugörmədəki arzudan gündüz fikirlərinin qalıqlarıyla eyni asılı vəziyyətə qoyduq. Yuxugörmənin obyektiv hissi qıcıqlanmaları illüziya formasında izah etməsilə razılaşmamalı olmadıq; lakin tədqiqatçıların çoxu üçün anlaşılmaz qalan bu izahın motivini müəyyənləşdirdik. Sonuncu qavranış obyektin yuxunun davamı üçün ziyansız olması, eyni zamanda arzunun gerçəkləşməsinə kömək etməsi şəklində həyata keçir. Yuxu zamanı duyğu orqanlarının subyektiv qıcıqlanmasını – bunu çox güman ki, Ledd (40) müəyyənləşdirib – biz yuxugörmələrin müstəqil mənbəyi hesab edirik. Biz bunu yuxugörmənin «fasadı arxasında»

fəaliyyət göstərən xatirələrin reqrediyent oyanmasıyla izah edə bilərik. Yuxugörmələrin əsas mənbəyi kimi etiraf olunan daxili orqanlar tərəfindən olan hissiyyatların rolu, bizə görə, yetərincə azdır. Onlar yıxılma, uçma və bağlılıq duyğularının şəxsində hazır və əyani materiallardır, ehtiyac yarandıqda yuxugörmənin fəaliyyəti onlardan arxasında gizlənən fikirlərin təsviri üçün istifadə edir.

Yuxugörmənin sürətli, ani xarakterdə olması onun məzmununun şüur tərəfindən qavranılması baxımından bizə tamamilə doğru görünür; prosesin bundan əvvəlki mərhələləri əsasında biz, əksinə, daha ağır, sakit temp təxmin etdik. Yuxugörmənin bir an ərzində baş verən zəngin məzmununa gəldikdə isə, bizə görə, burada söhbət psixi həyatın hazır materiallarının daxil olmasından gedir. Yuxugörmənin xatirə tərəfindən təhrifə məruz qalmasını biz doğru hesab etdik, ancaq zənnimizcə, bu mənfi göstərici deyil, çünki təhrif prosesinin yuxugörmənin əmələ gəlməsinin başlanğıcından etibarən sonuncu aşkar mərhələsidir. Gecələr ruhi həyatın yatması, yaxud gündüzlər olduğu kimi bütün gücüylə fəaliyyət göstərməsiylə bağlı gərgin və barışmaz mübahisədə biz həm bu, həm də digər tərəfin fikirlərində müəyyən həqiqət payı tapsaq da, bütövlükdə heç bir baxışı müdafiə edə bilmədik. Biz yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə ruhi aparatın, demək olar, bütün vasitələrinin iştirakıyla həyata keçirilən son dərəcə mürəkkəb fəaliyyətin izlərini tapdıq; lakin bu fikirlərin gündüz yarandığını inkar etmək olmaz və hər halda, ruhi həyatın da yuxu vəziyyətində olduğunu etiraf etmək lazımdır. Beləcə, natamam yuxu nəzəriyyəsi ortaya çıxdı, lakin yuxu vəziyyətinin xarakteristikasını biz ruhi həyatın pozulmasında deyil, ayıq həyat üzərində hökmranlıq edən psixi sistemin yatmaq arzusuna uyğunlaşmasında tapdıq. Xarici aləmdən təcrid olunma bizim nəzəriyyə üçün də öz əhəmiyyətini qoruyur; ancaq o, yuxugörmənin təsviri fəaliyyətinin reqressiyasının təşkilindəki yeganə məqamın keyfiyyətinə yardım etmir. Təsəvvürlərin sərbəst istiqamətdə gedişinin mümkün olmamasına şübhə yoxdur, lakin buna görə psixi məqsədsizləşmir, çünki eşitdiyimizə görə, dominant vəziyyətin arzulanan məqsədli təsəvvürləri aradan qalxdıqdan sonra arzuolunmazlar meydana çıxır. Yuxugörmədə zəif assosiativ əlaqəni biz nəinki yalnız etiraf etdik, həm də onun mənşəyinə güman edildiyindən daha çox əhəmiyyət verdik; ancaq əmin olduq ki, bu zəif əlaqə qanuni və dərk olunmuş digəri üçün məcburi əvəz rolunu oynayır. Əlbəttə ki, biz yuxugörməni absurd da adlandırdıq, ancaq misallar bizə göstərdi ki, yuxugörmə nə qədər ağıllıdırsa, bir o qədər absurd görünməyə çalışır.

Yuxugörməyə aid edilən funksiyalar məsələsində biz tədqiqatçıların əksəriyyəti ilə razılaşırıq.

Yuxugörmənin ruhu ventil kimi açıb «boşaltması» və Robertin təbirincə desək, bir çox ziyanlı şeylər yuxugörmədəki təsvir sayəsində zərərsizləşir fikri təkcə bizim arzuların ikitərəfli gerçəkləşməsi nəzəriyyəmizlə tam üst-üstə düşməsiylə qalmır, həm də bizim yanaşmamızda Robertə nisbətən daha çox aydın olur; ruhun öz imkanlarını sərbəst ifadə etməsi bizdə ön şüurun fəaliyyəti tərəfindən yuxugörməyə azadlıq verilməsinə uyğun gəlir. Yuxugörmədə ruhi həyata embrional baxışa qayıdış və Qavellok Ellisin (22) qeydi: «Qeyri-məhdud emosiyalar və natamam fikirlərdən ibarət arxaik aləm» – gündüzlər primitiv, boğulmuş fəaliyyət xarakterinin yuxugörmənin əmələ gəlməsində iştirakı barədə qabaqcadan gəldiyimiz nəticə baxımından son dərəcə uğurludur; Delejdə (15) olduğu kimi, bizdə də «boğulmuş olan» yuxugörmənin hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Şernerin yuxugörmədə fantaziyaya verdiyi rol və ümumiyyətlə, Şernerin nəzəriyyəsini biz tam miqyasda qəbul etdik, ancaq ona bu problemdə sanki başqa bir yer göstərməli idik.

Fantaziyanı yuxugörmə yaratmır, fantaziyanın qeyri-şüuri fəaliyyəti yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin əmələ gəlməsində mühüm rol oynayır. Biz Şernerə yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin mənbəyini göstərdiyinə görə borcluyuq; lakin onun yuxugörmənin fəaliyyətinə aid etdiyi, demək olar ki, hər şeyi gündüzlər də fəal olan qeyri-şüuri sferanın fəaliyyətinə aid etmək lazımdır; o, yuxugörməyə nevrotik simptomlardan az səbəb vermir. Biz yuxugörmənin fəaliyyətini ayrılıqda tamamilə fərqli və az müstəqil bir şey kimi qiymətləndirdik. Nəhayət, biz yuxugörmənin ruhi pozuntularla əlaqəsini inkar etmirik, əksinə, biz onu, doğrudur, digər baxımdan olsa da, daha da möhkəmləndirdik.

Yuxugörmə haqqında təlimimizdə müxtəlif və çox zaman da ziddiyyətli baxışları, çox az istisna ilə, yeni və bütöv bir halda topladıq. Lakin işimizi hələ qurtarmamışıq. Psixologiyanın dərinliyinə baş vurmağa cəhd edərkən rastlaşdığımız bir çox anlaşılmazlıqları kənara qoysaq, indi biz yeni ziddiyyət qarşısındayıq. Biz bir tərəfdən yuxugörmənin arxasında gizlənmiş fikirlərin tamamilə normal əqli fəaliyyət nəticəsində yarandığını dedik, digər tərəfdən bu fikirlərin arasında və onların vasitəsilə yuxugörməni yozanda sonradan təkrarladığımız məzmununda bir çox anormal fikri prosesləri də izlədik. «Yuxugörmənin fəaliyyəti» adlandırdığımız hər nə varsa, bizə məlum olan normal psixi proseslərdən o qədər uzaqdır ki, yuxugörmənin psixi funksiyasının cüziliyinə dair müəlliflərin ən kəskin mühakimələri belə bizə tamamilə əsaslandırılmış görünür.

Burada bizi daha çox maraqlandıran məsələyə yalnız dərindən baş vurmaqla məsələnin mahiyyətini anlaya bilərik.

Biz yuxugörmənin gündüz həyatımızdan gələn və bir-biriylə tam məntiqi surətdə bağlı olan bir çox fikirləri əks etdirdiyinə əmin olduq. Ona görə də, bu fikirlərin bizim normal ruhi-mənəvi həyatımızdan qaynaqlandığına şübhə edə bilmərik. Yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərdə ayıq düşüncələrimizdə yüksək qiymətləndirdiyimiz və onları yüksək ranqlı mürəkkəb məhsullar kimi xarakterizə edən xüsusiyyətlər tapırıq. Yox, bu fikrin yuxu zamanı həyata keçdiyini güman etməyə heç bir zərurət yoxdur; ancaq bu yuxunun psixi durumu haqqındakı təsəvvürümüzü dağıda bilərdi. Lakin bu fikirlər daha çox gündüz fəaliyyətindən gələ bilər; onlar şüura hiss etdirmədən yuxulama dövründə də hazır şəkildə qarşıya çıxa bilər. Bütün bunlardan yalnız çox mürəkkəb fikri fəaliyyətin şüurun iştirakı olmadan da mümkünlüyü nəticəsini çıxara bilərik; bu bizə, yeri gəlmişkən, istənilən isteriyalının, yaxud zəhlətökən təsəvvürlərdən əziyyət çəkən şəxsin psixoanalizindən məlumdur. Yuxugörmənin arxasında gizlənən bu fikirlər, öz-özlüyündə, şübhəsiz, şüura qədər gedib çıxmağa qadirdir; əgər gün ərzində onları dərk etmiriksə, bunun xeyli müxtəlif səbəbi var. Dərketmə müəyyən psixi funksiyaya – göründüyü kimi, müəyyən miqyasda istifadə olunan diqqətə yönəlmə ilə bağlıdır. Bu fikirlərin şüura aparılmaqdan çıxarıldığı digər üsul aşağıdakından ibarətdir. Şüurlu təfəkkürümüz göstərir ki, diqqətdən istifadə edərkən biz müəyyən yolla gedirik. Əgər bu yolda biz tənqidin təsirinə dözməyə qadir olmayan təsəvvürə rast gəliriksə, onda geri dönürük. Başlanan və saxlanan fikirlərin gedişi, əgər hansısa nöqtədə diqqəti cəlb edən xüsusilə yüksək intensivliyə çatmırsa, sonradan diqqətin iştirakı olmadan davam oluna bilər. Fikri şüurun köməyi, təfəkkür aktı üçün qeyri-düzgünlüyü, yaxud yararsızlığının mühakimə vasitəsilə həyata keçirilən ilk rəddi, nəticə etibarilə təfəkkür prosesinin yuxuya gedənədək şüura hiss etdirmədən davam etməsinə səbəb ola bilər.

