VII. Yuxugörmə proseslərinin psixologiyası

a) Yuxuların unudulması

Başqalarının mənə danışdığı yuxular arasında indi xüsusi diqqət tələb edən bir yuxu var. Onu mənə yuxu haqqında mühazirədə özü eşitmiş bir pasiyentim danışıb; onun əsl mənbəyi mənə məlum deyil. Lakin o, məzmunu ilə həmin xanıma o qədər təsir bağışlamışdı ki, xanım onu "yenidən yuxulamağı" (nachträumen) — yəni yuxunun elementlərini öz yuxusunda təkrarlamağı — vacib saymışdı; beləcə, bu köçürmə vasitəsilə müəyyən bir nöqtədə uyğunluğu ifadə edirdi.

Bu nümunəvi yuxunun başlanğıc şərtləri belədir: Bir ata günlər və gecələr boyu xəstə övladının yatağı başında durmuşdur. Uşaq öldükdən sonra o, bitişik otaqda dincəlməyə gedir, lakin qapını açıq qoyur ki, öz yataq otağından uşağın cəsədinin böyük şamlarla əhatə olunmuş şəkildə qoyulduğu otağa baxa bilsin. Qoca bir kişi gözətçi təyin edilmişdi və cəsədin yanında oturub dualar pıçıldayırdı. Bir neçə saat yuxudan sonra ata yuxuda görür ki, uşaq onun yatağının yanında durub, qolundan tutur və qınayıcı bir səslə pıçıldayır: Ata, məgər sən mənim yandığımı görmürsən? O oyanır, meyit otağından gələn parlaq işığı hiss edir, ora tələsir və görür ki, qoca gözətçi yuxuya getmiş, sevimli cəsədin örtükləri və bir qolu üzərinə düşmüş yanan şam tərəfindən yanmışdır.

Bu təsirli yuxunun izahı kifayət qədər sadədir və pasiyentimin dediyinə görə, mühazirəçi tərəfindən də düzgün verilmişdir. Açıq qapıdan düşən parlaq işıq şüası yatanın gözünə düşmüş və oyanıq vəziyyətdə olsaydı, eyni nəticəni verəcəkdi: şamın aşması nəticəsində cəsədin yaxınlığında yanğın baş vermişdir. Bəlkə də ata qoca gözətçinin öz vəzifəsinin öhdəsindən gələ bilməyəcəyi narahatlığını yuxusuna da daşımışdı.

Biz də bu yozumda heç nəyi dəyişməyəcəyik, yalnız o tələbi əlavə etməklə ki, yuxunun məzmunu artıq müəyyənləşdirilmiş olmalı, uşağın sözləri isə onun həyatda həqiqətən dediyi və atanın həyatında mühüm hadisələrlə bağlı olan sözlərdən təşkil olunmalıdır. Məsələn, “Mən yanıram” şikayəti uşağın öldüyü qızdırma ilə, “Ata, məgər sən görmürsən?” sözləri isə bizə məlum olmayan, lakin güclü affektlə bağlı başqa bir hadisə ilə əlaqələndirilməlidir.

Lakin yuxunu psixi hadisələrin axarına daxil edilə bilən mənalı bir mənalı, psixi hadisələrin axarına daxil edilə bilən bir proses kimi qəbul etdikdən sonra, belə şəraitdə, yəni ən sürətli oyanışın zəruri olduğu halda, yuxunun necə yarandığına təəccüblənməyə haqqımız olacaq. Onda diqqət yetirəcəyik ki, bu yuxu da bir arzu gerçəkləşməsindən məhrum deyil. Yuxuda ölmüş uşaq diri kimi davranır, o, hətta atasını xatırladır, yatağına gəlir və qolundan çəkir, yəqin ki, yuxunun uşağın nitqinin ilk hissəsini götürdüyü xatirədə olduğu kimi etmişdi. Bu arzu gerçəkləşməsinə görə ata yuxusunu bir anlıq uzatmışdır. Yuxu oyaq düşüncəyə nisbətən üstünlük qazandı, çünki uşağı bir daha canlı göstərə bildi. Əgər ata əvvəlcə oyanıb, sonra onu meyitxanaya aparan nəticəyə gəlsəydi, sanki uşağın ömrünü bu bir an qədər qısaltmış olardı.

Bu kiçik yuxunun marağımızı hansı özəlliyi ilə cəlb etdiyi barədə heç bir şübhə ola bilməz.

Biz indiyədək əsasən yuxuların gizli mənasının nədən ibarət olması, onun hansı yolla tapılması və yuxunun işləməsinin onu gizlətmək üçün hansı vasitələrdən istifadə etməsi ilə məşğul olmuşuq. İndi isə yozumu heç bir çətinlik törətməyən, mənası açıq şəkildə verilmiş bir yuxu ilə qarşılaşırıq və diqqətimizi çəkir ki, bu yuxu hələ də onu oyaq düşüncəmizdən gözəçarpan şəkildə fərqləndirən və izahat ehtiyacımızı oyadan əsas xüsusiyyətləri qoruyub saxlayır. Yozum işinə aid olan hər şeyi aradan qaldırdıqdan sonra, yuxu psixologiyamızın nə qədər qeyri-kamil qaldığını anlaya bilərik.

Lakin düşüncələrimizlə bu yeni yola qədəm qoymazdan əvvəl dayanmalı və geriyə dönüb baxmalıyıq ki, indiyədək gəldiyimiz yolda heç bir vacib şeyi diqqətdən kənarda qoymamışıq. Çünki bizə aydın olmalıdır ki, yolumuzun rahat və xoşagələn hissəsi arxada qalıb. İndiyədək getdiyimiz bütün yollar, əgər çox yanılmıramsa, işığa, aydınlanmaya və tam dərkə aparıb; lakin yuxugörmə zamanı baş verən psixi proseslərin dərinliyinə nüfuz etmək istədiyimiz andan etibarən bütün yollar qaranlığa çıxacaq. Biz yuxunu psixi proses kimi aydınlada bilmərik, çünki aydınlatmaq məlum olan bir şeyə istinad etmək deməkdir, hazırda isə elə bir psixoloji bilik yoxdur ki, yuxuların psixoloji tədqiqatından aydınlatma əsası kimi ortaya çıxanları ona tabe edə bilək. Əksinə, biz ruhi aparatın quruluşu və onda fəaliyyət göstərən qüvvələrin oyunu ilə bağlı bir sıra yeni fərziyyələr irəli sürməyə məcbur olacağıq və bu fərziyyələri ilk məntiqi əlaqədən çox uzağa aparmamağa diqqət yetirməliyik, çünki əks təqdirdə onların dəyəri qeyri-müəyyənliyə qərq olar. Hətta əgər biz nəticə çıxararkən heç bir səhvə yol verməsək və bütün məntiqi imkanları nəzərə alsaq belə, elementlərin ilkin təyinindəki ehtimal olunan natamamlıq bütün hesablamaların tamamilə uğursuzluğa düçar olması təhlükəsini yaradır. Ruh alətinin quruluşu və işləmə mexanizmi haqqında məlumatı yuxunun və ya hər hansı digər tək bir fəaliyyətin ən diqqətli tədqiqatı ilə əldə etmək və ya ən azından əsaslandırmaq mümkün olmayacaq, əksinə, bu məqsədlə bir sıra psixi fəaliyyətlərin müqayisəli tədqiqatında daimi olaraq zəruri olduğu ortaya çıxanları toplamaq lazım gələcək. Beləliklə, yuxu proseslərinin analizindən əldə etdiyimiz psixoloji fərziyyələr, sanki, başqa bir dayanacaqda gözləməli olacaqlar ki, eyni problemin nüvəsinə başqa bir yanaşma nöqtəsindən nüfuz etmək istəyən digər tədqiqatların nəticələri ilə birləşsinlər.

b) Yuxu özbaşınalığın ləğvidir. Beləliklə, indiyədək diqqətdən kənarda qalmış, lakin yuxuyozma səylərimizin əsasını sarsıtmağa qadir olan bir etiraz doğuran mövzuya müraciət edirik. Bizə dəfələrlə irad tutulub ki, yozmaq istədiyimiz yuxunu əslində heç tanımırıq, daha doğrusu, onun həqiqətən baş verdiyi şəkildə tanıdığımıza dair heç bir təminatımız yoxdur (bax). Yuxudan xatırladığımız və yozma sənətimizi tətbiq etdiyimiz şey, birincisi, yuxunu qorumaqda xüsusilə yüksək dərəcədə bacarıqsız görünən yaddaşımızın etibarsızlığı ilə təhrif olunur və bəlkə də, məzmununun ən əhəmiyyətli hissələrini itirmişdir. Axı biz yuxularımıza diqqət yetirmək istədikdə, tez-tez şikayətlənməyə məcbur oluruq ki, daha çox yuxu görmüşük və təəssüf ki, bundan yalnız bu bir hissəni bilirik, hansı ki, onun xatirəsi özü bizə qəribə dərəcədə qeyri-müəyyən görünür. İkincisi isə, hər şey onu göstərir ki, yaddaşımız yuxunu nəinki natamam, həm də qeyri-sadiq və təhrif olunmuş şəkildə təqdim edir. Bir tərəfdən, yuxuda görülənlərin həqiqətən də yaddaşımızda olduğu kimi bu qədər qeyri-ardıcıl və qeyri-müəyyən olub-olmadığına şübhə etmək mümkün olduğu kimi, digər tərəfdən, bir yuxunun bizim danışdığımız kimi bu qədər ardıcıl olub-olmadığına, reproduksiya cəhdi zamanı mövcud olmayan və ya unutqanlıq nəticəsində yaranan boşluqları özbaşına seçilmiş, yeni materialla doldurub-doldurmadığımıza, yuxunu bəzəyib-bəzəmədiyimizə, yuvarlaqlaşdırıb-yuvarlaqlaşdırmadığımıza, düzəldib-düzəltmədiyimizə şübhə etmək olar, beləliklə, yuxumuzun həqiqi məzmununun nə olduğu barədə hər hansı bir mühakimə yürütmək qeyri-mümkün olur. Lakin yuxu yaranmasının sıxlaşdırmaya əsaslandığı faktı sarsılmazdır. Hətta bir müəllifdə (Spitta) Foucault və Tannerydə də eyni şeyi tapdıq ki, bütün nizam və əlaqə, ümumiyyətlə, yalnız yuxunu xatırlamağa çalışarkən ona daxil edilir. Beləliklə, biz dəyərini müəyyənləşdirməyə girişdiyimiz obyektin özünün əlimizdən alınması təhlükəsi ilə üz-üzəyik.

Yuxuları yozarkən biz indiyədək bu xəbərdarlıqlara məhəl qoymamışıq. Əksinə, yuxunun ən kiçik, ən əhəmiyyətsiz və ən qeyri-müəyyən tərkib hissələrində yozum çağırışını, onun aydın və dəqiq hissələrində olduğu qədər aydın şəkildə tapmışıq. İrmanın inyeksiyası haqqında yuxuda deyilirdi: "Mən təcili Doktor M.-i çağırıram", və biz güman edirdik ki, bu əlavə də, əgər xüsusi bir məna daşımasaydı, yuxuya daxil olmazdı. Beləliklə, biz o bədbəxt pasiyentin hekayəsinə gəlib çıxdıq, onun yatağının başında mən "təcili" yaşlı həmkarımı çağırmışdım. 51 ilə 56 arasındakı fərqi "quantité négligeable" (əhəmiyyətsiz kəmiyyət) kimi qəbul edən zahirən absurd yuxuda 51 rəqəmi bir neçə dəfə qeyd olunmuşdu. Bunu təbii və ya laqeyd hesab etmək əvəzinə, biz bundan yuxunun gizli məzmununda 51 rəqəminə aparan ikinci bir fikir axınının mövcud olduğu qənaətinə gəldik, və izlədiyimiz yol bizi 51 yaşını həyatın son həddi kimi qəbul edən qorxulara apardı ki, bu da ömrün illəri ilə öyünən dominant bir fikir axını ilə kəskin ziddiyyət təşkil edirdi. O deyir: "Bu haqsızlıq deyil, bu icazəlidir". Növbəti hissə kimi, bu da evliliklə bağlı ehtiyatlara aiddir. Onu başa düşməyən Fl. mənə müraciət edir. Yeri gəlmişkən, narahat hissim mənə aydın deyildi, mən onu ifadə də etmədim. Yozum dayandıqda, mən bu sözlərə qayıtdım və onlardan yuxu düşüncələrində aralıq düyün nöqtəsi kimi çıxış edən uşaqlıq fantaziyasına yol tapdım. Bu, şairin bu misraları vasitəsilə baş verdi: "Nadir hallarda siz məni anladınız, nadir hallarda mən də sizi anladım, yalnız palçıqda rastlaşanda, dərhal bir-birimizi anladıq!" Hər bir analiz, yuxunun ən kiçik cizgilərinin belə yozum üçün nə qədər vacib olduğunu və diqqət onlara gec yönəldikdə işin icrasının necə ləngidiyini nümunələrlə sübut edə bilər.

Yuxu məzmununun hər bir elementinə analizin gətirdiyi hədsiz dərəcədə bol ideyaları nəzərə alsaq, bəzi oxucularda prinsipcə şübhə yaranacaq ki, analiz zamanı sonradan ağıla gələn hər şeyi yuxu düşüncələrinə aid etmək olarmı. Yuxuyozmada biz yuxunun bizə təqdim olunduğu dil ifadəsinin hər bir nüansına eyni dəyəri vermişik; hətta bizə mənasız və ya qeyri-kafi bir ifadə təqdim edildikdə, sanki yuxunu düzgün formaya çevirmək cəhdi uğursuzluğa düçar olmuş kimi, biz bu ifadə qüsurlarına da hörmətlə yanaşmışıq. Qısası, müəlliflərin fikrincə, özbaşına, çətinlikdə tələsik uydurulmuş improvizasiya olması gərəkəni biz müqəddəs bir mətn kimi qəbul etmişik. Bu ziddiyyət izahata ehtiyac duyur.

Bu, müəlliflərin haqsız olduğunu göstərmədən, bizim lehimizədir. Yuxunun yaranması haqqında yeni əldə etdiyimiz biliklər baxımından, ziddiyyətlər tamamilə aradan qalxır. Doğrudur ki, biz yuxunu təkrar istehsal etməyə çalışarkən onu təhrif edirik; burada biz yuxunun normal təfəkkür instansiyası tərəfindən ikinci dərəcəli və çox vaxt yanlış anlaşılmış işlənməsi adlandırdığımız şeyi yenidən tapırıq.

Lakin bu təhrif özü, yuxu senzurası nəticəsində yuxu düşüncələrinin qanunauyğun olaraq məruz qaldığı işlənmənin bir hissəsindən başqa bir şey deyildir. Müəlliflər burada yuxu təhrifinin aşkar fəaliyyət göstərən hissəsini hiss etmiş və ya müşahidə etmişlər; bu, bizim üçün o qədər də əhəmiyyətli deyil, çünki biz bilirik ki, daha geniş və daha az asanlıqla qavranılan bir təhrif işi artıq yuxunu gizli yuxu düşüncələrindən seçmişdir.

Müəlliflər yalnız yuxunun xatırlanması və sözlə ifadə edilməsi zamanı onun modifikasiyasını özbaşına, yəni daha da təhlil edilməyən və buna görə də yuxunun dərk edilməsində bizi yanlış yola yönəltməyə qadir hesab etməkdə yanılırlar. Onlar psixik determinasiyanı az qiymətləndirirlər. Orada özbaşına heç nə yoxdur. Ümumiyyətlə göstərmək olar ki, ikinci bir fikir axını dərhal birincisi tərəfindən qeyri-müəyyən qoyulmuş elementin təyinatını öz üzərinə götürür. Şüursuz istəklərə reallıq verilib-verilmədiyini deyə bilmərəm. Mənim üçün daha sevindirici olan, gözlənilməz bir yerdə yuxu haqqında mənimkilə tamamilə üst-üstə düşən bir baxış tapmaq təsadüfü idi (Dayə ilə fürsəti qaçırdı, bax: Gündəlik həyatın psixopatologiyası (1901 b)).

Yuxunun oyaq vəziyyətdə redaktə olunarkən məruz qaldığı dəyişikliklər də eyni dərəcədə ixtiyari deyildir. Onlar yerini tutduqları məzmunla assosiativ əlaqədə qalır və bəlkə də, başqa birinin əvəzi olan bu məzmuna aparan yolu bizə göstərməyə xidmət edir.

Mən pasiyentlərlə yuxu təhlilləri apararkən bu iddiamı yoxlamaq üçün aşağıdakı sınağı həmişə uğurla tətbiq edirəm. Əgər yuxu haqqında hekayə mənə əvvəlcə çətin anlaşılan görünürsə, hekayəçidən onu təkrarlamasını xahiş edirəm. Bu, nadir hallarda eyni sözlərlə baş verir. Lakin onun ifadəni dəyişdirdiyi yerlər mənə yuxu pərdələməsinin zəif nöqtələri kimi tanınır; onlar mənə Hagenin Ziqfridin geyimindəki tikmə işarəsi kimi xidmət edir. Yuxuyozma məhz oradan başlaya bilər. Hekayəçi mənim tələbimlə xəbərdar edilmiş olur ki, mən yuxunun həllinə xüsusi səy göstərmək niyyətindəyəm; buna görə də, müqavimət təzyiqi altında, yuxu pərdələməsinin zəif nöqtələrini tez qoruyur, xain bir ifadəni daha uzaq bir ifadə ilə əvəz edir. Beləliklə, o mənim diqqətimi buraxdığı ifadəyə yönəldir. Yuxunun həllinin müdafiə olunduğu səydən, yuxuya geyimini toxuyan diqqət haqqında da nəticə çıxara bilərəm.