Fikirlərin bu cür gedişatını biz ön şüuri adlandırır, tamamilə qanuni sayırıq və hesab edirik ki, o cüzi və əhəmiyyətsiz olduğu kimi, eyni dərəcədə natamam və boğulmuş ola bilər. Daha sonra təsəvvürlərin gedişatının bizə necə göründüyünü qısaca qeyd edək. Bizə elə gəlir ki, məqsədli təsəvvürdən onun seçdiyi assosiativ yol boyunca müəyyən qıcıqlanma vahidi hərəkət edir. Belə qıcıqlanmanın «əhəmiyyətsiz» fikir gedişi, ümumiyyətlə, yoxdur; o, «boğulmuş»

təsəvvürdən geri qayıda bilər və hər ikisi öz qıcıqlanmalarına təqdim olunur. Fikirlərin məqsədyönlü gedişi məlum şəraitdə şüurun diqqətini çəkməyə qadirdir, bu zaman onun vasitəsilə «çevrilir». Şüurun xassə və funksiyaları haqda düşüncələrimizi aşağıda ətraflı şərh edəcəyik.

Bu cür möhkəmlənmiş ön şüur sferası ilə fikirlərin gedişi gözlənilmədən yoxa çıxa, ya da dayana bilər. Birinci hal bizə ondan çıxan enerjinin bütün assosiativ istiqamətlərdə diffuziya etməsi şəklində görünür və fikirlərin bütün zəncirini bir anlıq saxlanan oyanma durumuna gətirir, sonra isə birdən yox olur. Bu halda bütün prosesin yuxugörmənin əmələ gəlməsinə heç bir dəxli yoxdur. Lakin ön şüur sferamızda şüursuz və daim fəal olan arzu mənbələrimizdən qaynaqlanan digər məqsədli təsəvvürlər də var. Sonuncular fikir dairəsində öz-özlərinə verdikləri qıcıqlanmaları əhatə edə bilər; onlar özləriylə qeyri-şüuri arzu arasında əlaqə yaradır, qeyri-şüuri arzuya xas enerjini ona köçürür və bu andan etibarən fikirlərin əhəmiyyətsiz və ya boğulmuş gedişatı özünü saxlaya bilir, halbuki bu möhkəmlənmə sayəsində o yenə də şüura girməyə iddia edə bilmir. Bu vaxta qədər fikirlərin ön şüur gedişinin qeyri-şüuri sferaya keçdiyini söyləyə bilərik.

Yuxugörmələrin əmələ gəlməsinin digər halları bunlar ola bilər: fikirlərin ön şüur gedişi ən başda qeyri-şüuri arzuyla birləşir və buna görə hökmran məqsədli yönəlmənin müqavimətinə rast gəlir; yaxud da qeyri-şüuri arzu digər, misalçün, somatik motivlərdən oyanır və sərbəst şəkildə Prs. sisteminin şərtləndirmədiyi psixi qalıqların köçürülməsinə nail olmaq istəyir. Bütün bu üç hal ən sonda bir nəticədə bir-birinə uyğun gəlir: ön şüur sferasında fikirlərin gedişi yaranır və həmin sferanın dəstəyindən məhrum olduğundan qeyri-şüuri arzu tərəfindən başqa dəstək tapır.

Bunun ardınca fikirlər xeyli dəyişikliyə məruz qalır, ancaq biz onları normal psixi proseslər saymırıq və onlar nəticədə psixopatoloji hal yaratmır. İrəlidə bu dəyişiklikləri xarakterizə etməyə və tutuşdurmağa çalışacağıq.

1. Ayrı-ayrı təsəvvürlərin intensivlikləri bir təsəvvürə elə keçir ki, nəticədə son dərəcə yüksək intensivliyə malik təsəvvürlər alınır. Bu proses dəfələrlə təkrarlandıqdan sonra hərəkətdə olan xeyli fikir axırda bir təsəvvürdə toplana bilir. Yuxugörmənin fəaliyyətini nəzərdən keçirərkən tanış olduğumuz sıxlaşma, kompressiya prosesi də elə budur. Yuxugörmənin yaratdığı qəribə təəssüratın başlıca günahkarı da odur, çünki ruhi həyatın dərk etməsi üçün normal və mümkün olan analoji heç nə bilmirik. Biz burada həm də elə təsəvvürlərə malikik ki, onlar düyün nöqtələri, yaxud bütöv fikir zəncirinin son nəticəsi kimi böyük psixi məna kəsb edir; lakin bu qiymətləndirmə daxili qavrayış üçün aydın olan hər hansı xarakterdə aşkar edilmir; onunla bağlı olan təsəvvür qətiyyən intensivləşmir. Sıxlaşma prosesində bütün psixi əlaqə təsəvvürlərin məzmununun intensivliyinə çevrilir. Bu kitabdakı mətndə hər hansı sözə xüsusi əhəmiyyət verdikdə onun yağlı şriftlə yığılmasına bənzəyir. Ancaq danışıqda mən bu sözü ucadan, ağır-ağır və vurğuyla tələffüz edərdim. Birinci müqayisə bilavasitə yuxugörmənin fəaliyyətindən alınmış misala aparır (İrmaya iynə vurulması haqda yuxugörmədə trimetilamin). İncəsənət tarixçiləri bizim diqqətimizi qədim heykəltəraşların eyni prinsipə riayət etmələrinə yönəldirlər; onlar düzəltdikləri heykəllərin ölçüsünü həmin heykəlin mənsub olduğu şəxsin sosial vəziyyətinə uyğunlaşdırırmışlar. Çarın heykəli öz məiyyətinin heykəlindən iki-üç dəfə böyük olurdu. Roma dövrünə aid heykəltəraşlıq əsərləri eyni nailiyyətləri əldə etmək üçün daha incə vasitələrdən istifadə edirdilər. Heykəltəraş imperator fiqurunu mərkəzə qoyur, ona əzəmətli qamət verir, onun fiqurunu işləyərkən xüsusi səy göstərir, düşmənlərini onun ayağının altına yıxır, amma onu qətiyyən cırtdanlar arasında nəhəng kimi təsvir etmir. Lakin nökərlərin ağalarına təzimi indi də həmin qədim təsvir prinsipinin qalığı sayılır.

Yuxugörmənin sıxlaşma prosesinin axıb getdiyi istiqamət bir tərəfdən yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlə•rin məntiqi ön şüur rabitəsi ilə, digər tərəfdən isə, qeyri-şüuri sferadakı görmə xatirələrinin kənardan cəlb edilməsiylə göstərilir. Sıxlaşma prosesinin nəticəsi qavrayış sistemlərinə müqavimət üçün gərəkli olan intensivliklərin əldə olunmasına yönəldilir.

2. İntensivliyin sərbəst köçürülməsi sayəsində və sıxlaşma məqsədilə vasitəçi təsəvvürlər

– özünəməxsus kompromislər yaranır (çoxsaylı misallara bax). Bu, təsəvvürlərin normal gedişatında yeni və görünməmiş bir şeydir, burada söhbət, hər şeydən öncə, təsəvvürlərin «düzgün» elementlərinin seçimindən və qeydə alınmasından gedir. Bunun əksinə, biz ön şüuri fikirlərin sözlü ifadəsini axtaranda mürəkkəb və kompromis törəmələrə sıx-sıx rastlanır. Belə törəmələr müəyyən «yanlışlıqlar» kimi göstərilir.

3. Öz intensivliyini digərinə ötürən təsəvvürlər həm bir-biriylə son dərəcə zəif əlaqədə olur, həm də təfəkkürümüzün əhəmiyyət vermədiyi və yalnız iti ağlın istifadə etdiyi assosiasiyalarla birləşir. Əsasən bir-biriylə səsləşən assosiasiyalar bir-birinə bərabər tutulur.

4. Ziddiyyətli fikirlər qətiyyən bir-birini məhv etməyə çalışmır, onlar sanki aralarında heç bir ziddiyyət yoxmuş kimi bir-birinin yanında olur, sıxlaşmanın məhsulu şəkində birləşir, ya da təfəkkürümüzə heç vaxt bağışlamayacağımız, ancaq fəaliyyətimizdə həvəslə istifadə etdiyimiz kompromislər yaradır.

Yuxugörmənin fəaliyyəti ərzində tamamilə rasional şəkildə yaranan fikirlərin qabaqcadan məruz qaldığı daha sıx-sıx baş verən normal proseslərin bəziləri belədir. Həmin fikirlərin üstün xarakterini bütün səylərin elementin hərəkətliliyinə intensivlik verməsi şərtləndirir; bu intensivliklərin bağlı olduğu psixi elementlərin məzmunu və mahiyyəti ikinci plana keçir. Güman etmək olardı ki, əgər söhbət fikirlərin obrazlara çevrilməsindən gedirsə, sıxlaşma və kompromislərin yaranması yalnız reqressiyanın köməyilə həyata keçir. Lakin reqressiyanın olmadığı belə yuxugörmələrin (məsələn, «avtodidakser – qofrat N. İlə söhbət») analizi və daha kəskin formada ifadə olunmuş sintezi, digərləri kimi, eyni sıxlaşma və sıxışdırma proseslərini aşkar edir.

Beləliklə, biz yuxugörmənin əmələ gəlməsində bir-birindən tamamilə fərqli mahiyyətcə iki cür psixi prosesin iştirak etməsi fikrinə etiraz edə bilmərik. Onlardan biri tamamilə korrekt, normal təfəkkürlə bərabər dəyərə malik, yuxugörmənin əsası güman edilən fikirlər yaradır; digər isə yuxugörməyə son dərəcə qəribə və qeyri-korrekt münasibətdə olur. Sonuncu prosesi biz artıq VI fəsildə yuxugörmənin öz fəaliyyəti qismində qeyd etmişik. Bəs bu psixi prosesin mənşəyi ilə bağlı nə deyə bilərik?

Biz nevroz psixologiyası, xüsusilə də isteriyanın bir qədər dərinliyinə varmadan bu suala cavab verə bilməzdik. Burada biz isterik simptomların əmələ gəlməsini qeyri-korrekt və digər adını çəkmədiyimiz psixi proseslərin şərtləndirdiyini öyrəndik. İsteriyada biz şüurlu təfəkkürümüzə bərabər olan bir sıra tamamilə korrekt fikirlər də hiss edirik, ancaq onların mövcudluğu barədə bu formada heç nə öyrənə bilmərik və onları yalnız sonradan bərpa edirik.

Əgər onlar nə vaxtsa qavrayışımıza girirsə, onda əmələ gələn simptomun analizindən müəyyən edirik ki, həmin normal fikirlər anormal təsirə məruz qalıb və sıxlaşma, kompromisin yaranması vasitəsilə, səthi assosiasiyalardan keçərək, ziddiyyətlərin mühafizəsi altında, həmçinin reqressiya yoluyla simptoma köçürülüb. Yuxugörmə fəaliyyətinin psixonevrotik simptomları təchiz edən tam eyni özünəməxsus xüsusiyyətləri sayəsində isteriyanın verdiyi eyni nəticələri tam əsasla yuxugörməyə də keçirə bilərik.

İsteriya haqqında təlimdən biz fikirlərin gedişatı zamanı bu cür anomal psixi emalın yalnız uşaqlıq materialından qaynaqlanan və sıxışdırılmaya məruz qalan qeyri-şüuri arzunun köçürülməsi olduğu müddəasını götürürük. Bu prinsip görə biz yuxugörmə nəzəriyyəsini onun fəal arzularının həmişə qeyri-şüuri sferadan qaynaqlanması fərziyyəsi ilə əsaslandırdıq, ancaq özümüzün də etiraf etdiyimiz kimi, bu hər zaman sübut oluna bilməsə də, inkar da oluna bilməz.

Artıq dəfələrlə qarşılaşdığımız «sıxışdırmanın» nə demək olduğunu dəqiq müəyyənləşdirə bilmək üçün psixoloji binamızı yüksəltməyi bir qədər də davam etdirməliyik.

Biz fəaliyyəti qıcıqlanmaların toplanmasından yayınmağa yönələn primitiv psixi aparatın funksiyasını dərindən nəzərdən keçirdik. Buna görə onu reflektor aparatının sxemi üzrə qurduq; bədənin daxilən dəyişməsinə aparan motorika (hərəkət proseslərinin, onunla bağlı fizioloji və psixoloji təzahürlərin məcmusu) da ayırma yoluyla onun sərəncamına verilmişdi. Bundan sonra biz məmnunluq duyğusunun psixi nəticələrinə də toxunduq və ikinci fərziyyəni də irəli sürə bilərdik: qıcıqlanmanın bizi maraqlandırmayan müxtəlif üsullarla toplanması xoşagəlməz duyğu formasında hiss olunur və yenidən məmnunluq duyğusu yaratmaq üçün aparatı hərəkətə gətirir, bu zaman qıcıqlanmanın zəifləməsi xoş duyğu formasında hiss olunur. Xoşagəlməz duyğudan qaynaqlanan və aparatdakı xoş axına yönəlik şeyi biz arzu adlandırırıq; biz arzudan başqa heç bir şeyin aparatı hərəkətə gətirə bilməyəcəyini və ondakı qıcıqlanmaların gedişatının xoş və xoşagəlməz duyğular vasitəsilə tənzimləndiyini deyirdik. Göründüyü kimi, birinci arzu məmnunluqla bağlı xatirənin hallütinativ təkrarlanmasıdır. Lakin bu hallüsinasiya sonadək dözməyəndə tələbatı da ödəyə, yəni məmnunluqla bağlı xoş duyğuya səbəb ola bilmir.

Beləliklə, xatirənin qavrayışa girməsinə və oradan psixi güclərin bir-birinə bağlanmasına yol verməyən ikinci fəaliyyətin, bizim dildə desək, ikinci sistemin fəaliyyəti zəruri oldu; o, tələbatdan doğan qıcıqlanmanı dolayı yola yönəltməlidir, bu yol sərbəst motorikanın köməyilə xarici aləmi o dərəcədə dəyişdirir ki, məmnunluq obyektinin real qavraması baş verə bilir. Bu vaxtadək biz psixi aparatın sxemini də izləmişdik; hər iki sistem tam bitkin aparatda Bzs. və Prs.

adlandırdığımızın eynisidir.

Motorikanın vasitəsilə xarici aləmi məqsədəuyğun şəkildə dəyişmək imkanı əldə etmək üçün xatirə sistemində və həmin xatirə materialının müxtəlif məqsədli təsəvvürlər vasitəsilə səbəb olduğu qarşılıqlı münasibətlərlə bağlı müxtəlif təsbitlərdə müəyyən miqdarda müşahidələrin toplanması zəruridir. Fərziyyələrimizi davam etdiririk. İkinci sistemin əllə yoxlanmaqla ortaya çıxan, enerji göndərən və onu yenidən qaytaran fəaliyyəti bir tərəfdən xatirələrin bütün materialından sərbəst istifadə etməyə ehtiyac duyur; digər tərəfdən isə, təfəkkürün ayrı-ayrı yollarına həddən artıq enerji göndərməsi israfçılıq olardı və bu halda həmin enerji qətiyyən məqsədəuyğun şəkildə axmaz və xarici aləmin dəyişməsi üçün lazım olan miqdarı məhdudlaşdırardı. Həmin məqsədəuyğunluğa görə də mən hesab edirəm ki, nəticə etibarilə, ikinci sistem enerjinin əsas hissəsini qoruyub saxlaya və kənarlaşdırma üçün kiçik bir qismindən istifadə edə biləcək. Bu proseslərin mexanizmi mənə qətiyyən məlum deyil: bununla ciddi məşğul olmaq istəyən fizikadan analogiya seçməli və neyronların qıcıqlanması zamanı hərəkət prosesini dərk etmək üçün özünə yol açmalıdır. Mən yalnız birinci sistemin fəaliyyətinin qıcıqlanmaların sərbəst keçməsinə yönəldiyini, ikinci sistemin isə öz təsirləri sayəsində bu keçidi sarsıtmasında israr edirəm. Mənə elə gəlir ki, ikinci sistemin hökmranlığı altında qıcıqlanmaların keçməsi birinci sistemə nisbətən tamamilə fərqli mexaniki şərtlərə bağlanır. İkinci sistem öz tənqidi-fikri işini qurtardıqda sarsılmış qıcıqlanma qüvvədən düşür ki, bu da onların hərəkət sisteminə keçməsinə imkan verir.

Əgər bu sarsılmanın xoşagəlməz duyğu prinsipilə tənzimlənməyə digər sistem tərəfindən münasibətinə diqqət yetirsək, son dərəcə maraqlı nəticəyə gəlmiş olarıq. Birbaşa məmnunluq duyğusu ilə qorxu duyğusu arasındakı ziddiyyəti götürək. Burada primitiv aparata qorxu duyğusunun mənşəyi olan qavrayış qıcıqlanması təsir edir. Nəticədə nizamsız hərəkət təzahürləri onlardan biri aparatı qavrayışın təsirindən qurtarana kimi davam edəcək; qavrayışlar təkrar olunduqda bu təzahürlər də (misalçün, qaçmağa hazırlıq) qavrayışlar yenidən yox olanadək təkrarlanacaq. Ancaq artıq burada xoşagəlməz duyğunun mənşəyini yenidən möhkəmlətməyə hallüsinator və ya hər hansı başqa bir meyil olmayacaq. Əksinə, xoşagəlməz xatirənin oyanmasından dərhal sonra primitiv aparata ondan yayınmaq meyli qoyulacaq, çünki onun qıcıqlanmasının qavrayışa keçməsi xoşagəlməz duyğuya səbəb olardı (daha doğrusu, səbəb olmağa başlayardı). Əvvəlki qavrayışdan qaçışın yalnız təkrarı olan xatirədən yayınma həm də onunla asanlaşır ki, qavrayışın əksinə, xatirə şüuru oyandırmaq üçün yetərli qabiliyyətdə, bununla da özünə yeni dəstək qazanmaq iqtidarında deyil. Psixi prosesin xatirədən öz dövrünə görə xoşagəlməz olan nədənsə bu asan və müntəzəm gerçəkləşən yayınması bizə psixi sıxışdırmanın kiçik obrazını və ilk örnəyini verir. Hamıya məlumdur ki, yetkin insanın normal ruhi həyatında nə qədər belə xoşagəlməz duyğulardan üz döndərmə, nə qədər belə qoruma taktikası var.