Müəlliflər yuxu nəqlimizi qiymətləndirərkən yaranan şübhəyə bu qədər geniş yer ayırmaqda o qədər də haqlı deyillər. Çünki bu şübhə intellektual təminatdan məhrumdur; yaddaşımız, ümumiyyətlə, heç bir təminat tanımır, lakin biz obyektiv cəhətdən əsaslandırıldığından daha tez-tez onun verdiyi məlumatlara inanmaq məcburiyyətində qalırıq. Yuxunun və ya onun ayrı-ayrı məlumatlarının düzgün təqdimatına dair şübhə yenə də yuxu senzurasının, yuxu düşüncələrinin şüura nüfuz etməsinə qarşı müqavimətin bir törəməsidir. Bu müqavimət özünün yaratdığı yerdəyişmələr və əvəzetmələrlə həmişə bitmir, o, buraxılanlara şübhə şəklində yapışır. Biz bu şübhəni o qədər də asanlıqla tanımırıq, çünki o, ehtiyatlı davranaraq yuxunun heç vaxt intensiv elementlərinə toxunmur, yalnız zəif və qeyri-müəyyən elementlərinə hücum edir. Lakin biz artıq bilirik ki, yuxu düşüncələri ilə yuxu arasında bütün psixi dəyərlərin tamamilə yenidən qiymətləndirilməsi baş vermişdir; təhrif yalnız dəyərin itirilməsi ilə mümkün olmuşdur, o, adətən özünü bunda göstərir və bəzən bununla kifayətlənir. Əgər yuxu məzmununun qeyri-müəyyən bir elementinə şübhə də əlavə olunarsa, o zaman biz, bu işarəyə əməl edərək, bunda rədd edilmiş yuxu düşüncələrindən birinin daha birbaşa törəməsini görə bilərik.

Bu, qədim respublikalardan birində, yaxud İntibah dövründə baş vermiş böyük çevrilişlərdən sonrakı vəziyyətə bənzəyir. Əvvəllər hökmranlıq edən nəcib və qüdrətli ailələr sürgün edilir, bütün yüksək vəzifələr sonradan gələnlərlə doldurulur; şəhərdə yalnız devrilmişlərin tamamilə yoxsullaşmış və gücsüz üzvlərinə, yaxud uzaq tərəfdarlarına dözüm göstərilir. Lakin onlar da tam vətəndaşlıq hüquqlarından istifadə edə bilmirlər, əksinə, onlara şübhə ilə yanaşılır. Misaldakı etibarsızlığın yerini bizim halda şübhə tutur. Buna görə də, yuxunun təhlili zamanı tələb edirəm ki, insan əminlik dərəcələrinin bütün şkalasından azad olsun, yuxuda bu və ya digər şəkildə nəsə baş verdiyinə dair ən kiçik ehtimalı belə tam əminlik kimi qəbul etsin. Nə qədər ki, kimsə yuxu elementini izləyərkən bu mülahizədən imtina etməyə qərar verməyibsə, təhlil burada dayanır. Həmin elementə qarşı laqeyd münasibət analiz olunan şəxsdə psixoloji təsir yaradır ki, bu da onun arxasında gizlənən arzuolunmaz təsəvvürlərdən heç birinin ağlına gəlməməsinə səbəb olur.

Belə bir təsir əslində öz-özünə aydın deyil; əgər kimsə desəydi: “Yuxuda bu və ya digər şeyin olub-olmadığını dəqiq bilmirəm; lakin bununla bağlı ağlıma aşağıdakılar gəlir”, bu, mənasız olmazdı. Lakin heç vaxt belə deyilmir və şübhənin analizi pozan məhz bu təsiri onu psixi müqavimətin törəməsi və vasitəsi kimi ifşa edir. Psixoanaliz haqlı olaraq şübhəçidir. Onun qaydalarından biri belədir: işin davamına mane olan hər şey müqavimətdir. Burada belə qətiyyətlə irəli sürülən “işin davamına mane olan hər şey müqavimətdir” cümləsi asanlıqla səhv anlaşıla bilər.

Yuxunun unudulması da, onun izahına psixi senzuranın gücü cəlb edilməyincə, anlaşılmaz olaraq qalır. Gecə ərzində çoxlu yuxu görüldüyü, lakin ondan az şeyin yadda qaldığı hissi bir sıra hallarda başqa bir məna daşıya bilər, məsələn, yuxu işinin bütün gecə boyu hiss olunacaq dərəcədə davam etməsi və yalnız bir qısa yuxu buraxması kimi. Əks halda, oyanandan sonra yuxunun getdikcə daha çox unudulması faktına şübhə etmək mümkün deyil. Onu yadda saxlamaq üçün çəkilən zəhmətli cəhdlərə baxmayaraq, insan onu tez-tez unudur. Lakin mən düşünürəm ki, bu unutmanın miqyası adətən şişirdildiyi kimi, yuxunun qüsurluluğu ilə əlaqədar onun haqqında biliklərdəki itki də şişirdilir. Unutmanın yuxunun məzmunundan apardığı hər şeyi analiz vasitəsilə tez-tez bərpa etmək mümkündür; ən azından bir çox hallarda, tək bir qalmış parçadan yola çıxaraq, yuxunun özünü – baxmayaraq ki, əhəmiyyətli olan da bu deyil – lakin bütün yuxu düşüncələrini tapmaq olar. Bu, analiz zamanı daha böyük diqqət və özünü məcbur etmə tələb edir; bütün bunlar, yuxunun unudulmasında düşmənçilik niyyətinin olmadığını göstərir. Şübhə və qeyri-müəyyənliyin yuxuda əhəmiyyətinə, eyni zamanda yuxunun məzmununun tək bir elementə qədər daralmasına misal olaraq, Psixoanalizə Giriş Mühazirələrimdən aşağıdakı yuxunu götürürəm, hansının ki, analizi qısa bir gecikmədən sonra uğurlu olmuşdur: "Skeptik bir pasient uzun bir yuxu görür, hansında ki, müəyyən şəxslər ona mənim "Witz" haqqında iklabımdan danışır və onu çox tərifləyirlər. Sonra "kanal"dan bəhs edilir — bəlkə də içində kanal olan başqa bir kitab, ya da kanalla bağlı başqa bir şey... o, bunu bilmir... bu, tamamilə aydın deyil. İndi yəqin ki, "kanal" elementinin özünün bu qədər qeyri-müəyyən olduğuna görə yozumdan yayınacağını düşünməyə meyillisiniz. Güman etdiyiniz çətinlikdə haqlısınız, lakin bu, onun aydın olmamasına görə çətin deyil; o, başqa bir səbəbdən qeyri-müəyyəndir — yozumu çətinləşdirən də elə həmin səbəbdir. Yuxu görən şəxsin yadına "kanal" barədə heç nə düşmür; mən də, təbii ki, heç nə deyə bilmirəm. Bir müddət sonra, düzü, növbəti gün o, deyir ki, yadına bəlkə də buna aid olan bir şey düşüb. Yəni bir lətifə — eşitdiyi bir zarafat. Dover ilə Kale arasında bir gəmidə tanınmış bir yazıçı ingilis ilə söhbət edir; ingilis müəyyən bir kontekstdə deyir: "Du sublime au ridicule il n'y a qu'un pas" ("yüksəkdən gülüncə — bir addım"). Yazıçı cavab verir: "Oui, le pas de Calais" — bununla demək istəyir ki, Fransanı möhtəşəm, İngiltərəni isə gülünc sayır. Lakin Pas de Calais bir kanaldır — elə La-Manş kanalı, Canal la Manche. Sizcə, bu fikir yuxu ilə bağlıdırmı? Şübhəsiz, məncə elədir; o, həqiqətən də müəmmalı yuxu elementinin həllini verir. Yoxsa şübhə altına salmaq istəyirsiniz ki, bu lətifə yuxudan əvvəl artıq "kanal" elementinin şüursuzu kimi mövcud idi — yoxsa güman edirsiniz ki, o, sonradan tapılıb? Bu fikir onun yapışıq heyranlığının arxasında gizlənən skeptisizmi təsdiqləyir; müqavimət isə, çox güman ki, hər ikisinin — həm fikrin bu qədər tərəddüdlə gəlməsinin, həm də uyğun yuxu elementinin bu qədər qeyri-müəyyən alınmasının — ortaq səbəbidir. Yuxu elementinin öz şüursuzu ilə münasibətinə baxın: o, bu şüursuzun bir parçası, ona bir işarə kimidir; təcrid olunması üzündən isə tamamilə anlaşılmaz olub." Yuxu unudulmasının qərəzli, müqavimətə xidmət edən təbiətinə inandırıcı sübutu (bax: unutmağın məqsədi haqqında kiçik əsərim — "Unutqanlığın psixi mexanizmi", Monatsschrift für Psychiatrie und Neurologie, 1898b; sonralar "Gündəlik həyatın psixopatologiyası"nın I fəsli, 1901b) — unutmanın ilkin mərhələsinin qiymətləndirilməsi yolu ilə analizlərdən qazanılır. Yozum işi zamanı yuxunun buraxılmış, indiyədək unudulmuş sayılan bir hissəsinin qəflətən üzə çıxması heç də nadir hal deyil. Əks halda, oyanandan sonra yuxunun getdikcə daha çox unudulması faktına şübhə etmək mümkün olmazdı. Unudulmaqdan qurtarılmış bu yuxu hissəsi hər dəfə ən vacib hissə olur; o, yuxunun həllinə aparan ən qısa yolda yerləşir və buna görə də müqavimətə ən çox məruz qalırdı. Bu məqalənin kontekstinə səpələdiyim yuxu nümunələri arasında elə birinə rast gəlinir ki, mən yuxu məzmununun belə bir hissəsini sonradan əlavə etməli oluram. İddia etmək istəmirəm ki, mən bu yuxunun mənasını tamamilə açmışam, yəni onun yozumu qüsursuzdur. Mən bacı-qardaş cütünə müəyyən bir əsər haqqında deyirəm: "It is from...", lakin özümü düzəldirəm: "It is by..."

Yuxuda özünüdüzəltmə, bəzi müəlliflərə o qədər möhtəşəm görünən bu hal, yəqin ki, bizim diqqətimizi cəlb etməyə layiq deyil. Mən, məsələn, bacı-qardaşların ölümünü əks etdirən, artan düşmənçiliyə uyğun gələn yuxunu...

On doqquz yaşım olanda mən ilk dəfə İngiltərədə idim və bir günümü İrlandiya dənizinin sahilində keçirdim.

Mən, əlbəttə, dəniz suyunun çəkilməsindən sonra qalan dəniz canlıları ilə məşğul idim və məhz bir dəniz ulduzu üzərində işləyirdim (yuxu "Hollthurn-Holothurien" sözləri ilə başlayır), bu zaman şirin bir qızcığaz mənə yaxınlaşaraq soruşdu: "Is it a star-fish?" Mən cavab verdim: "Yes he is alive", lakin sonra bu qeyri-dəqiqliyə görə utandım və cümləni düzgün şəkildə təkrarladım. O zaman etdiyim dil səhvinin yerinə, yuxu indi almanların da asanlıqla edə biləcəyi başqa bir səhv qoydu.

Bəs dəniz sahilindən olan bu zərərsiz xatirə yuxunun kontekstində nəyi ifadə etmək istəyir? O, mümkün qədər məsum bir nümunə ilə izah edir ki, mən cins bildirən sözü yanlış yerdə işlədirəm, yəni cinsiyyəti (o, kişi cinsi) aid olmadığı yerə qoyuram.

Bu, şübhəsiz ki, yuxunun açılması üçün açarlardan biridir.

Yeri gəlmişkən, yuxunun unudulmasının böyük ölçüdə müqavimət fəaliyyəti olduğunu "demonstratio ad oculos" vasitəsilə sübut edə bilərəm. Bir pasiyent yuxu gördüyünü, lakin onu izsiz-tozsuz unutduğunu söyləyir; bu halda yuxu sanki baş verməmiş hesab olunur. Bir neçə gün sonra mən xəstəyə onunla heç nə edə bilməyəcəyimi bildirdim və başqasına müraciət etməsini tövsiyə etdim. Bu gündüz yuxusu ağlıma gəldikdən sonra, onun arxasında müəyyən bir təcrübənin xatirəsinin gizləndiyini başa düşdüm. Həmin gün onu işində narahat edən eyni müqavimət yuxusunu da unutdurmuşdu. Onun xatirəsi məndə yaxın assosiasiya ilə oyandı.

Eyni şəkildə, müəyyən bir iş mərhələsinə çatmış pasiyent üç, dörd və ya daha çox gün əvvəl baş vermiş və o vaxta qədər unudulmuş bir yuxunu xatırlaya bilər.

Psixoanalitik təcrübə bizə yuxuların unudulmasının, müəlliflərin iddia etdiyi kimi, oyanıq vəziyyəti və yuxu arasındakı yadlıqdan daha çox müqavimətdən asılı olduğuna dair başqa bir sübut da vermişdir. Mənə, digər analitiklərə və belə müalicədə olan pasiyentlərə tez-tez rast gəlinir ki, yuxudan oyandıqda, demək olar ki, dərhal sonra, düşüncə fəaliyyətimizin tam nəzarətində yuxunu yozmağa başlayırıq. Belə hallarda mən çox vaxt yuxunun tam mənasını başa düşənə qədər rahatlıq tapmamışam, lakin buna baxmayaraq, oyanandan sonra yuxunun məzmununu unutduğum kimi, yozma işini də tamamilə unuda bilərdim, baxmayaraq ki, yuxu gördüyümü və yuxunu yozduğumu bilirdim. Yuxu, yozma işinin nəticəsini yaddaşda saxlamaq üçün zehni fəaliyyətin uğur qazanmasından daha tez unudulmağa sürükləyirdi.

Onlar heç bir sirri açmırlar, lakin yuxunun öz daxili mahiyyətinə görə bir arzu reallaşması olduğunu sübut etmək üçün təbii ki, əvəzsizdirlər. – Morton Prins yuxunun unudulması ilə bağlı izahıma etiraz edərək, bunun yalnız parçalanmış psixi vəziyyətlər (dissosiasiya olunmuş hallar) üçün amneziyanın xüsusi bir halı olduğunu və bu xüsusi amneziya üçün izahımın digər amneziya növlərinə tətbiq edilməsinin qeyri-mümkünlüyünün onu ən yaxın məqsədi üçün də dəyərsiz etdiyini iddia edirsə, o, oxucuya yalnız onu xatırladır ki, o, bu cür parçalanmış vəziyyətlərin bütün təsvirlərində bu fenomenlər üçün dinamik izah tapmağa heç vaxt cəhd etməmişdir; əks halda, o, sıxışdırmanın (və onun yaratdığı müqavimətin) həm bu parçalanmaların, həm də onların psixi məzmunu üçün amneziyanın səbəbi olduğunu qeyd edərdi.

Yuxuların digər psixi aktlar qədər unudulmaması və yaddaşda qalma baxımından digər psixi fəaliyyətlərlə tamamilə bərabər tutulması bu əlyazmanı hazırlayarkən əldə etdiyim bir təcrübə ilə mənə aydın oldu. Mən qeydlərimdə öz yuxularımı bol-bol saxlamışdım, hansı ki, o zaman müəyyən səbəblərdən ya çox natamam, ya da heç yozulmamışdı. İndi, bir-iki il sonra, bəzilərini yozmağa cəhd etdim, məqsədim iddialarımı illüstrasiya etmək üçün material əldə etmək idi. Bu cəhd istisnasız olaraq uğurlu oldu; hətta iddia etmək istərdim ki, yozum o qədər uzun müddət sonra, yuxular təzə təcrübələr olduğu zamankından daha asan baş verdi, bunun mümkün izahı olaraq isə o vaxt məni narahat edən bəzi daxili müqavimətləri o zamandan bəri aşdığımı göstərmək istərdim. Belə sonrakı yozumlarda mən o zamankı yuxu fikirlərinin nəticələrini indiki, adətən daha zəngin olanlarla müqayisə etdim və o zamankıları indiki içində dəyişməz şəkildə tapdım. Mən bu təəccübümün qarşısını vaxtında aldım, çünki xatırladım ki, pasiyentlərimdə artıq çoxdan təcrübəm var ki, mənə bəzən danışdıqları əvvəlki illərin yuxularını, sanki son gecənin yuxuları imiş kimi, eyni üsulla və eyni uğurla yozuram. Qorxu yuxularını müzakirə edərkən belə gecikmiş yuxu yozumlarına dair iki nümunə verəcəyəm. Bu cəhdi ilk dəfə etdiyim zaman, haqlı bir gözlənti ilə hərəkət etdim ki, yuxu bu baxımdan da nevrotik simptom kimi davranacaq. Çünki, əgər mən bir psixonevrotiki, məsələn, isteriya xəstəsini psixoanaliz vasitəsilə müalicə edirəmsə, onun xəstəliyinin ilk, çoxdan aradan qaldırılmış simptomları üçün də, bu gün hələ də mövcud olan və onu mənə gətirən simptomlar üçün də aydınlıq gətirməliyəm və birinci vəzifəni bu gün təcili olanlardan daha asan həll edilə bilən hesab edirəm.

Hələ 1895-ci ildə nəşr olunmuş "Histeriya haqqında tədqiqatlar" əsərində qırxdan artıq yaşlı bir qadının on beşinci yaşında keçirdiyi ilk isterik tutmanın izahını verə bilmişdim. İlk uşaqlıq illərində baş vermiş və onilliklər boyu yaddaşda tam hissi təravətlə qorunub saxlanılan yuxular, demək olar ki, həmişə yuxu görənin inkişafını və nevrozunu anlamaq üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir.