Xoşagəlməz duyğu prinsipinin nəticəsi olan birinci sistem nəticə etibarilə təfəkkürün ümumi zəncirinə xoşagəlməz nəsə daxil edə bilmir. Bunu bu sistem yalnız arzulaya bilər. Ancaq iş yalnız bununla məhdudlaşsaydı, bütün mövcud xatirələrin göstərişinə ehtiyacı olan ikinci sistemin fikri fəaliyyəti də iflic olardı. Burada iki yol açılır: ya ikinci sistemin fəaliyyəti xoşagəlməz duyğu prinsipinin asılılığından xilas olaraq xoşagəlməz xatirələrə məhəl qoymadan yoluna davam edir, ya da xoşagəlməz xatirəni elə əlaqələndirməyə imkan tapır ki, o xoşagəlməz duyğuya səbəb olmur. İlk imkanı rədd etməliyik, çünki xoşagəlməz duyğu prinsipi ikinci sistemin qıcıqlanmasının gedişində həm də tənzimləyici olur; bununla yalnız ikinci sistem əlaqələndirdiyi xatirənin bütün təsirlərini, yeri gəlmişkən, həm də xoşagəlməz duyğunun oyanma prosesinin analoji hərəkət innervasiyasını iflic edərək qalır. İkinci sistem tərəfindən möhkəmləndirmənin həm də qıcıqlanmanın rədd olunmasının sarsıdılması mənasını verməsi fərziyyəsinə bizi iki çıxış nöqtəsi gətirir: xoşagəlməz duyğu prinsipi və cüzi innervasiya sərfi prosesi. Beləliklə, deyə bilərik ki – tutaq ki, bu elə sıxışdırma haqqında bütün təlimin açarıdır – ikinci sistem təsəvvürü yalnız ondan gələn xoşagəlməz duyğunun inkişafını sarsıda biləcəyi halda möhkəmləndirə bilər.

Sarsıdıcı təsirdən yayınanlar ikinci sistem üçün əlçatmaz olaraq qalır və xoşagəlməz duyğu prinsipi səbəbindən tərk edilməlidir: sonuncu qətiyyən tamamilə zəiflədilməməlidir; əksinə, onun əvvəli buraxılmalı və o, ikinci sistem qarşısında xatirənin təbiətini və yararlılıq dərəcəsini təfəkkürün qarşıya qoyduğu məqsəd üçün aşkar etməlidir.

Birinci sistemin sərbəst şəkildə yol verdiyi psixi prosesi artıq ilkin proses adlandıracağam; ikinci sistemin təsiri altında gerçəkləşən digərini isə təkrar. İkinci sistemin ilkin prosesi hansı məqsədlə düzəltməyə məcbur olduğunu daha bir bənddə göstərə bilərəm. İlkin proses qıcıqlanmanın keçməsinə kömək edir ki, onun bu şəkildə toplanan həcminin yardımı ilə qavrayışın bənzərini yaratsın; təkrar proses bu niyyəti kənara qoyur və onun yerinə başqasını – təfəkkürün eyniliyini yaradır. Bütün təfəkkür yalnız məqsədli təsəvvür kimi qəbul olunan məmnunluq haqda xatirədən həmin xatirəni bənzər şəkildə mənimsəməyədək dolayı yoldur ki, buna da yenə hərəkət sistemi vasitəsilə nail olunur. Təfəkkür təsəvvürlər arasındakı birləşdirici yollarla onların intensivliyinin təsirinə düşüb yanılmadan maraqlanmalıdır. Lakin aydındır ki, təsəvvürlərin sıxlaşması, vasitəçi və kompromis törəmələr eyniliyin bu məqsədə nail olmasına mane olur; onlar bir təsəvvürü digəri ilə əvəz edərək, birincidən gələn yoldan yayınır. Təkrar təfəkkür belə proseslərdən əsaslı surətdə yayınır. Xoşagəlməz duyğu prinsipinin təfəkkürün adətən mühüm çıxış nöqtələri verdiyi fikri proseslə eyniliyinə nail olması yoluna əngəl qoymasını da anlamaq çətin deyil. Beləliklə, təfəkkür tendensiyası xoşagəlməz duyğu prinsipinin müstəsna hökmranlığından azad olmağa meyillənməlidir; o, affektlərin inkişafını minimuma qədər məhdudlaşdırmalıdır. Fəaliyyətin nəticəsinin bu cür yaxşılaşması yuxugörmə tərəfindən yeni təsirin köməyilə gerçəkləşməlidir. Lakin biz bilirik ki, hətta çox normal psixi həyatda belə buna son dərəcə nadir hallarda nail olunur: bizim təfəkkürümüz xoşagəlməz duyğu prinsipinin əlavə olunması sayəsində həmişə təhrifə açıqdır.

Lakin bu bizim ruhi aparatımızın funksional qabiliyyətinin qüsuru deyil, onun sayəsində təkrar fikri fəaliyyətin nəticəsi olan fikirlər ilkin psixi prosesin təsirinə məruz qalır. Bu düsturdan biz indi nəticə etibarilə yuxugörməyə və isterik simptomlara gətirib çıxaran prosesin təsviri üçün istifadə edirik. Mənfi hal inkişafımızın tarixindən olan iki məqamın üst-üstə düşməsi zamanı müşahidə olunur; onlardan biri tamamilə ruhi aparata aiddir və hər iki sistemin əlaqəsinə güclü təsir göstərir, digəri isə üzvi mənşəli hərəkətverici qüvvələri ruhi həyata daxil edir. Hər ikisi uşaqlıq dövründən qaynaqlanır və psixi və somatik orqanizmimizin uşaqlıqdan məruz qaldığı dəyişikliyin qalığıdır.

Əgər mən ruhi aparatdakı bir psixi prosesi ilkin adlandırdımsa, bunu yalnız iyerarxik mülahizələr səbəbindən etmədim, həm də hər iki prosesin zaman daxilindəki nisbətini əldə rəhbər tutdum. Təkcə bir ilkin prosesə malik psixi aparatın olmadığı və onun məhz buna görə psixi funksiya olduğu bizə məlum olsa da, ilkin proseslərin onda lap əvvəldən olduğu şübhəsizdir, təkrar proseslər isə birinciləri sarsıdaraq tədricən inkişaf etsə də, üzərimizdə yalnız həyatımızın zenit nöqtəsində tam hökmranlıq edə bilir. Təkrar proseslərin həmin gecikən təzahürü nəticəsində təbiətimizin qeyri-şüuri arzulardan ibarət nüvəsi toxunulmaz qalır və rolu qeyri-şüuri sferadan qaynaqlanan arzulara gedən daha məqsədəuyğun yolların göstərişilə həmişəlik məhdudlaşan ön şüur sferası tərəfindən sarsılmaya məruz qalmır. Bu qeyri-şüuri arzular bütün sonrakı cəhdlərə onların tabe olmalı olduqları təzyiqi göstərir; lakin onlar onu rədd etməyə çalışa və daha yüksək məqsədlərə yönəldə bilər. Xatirə materialının geniş sahəsi ön şüur sferasının yubanmış təsiri sayəsində tamamilə əlçatmaz qalır.

Həmin sarsılmaz və əlçatmaz arzular arasında elələri var ki, onların gerçəkləşməsi təkrar təfəkkürün məqsədli təsəvvürləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu arzuların gerçəkləşməsi artıq xoş deyil, xoşagəlməz duyğular doğura bilər ki, affektlərin çevrilməsi də budur, bizim «sıxışdırma»

adlandırdığımız və hökmün uşaqlıq mərhələsi hesab etdiyimiz (mühakimə vasitəsilə yayınma) şeyin mahiyyəti də bundan ibarətdir. Burada yalnız ötəri toxunmağın yetərli olacağı sıxışdırma prosesini də bu çevrilmənin hansı yolla, hansı hərəkətverici qüvvələrin köməyi sayəsində həyata keçməsi yaradır. Affektlərin bu cür çevrilməsinin inkişaf müddətində (heç olmasa, uşaqlığın ilkin dövründə olmayan nifrətin peyda olmasını xatırlayaq) baş verdiyini və onun ikinci sistemin fəaliyyəti ilə bağlı olduğunu göstərmək bizə kifayətdir. Qeyri-şüuri arzunun affektləri ortaya çıxardığı xatirələr Prs. sistemi üçün heç vaxt əlçatan olmur; ona görə də, affektlərin bu cür zühuru sarsılmaya məruz qalmır. Affektlərin məhz bu təzahürü sayəsində artıq ön şüur fikirlərinin də öz arzu güclərini köçürdükləri bu təsəvvürlərə əli çatmır. Səhnəyə xoşagəlməz arzu prinsipi çıxır və Prs. sistemini bu fikirlərdən dönməyə məcbur edir. Sonuncular öz-özünə baş verir və beləliklə, xatirələrin uşaq kompleksinin varlığı sıxışdırmanın əsas şərti olur.

Ən yaxşı halda xoşagəlməz duyğunun yaranması Prs. sistemi fikirlərdən dönən kimi dayanır; bu hal xoşagəlməz duyğu prinsipinin müdaxiləsinin məqsədəuyğunluğunu xarakterizə edir. Lakin sıxışdırılmış qeyri-şüuri öz fikirlərinə borc verə biləcəyi üzvi dəstək aldığı halda məsələ fərqli olur; bununla da o hətta Prs. sistemi artıq onlardan üz döndərəndə belə, qıcıqlanma ilə birlikdə onlara irəliyə getməyə cəhdə imkan verir. Bu zaman iş mübarizəyədək (Prs. sistemi sıxışdırılmış fikirlərin əksinə gedəni möhkəmləndirir) və daha sonra qeyri-şüurinin daşıyıcısı olan fikirlərin qələbəsinədək gedib çıxır; bu qələbə simptomun yaranmasında ifadə olunur. Lakin sıxışdırılmış fikirlərin qeyri-şüuri arzu tərəfindən güclü dəstək aldığı və ön şüur sferası tərəfindən tərk edildiyi andan etibarən onlar ilkin psixi prosesin təsirinə məruz qalır, istisna olaraq hərəkət çıxışına, ya da, əgər yol açıqdırsa, qavrayışın arzuolunan eyniliyinin hallüsinator canlanmasına yönəlir. Əvvəlcə biz empirik olaraq təsvir olunmuş qeyri-düzgün proseslərin yalnız sıxışdırılmaya məruz qalmış fikirlərlə həyata keçirildiyini müəyyən etdik. İndisə irəliyə doğru davam edəcəyik.