Burada yuxuların yozumu ilə bağlı qeydlərimi daha sərbəst bir təqdimatla vermək istəyirəm; bəlkə də bu qeydlər, öz yuxuları üzərində işləyərək məni yoxlamaq istəyən oxucuya yol göstərəcəkdir.

Yuxuyozumu üçün yalnız sonuncu halın nəzərə alınması asanlıqla başa düşüləndir. Endoptik fenomenlərin və adətən diqqətdən kənarda qalan digər sensasiyaların qavranılması belə, müəyyən təcrübə tələb edir, baxmayaraq ki, heç bir psixoloji səbəb bu qavrayış qrupuna qarşı çıxmır. "Arzuolunmaz təsəvvürlərə" yiyələnmək isə xeyli çətindir. Bunlar, məzmunlarından göründüyü kimi, müvafiq şəxsin ölməsini arzulamaq deməkdir və burada bütün oxucuların və oxşar yuxular görmüş bütün şəxslərin hisslərinin mənim yozumuma qarşı çıxacağını gözlədiyim üçün, sübutu ən əsaslı şəkildə təqdim etməliyəm. Bu sübut, Klod Bernardın fizioloji laboratoriyada eksperimentator üçün qoyduğu qaydanı yadda saxlayacaq: "Travailler comme une bête" (heyvan kimi işləmək), yəni təkcə təsəllini gizlətməklə deyil, həm də iradı nəzərə alaraq və s.. Bu məsləhətlərə əməl edən kəs, bu vəzifəni artıq çətin hesab etməyəcək. Yuxunun yozulması da həmişə bir nəfəsdə başa çatmır; tez-tez olur ki, bir sıra assosiasiyaların ardınca gedəndən sonra öz gücünün tükəndiyini hiss edirsən və yuxu həmin gün sənə artıq heç nə demir; o zaman işi dayandırıb növbəti gün ona qayıtmaq daha yaxşıdır. Sonra yuxu məzmununun başqa bir hissəsi diqqəti özünə cəlb edir və yuxu düşüncələrinin yeni bir qatına yol tapılır. Buna "hissə-hissə yozum" (fraksiyalı yuxu yozumu) demək olar. Ən çətini yuxu yozumunda yeni başlayanı belə bir həqiqəti qəbul etməyə inandırmaqdır: əlində mənalı, ardıcıl və yuxu məzmununun bütün elementləri barədə məlumat verən tam yozum olsa da, vəzifəsi tam yerinə yetirilməmişdir.

Biz bu şübhəni o qədər asanlıqla gözdən qaçırırıq ki, o, yuxunun heç vaxt intensiv elementlərinə toxunmur, yalnız zəif və qeyri-müəyyən olanlara hücum edir. Bundan əlavə, eyni yuxunun başqa, hətta artıq bir yozumu da mümkündür ki, bu da onun diqqətindən yayınmışdır. Onlar qismən Maury tərəfindən yuxu hesabatının dəqiqliyinə şübhə edir, qismən də sübut etməyə çalışırlar ki, oyaq düşüncəmizin sürəti yuxu fəaliyyətinə tamamilə aid edilə bilən şeydən geri qalmır. Doğrudan da asan deyil: düşüncəmizdə ifadə tapmağa can atan saysız-hesabsız şüursuz düşüncə axınlarının bu zənginliyini təsəvvür etmək və nağıldakı dərzi şagirdi kimi yuxu işinin hər dəfə bir zərbə ilə yeddi milçək vurmaq bacarığına inanmaq həqiqətən çətindir. Oxucu həmişə müəllifi zəkasını boş yerə sərf etməkdə qınamağa meylli olacaq; lakin özü təcrübə qazanmış şəxs daha yaxşı öyrədilmiş olduğunu görəcəkdir.

Digər tərəfdən, ilk dəfə H. Silbererin irəli sürdüyü iddiaya qoşula bilmərəm: guya hər yuxu — və ya heç olmasa çoxsaylı və müəyyən yuxu qrupları — bir-biri ilə sıx əlaqədə olan iki fərqli yozum tələb edir. Silbererin psixoanalitik adlandırdığı yozumlardan biri yuxuya ixtiyari, çox vaxt infantil-seksual məna verir; digəri, daha mühümlü, onun anaqogik adlandırdığı yozum isə yuxu işinin material kimi götürdüyü daha ciddi, tez-tez dərin mənalı düşüncələri üzə çıxarır. Silberer bu iddiasını hər iki istiqamətdə təhlil etdiyi bir sıra yuxularla əsaslandırmamışdır. Buna etiraz etməliyəm: belə bir fakt mövcud deyil. Yuxuların əksəriyyəti heç bir əlavə yozum tələb etmir və xüsusilə anaqogik yozuma qadir deyildir. Yuxunun yaranmasının əsas şərtlərini pərdələmək və diqqəti onun həvəs köklərindən yayındırmaq istəyən tendensiyanın iştirakı Silberer nəzəriyyəsində də, son illərin digər nəzəri cəhdlərində də gözdən qaçmır. Bir sıra hallarda mən Silbererin məlumatlarını təsdiqləyə bildim; o zaman təhlil mənə göstərirdi ki, yuxu işi qarşısında oyaq həyatdan götürülmüş çox mücərrəd və birbaşa təsvirə qadir olmayan bir sıra düşüncələri yuxuya çevirmək vəzifəsi durmuşdu. O, bu vəzifəni mücərrəd düşüncələrlə sərbəst, çox vaxt alleqorik adlandırıla biləcək əlaqədə duran və eyni zamanda təsvirə daha az maneə törədən başqa bir düşüncə materialını mənimsəməklə həll etməyə çalışırdı. Belə yaranmış yuxunun mücərrəd yozumunu yuxu görən şəxs dərhal özü verir; altına qoyulmuş materialın doğru yozumu isə tanınmış texniki vasitələrlə axtarılmalıdır. Hər bir yuxunun yozulub-yozulmaması sualına mənfi cavab verilməlidir. Unutmaq olmaz ki, yozum işində yuxunun təhrif olunmasına səbəb olan psixi qüvvələr bizə qarşıdır.

Orada bu, sadəcə olaraq, şüurlu ilə ziddiyyəti ifadə etməlidir; şüurlu proseslərdən başqa, şüursuz psixi proseslərin də mövcud olması qızğın mübahisələrə səbəb olan və qətiyyətlə müdafiə edilən bir anlayışdır. Hətta illüziya nəzəriyyəsinə və yuxunu formalaşdıran obyektiv təəssüratın gücünə şübhə etməyə başlayırsan, əgər bu təəssüratın yuxuda bəzən ən qəribə və ən uzaq şərhi aldığını öyrənirsənsə. Əksinə, məlum olur ki, biz gündüzlər yeni fikir əlaqələri üzərində işləyirik, hansılar ki, aralıq fikirləri və yuxu fikirlərini gah bu, gah da digər yerdə kəsişdirir. Həftələr və ya aylarla davam edən bir sıra yuxular çox vaxt ümumi bir zəminə əsaslanır və sonra təfsir kontekstində araşdırılmalıdır. Yaxud iki yuxu materialında ayrı-ayrı mərkəzlərdən yaranmış və məzmunca bir-birini kəsir, elə ki, bir yuxuda mərkəz olan şey digərində bir işarə kimi iştirak edir və əksinə. Oxşar tipli öz yuxularım mənə belə yuxular haqqında bəzi izahatlar verməyə imkan vermişdir.

Axı kifayət qədər yuxular mövcuddur ki, onlar ən ağrılı məzmunu aşkar edir, lakin heç bir istək təmininin izini göstərmir. Bu, yuxunun göbəyidir, onun naməlumla birləşdiyi yerdir. Yozum zamanı rast gəlinən yuxu düşüncələri ümumiyyətlə tamamlanmamış qalmalı və düşüncə dünyamızın torvari dolaşıqlığına axıb getməlidir.

Yuxunun unudulması faktlarına qayıdaq. Biz onlardan mühüm bir nəticə çıxarmağı unutmuşuq. Oyanıq həyatın açıq-aşkar niyyəti gecə yaranmış yuxunu — ya oyanandan dərhal sonra bütövlükdə, ya da gün ərzində hissə-hissə — unutmaq olduğuna və bu unutmağın əsas iştirakçısı kimi yuxuya qarşı hələ gecə öz işini görmüş ruhi müqaviməti tanıdığımıza görə, təbii bir sual yaranır: bəs o zaman bu müqavimətə qarşı yuxunun yaranmasını ümumiyyətlə nə mümkün etmişdir? Ən bariz halı götürək: oyanıq həyat yuxunu sanki heç baş verməmiş kimi yenidən aradan qaldırır. Əgər biz bu zaman psixoloji qüvvələrin oyununu nəzərə alsaq, deməliyik ki, əgər müqavimət gecə də gündüz olduğu kimi hökm sürsəydi, yuxu ümumiyyətlə baş verməzdi.

Bizim nəticəmiz budur ki, bu müqavimət gecə vaxtı öz qüvvəsinin bir hissəsini itirmişdi; biz bilirik ki, o, tamamilə aradan qaldırılmamışdı, çünki biz onun yuxu yaranmasında və yuxu təhrifindəki payını sübut etmişik. Lakin bizə elə bir ehtimal yaranır ki, o, gecə zəifləmişdi və müqavimətin bu azalması yuxu yaranmasını mümkün etmişdi, və biz asanlıqla başa düşürük ki, o, oyananda tam gücünə qayıdaraq, zəif olduğu müddətdə icazə verdiyi hər şeyi dərhal aradan qaldırır. Təsviri psixologiya bizə öyrədir ki, yuxu yaranmasının əsas şərti ruhun yuxu vəziyyətidir; biz indi bu izahı əlavə edə bilərik: yuxu vəziyyəti endopsixik senzuranı azaldaraq yuxu yaranmasını mümkün edir.

Əlbəttə, yuxuların unudulması faktlarından yeganə mümkün nəticə kimi bu qənaəti çıxarmağa və ondan yuxu ilə oyanıqlıq arasındakı enerji münasibətləri haqqında əlavə nəticələr inkişaf etdirməyə meylliyik. Lakin bu, bizə həmişə və tamamilə müvəffəq olmur. Yuxunun psixologiyasına bir qədər dərindən nüfuz etdikdə, yuxu yaranmasının başqa cür də təsəvvür edilə biləcəyini öyrənəcəyik: yuxu düşüncələrinin şüura çatmasına qarşı müqavimət, özü heç bir zəifləmə yaşamadan da, yan keçilə bilər. Həmçinin ağlabatandır ki, yuxu yaranmasına əlverişli olan hər iki an – müqavimətin azalması və onun yan keçilməsi – yuxu vəziyyəti tərəfindən eyni zamanda mümkün edilir. Bu məsələyə daha sonra qayıdacağıq.

Yuxuyozma üsulumuza qarşı çıxarılan və indi məşğul olmalı olduğumuz başqa bir etirazlar silsiləsi də mövcuddur. Biz belə hərəkət edirik: düşüncəmizi idarə edən bütün məqsədli təsəvvürləri bir kənara qoyaraq, diqqətimizi yuxunun tək bir elementinə yönəldir, sonra isə onunla bağlı ağlımıza gələn istənməyən fikirləri qeyd edirik. Dərhal qeyd edək ki, bu fakt bizə heç bir təəccüblü şey gətirmir, əksinə, yuxuyozma prinsiplərimizlə tamamilə uyğundur. Onun izahı bu yaxınlaşmanı haqlı çıxarır. Sonra, yuxu arzusunun mənşəyinin onun yuxu yaratma qabiliyyətini dəyişdirmədiyi bizə aydın olur. Hər hansı bir təsəvvürlə assosiativ olaraq nəsə əlaqələndirmək mümkündür; qəribə olan yalnız odur ki, bu məqsədsiz və ixtiyari düşüncə axınında məhz yuxu düşüncələrinə gəlib çıxmaq lazımdır. Yəqin ki, bu, özünü aldatmadır; assosiasiya zəncirini bir elementdən başlayaraq, hansısa səbəbdən qırıldığını hiss edənə qədər izləyirik; sonra ikinci bir elementi götürdükdə, assosiasiyanın ilkin məhdudiyyətsizliyinin indi daralmaya məruz qalması təbii haldır. İndi sanki iki məna səthi var, biri qavrayışa, digəri isə şüuröncəsi düşüncə proseslərinə yönəlmişdir. Onları təhlil etdikdə, burada yuxunun ikinci dərəcəli işlənməsinin materialla ən sərbəst şəkildə davrandığı, onun əlaqələrini ən az saxladığına əmin oluruq. Beləliklə, yuxu yaranmasında iki mahiyyətcə fərqli psixi prosesin iştirak etdiyi qənaətindən qaça bilmərik; biri tamamilə düzgün, normal düşüncəyə bərabər yuxu düşüncələri yaradır; digəri isə onlarla son dərəcə qəribə, yanlış şəkildə davranır. Lakin bütün bunlarda ixtiyari hərəkət və təsadüfdən ağıllı istifadə var, bu faydasız zəhmətə qatlaşan hər kəs bu yolla istənilən yuxuya istədiyi yozumu verə bilər.

Əgər bizə həqiqətən də bu cür etirazlar irəli sürülərsə, müdafiə üçün yuxuyozmalarımızın təsirinə, ayrı-ayrı təsəvvürlərin izlənilməsi zamanı ortaya çıxan digər yuxu elementləri ilə təəccüblü əlaqələrə və yuxunu bizim yozmalarımız kimi bu qədər ətraflı əhatə edən və aydınlaşdıran bir şeyin, əvvəlcədən mövcud olan psixi əlaqələri izləməkdən başqa bir yolla əldə edilməsinin qeyri-mümkünlüyünə istinad edə bilərik. Biz həmçinin özümüzü haqlı çıxarmaq üçün yuxuyozma prosedurunun isterik simptomların həlli proseduruna eyni olduğunu göstərə bilərik; burada prosedur öz doğruluğunu simptomların yaranması və yox olması ilə təmin edir, yəni mətnin şərhi əlavə edilmiş illüstrasiyalarda dayaq tapır. Lakin biz sərbəst və məqsədsiz şəkildə inkişaf edən fikir zəncirini izləməklə əvvəlcədən mövcud olan bir məqsədə necə çatmaq olar sualından yayınmağa heç bir əsasımız yoxdur, çünki biz bu problemi həll edə bilməsək də, onu tamamilə aradan qaldıra bilərik.

Məsələ burasındadır ki, yuxuyozma zamanı etdiyimiz kimi, düşüncəmizi bir kənara qoyub istənməyən təsəvvürlərin üzə çıxmasına imkan verdikdə, guya məqsədsiz təsəvvür axınına qapılmağımız sübut oluna bilən dərəcədə yanlışdır. Psixiatrlar burada psixoloji quruluşun möhkəmliyindən çox tez imtina etmişlər. Mən bilirəm ki, məqsədli təsəvvürlərdən məhrum, nizamsız bir düşüncə axını isteriya və paranoyya hallarında, yuxuların yaranması və ya dağılması zamanı olduğu kimi, nadir hallarda baş verir. Ola bilsin ki, endogen psixi pozğunluqlarda bu, ümumiyyətlə, baş vermir; hətta Leuretin zəkalı fərziyyəsinə görə, qarışıq şüurlu insanların sayıqlamaları belə mənalıdır və yalnız bəzi hissələrin buraxılması səbəbindən bizim üçün anlaşılmazdır. Belə bir səfərdən sonra o, mənim yanıma gəldi. İndi fərdi qrupların təcrid olunmuş fəaliyyəti dumanlı şüurumuzun önünə çıxır və bu fəaliyyətə assosiasiyaya rəhbərlik edən digər beyin hissələrinin nəzarəti çatmır.

Təsəvvürlərin istənilən assosiativ zəncirlə sərbəst yerdəyişməsi bəlkə də destruktiv üzvi beyin prosesləri zamanı üzə çıxır; psixonevrozlarda belə hesab edilən isə hər zaman gizli qalmış məqsədli təsəvvürlərin önə çıxardığı fikir sırasına senzuranın təsiri ilə aydınlaşdırıla bilər (bax: K. Yunqun qraf Tun haqqında yuxusu, sonuncu şəkil – bu iddianın parlaq təsdiqi). Bir-birinə intensivliklərini ötürən təsəvvürlər bir-biri ilə ən zəif əlaqələrdədir və düşüncəmizin rədd etdiyi, yalnız zarafatlı təsir üçün istifadəyə buraxılan assosiasiya növləri ilə bağlıdır. Beləliklə, yuxu vəziyyətinin psixi fəaliyyətlərə də şamil oluna biləcəyi ehtimalı bizə təlqin edilir. Heç bir əlaqə o qədər zəif, heç bir zarafat o qədər rəddedilməz deyildi ki, bir fikirdən digərinə körpü qura bilməsin. Lakin belə bir güzəştin doğru anlaşılması uzaqda deyil. Hər dəfə bir psixi element digəri ilə qeyri-adi və səthi assosiasiya vasitəsilə bağlandıqda, ikisi arasında senzuranın müqavimətinə məruz qalan düzgün və daha dərin bir əlaqə də mövcuddur.

Eyni fantaziya alternativin hər iki əks üzvünün təsvirinə dəyişməz şəkildə xidmət edir. Senzura bu normal əlaqə yollarını keçilməz etdikdə, səthi assosiasiyalar təsvirdə dərinləri əvəz edir. Sonra o, təkbaşına X küçəsinin şəhərə doğru əmələ gətirdiyi təpəni aşır və o qədər ağır, o qədər çətinliklə gedir ki, yerindən tərpənə bilmir.

Burada mahiyyətcə eyni olan iki halı ayırd etmək olar. Ya senzura yalnız bir-birindən ayrıldıqda etiraza səbəb olmayan iki fikrin əlaqəsinə qarşı yönəlir. Bu zaman hər iki fikir şüura ardıcıl daxil olur; onların əlaqəsi gizli qalır; lakin bunun əvəzinə, bizə onların arasında səthi bir əlaqə gəlir ki, bunu başqa halda düşünməzdik və bu əlaqə, adətən, bastırılmış, lakin əsaslı əlaqənin qaynaqlandığı yerdən fərqli olaraq, təsəvvürlər kompleksinin başqa bir nöqtəsindən başlayır.

Yaxud da hər iki fikir məzmununa görə senzura altına düşür; bu halda hər ikisi düzgün deyil, dəyişdirilmiş, əvəz olunmuş şəkildə görünür və əvəzedici fikirlər elə seçilir ki, səthi assosiasiya vasitəsilə əvəz etdikləri fikirlərin əsas əlaqəsini təkrar versin. Senzuranın təzyiqi altında hər iki halda normal, ciddi assosiasiyadan səthi, absurd görünən assosiasiyaya keçid baş vermişdir.

Gəlin dərhal qeyd edək ki, bu fakt bizə heç bir təəccüblü şey gətirmir, əksinə, yuxuyozma prinsiplərimizlə tamamilə uyğun gəlir. Yuxuların bir-biri ilə əlaqəsi də oxşardır. (82: pélerinage – Pelletier – pelle; Kilometer – Kilogramm – Gilolo – Lobelia – Lopez – Lotto).

Yuxuların digər psixi aktlar kimi unudulmadığını və yaddaşda qalma baxımından digər psixi fəaliyyətlərlə tamamilə bərabər tutula biləcəyini bu əlyazmanı yazarkən əldə etdiyim təcrübə göstərir.

Şüuri məqsədli təsəvvürlərdən imtina edildikdə təsəvvürlərin gedişi üzərindəki hökmranlığın gizli məqsədli təsəvvürlərə keçməsi və səthi assosiasiyaların yalnız boğulmuş, daha dərin assosiasiyaların yerdəyişmə əvəzi olması kimi iki müddəadan psixoanaliz nevrozlarda ən geniş şəkildə istifadə edir; hətta bu iki müddanı öz texnikasının təməl daşları səviyyəsinə qaldırır. Mən bir pasiyentə bütün düşüncələri kənara qoyub, ağlına gələn hər şeyi mənə danışmağı tapşıranda, onun müalicənin məqsədli təsəvvürlərindən imtina edə bilməyəcəyi fərziyyəsini qəbul edirəm və mənə bildirdiyi zahirən ən zərərsiz və ən ixtiyari şeyin onun xəstəlik vəziyyəti ilə əlaqəli olduğu qənaətinə gəlməyə haqlı sayıram. Pasiyentin xəbərsiz olduğu digər məqsədli təsəvvür mənim şəxsimdir. Bu iki izahatın tam qiymətləndirilməsi və ətraflı sübutu psixoanalitik texnikanın terapevtik metod kimi təsvirinə aiddir. Yuxunun həllini bu sonuncudan, yəni yuxunun aşkar məzmunundan deyil, ondan inkişaf etdirdik.

Bütün iradlar arasında yalnız birisi doğrudur və qüvvədə qalır: o da yozma işinin bütün yozma işinin bütün ideyalarını/assosiasiyalarını gecə yuxusunun işinə köçürməyə ehtiyacımızın olmamasıdır. Axı biz oyaq vəziyyətdə yozarkən yuxu elementlərindən yuxu fikirlərinə doğru geriyə gedən bir yol qət edirik. Yuxu işi isə əks yolu tutmuşdur və bu yolların əks istiqamətdə də keçilə biləcəyi heç də ehtimal olunmur.

Əksinə, aydın olur ki, biz gündüzlər yeni fikir əlaqələri vasitəsilə yollar salırıq və bu yollar gah bu, gah da digər yerdə aralıq fikirlərlə və yuxu fikirləri ilə kəsişir. Lakin gündüzlər qurduğumuz bu əlavə əlaqələrin sayı və ya növü, əgər onlar bizi yalnız axtarılan yuxu fikirlərinə aparırsa, psixoloji cəhətdən tamamilə əhəmiyyətsizdir.

a.) kəskin etirazlar irəli sürülmüşdür. İndi isə etirazlardan qorunduğumuz və ya ən azından müdafiə silahlarımızın harada olduğunu göstərdiyimiz üçün, çoxdan hazırlaşdığımız psixoloji araşdırmalara başlamağı daha təxirə sala bilmərik. Lakin əvvəlcə indiyə qədərki biliklərimizi ümumiləşdirək. Yuxu tam əhəmiyyətli psixik aktdır; onun hərəkətverici qüvvəsi hər dəfə yerinə yetirilməli olan arzudur; onun arzu kimi tanınmazlığı, bir çox qəribəlikləri və absurdluqları yaranması zamanı məruz qaldığı psixik senzuranın təsirindən irəli gəlir; senzuranın təsirindən yayınma zərurətindən başqa, onun yaranmasında psixik materialın sıxlaşdırılması zərurəti, duyğu obrazlarında təsvir edilmə qabiliyyəti və – həmişə olmasa da – yuxu formasiyasının rasional və anlaşıqlı xarici görünüşünə diqqət də rol oynamışdır. Bu müddəaların hər birindən yol psixoloji postulatlara və fərziyyələrə aparır; arzu motivinin və dörd şərtin, eləcə də bu şərtlərin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəsi araşdırılmalıdır; yuxu psixik həyatın kontekstinə daxil edilməlidir.

Həlli hələ də gözlənilən tapmacaları xatırlatmaq üçün bu hissənin əvvəlinə bir yuxu yerləşdirdik. Yanan uşaq haqqında olan bu yuxunun yozumu, tamamilə bizim istəyimizə uyğun olmasa da, bizə heç bir çətinlik yaratmadı. Sual verdik ki, niyə burada oyanmaq əvəzinə ümumiyyətlə yuxu görüldü və yuxugörənin bir motivini uşağı canlı təsəvvür etmək arzusu kimi tanıdıq. Budur, biz indi bu yuxuda təcəssüm edən arzuya çatdıq. Deməli, ilk növbədə, yuxunun düşüncə prosesinin yuxuya çevrilməsinin səbəbi arzunun gerçəkləşməsidir.

Əgər bu fərq aradan qaldırılsa, psixi hadisələrin hər iki növünü bir-birindən ayıran yalnız bir xarakteristika qalır.

Yuxu fikri belə səslənərdi: mən cəsədin olduğu otaqdan gələn parıltı görürəm.

Bəlkə də şam aşıb və uşaq yanır! Yuxu bu mülahizənin nəticəsini dəyişməz şəkildə təqdim edir, lakin onu indiki zamanda və ayıqlıq vəziyyətinin təəssüratı kimi duyğularla qavranıla bilən bir vəziyyətdə təsvir edir. Yaxud biz belə bir fərziyyəyə gələ bilərik ki, yuxuda təsir edən obyektiv hiss qıcıqlandırıcısı yuxu mənbəyi kimi yalnız təvazökar rol oynayır və yaddaşda oyandırılacaq təsvirlərin seçimini başqa amillər müəyyən edir. İndi sual yaranır: bu, yalnız müstəsna hallarda baş verir, yoxsa adətən yalnız senzura kimi fəaliyyət göstərən psixi instansiyanın yuxu formalaşmasında müntəzəm payı var?

Daha yaxından nəzərdən keçirdikdə, bu yuxunun zahiri formasında bir-birindən demək olar ki, müstəqil iki xarakterin ifadə olunduğunu görmək olar. Birinci təsvir oyanışa səbəb olmalı olan cazibəni qəbul edir. Beləliklə, biz, ciddi desək, yuxuyozmanın ikinci, köməkçi metodundan istifadə edirik.

Yuxu fikirlərinin, onlarda ifadə olunan gözləntinin indiki zamana keçməsi nəticəsində məruz qaldığı çevrilmə, bəlkə də, məhz bu yuxuda o qədər də nəzərə çarpmır. Bu, həmin yuxuda arzu reallaşmasının xüsusi, əslində ikinci dərəcəli rolu ilə bağlıdır. Gəlin başqa bir yuxuya nəzər salaq, hansında ki, yuxu arzusu oyaq düşüncələrin yuxuya keçməsindən ayrılmır, məsələn, İrmaya iynə vurulması haqqında yuxu. Burada təsvir olunan yuxu fikri bir optativdir: Kaş ki, Otto İrmanın xəstəliyində günahkar olaydı! Yuxu optativi aradan qaldırır və onu sadə bir indiki zamanla əvəz edir: Bəli, Otto İrmanın xəstəliyində günahkardır. Beləliklə, bu, təhriflərdən azad yuxunun da yuxu fikirləri ilə etdiyi çevrilmələrdən birincisidir. Yuxunun bu ilk xüsusiyyəti üzərində çox dayanmayacağıq. Biz onu şüurlu fantaziyaya, təsəvvür məzmunu ilə eyni şəkildə davranan gündüz yuxusuna işarə edərək yekunlaşdırırıq. Sanki insan əti imiş kimi, cənab Joyeuse Paris küçələrində işsiz-gücsüz gəzərkən, qızları onun işdə olduğunu və ofisində oturduğunu düşünməli olsalar da, o da özünə himayə və iş tapmaqda kömək edəcək hadisələri indiki zamanda xəyal edir. İndi isə yuxu vəziyyətini reallıqla müqayisə edək. Budur, biz bu yuxuda təcəssüm edən arzuya çatdıq.

Biz gördük ki, əgər əvvəlki gündən iki və ya daha çox təsirli təcrübə qalmışsa, onlardan yaranan istəklər bir yuxuda birləşir; həmçinin, psixoloji cəhətdən dəyərli təəssürat və əvvəlki günün laqeyd təcrübələri arasında əlaqəli təsəvvürlər yaradıla bilərsə, onlar yuxu materialına daxil olur. Dərhal əlavə edək ki, bütün yuxular təsəvvürün hiss olunan obrazlara çevrilməsini göstərmir; yalnız fikirlərdən ibarət olan yuxular da var ki, buna baxmayaraq, onların yuxu mahiyyətini inkar etmək olmaz. Mənim “Avtodidasker – Professor N. ilə gündüz fantaziyası” yuxum məhz belə bir yuxudur ki, ona gündüz düşündüyüm zaman olduğundan daha çox hiss elementləri qarışmamışdı. Həmçinin, hər bir uzun yuxuda hissiyyata çevrilməyən, sadəcə düşünülən və ya bilinən elementlər mövcuddur, necə ki biz oyaq vəziyyətdə buna öyrəşmişik. Bundan əlavə, biz dərhal burada nəzərə almalıyıq ki, təsəvvürlərin hiss olunan obrazlara bu cür çevrilməsi yalnız yuxuya deyil, həm də hallüsinasiyalara, sağlamlıq zamanı müstəqil şəkildə və ya psixonevroz simptomları kimi ortaya çıxan vizyonlara da aiddir. Qısası, burada araşdırdığımız əlaqə heç bir istiqamətdə müstəsna deyil; lakin yuxunun bu xarakteri, harada rast gəlinirsə, bizə ən diqqətəlayiq görünür, elə ki, biz onu yuxu həyatından ayırmaq barədə düşünə bilmərik. Lakin onun anlaşılması geniş müzakirələr tələb edir.

Yuxugörmə nəzəriyyəsinə dair müəlliflərin bütün qeydləri arasında, mən birini xüsusi olaraq qeyd etmək istərdim. Fechner özünün "Psixofizikanın Elementləri" əsərində bir neçə qeydində belə bir fərziyyə irəli sürür:Başqa heç bir fərziyyə yuxu həyatının özünəməxsus cəhətlərini anlamağa imkan vermir.

Bizə bu şəkildə təqdim olunan fikir psixi lokallıq ideyasıdır. Burada bəhs olunan psixi aparatın bizə anatomik preparat kimi də məlum olmasını tamamilə kənara qoyacaq və psixi lokallığı anatomik cəhətdən müəyyənləşdirmək cəhdindən diqqətlə yayınacağıq. Ən sadə təsvirdə yalnız bir şeyin xüsusiyyətləri təsvir edilir və bu təsvir başqa bir obyekt üçün də keçərli olduğu biliyi ilə müşayiət olunur. Bu və bütün oxşar təsvirlərin qüsurlarına görə üzr istəməyi artıq sayıram. Psixi alətin tərkibini belə bir parçalanmadan təxmin etmək cəhdi, bildiyimə görə, hələ də edilməyib. Məncə, buna ehtiyac yoxdur. Demək istəyirəm ki, əgər soyuq mühakiməmizi qoruyub, karkası bina hesab etməsək, fərziyyələrimizə sərbəstlik verə bilərik. Unutmayaq ki, söhbət şüursuz təfəkkürdən gedir və proses bizim şüurlu, qəsdən düşünərkən özümüzdə müşahidə etdiyimizdən fərqli ola bilər.

Biz burada bəhs etdiyimiz psixi aparatı anatomik preparat kimi də bilməyimizi tamamilə bir kənara qoyacağıq və psixi lokallığı anatomik cəhətdən müəyyənləşdirmək cəhdindən diqqətlə çəkinəcəyik. Beləliklə, biz bu sistemlərin bir-birinə nisbətən bəlkə də sabit bir məkan yönümünə malik olmasını, məsələn, teleskopun müxtəlif linza sistemlərinin ardıcıl yerləşməsi kimi, gözləyirik. Ciddi desək, psixi sistemlərin həqiqətən də məkan baxımından yerləşməsi fərziyyəsini irəli sürməyimizə ehtiyac yoxdur. Əgər müəyyən psixi proseslər zamanı sistemlərin oyanma tərəfindən müəyyən bir zaman ardıcıllığı ilə keçilməsi nəticəsində sabit bir ardıcıllıq əldə edilərsə, bu bizim üçün kifayətdir. Bu ardıcıllıq digər proseslərdə dəyişikliyə məruz qala bilər; belə bir imkanı özümüzə açıq qoymaq istəyirik. Aparatın tərkib hissələrini bundan sonra qısalıq naminə "psi-sistemlər" adlandıracağıq.

İlk olaraq diqqətimizi çəkən odur ki, psixi sistemlərdən təşkil olunmuş bu aparatın müəyyən bir istiqaməti var. Bütün psixi fəaliyyətimiz daxili və ya xarici qıcıqlardan başlayır və innervasiyalarla sona çatır. Beləliklə, biz aparata həssas və motor ucları aid edirik; həssas ucda qavrayışları qəbul edən bir sistem, motor ucda isə hərəkət şlüzlərini açan başqa bir sistem yerləşir. Heç vaxt əskik olmayan müşayiət edən əlamət isə yuxuda ağrılı hisslərin yaşanmasıdır. Refleks prosesi bütün psixi fəaliyyətin də nümunəsi olaraq qalır. Təcrübə göstərir ki, hələ izah olunmalı olan bu əkslik, qorxu şəklində özünü büruzə verir.

Bizə daxil olan qavrayışlardan psixi aparatımızda "yaddaş izi" adlandıra biləcəyimiz bir iz qalır. Bu yaddaş izi ilə əlaqəli funksiyanı isə "yaddaş" adlandırırıq. Əgər psixi prosesləri sistemlərə bağlamaq niyyətimizdə ciddiyiksə, onda yaddaş izi yalnız sistemlərin elementlərindəki qalıcı dəyişikliklərdən ibarət ola bilər. Lakin, başqa tərəfdən də qeyd edildiyi kimi, eyni sistemin öz elementlərində dəyişiklikləri sadiq şəkildə qoruyub saxlaması və eyni zamanda yeni dəyişiklik səbəblərinə həmişə təzə və qəbuledici şəkildə yanaşması çətinliklər yaradır. Təcrübəmizi idarə edən prinsipə əsasən, biz bu iki funksiyanı müxtəlif sistemlərə böləcəyik. Fərz edirik ki, aparatın ən ön sistemlərindən biri qavrayış təhriklərini qəbul edir, lakin onlardan heç nə saxlamır, yəni yaddaşı yoxdur, və bunun arxasında ikinci bir sistem yerləşir ki, o, birincinin ani oyanmasını qalıcı izlərə çevirir. Biz bilirik ki, qavrayış sisteminə təsir edən təhriklərdən onların məzmunundan başqa bir şey də qalıcı olaraq qalır. Qavrayışlarımız yaddaşda bir-biri ilə əlaqəli şəkildə, xüsusilə də onların eyni zamanda baş verməsi əsasında, mövcud olur. Biz bunu assosiasiya faktı adlandırırıq. İndi aydındır ki, əgər qavrayış sisteminin heç bir yaddaşı yoxdursa, o, assosiasiya üçün izləri də saxlaya bilməz; əgər əvvəlki əlaqənin qalığı yeni qavrayışa mane olsaydı, ayrı-ayrı qavrayış sistemi elementlərinin funksiyaları dözülməz dərəcədə pozulardı. Buna görə də, assosiasiyanın əsası kimi daha çox yaddaş sistemlərini qəbul etməliyik.