Bu qeyri-düzgün proseslər psixi aparatdakı ilkin prosesin mahiyyətini təşkil edir; onlara təsəvvürlərin ön şüur sferası tərəfindən atıldığı hər yerdə rast gəlinir, öz-özünə mövcud olur və qeyri-şüuri sferadan çıxan azad, çıxışa can atan enerji sayəsində özlərini gerçəkləşdirə bilir. Bəzi digər müşahidələr həmin bu, necə deyərlər, qeyri-düzgün proseslərin təfəkkürün normal səhvlərinin saxtalaşdırılması deyil, yalnız psixi aparatın sarsılması mümkün olmayan fəaliyyət forması olması fikrini dəstəkləyir. Beləcə, biz görürük ki, ön şüur qıcıqlanmasının motorikaya köçürülməsi də eyni yolla aparılır və qeyri-şüuri təsəvvürlərin sözlərlə birləşdirilməsi diqqətsizliyin ayağına yazılan bu cür yerdəyişmə və əvəzetməni asanlıqla aşkar edir. Nəhayət, həmin ilkin proseslərin sarsıdılması zamanı zəruri olan fəaliyyətin böyüməsinin sübutu biz komik effektə çataraq, təfəkkürün bu proseslərinə şüura girmək imkanı verəndə gülüş formasına düşən müəyyən artıqlıq faktından irəli gəlir.

Psixonevrozlar nəzəriyyəsi qəti olaraq təsdiq edir ki, yalnız uşaqlıq dövrünə aid seksual arzular inkişafın gedişində sıxışdırılma prosesinə məruz qala bilər (affektlərə çevrilmə); inkişafın sonrakı mərhələlərində onlar yenidən dirilə bilir – istər ilkin biseksuallıqdan doğan seksual bədən quruluşu, istərsə də xoş olmayan cinsi həyat nəticəsində – və istənilən psixonevrotik simptomun əmələ gəlməsi üçün hərəkətverici rol oynayır. Hələ sıxışdırma nəzəriyyəsinin aşkar etdiyi boşluqları yalnız həmin seksual qüvvələrin daxil olmasıyla doldurmaq olar. Mən seksual və uşaq elementinin yuxugörmə nəzəriyyəsinə aid olub-olmaması məsələsini kənara qoyuram; mən bu nəzəriyyəni ona görə yarımçıq qoyuram ki, yuxugörmə guya hər dəfə qeyri-şüuridən qaynaqlandığı fərziyyəsi ilə isbat olunacaq məsələsinin sərhədlərini aşmışam. Araşdırmamın bu və ya digər boşluqlarını mən tamamilə şüurlu olaraq saxlayıram, çünki onların tamamlanması, bir tərəfdən həddindən artıq böyük zəhmət, digər tərəfdən isə yuxugörməyə tamamilə yad olan material tələb edərdi. Beləliklə, misalçün, «boğulmuş» sözüylə «sıxışdırılmış» sözündən fərqli məna nəzərdə tutub-tutmadığımdan yayınmış oluram. Əslində isə aydındır ki, əlbəttə, sonuncu qeyri-şüuri ilə əlaqəni əvvəlkinə nisbətən daha qüvvətli şəkildə nəzərə çarpdırır. Mən yuxugörmənin arxasında gizlənən fikirlərin senzura tərəfindən həm də şüura doğru irəliləyən hərəkətdən imtina etdiyi və reqressiya yolunu seçdiyi hallarda təhrifə məruz qaldığı məsələsinə də girişmədim. Mənim vəzifəm hər şeydən öncə yuxugörmə fəaliyyətinin sonradan şaxələnməsinin apardığı məsələlərin çərçivələrini cızmaq və mövcud problemin kəsişdiyi digər mövzuları göstərmək idi. Mətni ayrı-ayrı yerlərində yarımçıq saxlamağa qərar vermək mənimçün həmişə çətin olub. Yuxugörmədə seksual təsəvvürlərin rolunu yetərincə tam aydınlaşdırmamağım və açıq seksual məzmunlu yuxuları yozmaqdan yayınmağımın, yəqin ki, oxucunun gözləntilərinə uyğun gəlməyən xüsusi motivləri var. Nevropatologiya sahəsində müdafiə etdiyim baxış və görüşlərim cinsi həyatda həkimi və elmi tədqiqatçını maraqlandırmayacaq hansısa yasaq sahə görməkdən son dərəcə uzaqdır. Daldisli Artemidorun «Yuxugörmə simvolikaları»nın tərcüməçisinin seksual yuxugörmələr haqqında fəsli çap etdirərkən mənəvi-əxlaqi prinsiplərə əsaslanması mənə gülməli gəldi. Sonradan o özü mənə dedi ki, naşirin israrı nəticəsində belə hərəkət edib. Mənimçün yeganə həlledici məqam yalnız o idi ki, seksual yuxugörmələri nəzərdən keçirərkən cinsi pozğunluq və biseksuallığın hələ də həll olunmamış problemlərinin dərinliyinə baş vurmalı olardım; bütün bu materialı digər xüsusi araşdırmanı qorumaq üçün ən yaxşısı hesab edirdim. Mən eyni zamanda yuxugörmələrin və isterik simptomların əmələ gəlməsində psixi qüvvələrin özünü göstərməsindəki fərqlə bağlı araşdırmanı da davam etdirmək niyyətində deyiləm; bunun üçün burada müqayisə olunacaq halqalardan biriylə dəqiq tanışlığa ehtiyac var. Ancaq digər məqama daha böyük əhəmiyyət verirəm və açıq etiraf etməliyəm ki, məhz bu məqamın xatirinə iki psixi sistemi, onların fəaliyyətini və sıxışdırma prosesini hərtərəfli nəzərdən keçirmişəm. İndi söhbət bütün bu psixoloji prosesləri düzgün, ya da qeyri-düzgün və qeyri-kafi başa düşməkdən getmir; bu cür mürəkkəb məsələdə sonuncu tamamilə mümkündür. Psixi senzuranın yozumu, yuxugörmənin məzmununun normal və ya anormal işlənməsi hansı istiqaməti qəbul edirsə-etsin, bu proseslərin yuxugörmənin yaranmasında həqiqətən iştirak etməsinə, isterik simptomların yaranması zamanı müəyyən etdiyimiz proseslərlə mahiyyətcə böyük bənzərlik göstərməsinə heç bir şübhə yoxdur.

Yuxugörmə patoloji hadisə deyil; o, psixi tarazlığın pozulmasını nəzərdə tutmur, psixi iş qabiliyyətini zəiflətmir. Mənim və əsəb xəstələri olan pasiyentlərimin yuxuları əsasında guya sağlam adamların yuxugörmələrilə bağlı mühakimə yürütməyin doğru olmadığını araşdırmadan rədd etmək lazımdır. Əgər biz onların hərəkətverici qüvvələri haqqında beləcə, hadisələr əsasında mühakimə yürüdürüksə, onda bu nəticəyə gəlirik ki, nevrozun istifadə etdiyi psixi mexanizm qətiyyən ruhi həyatımızı bürüyən xəstəlik nəticəsində əmələ gəlməyib, psixi aparatın normal strukturunda olur. Hər iki psixi sistem, onların arasındakı keçid senzurası, birinin digəri tərəfindən sarsıdılması, hər ikisinin şüura münasibəti, yaxud daha doğru dərk olunmuş faktiki vəziyyətdən çıxara biləcəyimiz şey – bunlar hamısı ruhi aparatımızın normal strukturuna aiddir və yuxugörmə bizə bu strukturun dərkinə aparan yollardan birini göstərir. Əgər biz səhihliyi şübhə doğurmayan biliklərin minimumu ilə kifayətlənmək istəyiriksə, onda deyə bilərik: yuxugörmə bizə göstərir ki, boğulmuş sağlam adamlarda da mövcudluğunu davam etdirir, psixi funksiyalarla bağlı qabiliyyətini qoruyub saxlayır. Yuxugörmə özü həmin qeyri-şüurinin təzahürlərindən biridir; nəzəriyyədə həmişə onunla birgə olur, yuxugörmənin daha parlaq və fərqli xüsusiyyətləri əsasında əksər hallarda rastlanan konkret müşahidələrdə isə ayıq vəziyyətdə öz ifadəsini tapa bilməyən və daxili qavrayışdan təcrid olunan psixi cəhətdən boğulmuş gecə həyatında kompromis törəmələrin hökmranlığı sayəsində şüura girmək üçün özünə yol və vasitə tapır. «Mən Tanrılara səcdə etmirəm, ancaq yeraltı səltənətin güclərini hərəkətə gətirəcəyəm».

Yuxuların yozumu da ruhi həyatdakı qeyri-şüurinin dərkinə doğru Səltənət yoludur.

Yuxugörmənin analizini izləyərkən biz bu olduqca gözəl və sirli mexanizmin içinə girsək də, o qədər də dərinliyinə varmırıq. Ancaq başlanğıc üçün bu da kifayət edir, digər patoloji təzahürlər isə onun daha da dərinliyinə nüfuz etməyə kömək edəcək. Hər halda, haqlı olaraq xəstəlik adlandırılan nəsnə bu aparatı dağıtmağı, onun mexanizmini yenidən parçalamağı nəzərdə tutmur; onu gücləndirmə və normal funksiya zamanı çox şey gizlədən ayrı-ayrı hərəkətverici qüvvələrin gücləndirilməsi yoluyla dinamik şəkildə izah etmək lazımdır. Başqa bir yerdə bu aparatın iki instansiyadan yaranmasının normal fəaliyyətin (bir instansiyanın qətiyyən gücü çatmır) dəqiqləşdirməsinə imkan verdiyini də göstərə bilərdik. Yuxugörmə psixopatologiyanı psixoloji zəmində əsaslandırmağa imkan verən yeganə hadisə deyil. Hələ başa çatdırmadığım «Monatsschrift fur Psychiatric und Neurologie» məqalələr silsiləsində (unutmanın psixi mexanizmi haqqında, 1898; və gizlənən xatirələr haqqında, 1899) eyni məsələləri isbat etmək üçün bir sıra gündəlik psixi hadisələri aydınlaşdırmağa çalışmışam.

Unutmalar, yanılmalar, xətalar və s. haqqında bu və bundan sonrakı məqalələri sonralar «Adi həyatın psixopatologiyası» kitabımda toplamışam (rusca tərcüməsi «Sovremennıye problemı»

nəşrindədir).

ə) Qeyri-şüuri və şüuri. Reallıq. Daha yaxından baxdıqda görürük ki, araşdırmamızın əvvəlində gələn psixoloji tədqiqat bizi aparatın hərəkət ucunun yaxınlığında iki sistemin varlığına deyil, qıcıqlanmanın keçməsi proseslərinin və ya üsullarının ikitərəfli növü fərziyyəsinə gətirdi.

Lakin bunun fərqi yoxdur: onları bizə tanış olmayan gerçəkliyə daha yaxın olan nəyləsə əvəz edə biliriksə, öz köməkçi təsəvvürlərimizdən imtina etməyə həmişə hazır olmalıyıq. İndisə nə qədər ki psixi aparatın daxilindəki iki məkani nöqtəni onların yaxın və kobud mənalarında dərk etdiyimiz iki sisteminin altındayıq, asanlıqla ortaya çıxa biləcək bəzi anlaşılmazlıqları (ifadəsini heç olmasa «sıxışdırmaq» və «keçmək» sözlərində gördüyümüz anlaşılmazlıqlar) düzəltməyə çalışaq. Beləliklə, əgər biz qeyri-şüuri fikrin ön şüur sferasına keçidə can atdığını deyiriksə, bununla yeni yerdə ikinci fikrin (sanki orijinalın var olmağa davam etdiyi surət kimi) yaranmalı olduğunu bildirmək istəyirik; məkani yerdəyişmə haqqında təsəvvürü biz şüura keçməkdən də ayırmalıyıq. Əgər biz ön şüuri fikrin sıxışdırıldığını və sonra qeyri-şüuri sfera tərəfindən qəbul olunduğunu deyiriksə, onda müəyyən ərazi uğrunda mübarizədə təsəvvürlər dairəsindən götürdüyümüz həmin obrazlı ifadələr bizi həqiqətən bir psixi nöqtədən nəyinsə aradan qaldırılıb, digər nöqtədə başqa bir şeylə əvəz olunduğunu güman etməyə sövq edə bilər. Bu müqayisənin əvəzinə mövcud vəziyyətə uyğun olan başqa birini götürək: mövcud psixi törəmə ya dəyişikliyə məruz qalır, ya da müəyyən enerjinin fəaliyyətindən elə götürülür ki, psixi törəmə ya instansiyanın təsiri altına düşür, ya da ondan xilas olur. Burada biz yerli təsəvvür dairəsini dinamik təsəvvür dairəsi ilə dəyişirik; bizə psixi törəmə deyil, onun innervasiyası hərəkətli görünür.

Buna baxmayaraq, mən hər iki sistem haqqında əyani təsəvvürləri qorumağı məqsədəuyğun və zəruri sayıram. Əgər təsəvvürlərin, fikirlərin və ümumiyyətlə psixi törəmələrin sinir sisteminin üzvi elementlərində deyil, necə deyərlər, onların arasında, müqavimətin və yolların onlara müvafiq korrelyat yaratdığı yerdə lokallaşmalı olduğunu xatırlasaq, hər hansı anlaşılmazlıqlardan qaçacağıq. Daxili qavrayışımızın obyekti ola biləcək hər şey ən azı şüaların kəsişməsindən alınan teleskopdakı təsvir kimidir. Psixi törəmələri öz-özünə verən və psixi qavrayışımıza heç vaxt çata bilməyən sistemləri isə biz teleskopun təsvirin alınmasına kömək edən ədəsəsilə (optik linza) müqayisə edə bilərik. Biz bu müqayisəni davam etdirərək, deyə bilərik ki, iki sistem arasındakı senzura şüalar yeni mühitə düşən zaman onların sınmasına uyğun gəlir.

Bura qədər biz müstəqil psixoloji araşdırma ilə məşğul olmuşuq; lakin müasir psixologiyada hökmranlıq edən baxışlara toxunmağın və onların bizim nəticələrə olan münasibətlərini aydınlaşdırmağın vaxtıdır. Lippsin dəqiq ifadəsinə görə, psixologiyada qeyri-şüuri məsələsi nəinki psixoloji məsələdir, bəlkə daha çox psixologiyanın məsələsidir. («Psixologiyada qeyri-şüurilik anlayışı». 1897-ci ildə Münhendə keçirilən üçüncü beynəlxalq psixoloji konqresdə məruzə). Nə qədər ki psixologiya bu məsələni sözlərin izahıyla həll edir, misalçün, «psixini»

«şüurlu» ilə, «qeyri-şüuri psixi prosesi» isə aşkar absurdla eyniləşdirirdi, o vaxta qədər həkimin anormal ruhi durumlardan psixoloji istifadəsi ümumiyyətlə mümkün deyildi. Həkim və filosof yalnız hər ikisi qeyri-şüuri psixi proseslərin «mövcud faktların məqsədəuyğun və tam qanuni ifadəsinə» xidmət etdiyini təsdiqləyən əməkdaşlığa getmiş olurlar. Həkim şüur da psixi olanın zəruri fərqləndirici əlamətidir fikrinə yalnız çiyinlərini çəkməklə cavab verə, yaxud uzaq başı, əgər filosofların baxışlarına onun hörməti yetərincə güclü deyilsə, onların müxtəlif şeylər haqqında danışdığını və elmin ayrı-ayrı sahələrilə məşğul olduqlarını deyə bilər. Çünki çox mürəkkəb fikri proseslərin (onlara psixi ad verməkdən qətiyyən imtina etmək olmaz) şüurun iştirakı olmadan gerçəkləşdiyinə tam əmin olmaq üçün əsəb xəstəsinin ruhi həyatını, yaxud bir yuxugörmənin analizini diqqətlə müşahidə etmək kifayətdir. Əlbəttə, şübhə yoxdur ki, həkim həmin qeyri-şüuri proseslər haqqında yalnız onlar şüura təsir edəndə (məlumat və ya müşahidə ehtiva edən təsir) xəbər tutur. Lakin bu şüuri effekt qeyri-şüuri prosesdən tamamilə fərqlənən psixi xarakter daşıya bilər və daxili qavrayış qətiyyən birində digərinin əvəzini görə bilməz. Həkim şüurun effektindən nəticə çıxarmaq yoluyla psixi prosesin qeyri-şüurisinə çatmaq hüququnu qorumalıdır; bu yolla o, şüur effektinin qeyri-şüuri prosesin yalnız uzaq psixi nəticəsi olduğunu və sonuncunun bu cür dərk olunmadığını öyrənir: o öz mövcudluğunu şüura heç nəylə göstərmədən axır.

Şüurun hədsiz dərəcədə yüksək qiymətləndirilməsindən imtina psixinin mənşəyinin hərtərəfli düzgün dərk olunmasının zəruri şərtidir. Lippsin sözlərinə görə, qeyri-şüuri psixi həyatın ümumi bazisi olmalıdır. Qeyri-şüuri şüurlu olanın az daxil olduğu böyük dairədir; bütün şüuri olanların əvvəli qeyri-şüuri mərhələdən keçir, halbuki, qeyri-şüuri həmin mərhələdə qala-qala psixi fəaliyyətin tam mahiyyətinə iddia edə bilər. Qeyri-şüuri öz daxili mahiyyətinə görə bizə xarici aləmdə reallıq qədər naməlum olan və yuxugörmənin verdiyi məlumatlar əsasında xarici aləm duyğu orqanlarımızın bilgilərilə dərk olduğu qədər açılan əsil real psixidir.

Əgər şüurun və yuxugörmənin əvvəlki ziddiyyəti qeyri-şüuriyə ona uyğun mövqenin verilməsiylə qiymətdən düşürsə, bununla yuxugörmənin əvvəlki müəlliflərin əksəriyyəti tərəfindən nəzərdən keçirilən bir sıra problemləri də qüvvədən düşür. Belə ki, əvvəllər varlığı yuxugörmədə təəccüb doğuran bir çox təzahürlər artıq yuxugörməyə deyil, gündüzlər də fəaliyyətdə olan qeyri-şüuri təfəkkürün hesabına yazılmalıdır. Şernerin sözlərinə görə, əgər yuxugörmə bədənin simvolik təsvirilə oynayırsa, onda biz bilirik ki, bu, seksual həyatla bağlı olan və öz ifadəsini yalnız yuxugörmədə deyil, həm də isterik fobiyalarda və digər simptomlarda tapan bəzi qeyri-şüuri fantaziyaların fəaliyyətinin nəticəsidir. Yuxugörmə gündüz fəaliyyətini davam etdirəndə və qurtaranda, hətta onun dəyərli və mühüm məqamlarını əks etdirəndə bizə yalnız özünəməxsus maskanı – yuxugörmənin fəaliyyətinin nəticəsini və psixikanın dərinliyinin müəmmalı qüvvələrini aradan qaldırmaq kifayətdir. İntellektual fəaliyyət də həmin ruhi qüvvələrin hakimiyyəti altındadır. Biz böyük ehtimalla intellektual və bədii yaradıcılığın şüuri xarakterli olduğunu həddən artıq yüksək qiymətləndirməyə meyilliyik. Höte, Helmholts kimi bəzi yüksək istedad sahiblərinin etiraflarından bilirik ki, yaradıcılıqlarının bütün mühüm cizgiləri onlara ilham formasında təlqin olunmuş və demək olar ki, onların qavrayışına hazır şəkildə gəlib çatmışdır. Lakin şüuri fəaliyyətin bütün ruhi qüvvələrin gərginliyinin ortada olduğu bütün hallarda iştirakı bizi təəccübləndirmir. Ancaq şüurlu fəaliyyətin tez-tez sui-istifadə etdiyi üstünlüyü məhz yerdə qalan hər şeyi bizdən gizlətməsindən ibarətdir.