Məlumdur ki, biz W sisteminə təsir edən qavrayışlardan onların məzmunundan başqa, qalıcı bir şey də saxlayırıq. Bu sistemlərin birincisi, şübhəsiz ki, assosiasiyanın eynizamanlılıqla fiksasiyasını ehtiva edəcək, daha uzaqdakılarda isə eyni oyanma materialı digər birləşmə növlərinə görə təşkil olunacaq, beləliklə, oxşarlıq münasibətləri və s. yaranacaq. Təbii ki, belə bir sistemin psixi əhəmiyyətini sözlərlə ifadə etməyə çalışmaq əbəs olardı. Onun xarakteristikası yaddaşın xammalının elementləri ilə sıx əlaqəsindədir.

Lakin bu, prinsipial əhəmiyyət kəsb edən bir mövzudur ki, onu kənara qoymalıyıq.

Dəyişiklikləri saxlamaq qabiliyyəti olmayan, yəni yaddaşı olmayan B-sistemi şüurumuza duyğu keyfiyyətlərinin bütün müxtəlifliyini təqdim edir. Əksinə, ən dərindən yaddaşımıza həkk olunmuş xatirələrimiz də daxil olmaqla, öz-özlüyündə şüursuzdur. Onlar şüurlu edilə bilər; lakin şübhə yoxdur ki, onlar şüursuz vəziyyətdə bütün təsirlərini göstərirlər. Axı, xarakter adlandırdığımız şey təəssüratlarımızın yaddaş izlərinə əsaslanır, üstəlik, bizə ən güclü təsir edən, erkən gəncliyimizə aid olan təəssüratlar demək olar ki, heç vaxt şüura çatmır. Simptomlar məhz bu fantaziyalardan asılıdır, real hadisələrin xatirələrindən deyil, istər ciddi, istərsə də zərərsiz olsunlar. Əgər yaddaş və keyfiyyətin ψ-sistemlərində şüur üçün bir-birini istisna etdiyi təsdiqlənsəydi, neyron oyanmasının şərtlərinə dair çox perspektivli bir fikir açılardı. Mən sonralar belə düşünmüşəm ki, şüur məhz yaddaş izinin yerində yaranır.

Bu elementin psixikamızdakı rolu psixiatrlar tərəfindən hələ tam dərk və aşkar edilməmişdir. Lakin yuxu bizə aparatın başqa bir hissəsinin dərk edilməsi üçün sübut mənbəyi olacaqdır. Biz gördük ki, əgər biri digərinin fəaliyyətini tənqid edən və nəticədə şüura çatmasının qarşısını alan iki psixi instansiyanın mövcudluğunu qəbul etməsəydik, yuxunun formalaşmasını izah etmək qeyri-mümkün olardı.

Biz belə qənaətə gəldik ki, tənqid edən instansiya şüurla tənqid olunandan daha yaxın münasibətdədir. O, tənqid olunanla şüur arasında bir sədd kimi dayanır. Biz həmçinin tənqid edən instansiyanı o şeylə eyniləşdirmək üçün əsaslar tapdıq ki, bu şey bizim oyaq həyatımızı idarə edir və bizim iradi, şüurlu fəaliyyətimizə qərar verir. Əgər biz indi bu instansiyaları fərziyyələrimizə uyğun olaraq sistemlərlə əvəz etsək, o zaman son qeyd olunan idrak vasitəsilə tənqid edən sistem motorik uca yerləşdiriləcəkdir. İndi biz hər iki sistemi sxemimizə daxil edirik və onlara verilən adlarda onların şüurla əlaqəsini ifadə edirik (Şəkil.

3) Motor ucundakı sistemlərin sonuncusunu biz Şüuröncəsi adlandırırıq. Bununla da göstəririk ki, müəyyən şərtlər yerinə yetirilərsə, oyanma prosesləri heç bir əlavə maneə olmadan şüura çata bilər. Eyni zamanda, könüllü hərəkətin açarları bu sistemdədir. Biz fərz edirik ki, aparatın ən qabaqdakı sistemi qavrayış qıcıqlarını qəbul edir, lakin onlardan heç nə saxlamır, yəni yaddaşı yoxdur; bunun arxasında isə ikinci bir sistem yerləşir ki, o da birincinin ani oyanmasını daimi izlərə çevirir.

Bəs yuxugörmənin yaranmasına təkan verən amili bu sistemlərdən hansına aid edək? Sadəlik üçün — şüursuz sisteminə.

Hərçənd sonrakı müzakirələrdə bunun tamamilə doğru olmadığını, yuxu yaranmasının şüuröncəsi sisteminə aid olan yuxu fikirlərinə bağlanmağa məcbur olduğunu görəcəyik. Lakin başqa bir yerdə, yuxu arzusundan bəhs edərkən, yuxu üçün hərəkətverici qüvvənin şüursuz tərəfindən verildiyini də öyrənəcəyik və bu sonuncu məqam üzündən şüursuz sistemi yuxu yaranmasının başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul etmək istəyirik. Bu yuxu oyanması da, bütün digər fikir formalaşmaları kimi, Şüuröncəsinə doğru davam etmək və oradan şüura giriş qazanmaq istəyini göstərəcəkdir.

Beləliklə, yuxu vəziyyətinin psixi fəaliyyətlərə də şamil oluna biləcəyi barədə onsuz da ağlabatan fərziyyəyə sövq edilirik.

Təcrübə bizə öyrədir ki, yuxu fikirləri üçün gündüz Şüuröncəsindən şüura aparan bu yol müqavimət senzurası tərəfindən bağlanır. Gecə onlar şüura çıxış əldə edirlər, lakin sual yaranır: hansı yolla və hansı dəyişiklik sayəsində? Əgər bu, gecələr şüursuz ilə Şüuröncəsi arasındakı sərhəddə keşik çəkən müqavimətin zəifləməsi ilə yuxu fikirlərinə mümkün olsaydı, onda biz təsəvvürlərimizin materialında hallüsinasiya xarakteri göstərməyən yuxular görərdik ki, bu da bizi indi maraqlandırır.

Beləliklə, şüursuz və Şüuröncəsi sistemləri arasındakı senzuranın zəifləməsi bizə yalnız "avtodidasker" kimi yuxu formalaşmalarını izah edə bilər, lakin bu, tədqiqatların başlanğıcında problem kimi qoyduğumuz yanan uşaq haqqında yuxuları izah edə bilməz.

b) Reqressiya

Hallüsinativ yuxuda baş verənləri biz yalnız belə təsvir edə bilərik: qıcıqlanma reqressiv yolla irəliləyir. Lakin assosiasiya tamamilə başqa istiqamətə yönəlir. Aparatın motor ucuna doğru getmək əvəzinə, o, hissiyyat ucuna doğru yayılır və nəhayət, qavrayış sisteminə çatır. Əgər psixi prosesin oyanıq vəziyyətdə şüursuzdan irəlilədiyi istiqaməti proqredient adlandırsaq, onda yuxunun reqredient xarakter daşıdığını deyə bilərik. Reqressiya anının ilk işarəsi artıq Albertus Maqnusa məxsusdur.

Bu reqressiya, şübhəsiz ki, yuxu prosesinin psixoloji xüsusiyyətlərindən biridir; lakin unutmamalıyıq ki, o, yalnız yuxuya xas deyil. Qəsdən xatırlama və normal təfəkkürümüzün digər hissəvi prosesləri də psixi aparatda hər hansı mürəkkəb təsəvvür aktından onun əsasını təşkil edən yaddaş izlərinin xam materialına doğru geriləməyə uyğundur. Lakin oyaqlıq halında bu geriləmə heç vaxt yaddaş obrazlarından kənara çıxmır; o, qavrayış obrazlarının hallüsinativ canlanmasını yarada bilmir. Bəs niyə yuxuda bu fərqlidir? Burada biz fərziyyələrlə kifayətlənmək istəyirik. Yuxunun sıxlaşdırma işindən danışarkən, yuxu işi nəticəsində təsəvvürlərə bağlı intensivliklərin birindən digərinə tam ötürüldüyü fərziyyəsindən qaça bilmədik. Yəqin ki, məhz psixi prosesin bu dəyişikliyi W sistemini tam hissiyyatlı canlılıqla, əks istiqamətdə, düşüncələrdən başlayaraq işğal etməyə imkan verir.

Ümid edirəm ki, biz bu müzakirələrin əhəmiyyəti barədə özümüzü aldatmırıq. Biz izaholunmaz bir fenomenə ad verməkdən başqa heç nə etməmişik. Təsəvvür yuxuda bir zamanlar yarandığı duyğusal obraza geri çevrilirsə, biz bunu reqressiya adlandırırıq.

Əgər ad bizə heç bir yenilik öyrətmirsə, onda nəyə lazımdır? Mənə elə gəlir ki, “reqressiya” adı bizə məlum olan faktı müəyyən istiqamətə malik psixi aparatın sxemi ilə əlaqələndirdiyi üçün faydalıdır.

Çünki yuxunun yaranmasının başqa bir xüsusiyyəti yeni düşüncələrə ehtiyac olmadan, yalnız sxemin köməyi ilə bizə aydın olacaq. Əgər yuxu prosesini bizim qəbul etdiyimiz psixi aparat daxilində reqressiya kimi qəbul etsək, onda yuxu düşüncələrinin bütün məntiqi əlaqələrinin yuxu işi zamanı itməsi və ya yalnız çətinliklə ifadə olunması empirik olaraq təsdiqlənmiş faktı bizə asanlıqla aydın olar. Bu məntiqi əlaqələr bizim sxemimizə görə ilk P-sistemlərində deyil, daha irəlidə yerləşənlərdə mövcuddur və reqressiya zamanı qavrayış obrazlarına qədər öz ifadələrini itirməlidirlər. Reqressiya zamanı yuxu düşüncələrinin quruluşu öz xammalına parçalanır.

Bəs gündüzlər mümkün olmayan reqressiya hansı dəyişiklik sayəsində mümkün olur?

Yəqin ki, söhbət ayrı-ayrı sistemlərdə enerjinin paylanmasının dəyişməsindən gedir, bunun sayəsində onlar oyanmanın keçməsi üçün daha asan və ya daha çətin keçidə malik olurlar; lakin istənilən belə bir aparatda oyanmanın yolu üçün eyni effekt bu cür dəyişikliklərin birdən çox növü ilə əldə edilə bilər. Təbii ki, dərhal yuxu vəziyyəti və onun aparatın həssas ucunda yaratdığı enerji doluluğundakı dəyişikliklər ağıla gəlir. Gündüz 520-də qavrayış sistemindən hərəkiliyə doğru davamlı bir axın mövcuddur; gecə bu axın dayanır və oyanmanın geri axınına artıq mane ola bilməz. Bu, bəzi müəlliflərin nəzəriyyəsində yuxunun psixoloji xüsusiyyətlərini izah etməli olan "xarici aləmdən təcrid" olardı (müq. Bununla belə, yuxunun reqressiyasını izah edərkən, xəstə oyanıqlıq vəziyyətlərində baş verən digər reqressiyaları nəzərə almaq lazım gələcək. Biz yuxu yozmalarımızda bu xəbərdarlıqları indiyə qədər qulaqardına vurmuşuq. Proqressiv istiqamətdə fasiləsiz həssas axına baxmayaraq, reqressiya baş verir.

Histeriya və paranoyya hallüsinasiyaları, eləcə də psixi cəhətdən normal insanların qarabasmaları haqqında mən belə bir izahat verə bilərəm ki, onlar əslində reqressiyalara uyğundur, yəni obrazlara çevrilmiş fikirlərdir və yalnız boğulmuş və ya şüursuz qalmış xatirələrlə sıx əlaqədə olan fikirlər bu çevrilməyə məruz qalır. Məsələn, ən gənc isteriyalı xəstələrimdən biri, on iki yaşlı bir oğlan, "qırmızı gözlü yaşıl sifətlər"dən dəhşətə gəldiyi üçün yuxuya getməkdə çətinlik çəkir. Bu təzahürün mənbəyi dörd il əvvəl tez-tez gördüyü və ona uşaqların bir çox pis vərdişlərinin, o cümlədən onanizmin dəhşətli obrazını təqdim edən bir oğlan haqqında boğulmuş, lakin bir vaxtlar şüurlu olan xatirədir; onanizmə görə o, indi də özünü qınayır. Anası o zaman qeyd etmişdi ki, bu nadinc oğlanın üzü yaşıl rəngdə, gözləri isə qırmızı (yəni qırmızı haşiyəli) idi. Buna görə də bu qorxulu kabus, yeri gəlmişkən, onu anasının başqa bir proqnozunu xatırlatmaq üçündür: belə oğlanlar ağılsız olacaq, məktəbdə heç nə öyrənə bilməyəcək və tez öləcəklər. Kiçik pasiyentimiz proqnozun bir hissəsinin gerçəkləşməsinə imkan verir; o, gimnaziyada irəliləyə bilmir və istənməyən fikirlərinin sorğusunun göstərdiyi kimi, ikinci hissədən dəhşətli dərəcədə qorxur. Müalicə, qısa müddətdən sonra, onun yatmasına, qorxularını itirməsinə və dərs ilini fərqlənmə attestatı ilə başa vurmasına səbəb olur.

Burada qırx yaşlı bir isterik qadının sağlam günlərində mənə danışdığı bir görüntünün izahını da əlavə edə bilərəm. Bir səhər o, gözlərini açır və otaqda qardaşını görür, halbuki qardaşının ruhi xəstəxanada olduğunu bilirdi. Kiçik oğlu onun yanında yataqda yatırdı. Uşaq qorxmasın və dayısını görəndə qıcolmalar keçirməsin deyə, o, yorğanı uşağın üstünə çəkir, bundan sonra görüntü yox olur. Bu görüntü, xanımın şüurlu olsa da, daxilindəki bütün şüursuz materialla sıx əlaqədə olan bir uşaqlıq xatirəsinin yenidən işlənmiş formasıdır. Onun dayəsi ona danışmışdı ki, çox erkən vəfat etmiş anası (anası onun bir yarım yaşı olanda ölmüşdü) epilepsiya və ya isterik qıcolmalardan əziyyət çəkirdi; bu qıcolmalar qardaşının (pasiyentimin dayısının) başına yorğan keçirərək ona ruh kimi görünməsi nəticəsində yaranan qorxudan sonra başlamışdı. Görüntü xatirədəki eyni elementləri ehtiva edir: qardaşın peyda olması, yorğan, qorxu və onun təsiri. Lakin bu elementlər yeni bir əlaqəyə görə düzülmüş və başqa şəxslərə ötürülmüşdür. Görüntünün aşkar motivi, onun əvəz etdiyi fikir, fiziki cəhətdən dayısına çox bənzəyən kiçik oğlunun da onun taleyini yaşaya biləcəyi narahatlığıdır.

Burada gətirilən hər iki nümunə yuxu vəziyyəti ilə müəyyən əlaqədən azad deyil və bəlkə də, ehtiyac duyduğum sübut üçün yararsızdır. Buna görə də, reqressiv fikir çevrilməsi hallarında boğulmuş və ya şüursuz qalmış bir xatirənin, əsasən də uşaqlıq dövrünə aid olanın, təsirini nəzərdən qaçırmaq olmaz deyə təsdiqləmək üçün hallüsinasiya edən paranoyalı qadının analizimə ("Müdafiə nevropsixozları haqqında əlavə qeydlər" (1896 b)) və psixonevrozların psixologiyası üzrə hələ dərc olunmamış tədqiqatlarımın nəticələrinə istinad edirəm.

İsteriya üzrə araşdırmaların nəticəsi olaraq burada qeyd edə bilərəm ki, uşaqlıq səhnələri (istər xatirə, istərsə də fantaziya olsun), onları şüura çatdırmaq mümkün olduqda, hallüsinasiya şəklində görünür və yalnız ifadə edildikdən sonra bu xarakteri itirir. Həmçinin məlumdur ki, hətta yaddaşında vizual təsvirlər olmayan şəxslərdə belə, ən erkən uşaqlıq xatirələri sonrakı illərə qədər hissiyyat canlılığını qoruyub saxlayır.

Əgər uşaqlıq təcrübələrinin və ya onlara əsaslanan fantaziyaların yuxu düşüncələrində oynadığı rolu, onların hissələrinin yuxu məzmununda nə qədər tez-tez təkrar göründüyünü, yuxu arzularının özlərinin də tez-tez onlardan mənşəyini götürdüyünü xatırlasaq, o zaman yuxu üçün də fikirlərin vizual obrazlara çevrilməsinin, bəlkə də, yenidən canlanmağa çalışan, vizual şəkildə təsvir olunmuş xatirənin ifadə tapmaq üçün mübarizə aparan, şüurdan təcrid olunmuş fikri cəzb etməsinin nəticəsi olduğu ehtimalını rədd etməyəcəyik. Bu baxışa görə, yuxu həm də uşaqlıq səhnəsinin yeni materiala köçürülməsi yolu ilə dəyişdirilmiş əvəzi kimi təsvir edilə bilər. Uşaqlıq səhnəsi öz yenilənməsini təmin edə bilməz; o, yuxu kimi geri dönməklə kifayətlənməlidir.