Yuxugörmənin tarixi əhəmiyyətinə xüsusi mövzu ayırmaq zəhmətinə qatlaşmağa çətin ki dəysin. Hansısa tarixi şəxsiyyətin yuxu gördükdən sonra dünya tarixində əhəmiyyətli rol oynayan cəsarətli addım atmasında o vaxtadək xüsusi problem görmək olardı ki, yuxugörmə hansısa əlçatmaz bir mövzu kimi başqalarına, daha əlçatan ruhi qüvvələrə qarşı qoyulsun, lakin yuxugörmə gündüzlər müqavimətlə qarşılaşan və gecələr qıcıqlanmanın dərin mənbələrindən dəstək alan duyğu və fikirlərin ifadə forması kimi təqdim olunursa, qətiyyən olmaz (Yuxarıda Makedoniyalı isgəndərin Tiri işğal etməzdən əvvəl gördüyü yuxuya bax). Yuxugörməyə bütün qədim xalqların ehtiramla yanaşması isə ram olunmayan və sarsılmaz insan ruhu, yuxugörmənin arzusunun doğduğu və qeyri-şüurimizdə tapdığımız demonik element qarşısında sitayişin tamamilə düzgün psixoloji hipotezasına əsaslanır.

Mən qəsdən «qeyri-şüurimizdə» deyirəm, çünki bizim bu şəkildə adlandırdığımız filosofların qeyri-şüuriləri və Lippsin qeyri-şüurisi ilə üst-üstə düşmür; onlarda o yalnız şüurinin tərsi mənasını verir; yəni şüuridən başqa, qeyri-şüuri psixi proseslər də var – bununla bağlı onlar hamısı mübahisə edirlər. Lippsdə biz hətta psixi olan hər şeyin qeyri-şüuri formada, yalnız çox şeyin şüuri formada mövcud olduğuna da rast gəlirik. Ancaq biz yuxugörmənin və isterik simptomların əmələ gəlmə proseslərini bu qaydanı isbat etmək üçün araşdırmadıq; onun təkzibolunmazlığını müəyyənləşdirmək üçün normal gündüz həyatını müşahidə etmək kifayətdir.

Psixopatoloji törəmələrin, xüsusilə də onların halqalarından birinci olan yuxugörmələrin analizlərinin bizə göstərdiyi yenilik ondan ibarətdir ki, qeyri-şüuri, başqa sözlə, psixi iki ayrıca sistemin funksiyası şəklində ortaya çıxır; biz onun izlərini normal ruhi həyatda tapırıq. Əlbəttə ki, ikitərəfli qeyri-şüuri də var; ancaq psixologiyada bu bölgünü aparmırlar. Bu da, o da psixoloji anlamda qeyri-şüuridir; amma bizdə Bzs. sistemi adlandırdığımız şüura gedib çatmır, halbuki digərini ona görə Prs. sistemi adlandırırıq ki… onun qıcıqlanmaları, doğrudur, məlum qanunlar üzrə, yalnız yeni senzuranı aşdıqdan sonra, ancaq hər halda, Bzs. sisteminə heç bir dəxli olmadan şüura girə bilir. Qıcıqlanmaların şüura girmək üçün senzura dəyişiklikləri nəticəsində aşkar etdiyimiz bir sıra ardıcıl proseslərə məruz qalmağı faktı məkani təsəvvürlərlə müqayisədə bizə kömək etdi. Biz hər iki sistemin qarşılıqlı əlaqəsini və onların şüura münasibətini təsvir etdik və

Prs. sisteminin Bzs. sistemilə şüur arasında şirma kimi dayandığını bildirdik. Prs. sistemi yalnız şüura gedişi bağlamır, həm də sərbəst hərəkətliliyə yol üzərində rəhbərlik edərək enerji göndərilməsinə sərəncam verir ki, bunun bir hissəsi bizə diqqət formasında məlumdur.

Biz həm də psixonevrozların ən yeni ədəbiyyatında çox sevilən bölmədən də (yuxarı və aşağı şüur) kənarda dayanmalıyıq, çünki göründüyü kimi, o, psixinin və şüurinin eyniliyinin altını cızır.

Bəs bir vaxtlar bu qədər qüdrətli olan, digər hər şeyi kənarda qoyan şüurun payına nə düşür? Psixi keyfiyyətlərin qavrayışı üçün duyğu orqanı rolu. Sxematik təcrübəmizin əsas fikrinə görə, biz şüurlu qavrayışı müstəsna dərəcədə qısaca olaraq Sz. kimi qeyd etdiyimiz xüsusi sistemin sərbəst funksiyası formasında təsəvvür edə bilərik. Bu sistem öz mexaniki xüsusiyyətlərinə görə B qavrayıcı sisteminə bənzəyir; o, dəyişikliklərin izlərini göstərməyə qadir deyil, yəni yaddaşdan məhrumdur. Psixi aparat B sisteminin xarici aləmə yönəlik duyğu orqanlarıyla birlikdə özü Sz. sisteminin orqanı üçün xarici aləm rolu oynayır və bunun teoloji bəraəti həmin qarşılıqlı münasibətə əsaslanır. Aparatın ümumi strukturunda hökmranlıq etdiyi görünən instansiyaların keçid prinsipi burada bir daha qarşımıza çıxır. Qıcıqlanma materialı Sz.

sisteminin duyğu orqanlarına iki tərəfdən axır: keyfiyyətlərlə şərtlənən qıcıqlanması şüurlu hissiyyat olanadək, yəqin ki, yeni işlənməyə məruz qalan B sistemindən və kəmiyyət prosesləri müəyyən dəyişikliklərə məruz qalanda keyfiyyətcə xoş və ya xoşagəlməz duyğu formasında hiss olunan aparatın daxilindən.

Lakin təfəkkürün tamamilə qanuni və yüksək dərəcədə mürəkkəb məhsullarının şüurun iştirakı olmadan da yarana biləcəyini anlayan filosoflar şüura bu cür funksiyanı aid etmək kimi çətin vəzifənin qarşısından geri çəkilmişlər; bu onlara bitmiş psixi prosesin gərəksiz inikası kimi görünmüşdür. Sz. sistemimizin qavrayıcı sistemlərlə analogiyası bizi bu çətinlikdən çıxarır. Biz görürük ki, duyğu orqanları vasitəsilə qavrama nəticə etibarilə diqqətin hissi qıcıqlanmaların yayıldığı yollara yönəlməsi deyil; B sisteminin keyfiyyət qıcıqlanması psixi aparatda kəmiyyətcə bölüşdürülmənin möhkəmlənməsinin tənzimlənməsinə xidmət edir. Eyni funksiyanı Sz. sistemi orqanlarına da aid edə bilərik. Onlar yeni keyfiyyətləri qəbul edərək, yönəlməyə və möhkəmlənmələrin məqsədəuyğun paylaşdırılmasına kömək edir. Onlar xoş və ya xoşagəlməz duyğunun qavranmasının köməyilə fəaliyyəti müəyyən miqdarda möhkəmlənmələrin yerdəyişməsi yoluyla keçib gedən bütün qeyri-şüuri psixi aparatın daxilində möhkəmlənməni şərtləndirir. Tamamilə mümkündür ki, xoşagəlməz duyğu prinsipi möhkəmlənmələrin yerdəyişməsini əvvəlcə avtomatik olaraq tənzimləyir; lakin şüurun ikincini, daha dəqiq olan, hətta birinciyə qarşı dura bilən və aparatın iş qabiliyyətini təkmilləşdirən tənzimləməni həyata keçirməsi də mümkündür: onun ilkin qabiliyyətinə baxmayaraq, şüur ona hətta xoşagəlməz duyğunun ortaya çıxmasıyla bağlı olan şeyi möhkəmləndirmək və yenidən işləmək imkanı verir.

Nevrozların psixologiyasından bilirik ki, bu tənzimləmələrə duyğu orqanlarının keyfiyyət qıcıqlanmalarının köməyilə aparatın ümumi funksional fəaliyyətində əhəmiyyətli rol verilir.

Xoşagəlməz duyğunun ilkin prinsipinin avtomatik üstünlüyü və onunla bağlı iş qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması öz növbəsində özləri də avtomatizm olan hissedən tənzimləmələrlə pozulur.

Biz görürük ki, əvvəldə ən azı məqsədəuyğun olan sıxışdırma lap axırda sarsılmadan və psixi hökmranlıqdan qaynaqlanan çox zərərli rəddetməyə çevrilir, xatirələr üzərində qavrayışlara nisbətən xeyli asan həyata keçir, çünki birincilərdə psixi duyğu orqanlarının qıcıqlanması nəticəsində alınan möhkəmlətmə axını yoxdur. Əgər müqavimət hiss edən fikir sıxışdırılmaya məruz qaldığı üçün dərk olunmursa, onda başqa bir vaxt başqa səbəblərlə şüurlu qavrayışdan uzaqlaşdırıldığı əsasla sıxışdırılıb çıxarıla bilər. Terapiyanın artıq bir dəfə həyata keçirilmiş sıxışdırmanı bərpa etmək məqsədilə istifadə etdiyi məlumatlar bunlardır.