Uşaqlıq səhnələrinin (və ya onların fantaziyadakı təkrarlarının) yuxu məzmunu üçün bir növ nümunəvi əhəmiyyətinə dair işarə, Şernerin və onun tərəfdarlarının daxili qıcıqlanma mənbələri haqqındakı fərziyyələrindən birini artıq təsdiqləyir. Şerner, yuxular vizual elementlərinin xüsusi canlılığını və ya onların zənginliyini göstərdikdə, görmə orqanında "görmə qıcıqlanması", yəni daxili oyanma vəziyyətinin olduğunu güman edir. Biz bu fərziyyəyə qarşı çıxmaq məcburiyyətində deyilik, bəlkə də belə bir oyanma vəziyyətini yalnız görmə orqanının psixi qavrayış sistemi üçün qəbul etməklə kifayətlənə bilərik, lakin iddia edəcəyik ki, bu oyanma vəziyyəti yaddaş tərəfindən yaradılmış, vaxtilə aktual olan görmə oyanmasının təzələnməsidir. Mənim öz təcrübəmdən belə bir uşaqlıq xatirəsinin təsirinə dair əlimdə yaxşı bir nümunə yoxdur; mənim yuxularım ümumiyyətlə, başqalarının yuxularını qiymətləndirməli olduğumdan daha az hissiyyat elementləri ilə zəngindir; lakin son illərin ən gözəl və canlı yuxusunda yuxu məzmununun hallüsinator aydınlığını yeni və yaxın təəssüratların hissiyyat keyfiyyətlərinə bağlamaq mənə asan gəlir. 447-ci səhifədən etibarən qeyd olunan bir yuxuda suyun tünd mavi rəngi, gəmilərin bacalarından çıxan qəhvəyi tüstü və gördüyüm tikililərin tutqun qəhvəyi və qırmızı rəngləri məndə dərin təəssürat yaratdı. Əgər hansısa yuxu görmə qıcıqlanması kimi şərh edilməli idisə, bu yuxu olmalı idi. Bəs mənim görmə orqanımı bu qıcıqlanma vəziyyətinə nə salmışdı? Bir sıra əvvəlki təəssüratlarla birləşən yeni bir təəssürat. Gördüyüm rənglər əvvəlcə uşaqların yuxumdan bir gün əvvəl möhtəşəm bir bina tikdikləri və mənim heyranlığımı görmək üçün göstərdikləri Anker daş konstruktorunun rəngləri idi. Buna son İtaliya səfərlərinin rəng təəssüratları, İzonzo və laqunun gözəl mavisi və Karstın qəhvəyi rəngi də əlavə olundu. Yuxunun rəng gözəlliyi yalnız yaddaşda görülənlərin təkrarı idi.

Yuxunun təsəvvür məzmununu hissiyyatlı obrazlara çevirmək xüsusiyyəti haqqında öyrəndiklərimizi ümumiləşdirək. Biz yuxu fəaliyyətinin bu xarakterini izah etmədik, onu psixologiyanın məlum qanunlarına bağlamadıq, əksinə, onu naməlum münasibətlərə işarə edən bir cəhət kimi ayırdıq və ona "reqressiv" xarakter adını verdik. Biz düşündük ki, bu reqressiya, harada baş verirsə-versin, fikrin şüura normal yolla daxil olmasına qarşı çıxan müqavimətin, eləcə də eyni zamanda, güclü hissiyyatlı xatirələrin ona göstərdiyi cəlbediciliyin təsiridir. Bastırma nəzəriyyəsinin təqdimatında göstərilməlidir ki, bir fikir ona təsir edən iki amilin qarşılıqlı təsiri nəticəsində bastırılır. Yuxuda isə, bəlkə də, reqressiyanı asanlaşdırmaq üçün duyğu orqanlarından gələn proqressiv gündəlik axının kəsilməsi də buna əlavə olunur; bu köməkçi amil reqressiyanın digər formalarında digər reqressiya motivlərinin güclənməsi ilə kompensasiya edilməlidir. Unutmamalıyıq ki, reqressiyanın bu patoloji hallarında, yuxuda olduğu kimi, enerji ötürülməsi prosesi normal psixi həyatın reqressiyalarından fərqli olmalıdır, çünki onun vasitəsilə qavrayış sistemlərinin tam hallüsinator dolğunluğu mümkün olur.

Yuxu fəaliyyətinin təhlilində "təsvir oluna bilənə münasibət" kimi izah etdiyimiz şey, yuxu düşüncələrinin toxunduğu, vizual olaraq xatırlanan səhnələrin seçici cəlbinə aid edilməlidir.

Reqressiya barədə də qeyd etmək istəyirik ki, o, nevrotik simptom əmələ gəlməsi nəzəriyyəsində də yuxudakı qədər mühüm rol oynayır. Bu zaman reqressiyanın üç cürünü fərqləndiririk: a) burada işlənmiş ψ-sistemlər sxemi mənasında topik; b) psixikanın daha qədim formalaşmalarına qayıdış mənasında zaman baxımından; c) ibtidai ifadə və təsvir üsullarının adi üsulları əvəz etməsi mənasında formal. Lakin hər üç cür reqressiya mahiyyətcə birdir və əksər hallarda üst-üstə düşür; çünki zaman baxımından daha qədim olan, eyni zamanda, formal baxımdan ibtidaidir və psixi topikada qavrayış ucuna daha yaxındır.

Yuxudakı reqressiya mövzusunu da tərk edə bilmərik — artıq dəfələrlə özünü bizə qəbul etdirmiş və psixonevrozların öyrənilməsinə dərindən vardıqca daha da güclənəcək bir təəssürata söz vermədən: yuxugörmə bütövlükdə yuxu görənin ən qədim münasibətlərinə doğru bir reqressiya parçasıdır — onun uşaqlığının, həmin dövrdə hökm sürmüş həvəs hərəkətlərinin və istifadədə olmuş ifadə üsullarının yenidən canlanmasıdır. Bu fərdi uşaqlığın arxasında bizə filogenetik uşaqlığa — insan nəslinin təkamülünə bir baxış vəd edilir; fərdin uşaqlığı həmin inkişafın qısaldılmış, təsadüfi həyat şəraiti ilə şərtlənmiş təkrarıdır. Nitsşenin sözlərinin nə qədər yerində olduğunu sezirik: yuxuda "bəşəriyyətin çox qədim bir parçası davam edir və ona birbaşa yolla artıq demək olar ki, çatmaq mümkün deyil"; bu da bizi gözləntiyə gətirir ki, yuxuların təhlili bizi insanın arxaik irsinə — onun ruhi anadangəlməsinə yaxınlaşdıracaq. Görünür, yuxu və nevroz ruhi qədimliklərdən bizim güman edə biləcəyimizdən daha çoxunu qoruyub saxlamışdır; elə buna görə də psixoanaliz, bəşəriyyətin başlanğıcının ən qədim və ən qaranlıq mərhələlərini bərpa etməyə çalışan elmlər sırasında yüksək yer tutmağa haqq qazanır.

Yuxunun psixoloji təhlilinə dair bu ilk cəhdimiz, bəlkə də, bizi tam qane etməyəcək. Lakin biz qaranlığa doğru yol açmağa məcbur olduğumuzla təsəlli tapa bilərik. Əgər tamamilə yoldan çıxmamışıqsa, başqa bir hücum nöqtəsindən təxminən elə həmin bölgəyə gəlib çıxmalıyıq ki, orada özümüzü bəlkə də daha yaxşı yönəldə bilək. Yanan uşaq haqqında yuxarıda verilmiş yuxu bizə arzuların gerçəkləşməsi təliminin qarşılaşdığı çətinlikləri dəyərləndirmək üçün münasib bir fürsət verir.

Yuxunun arzu reallaşmasından başqa bir şey olmadığı fikri, əlbəttə ki, hamımızda təəccüb doğurmuşdu, üstəlik, təkcə qorxulu yuxunun yaratdığı ziddiyyətə görə yox. Analiz vasitəsilə yuxunun arxasında məna və psixi dəyər gizləndiyini ilk dəfə anladıqdan sonra, bu mənanın belə birmənalı təyininə qətiyyən hazır deyildik. Aristotelin düzgün, lakin qısa tərifinə görə, yuxu, yuxu halında – yatan zaman – davam edən düşüncədir. Əgər gündüzlər düşüncəmiz mühakimələr, nəticələr, təkziblər, gözləntilər, niyyətlər və bu kimi müxtəlif psixi aktlar yaradırsa, bəs gecələr onu yalnız arzuların yaranması ilə məhdudlaşmağa nə məcbur edir? Əksinə, başqa cür psixi aktı yuxu şəklində təqdim edən çoxlu yuxular yoxdurmu, məsələn, o, yuxuda ikən gözünə düşən işığa görə, şamın aşdığı və cəsədi yandıra biləcəyi barədə narahat nəticəyə gəlir; bu nəticəni o, onu hiss oluna bilən bir vəziyyətə və indiki zamana salaraq yuxuya çevirir. Bəs burada arzu reallaşması hansı rolu oynayır və oyaq vəziyyətdən davam edən və ya yeni duyğu təəssüratı ilə yaranan düşüncənin üstünlüyünü necə görməmək olar?

Bütün bunlar doğrudur və bizi yuxuda arzuların gerçəkləşməsinin rolunu, həmçinin yuxuya keçən oyaq düşüncələrin əhəmiyyətini daha dərindən araşdırmağa sövq edir.

Məhz arzu-reallaşması bizi yuxuları iki qrupa ayırmağa sövq etdi. Biz açıq şəkildə arzu-reallaşması kimi təzahür edən yuxular, habelə arzu-reallaşması tanınmaz dərəcədə, çox vaxt hər vasitə ilə gizlədilmiş digər yuxular aşkar etdik. Sonuncularda yuxu senzurasının fəaliyyətini gördük. Təhrif olunmamış arzu-yuxularına əsasən uşaqlarda rast gəldik; qısa, açıq arzu-yuxularına – bu qeydə xüsusi diqqət yetirirəm – böyüklərdə də rast gəlinirdi.

c) Arzu gerçəkləşməsi haqqında

İndi isə soruşa bilərik ki, yuxuda hər dəfə gerçəkləşən arzu haradan qaynaqlanır.

Bəs bu “haradan” sualını hansı ziddiyyətə və ya fərqliliyə aid edirik? Mənə elə gəlir ki, şüurlu gündüz həyatı ilə yalnız gecə özünü büruzə verə bilən şüursuz psixi fəaliyyət arasındakı ziddiyyətə. Arzunun mənbəyi üçün üç ehtimal görürəm. O, 1) gündüz oyanmış və xarici şərait üzündən təmin olunmamış ola bilər; bu halda gecə üçün təsdiq edilmiş və həll olunmamış bir arzu qalır; 2) o, gündüz yaranmış, lakin rədd edilmiş ola bilər; bu zaman bizdə həll olunmamış, lakin boğulmuş bir arzu qalır; yaxud 3) o, gündüz həyatı ilə əlaqəli olmaya və yalnız gecələr bizdə boğulmuşdan oyanan arzulara aid ola bilər. Psixi aparatımızın sxemini nəzərdən keçirsək, birinci növ arzunu Şüuröncəsi sistemində lokallaşdırırıq; ikinci növ arzunun Şüuröncəsi sistemindən Şüursuz sisteminə sıxışdırıldığını və yalnız orada qaldığını güman edirik; üçüncü növ arzu impulslarının isə ümumiyyətlə Şüursuz sistemini keçməyə qadir olmadığına inanırıq. Bəs bu müxtəlif mənbələrdən gələn arzuların yuxu üçün eyni dəyəri, yuxunu stimullaşdırmaq üçün eyni gücü varmı?

Bu sualın cavabı üçün əlimizdə olan yuxuların icmalı bizi ilk növbədə dördüncü mənbə kimi gecə yaranan cari arzu impulslarını (məsələn, susuzluq, cinsi tələbat) əlavə etməyə vadar edir. Sonra bizə aydın olur ki, yuxu arzusunun mənşəyi onun yuxu yaratmaq qabiliyyətini heç bir şəkildə dəyişdirmir. Mən kiçik qızın gündüz yarımçıq qalmış dəniz səyahətini davam etdirən yuxusunu və digər uşaq yuxularını xatırladıram; onlar yerinə yetirilməmiş, lakin boğulmamış gündüz arzuları ilə izah olunur. Gündüz boğulmuş arzunun yuxuda özünə yol tapdığına dair saysız-hesabsız nümunələr göstərmək olar; belə sadə bir nümunəni burada əlavə edə bilərəm. Gecə o, eyni sualın ona verildiyini yuxuda görür və bu düsturla cavab verir: "Təkrar sifarişlər zamanı nömrəni göstərmək kifayətdir." Nəhayət, təhrifə məruz qalmış bütün yuxularda arzunun şüursuzdan qaynaqlandığını və gündüz eşidilməz qaldığını çoxsaylı təhlillərin nəticəsi olaraq öyrənmişik. Beləliklə, ilk baxışdan bütün arzular yuxu formalaşması üçün eyni dəyərə və eyni gücə malik görünür.

Mən burada əslində vəziyyətin fərqli olduğunu sübut edə bilməsəm də, yuxu arzusunun daha sərt şərtlərlə bağlı olduğu fərziyyəsinə çox meylliyəm.

Uşaq yuxuları gündüz yerinə yetirilməmiş bir istəyin yuxu yaradıcısı ola biləcəyinə heç bir şübhə yeri qoymur. Lakin unutmamaq lazımdır ki, bu, uşağın istəyidir, uşaqlığa xas olan güclü bir istək impulsu. Mənə tamamilə şübhəli görünür ki, böyüklərdə gündüz yerinə yetirilməmiş bir istək yuxu yaratmaq üçün kifayət edə bilərmi. Əksinə, mənə elə gəlir ki, düşünmə fəaliyyəti ilə instinktiv həyatımız üzərində artan hökmranlıq sayəsində biz uşaqlara xas olan bu cür intensiv istəklərin yaranmasından və ya qorunmasından getdikcə daha çox imtina edirik, çünki onları faydasız sayırıq. Bu məsələdə, əlbəttə, fərdi fərqlər özünü göstərə bilər; biri psixi proseslərin uşaq tipini digərindən daha uzun müddət qoruya bilər, necə ki, bu cür fərqlər ilkin olaraq aydın vizual təsəvvürlərin zəifləməsində də mövcuddur. Lakin ümumiyyətlə, mən inanıram ki, böyüklərdə gündüzdən qalan yerinə yetirilməmiş istək yuxu yaratmaq üçün kifayət etməyəcəkdir. Mən məmnuniyyətlə qəbul edirəm ki, şüurdan gələn istək impulsu yuxunun yaranmasına töhfə verəcəkdir, lakin yəqin ki, bundan artıq deyil. Əgər şüuröncəsi istək başqa yerdən güclənməsəydi, yuxu yaranmazdı.

Orada aydınlığın əksi bulanıqlıq, burada isə dolaşıqlıqdır. Mən belə hesab edirəm ki, şüurlu arzu yalnız eyni məzmunlu şüursuz arzunu oyadıb onun vasitəsilə gücləndiyi zaman yuxunun təhrikçisinə çevrilir.

Nevrozların psixoanalizindən alınan nəticələrə əsasən, mən bu şüursuz arzuları daim fəal, hər an özünə ifadə yolu tapmağa hazır hesab edirəm, əgər onlara şüurlu bir təhriklə birləşmək, öz böyük intensivliyini onun daha az intensivliyinə ötürmək imkanı yaranarsa. Onlar bu məhv edilməzlik xarakterini bütün digər həqiqətən şüursuz, yəni yalnız Şüursuzluq sisteminə aid olan psixi aktlarla bölüşürlər. Onlar, eşidəcəyimiz kimi, hər halda başqa bir şey ifadə edirlər, yalnız onların ehtiva etdiyi hiss materialı həmişə eyni mənbədən gəlir. Tamamilə psixi qıcıqlandırma mənbələri. Bunlar birdəfəlik açılmış yollardır ki, heç vaxt boş qalmır və şüursuz oyanma onları yenidən işğal etdikcə, oyanma prosesini daim ifraza yönəldir. Bir müqayisə aparmaq üçün: onlar üçün Odysseydəki yeraltı dünyanın kölgələri kimi, qan içdikdən sonra yeni həyata oyanan kölgələr üçün olduğu kimi, başqa bir məhv növü yoxdur. Şüuröncəsi sistemindən asılı olan proseslər tamamilə başqa mənada məhv edilə biləndir. Nevrozların psixoterapiyası bu fərqə əsaslanır. Onda elə görünməlidir ki, guya yuxuda yalnız şüurlu arzu reallaşıb; lakin bu yuxunun quruluşundakı kiçik bir qəribəlik bizə şüursuzluqdan gələn qüdrətli köməkçinin izinə düşmək üçün bir işarə olacaq. Şüursuzluğumuzun bu daim fəal, sanki ölməz arzuları, əfsanəvi titanları xatırladır ki, qədim zamanlardan bəri üzərlərində ağır dağ kütlələri yatır, hansılar ki, bir vaxtlar qalib tanrılar tərəfindən onların üzərinə yuvarlanmışdı və onların əzalarının titrəyişləri altında hələ də zaman-zaman titrəyirlər; – bu sıxışdırılmış arzular, deyirəm, özləri də infantil mənşəlidir, necə ki, nevrozların psixoloji tədqiqatı vasitəsilə öyrənirik. Buna görə də, əvvəllər deyilmiş "yuxu arzusunun mənşəyi əhəmiyyətsizdir" fikrini aradan qaldırmaq və onu başqa bir fikirlə əvəz etmək istərdim: yuxuda təzahür edən arzu infantil olmalıdır.

İndi ayrı-ayrı qrupların təcrid olunmuş fəaliyyəti bulanıq şüurumuzun önünə çıxır və bu fəaliyyətə assosiasiyaya rəhbərlik edən digər beyin hissələrinin nəzarəti çatmır, xüsusən də yuxunun dərinliyinin dəyişməsi və yuxunu kəsməyə meyl məsələsi ortaya çıxdığı hallarda. Bilirəm ki, bu baxışı ümumiyyətlə sübut etmək mümkün deyil; lakin iddia edirəm ki, onu tez-tez, hətta gözlənilmədiyi yerlərdə də təsdiq etmək mümkündür və ümumiyyətlə təkzib edilə bilməz.

Beləliklə, şüurlu oyaq həyatdan qalan arzu təhriklərini yuxunun yaranmasında arxa plana çəkirəm. Onlara yuxu məzmunu üçün yuxu zamanı aktual duyğuların materialı qədər rol tanıyıram. Əgər indi gündəlik həyatdan qalan və arzu olmayan digər psixi təhrikləri nəzərdən keçirsəm, bu düşüncə gedişatının mənə diktə etdiyi istiqamətdə qalmış olaram. Yatmağa qərar verdiyimiz zaman oyaq təfəkkürümüzün enerji yüklənmələrinə müvəqqəti son qoya bilərik. Bunu yaxşı bacaran yaxşı yatan kəsdir; ilk Napoleonun bu növün nümunəsi olduğu deyilir. Lakin bu, bizə həmişə və tamamilə nəsib olmur.

Həll olunmamış problemlər, əzabverici qayğılar, təəssüratların üstünlüyü düşüncə fəaliyyətini yuxu zamanı da davam etdirir və ruhi prosesləri Şüuröncəsi adlandırdığımız sistemdə saxlayır. Əgər yuxuda da davam edən bu düşüncə təkanlarının təsnifatını aparmaq istəsək, onları aşağıdakı qruplara bölə bilərik: 1. Gün ərzində təsadüfi maneələr səbəbindən tamamlanmayanlar; 2. Düşüncə qabiliyyətimizin zəifləməsi nəticəsində həll olunmamış qalanlar; 3. Gün ərzində rədd edilənlər və bastırılanlar.

Gündəlik həyatın bu qalıqları, xüsusilə də həll olunmamışlar qrupundan olanlar vasitəsilə yuxu vəziyyətinə daxil olan psixi intensivlikləri kiçiltmək lazım deyil. Şübhəsiz ki, bu oyanmalar gecə də ifadə olunmağa çalışır və eyni dərəcədə əminliklə güman edə bilərik ki, yuxu vəziyyəti oyanma prosesinin şüuröncəsi sistemdə adi davamını və onun şüurlaşma yolu ilə tamamlanmasını qeyri-mümkün edir. Fikir proseslərimizi normal yolla, hətta gecə də dərk edə bildiyimiz müddətdə, biz yatmırıq. Yuxu vəziyyətinin şüuröncəsi sistemdə hansı dəyişikliklərə səbəb olduğunu deyə bilmərəm; lakin şübhəsizdir ki, yuxunun psixoloji xarakteristikası məhz bu sistemin yüklənmə dəyişikliklərində axtarılmalıdır, çünki bu sistem yuxuda iflic olan hərəkətliliyə girişi də idarə edir. Bunun əksinə olaraq, yuxunun psixologiyasından bizi yuxunun şüursuz sistemin vəziyyətlərində yalnız ikincil dəyişikliklərə səbəb olduğunu düşünməyə vadar edəcək heç bir səbəb bilmirəm. Şüuröncəsi sistemdəki gecə oyanmasının şüursuz sistemdən gələn arzu oyanmalarının getdiyi yoldan başqa yolu qalmır; o, şüursuz sistemdən gücləndirmə axtarmalı və şüursuz oyanmaların dolanbac yollarını izləməlidir. Bəs şüuröncəsi gündəlik qalıqlar yuxu ilə necə əlaqələnir?

Şübhəsiz ki, onlar yuxuya bol-bol daxil olur, yuxunun məzmunundan istifadə edərək gecə vaxtı da şüura nüfuz etməyə çalışırlar; hətta bəzən yuxunun məzmununda dominantlıq edərək onu gündüz fəaliyyətini davam etdirməyə məcbur edirlər; həmçinin əmindir ki, gündüz qalıqları arzuların xarakteri ilə yanaşı, istənilən başqa xarakterə də malik ola bilər; lakin bu zaman onların yuxuya daxil olmaq üçün hansı şərtlərə tabe olmalı olduğunu görmək çox ibrətamiz və arzuların gerçəkləşməsi təlimi üçün birbaşa həlledicidir. Əgər təcrübə bizi hər yuxunun öz məzmununda yaxın keçmişdəki, çox vaxt ən laqeyd xarakterli bir gündüz təəssüratı ilə əlaqəni aşkar etməsi faktı ilə təəccübləndirə bilirsə, deməli, onlar yuxu formalaşmasının zəruri tərkib hissəsi olmalıdırlar.

Məsələn, dostum Ottonu Bazedov xəstəliyinin əlamətləri ilə gördüyüm yuxu (s.). Həmin gün Ottonun görünüşü məndə bir narahatlıq yaratmışdı və bu narahatlıq, bu şəxsə aid hər şey kimi, mənə çox təsir etmişdi. Güman edirəm ki, bu narahatlıq yuxuma da keçmişdi. Yəqin ki, ona nə ola biləcəyini anlamaq istəyirdim. Gecə bu narahatlıq, məzmunu birincisi mənasız, ikincisi isə heç bir arzuya uyğun gəlməyən, yuxuda öz ifadəsini tapdı. Lakin mən gündüz hiss etdiyim narahatlığın bu qeyri-münasib ifadəsinin haradan qaynaqlandığını araşdırmağa başladım və analiz vasitəsilə bir əlaqə tapdım, onu Baron L. ilə, özümü isə Professor R. ilə eyniləşdirdim. Gündüz düşüncələrinin məhz bu əvəzlənməsini niyə seçməli olduğumun yalnız bir izahı var idi. Professor R. ilə eyniləşdirməyə şüursuzluğumda həmişə hazır olmalı idim, çünki bu vasitə ilə ölməz uşaqlıq arzularından biri, böyüklük arzusu gerçəkləşirdi.

Dostuma qarşı gündüz rədd edilməsi müəyyən olan xoşagəlməz fikirlər özlərini ifadə etmək üçün fürsətdən istifadə edərək yuxuya sızmışdı; lakin gündüz qayğısı da yuxunun məzmununda əvəzedici vasitəsilə özünə bir növ ifadə yolu tapmışdı. Öz-özlüyündə arzu deyil, əksinə, narahatlıq olan gündüz fikri hansısa yolla uşaqlıq dövrünə aid, indi isə şüursuz və boğulmuş bir arzu ilə əlaqə qurmalı idi ki, bu arzu da onu, lazımi dərəcədə təhrif olunmuş şəkildə olsa belə, şüur üçün "yaranmağa" imkan versin. Bu narahatlıq nə qədər dominant idisə, qurulacaq əlaqə bir o qədər zorakı ola bilərdi; arzunun məzmunu ilə narahatlığın məzmunu arasında heç bir əlaqənin olmasına ehtiyac yox idi və bizim misalımızda da belə bir əlaqə yox idi.

Mən indi şüursuz arzunun yuxu üçün nə demək olduğunu dəqiq müəyyən edə bilərəm. Etiraf etməliyəm ki, yuxuların bütün bir sinfi var ki, onların yaranmasına təkan əsasən, hətta yalnız gündəlik həyatın qalıqlarından gəlir; və mənə elə gəlir ki, əgər dostumun sağlamlığı ilə bağlı gündəlik narahatlıq hələ də aktiv olmasaydı, nəhayət, bir dəfə ekstraordinar professor olmaq arzum belə, o gecə mənə rahat yatmağa imkan verə bilərdi.

Lakin bu qayğı hələ yuxu yaratmamışdı; yuxunun ehtiyac duyduğu hərəkətverici qüvvəni bir arzu təmin etməli idi; belə bir arzunu yuxunun hərəkətverici qüvvəsi qismində təmin etmək qayğının işi idi. Bir müqayisə ilə desək: gündüz fikrinin yuxu üçün sahibkar rolunu oynaması çox mümkündür; lakin, deyildiyi kimi, ideyası olan və onu həyata keçirmək istəyi olan sahibkar, kapital olmadan heç nə edə bilməz; ona xərcləri ödəyən bir kapitalist lazımdır və yuxu üçün psixi xərcləri təmin edən bu kapitalist, gündüz fikri nə olursa olsun, hər zaman və qaçılmaz olaraq şüursuzluqdan gələn bir arzudur.

Digər hallarda kapitalist özü sahibkar olur; yuxu üçün bu, hətta daha adi haldır. Gündüz fəaliyyəti şüursuz bir arzunu oyadır və o da yuxunu yaradır. Burada nümunə kimi istifadə olunan iqtisadi münasibətlərin bütün digər mümkün variantları üçün də yuxu prosesləri paralel qalır; sahibkar özü də az miqdarda kapital qoya bilər; bir neçə sahibkar eyni kapitalistə müraciət edə bilər; bir neçə kapitalist birlikdə sahibkarlar üçün lazım olanı töhfə verə bilər. Beləliklə, birdən çox yuxu arzusu ilə yaranan yuxular da var, həmçinin bu kimi digər variasiyalar da mövcuddur ki, onlar asanlıqla nəzərdən qaçırılır və Beləliklə, birdən çox yuxu arzusu ilə yaranan yuxular da var və bu kimi digər variasiyalar da mövcuddur ki, onlar asanlıqla nəzərdən qaçırılır və bizə artıq maraqlı deyil. Yuxunun dərinliyinin və onu dayandırmağa meylin dəyişməsi ilə bağlı məqamlarda bu boşluqlar aşağıda doldurulacaq..

Əksər yuxularda, S. 536-da göstərildiyi kimi, xüsusi hissi intensivliyə malik bir mərkəz müşahidə olunur. Bu, adətən, arzunun birbaşa təzahürüdür, çünki yuxu işinin yerdəyişmələrini geri qaytardıqda, yuxu düşüncələrindəki elementlərin psixi intensivliyinin yuxu məzmunundakı elementlərin hissi intensivliyi ilə əvəzləndiyini görürük. Arzunun təzahürünə yaxın olan elementlərin çox vaxt onun mənası ilə heç bir əlaqəsi olmur, əksinə, onlar arzuya zidd olan xoşagəlməz düşüncələrin törəmələri kimi ortaya çıxır. Lakin mərkəzi elementlə tez-tez süni şəkildə yaradılan əlaqə sayəsində onlar o qədər intensivlik qazanırlar ki, təsvirə qadir olurlar. Beləliklə, arzunun təzahürünün təsvir gücü müəyyən bir əlaqə sferası üzərində yayılır, bu sferanın daxilində bütün elementlər, hətta öz-özlüyündə əhəmiyyətsiz olanlar belə, təsvir üçün yüksəldilir. Bir neçə hərəkətverici arzusu olan yuxularda ayrı-ayrı arzu təzahürlərinin sferalarını bir-birindən ayırmaq asandır, çox vaxt yuxudakı boşluqları sərhəd zonaları kimi başa düşmək də mümkündür.

Əvvəlki qeydlərimizdə gündüz qalıqlarının yuxu üçün əhəmiyyətini məhdudlaşdırmış olsaq da, onlara bir qədər də diqqət yetirməyə dəyər. Axı, təcrübə bizi hər bir yuxunun öz məzmununda yaxın keçmişdəki gündüz təəssüratı ilə, çox vaxt ən əhəmiyyətsiz təəssüratla əlaqəni aşkar etməsi faktı ilə təəccübləndirə bilirsə, deməli, onlar yuxu yaranmasının zəruri tərkib hissəsi olmalıdır. Yuxu qarışığına bu əlavənin zəruriliyini hələ dərk edə bilməmişdik. Bu zərurət yalnız şüursuz istəyin roluna sadiq qaldıqda və sonra nevrozlar psixologiyasından məlumat istədikdə ortaya çıxır. Buradan öyrənirik ki, şüursuz təsəvvür özlüyündə şüuröncəsinə daxil ola bilmir və orada yalnız zərərsiz, artıq şüuröncəsinə aid olan bir təsəvvürlə əlaqəyə girərək, öz intensivliyini ona ötürərək və onun vasitəsilə örtülərək təsir göstərə bilir. Bu, nevrotiklərin psixi həyatındakı bir çox qəribə hadisəni izah edən köçürmə faktıdır.

Köçürmə, şüursuz təsəvvürü, beləliklə haqsız yerə böyük intensivliyə çatan təsəvvürü dəyişməz buraxa bilər, yaxud köçürülən təsəvvürün məzmunu vasitəsilə ona bir modifikasiya tətbiq edə bilər. Gündəlik həyatdan götürülmüş müqayisələrə olan meylimə görə məni bağışlayın, lakin deməyə cəsarət edirəm ki, sıxışdırılmış təsəvvür üçün vəziyyət, ölkəmizdəki amerikalı diş həkimi üçün olduğu kimidir; o, öz praktikasını həyata keçirə bilməz, əgər qanun qarşısında özünə lövhə və örtük kimi rəsmi diplomlu bir tibb doktorundan istifadə etməsə. Və necə ki, diş texniki ilə belə ittifaqlara girənlər məşğul həkimlər deyillər, eləcə də psixikada sıxışdırılmış təsəvvürü örtmək üçün şüuröncəsi və ya şüurlu təsəvvürlərdən, yəni şüuröncəsi sahədə fəaliyyət göstərən diqqəti özlərinə kifayət qədər cəlb etmiş təsəvvürlərdən istifadə edilmir. Şüursuz, öz əlaqələri ilə daha çox Şüuröncəsinin ya laqeydliklə diqqətdən kənarda qalmış, ya da rədd edilməklə bu diqqətin dərhal geri alındığı təəssüratlarını və təsəvvürlərini əhatə edir. Assosiasiya nəzəriyyəsindən məlum olan və bütün təcrübələrlə təsdiqlənmiş bir tezisə görə, bir tərəfə çox sıx əlaqə qurmuş təsəvvürlər, yeni əlaqələr qruplarına qarşı rəddedici münasibət bəsləyirlər; mən bir dəfə isterik ifliclərin nəzəriyyəsini bu tezisə əsaslandırmağa cəhd etmişəm.

Əgər nevrozların təhlili zamanı öyrəndiyimiz kimi, sıxışdırılmış təsəvvürlərdən köçürməyə olan ehtiyacın yuxuda da özünü göstərdiyini fərz etsək, yuxunun iki sirri birdən aydınlaşar: hər bir yuxu təhlilinin təzə təəssüratın toxunuşunu aşkar etməsi və bu təzə elementin çox vaxt ən əhəmiyyətsiz xarakter daşıması. Buna başqa yerdə artıq öyrəndiyimiz bir şeyi də əlavə edək: bu təzə və laqeyd elementlər yuxu fikirlərindən ən qədimlərinin əvəzedicisi kimi yuxu məzmununa ona görə tez-tez daxil olurlar ki, eyni zamanda müqavimət senzurasından ən az qorxmalı olurlar. Lakin senzura azadlığı bizə yalnız trivial elementlərə üstünlük verilməsini izah etdiyi halda, təzə elementlərin sabitliyi köçürmə zərurətinə işarə edir. Sıxışdırılmışın hələ assosiasiyasız materiala olan tələbinə təəssüratların hər iki qrupu cavab verir: laqeydlər, çünki onlar geniş əlaqələrə səbəb olmamışlar; təzələr isə, çünki bunun üçün hələ vaxt olmamışdır.

Beləliklə, görürük ki, artıq laqeyd təəssüratlar kimi qəbul edə biləcəyimiz gündüz qalıqları yuxunun yaranmasında iştirak edərkən nəinki şüursuz sistemindən nəsə götürür, yəni kənarlaşdırılmış arzunun malik olduğu hərəkətverici qüvvəni alır, həm də şüursuzluğa zəruri bir şey – ötürülmə üçün vacib olan bağlanma nöqtəsini təklif edir. Əgər biz psixi proseslərə daha dərindən nüfuz etmək istəsəydik, ön-şüur və şüursuzluq arasındakı oyanışların qarşılıqlı təsirini daha aydın şəkildə işıqlandırmalı idik ki, buna psixonevrozların öyrənilməsi təkan verir, lakin yuxu bunun üçün heç bir əsas vermir.

Gündüz qalıqları haqqında daha bir qeyd. Şübhəsiz ki, yuxunun əsl pozucuları yuxugörmə deyil, məhz onlardır; yuxugörmə isə, əksinə, yuxunu qorumağa çalışır. Biz bu məsələyə daha sonra qayıdacağıq.

Biz yuxunun bir arzunun gerçəkləşməsini təsvir etdiyini öyrəndik. Onları təhlil etdikdə, onların ehtiva etdiklərindən fərqli bir məna daşıdıqlarını, başqa bir arzunu gizlətmək məqsədi daşıdıqlarını aşkar edirik. Beləliklə, biz oyanıq düşüncə fəaliyyətinin bütün müxtəlifliyində yuxu yaradan əhəmiyyəti lehinə irəli sürülə biləcək iddialar üçün zəmin yaratdıq. Hətta qeyri-mümkün olmazdı ki, biz öz düşüncə silsiləmizə əsaslanaraq, yuxunun gündüz işinin davamçısı kimi oyanıqlığın həll olunmamış bir vəzifəsini uğurlu sona çatdırdığı ən ifrat halları belə aydınlaşdıraq. Bizə yalnız belə bir nümunə lazımdır ki, onun təhlili vasitəsilə uşaqlıq və ya sıxışdırılmış arzu mənbəyini üzə çıxaraq, hansının ki, cəlb edilməsi şüursuz fəaliyyətin səyini bu qədər uğurla gücləndirmişdir. Lakin biz hələ də sirrin həllinə bir addım da yaxınlaşmamışıq ki, nə üçün yuxuda şüursuzluq arzu gerçəkləşdirməkdən başqa heç nə təklif edə bilməz? Bu sualın cavabı arzunun psixoloji təbiətinə işıq salmalıdır; o, psixi aparat sxemi əsasında veriləcəkdir. Onda bu, bizim psixi aparatımızın şəkli olacaqdır (Şəkil.