Sz. sisteminin kəmiyyət dəyişkənliyinə tənzimləyici təsirilə əmələ gələn fövqəladə möhkəmləndirmənin dəyəri teoloji baxımdan yeni keyfiyyət sırasının yaradılması üsulundan, bununla da insanın heyvan üzərində üstünlüyünü əmələ gətirən yeni tənzimlənmədən daha yaxşı göstərilə bilməz. Fikri proseslər öz-özlüyündə ta onları müşayiət edən və təfəkkürü pozduqları üçün ciddi çərçivə daxilində saxlanmalı olan xoş və xoşagəlməz qıcıqlanmalara qədər keyfiyyətsizdir. Keyfiyyətin verilməsi üçün onlar insanda sözlü xatirələrlə assosiasiya olunur, onların keyfiyyət qalıqları şüurun diqqətini özlərinə cəlb etmək və şüurun təfəkkürə yeni kömək göndərməsi üçün kifayətdir.

Dərketmə probleminin bütün müxtəlifliyi yalnız təfəkkürün isterik proseslərinin ayrılması zamanı geniş əhatə olunur. Belə hallarda elə bir təəssürat yaranır ki, sanki ön şüurdan şüura keçid də Bzs. və Prs. sistemləri arasındakı senzuraya analoji senzura ilə bağlıdır. Və bu senzura yalnız məlum kəmiyyət həddində aradan qaldırılır, çünki çox az fikirlər ondan qaçır. Şüurdan yayınmanın bütün mümkün halları, həmçinin ona natamam giriş psixonevrotik təzahürlər çərçivəsində birləşir; onlar hamısı senzura ilə şüur arasında sıx və ikitərəfli əlaqənin varlığını göstərir. İki belə hal haqqında məlumat verməklə bu psixoloji araşdırmanı başa vurmaq istəyirəm.

Keçən il bir ziyalı qızın yanına konsiliuma dəvət olunmuşdum. Onun qəribə görkəmi vardı; o zaman qadınların hamısı adətən səliqə-sahmanlarıyla seçildikləri halda, o, çox pinti geyinmişdi: corabının biri az qala dabanına düşmüşdü, köynəyinin iki düyməsi çatmırdı. O, ayağındakı ağrıdan şikayətləndi və bizim heç bir təklifimizi gözləmədən yubkasını qaldırdı.

Başlıca şikayəti isə eynən beləydi: «Elə bil qarnında nəsə var. Orada nəsə irəli-geri hərəkət edir. Belə hallarda bəzən bütün bədəni sanki keyləşir». Həmkarım mənə baxdı, qadının şikayəti ona qətiyyən ikimənalı görünmürdü. Amma xəstənin anasının heç nədən xəbərinin olmaması hər ikimizə təəccüblü gəldi, halbuki qızı indi bizə danışdığı situasiyaya, yəqin ki, dəfələrlə düşmüşdü. Qız özü öz sözlərinin mənasını anlamırdı, əks təqdirdə bunları danışmazdı.

Burada senzura elə kor edilmişdi ki, adətən qeyri-şüuri sferada qalan fantaziya burada sanki məsum şikayət maskası altında şüura buraxılıb.

Başqa bir misal. Mən konvusiv tikdən (tik – əzələlərin, başın, çiyinin və sair qeyri-ixtiyari olaraq atmasından ibarət əsəb xəstəliyi), isterik ürəkbulanması, baş ağrıları və sairədən əziyyət çəkən on dörd yaşlı oğlanın psixoanalitik müalicəsinə başlayıram. Onu əmin edirəm ki, gözlərini bağlayan kimi, haqqında mənə danışmalı olduğu şəkilləri görəcək və fikirləri xatırlayacaq. Onun xatirələrində mənim yanıma gələnə qədər olan sonuncu təəssüratlar obrazlı şəkildə üzə çıxır. O, əmisi ilə dama oynayırmış və indi qarşısında dama lövhəsi görür. O müxtəlif vəziyyətlər, edilməsi gərək olmayan gedişlər haqqında düşünür. Birdən lövhədə xəncər görür; o, atasına məxsusdur.

Sonra lövhədə əvvəlcə oraq, onun ardınca isə dəryaz peyda olur; o, uzaqdakı malikanələrinin qarşısındakı çəmənlikdə ot biçən qoca kəndlini görür. Bir neçə gündən sonra bu obrazların ardıcıllığını aydınlaşdırmağa nail oldum. Oğlanın həyəcanlı durumu ailəsindəki xoşagəlməz vəziyyətlə bağlıdır: anası ilə yola getməyən, təhdiddən başqa, heç bir pedaqoji üsul tanımayan atasının qəddarlığı və çılğınlığı; atasının mehriban və xoşxasiyyət anasından ayrılması; atasının ikinci dəfə evlənməsi və günlərin bir günü evə gənc arvadıyla – «yeni ana» ilə gəlməsi. Oğlanın xəstəliyi də elə bundan bir neçə gün sonra özünü göstərir. Açıq eyhamlar bu obrazları atasına qarşı boğulmuş kinə çevirir. Material mifologiya ilə bağlı xatirədən gəlib. Oraqla Zevs atasını axtalayır, dəryaz və qoca isə öz uşaqlarını yeyən Zevsin qisas aldığı (oğulluq kimi deyil) qüdrətli nəhəng Xronosu əks etdirir. Oğlanın cinsi orqanlarıyla oynadığına görə (dama oyunu; edilməsi lazım olmayan qeyri-düzgün gedişlər; öldürməyə yarayan xəncər) atasından eşitdiyi bu qınaq və hədələri yenidən ona yönəltməsinin səbəbi atasının evlənməyidir. Burada çoxdan sıxışdırılmış xatirələr və onların şüursuz qalmış göz yaşları şüura keçir: onlar xəyali-anlamsız obrazlar maskası arxasında dolama yollardan gizlicə keçir.

Beləliklə, mən yuxugörmələrin tədqiqinin nəzəri əhəmiyyətini psixoloji problemlərin işıqlandırılmasında və psixonevrozların anlaşılmasına hazırlıqda görürəm. Əgər biliklərimizin hazırkı durumu psixonevrozların sağala bilən formalarına tam uğurlu terapevtik təsirə yol verirsə, psixi aparatın strukturu və funksiyaları ilə əsaslı tanışlığın hansı mənanı kəsb etməyə qadir olduğunu kim deyə bilər? Ancaq məndən soruşurlar ki, bu araşdırmanın psixikanın dərk olunması və individuumun xarakterinin gizli xassə və xüsusiyyətlərinin açılması üçün praktiki dəyəri nədən ibarətdir? Məgər yuxugörmənin kəşf etdiyi qeyri-şüuri fikirlər və duyğular ruhi həyatın real güclərinin dəyərinə malik deyil? Yuxugörməni əmələ gətirərkən digər psixi formaları da yaratmağa qadir olan boğulmuş arzulara az əhəmiyyətli etik məna vermək doğrudurmu?

Bu suala cavab verməkçün özümü haqlı saymıram. Mən yuxugörmə probleminin bu cəhətlərini araşdırmamışam. Mən yalnız onu düşünürəm ki, yuxuda imperatoru öldürdüyünü gördüyünə görə öz təbəəsini öldürdən Roma imperatoru ədalətsiz hərəkət edib. O, əvvəlcə bu yuxunun mənası ilə maraqlanmalıydı; çox güman ki, həmin yuxunun mənası onun qarşısına tamamilə başqa şəkildə çıxa bilərdi. Və əgər başqa hər hansı bir yuxunun bu cür cinayətkar məzmunu olsaydı belə, yenə də Platonun bu sözlərini xatırlamaq yerinə düşərdi: yaxşı adam pis iş gördüyünü yalnız yuxuda görməklə kifayətlənir. Reallığın mənasının qeyri-şüuri arzuların arxasında və hansı anlamda gizlənib-gizlənmədiyini söyləməyə hələlik çətinlik çəkirəm. Bu, hər cür keçid və vasitəçi xarakterli fikirlərdə, əlbəttə, yoxdur. Qeyri-şüuri arzuları onların yekun və həqiqi formasında qarşımıza qoyaraq, yada salaq ki, psixi real olan da yalnız bir formada mövcud olmaya bilər. Praktiki tələbat üçün – insanın xarakteri haqqında mühakimə – əksər hallarda şüurlu dünyagörüşü nümayiş etdirmək də yetərlidir. Birinci plana, əlbəttə, hərəkətləri çıxarmaq lazımdır, çünki şüura axan bir çox impulslar tam gerçəkləşmə ərəfəsində ruhi həyatın real gücləri tərəfindən aradan qaldırılır; çox vaxt hətta qeyri-şüuri sfera məhz başqa bir yerdə onların qarşısıalınmaz maneə ilə qarşılaşacağına əmin olduğuna görə öz yollarında psixi maneəyə rast gəlmir. Hər halda, bizim yaxşılıqların üzərində məğrurcasına qalxdığı həmin yumşaldılmış torpaqla yaxından tanışlıq son dərəcə ibrətamiz olardı. Bütün istiqamətlərdə dinamik hərəkət edən insan xarakteri kompleksi olduqca nadir hallarda əxlaqımızın istədiyi sadə alternativə tabe ola bilər. Bəs gələcəyin xəbər verilməsində yuxugörmənin əhəmiyyəti nədən ibarətdir? Bu barədə, əlbəttə ki, danışmağa belə dəyməz. Professor Ernst Oppengeymer (Vyana) etnoloji material əsasında mənə göstərdi ki, xalq müəyyən kateqoriya yuxugörmələrə öncəgörmə mənası vermir və onlar sadəcə yuxu zamanı özünü göstərən arzu və tələbatlara aid edilir. O söz verir ki, tezliklə adətən «lətifələrdəki zarafatlar» şəklində danışılan bu yuxugörmələrə toxunacaq. Bunun əvəzinə keçmişlə tanışlıq üçün də demək olardı. Çünki yuxugörmə həmişə və istənilən mənada keçmişdən qaynaqlanır. Lakin yuxugörmənin bizə gələcəkdən xəbər verməsinə inam da həqiqət payından məhrum deyil. Bizə arzuların gerçəkləşməsini təsvir edən yuxu bizi gələcəyə aparır, lakin yuxugörənə indi kimi görünən bu gələcək sarsılmaz arzu sayəsində həm də keçmişin yenidən canlanmasının surəti olur.