Şübhə etmirik ki, bu aparat da öz indiki mükəmməlliyinə yalnız uzun bir inkişaf yolu keçərək nail olmuşdur. Gəlin, onu fəaliyyətinin daha erkən bir mərhələsinə qaytarmağa cəhd edək. Başqa yollarla əsaslandırılan fərziyyələr bizə deyir ki, aparat əvvəlcə özünü mümkün qədər qıcıqsız saxlamağa çalışmış və buna görə də ilkin quruluşunda refleks aparatının sxemini qəbul etmişdir ki, bu da ona kənardan gələn həssas qıcıqlanmanı dərhal motor yolla kənarlaşdırmağa imkan vermişdir. Lakin həyatın zərurəti bu sadə funksiyanı pozur; aparat sonrakı inkişafına təkan verməkdə də ona borcludur. Həyatın zərurəti ilk olaraq böyük bədən ehtiyacları şəklində ona yaxınlaşır. Daxili ehtiyacın yaratdığı oyanıqlıq, "daxili dəyişiklik" və ya "emosional hərəkət" adlandırıla bilən hərəkiliyə bir axın yolu axtaracaqdır. Ac uşaq çarəsizcə qışqıracaq və ya çabalayacaq. Lakin vəziyyət dəyişməz qalır, çünki daxili ehtiyacdan qaynaqlanan oyanıqlıq ani təsir edən deyil, davamlı fəaliyyət göstərən bir qüvvəyə uyğundur. Dönüş yalnız hansısa bir yolla, uşaqda isə kənar yardım vasitəsilə, daxili qıcıqlanmanı aradan qaldıran məmnuniyyət təcrübəsi yaşandıqda baş verə bilər. Bu təcrübənin əsas tərkib hissəsi müəyyən bir qavrayışın (məsələn, qidanın) meydana çıxmasıdır ki, onun yaddaş şəkli o andan etibarən ehtiyac oyanıqlığının yaddaş izi ilə əlaqəli qalır. Bu ehtiyac növbəti dəfə yarandıqda, yaranmış əlaqə sayəsində, həmin qavrayışın yaddaş şəklini yenidən işğal edən və qavrayışın özünü yenidən ortaya çıxaran, yəni əslində ilk məmnuniyyət vəziyyətini bərpa etmək istəyən psixi bir hərəkət yaranacaqdır. Belə bir hərəkət bizim arzu adlandırdığımız şeydir; qavrayışın yenidən meydana çıxması arzunun gerçəkləşməsidir və ehtiyac oyanıqlığından qavrayışın tam işğalı arzunun gerçəkləşməsinə ən qısa yoldur. Buna görə də şübhə etmirik ki, bu fikirlər bizim normal zehni həyatımızdan qaynaqlanır. Bu ilk psixi fəaliyyət, deməli, qavrayışın eyniliyinə, yəni ehtiyacın ödənilməsi ilə əlaqəli olan həmin qavrayışın təkrarına yönəlmişdir.

Acı həyat təcrübəsi bu ibtidai təfəkkür fəaliyyətini daha məqsədəuyğun, ikincil formaya salmış olmalıdır. Aparatın daxilində qısa reqressiv yolla qavrayış eyniliyinin yaranması, həmin qavrayışın xaricdən möhkəmlənməsi ilə bağlı nəticələrə gətirib çıxarmır.

Məmnunluq hasil olmur, tələbat isə davam edir. Daxili məşğuliyyəti xarici ilə bərabər tutmaq üçün onu daim saxlamaq lazım gələrdi, necə ki, hallüsinator psixozlarda və aclıq fantaziyalarında həqiqətən də belə olur, hansılar ki, öz psixi fəaliyyətlərini arzu olunan obyekti qeydə almaqla tükəndirirlər. Psixi qüvvədən daha məqsədəuyğun istifadəyə nail olmaq üçün tam reqressiyanı dayandırmaq zəruri olur, elə ki, o, yaddaş obrazından kənara çıxmasın və buradan xarici aləmdən gələn arzu olunan eyniliyin nəhayət bərpasına aparan başqa yollar axtara bilsin. Başqa sözlə: “reallıq yoxlaması”nın tətbiqi zəruri hesab edilir. Bu əngəl, eləcə də ondan sonra gələn qıcıqlanmanın istiqamətləndirilməsi iradi hərəkiliyə nəzarət edən ikinci bir sistemin vəzifəsinə çevrilir, yəni hərəkiliyin əvvəlcədən xatırlanan məqsədlər üçün istifadəsi məhz onun fəaliyyətinə bağlıdır. Lakin yaddaş obrazından xarici aləm vasitəsilə qavrayış eyniliyinin bərpasına qədər uzanan bütün mürəkkəb düşüncə fəaliyyəti, təcrübənin zəruri etdiyi arzu gerçəkləşməsinə aparan yalnız bir dolama yoldur. Yuxunun arzu gerçəkləşməsi haqqında Le Lorrain haqlı olaraq deyir: “Ciddi yorğunluq olmadan, əldə edilən zövqləri tükəndirən və korroziyaya uğradan inadkar və uzunmüddətli mübarizəyə əl atmağa məcbur olmadan.” Lakin yuxu üçün yeganə psixi hərəkətverici qüvvə kimi arzunun qiymətləndirilməsində dayanmaq üçün kifayət qədər səbəblərimiz var. Öz arzularını qısa reqressiv yolla gerçəkləşdirən yuxu, bununla bizə psixi aparatın ilkin, məqsədəuyğun olmadığı üçün tərk edilmiş iş üsulunun yalnız bir nümunəsini qoruyub saxlamışdır. Bir zamanlar oyaq vəziyyətdə hökmranlıq edən, psixi həyat hələ gənc və bacarıqsız olduğu zamanlar, indi gecə həyatına sürgün edilmiş kimi görünür, təxminən uşaqlıqda yetkin insanlığın atılmış ibtidai silahlarını, ox və yayı yenidən tapdığımız kimi. Yuxugörmə, üstesindən gəlinmiş uşaq psixikasının bir parçasıdır. Psixozlarda psixi aparatın oyaq vəziyyətdə adətən boğulan bu iş üsulları yenidən özlərinə yer tapacaq və sonra xarici aləmə qarşı tələbatlarımızı ödəməyə qabiliyyətsiz olduqlarını üzə çıxaracaqlar.

Şüursuz arzu təhrikləri, görünür, gündüzlər də özünü göstərməyə can atır və köçürmə faktı, eləcə də psixozlar bizə öyrədir ki, onlar şüuröncəsi sistemindən keçərək şüura və hərəkətliliyin idarəsinə nüfuz etmək istəyirlər. Şüursuz (Ubw) ilə şüuröncəsi (Vbw) arasındakı senzurada — yuxunun özü bizi bu fərziyyəni qəbul etməyə məcbur edir — deməli, ruhi sağlamlığımızın gözətçisini tanımalı və ona hörmət etməliyik. Lakin Şüuröncəsinin yuxu vəziyyəti sonrakı irəliləməyə imkan vermir; ehtimal ki, sistem öz oyanıqlığını azaldaraq nüfuza qarşı özünü qorumuşdur. Məgər gözətçinin gecə vaxtı fəaliyyətini azaltması — sıxışdırılmış şüursuz həvəslərinin ifadə olunmasına yol verməsi, hallüsinator reqressiyaya yenidən imkan yaratması — ehtiyatsızlıq deyilmi? Mən belə düşünmürəm, çünki tənqidi keşikçi istirahətə çəkiləndə – bizdə onun dərin yuxuda olmadığına dair sübutlar var – o, hərəkətliliyə aparan qapını da bağlayır. Yalnız şüursuz sistemə aid olan ruhi aktlar şüurlu edilə bilər; lakin şübhəsizdir ki, onlar şüursuz vəziyyətdə bütün təsirlərini göstərirlər. Yuxu vəziyyəti qorunmalı qalanın təhlükəsizliyini təmin edir. Burdax bu müşahidələrdən belə nəticə çıxarır ki, yuxu vəziyyətində duyğu qıcıqlarını şərh edə bilməmək deyil, onlara marağın olmaması qəbul edilməlidir. O, ilk növbədə oyanıqlıq vəziyyətlərinə əks olan vəziyyətlər yaradır. Sonra keşikçi məğlub edilir, şüursuz oyanıqlıqlar Şüuröncəsini özlərinə tabe edir, oradan bizim danışığımızı və hərəkətlərimizi idarə edir, yaxud hallüsinator reqressiyanı məcbur edir və qavrayışların psixoloji enerjimizin paylanmasına göstərdiyi cazibə sayəsində onlar üçün nəzərdə tutulmamış aparatı yönləndirir.

Biz burada, Şüursuz və Şüursuzdan əvvəlki sistemlərini daxil etməklə yarımçıq qoyduğumuz psixoloji quruluşu inkişaf etdirmək üçün ən doğru yoldayıq. Lakin arzunu yuxunun yeganə psixi hərəkətverici qüvvəsi kimi qiymətləndirmək üçün hələ də kifayət qədər əsaslarımız var. Biz yuxunun hər zaman bir arzu reallaşması olduğu izahını qəbul etdik, çünki o, işinin başqa bir məqsədi olmayan və arzu hərəkətlərindən başqa heç bir qüvvəyə malik olmayan Şüursuz sisteminin bir məhsuludur.

Əgər biz yuxuyozmadan bu qədər genişmiqyaslı psixoloji spekulyasiyalar aparmaq haqqına bir anlıq da olsa sadiq qalmaq istəyiriksə, onda bizə yuxunu digər psixi törəmələri də əhatə edə biləcək bir əlaqəyə daxil etdiyimizi göstərmək öhdəliyi düşür.

Doğrudan da, bütün psixonevrotik simptomların nəzəriyyəsi bu bir cümlədə kulminasiya nöqtəsinə çatır: onlar da şüursuzluğun arzu təminləri kimi qəbul edilməlidir. Daha dəqiq desək: simptomun bir hissəsi şüursuz arzu təminatına, digər hissəsi isə ona qarşı reaksiyaya uyğundur. Yuxu, bizim izahımızla, psixiatr üçün son dərəcə əhəmiyyətli bir silsilənin ilk halqası olur; onun anlaşılması psixiatrik vəzifənin sırf psixoloji hissəsinin həllini təşkil edir. Huqlings Cekson demişdi: "Yuxunun mahiyyətini tapın, və siz dəliliyin haqqında bilmək mümkün olan hər şeyi tapmış olacaqsınız." Bu yuxuda olduğu kimi, bütün digər yuxularda da yuxu arzusu şüursuz arzunu dəstəkləyir. Çünki bu əsərdə dəfələrlə qeyd olunan tədqiqatlardan bilirəm ki, isterik simptomun yaranması üçün ruhi həyatımızın hər iki axını bir araya gəlməlidir. Simptom sadəcə reallaşmış şüursuz arzunun ifadəsi deyil; ona həm də şüursuzluqdan gələn və eyni simptom vasitəsilə təmin olunan bir arzu əlavə olunmalıdır, beləliklə, simptom ən azı ikiqat müəyyən olunur, hər dəfə münaqişədə olan sistemlərdən birindən. Daha artıq üst-müəyyənliyə – yuxuda olduğu kimi – heç bir məhdudiyyət qoyulmur. Şüursuzluqdan qaynaqlanmayan müəyyənlik, mənim gördüyüm qədər, müntəzəm olaraq şüursuz arzuya qarşı reaksiyanın bir düşüncə xəttidir, məsələn, özünü qınama. Beləliklə, ümumiyyətlə deyə bilərəm ki, isterik simptom yalnız iki əks arzu təminatının, hər biri fərqli bir psixik sistemin mənbəyindən gələrək, bir ifadədə birləşə bildiyi yerdə yaranır. (Bax: isterik simptomların əmələ gəlməsi üzrə son formullaşdırmalarım — ›İsterik fantaziyalar və onların biseksuallığa münasibəti‹ məqaləsi, 1908 a. Nümunələr burada az kömək edərdi, çünki yalnız mövcud komplikasiyanın tam açılması inam yarada bilər. Buna görə də mən iddia ilə kifayətlənirəm və bir nümunəni yalnız onun aydınlığı üçün gətirirəm, sübut gücünə görə deyil.) Beləliklə, bir pasiyentdəki isterik qusma bir tərəfdən yeniyetməlik illərindən gələn şüursuz bir fantaziyanın, yəni daimi hamilə olmaq, saysız-hesabsız uşaq sahibi olmaq arzusunun təminatı idi, sonradan buna mümkün qədər çox kişidən olma arzusu əlavə olundu. Bu cilovsuz arzuya qarşı güclü bir müdafiə reaksiyası yaranmışdı. Lakin pasiyent qusma nəticəsində bədən dolğunluğunu və gözəlliyini itirdiyi üçün heç bir kişiyə xoş gəlməzdi, simptom cəzalandırıcı düşüncələrə də hörmət etdi və beləliklə, hər iki tərəfdən buraxılaraq həyata keçə bildi.

Bizə dəfələrlə irad tutulub ki, təhlil etmək istədiyimiz yuxunu əslində heç tanımırıq, daha doğrusu, onun həqiqətən necə baş verdiyini bilməyimizə zəmanət yoxdur (müq. Həqiqətən də, yuxu arzusuna zidd olan və onun əksi kimi yuxuda gerçəkləşən bir fikir gedişatını ümumiyyətlə sübut etmək mümkün deyil. Yalnız bəzən yuxu təhlillərində reaksiya törəmələrinin əlamətlərinə rast gəlmişik, məsələn, Tartinin sonata yuxusundakı şeytan). Lakin burada çatışmayan şüuröncəsi əlavəsini başqa yerdə tapa bilərik. Deməli, ilk növbədə, yuxu zamanı düşüncə prosesinin yuxuya çevrilməsinə səbəb olan arzu təminidir. Görünür, bu halda yuxulama arzusu başqa bir şüuröncəsi arzusu, yəni yuxularını müşahidə etmək və onlardan zövq almaq arzusuna yer vermişdi. Mən dünən yatmazdan əvvəl Rabelaisin Garnie illüstrasiyalarına baxırdım.

Şüuröncəsinin yuxuya dair bu qəti arzusu indi yuxugörmənin əmələ gəlməsini ümumilikdə asanlaşdırır.

Gəlin, atanın yuxusunu yada salaq; o yuxuda meyit otağından gələn işıq parıltısı atanı meyitin yanmış ola biləcəyi qənaətinə gətirir.

d) Yuxunun oyatması. Yuxunun funksiyası. Qorxu yuxusu

Atanın yuxuda işıqdan oyanmaq əvəzinə bu nəticəyə gəlməsinə səbəb olan psixi qüvvələrdən biri kimi, biz onun yuxuda gördüyü uşağın həyatını bir anlıq uzatmaq arzusunu qeyd etdik. Sıxışdırılmış psixik sahədən gələn digər arzular, yəqin ki, bizdən yayınır, çünki bu yuxunun təhlilini apara bilmirik. Lakin bu yuxunun ikinci hərəkətverici qüvvəsi kimi atanın yatmaq arzusunu da qəbul edə bilərik; necə ki, yuxu uşağın ömrünü bir anlıq uzadır, eləcə də atanın yuxusu bir anlıq uzadılır. Bu motivasiya belədir: "Yuxuya icazə verməliyəm, yoxsa oyanmalıyam." Bu yuxuda olduğu kimi, bütün digər yuxularda da yuxu arzusu şüursuz arzunu dəstəkləyir. Sonuncularında biz yuxu senzurasının fəaliyyətini tanıdıq. Çünki yuxu hər mənada keçmişdən gəlir. Xarici duyğu qıcıqlandırıcısını yuxunun davam etməsi ilə uyğunlaşdıraraq, onu yuxuya toxuyaraq, xarici dünyaya xəbərdarlıq kimi irəli sürə biləcəyi iddialarından məhrum edən oyanma yuxularında yuxuya davam etmək arzusunun təsiri ən asan şəkildə tanınır. Lakin eyni arzu yalnız daxildən yuxu vəziyyətini silkələyə bilən bütün digər yuxuların yaranmasında da öz payına sahib olmalıdır. Beləliklə, bizə onsuz da aşkar olan fərziyyə irəli sürülür ki, yuxu vəziyyəti psixi fəaliyyətlərə də şamil oluna bilər. Mən belə nəticəyə gəlməliyəm ki, bütün yuxu vəziyyəti boyunca yuxu gördüyümüzü, yatdığımızı bildiyimiz qədər əminliklə bilirik. Şüurumuzun bir biliyə heç vaxt yönəlməməsi, digərinə isə yalnız müəyyən bir səbəbdən, senzura təəccüblənmiş hiss etdikdə yönəlməsi etirazını qiymətləndirməmək tamamilə zəruridir. Bunun əksinə, elə insanlar var ki, yatdıqlarını və yuxu gördüklərini gecə boyu bilmələri tamamilə aşkar olur və onlara yuxu həyatını idarə etmək üçün şüurlu bir qabiliyyət xas görünür. Məsələn, yuxunun gedişatından narazı qalan bir şəxs oyanmadan onu dayandırır və onu başqa cür davam etdirmək üçün yenidən başlayır, eynilə məşhur bir yazıçı tələbə görə öz pyesinə daha xoşbəxt bir son verir. Buradan belə bir nəticə çıxarmaq olar ki, qorxu yuxuları cinsi məzmunlu yuxulardır, onların müvafiq libidoları qorxuya çevrilmişdir.

b) Yuxu – özbaşınalığın aradan qaldırılmasıdır. Yuxuların bir-biri ilə əlaqəsi də buna bənzəyir. Onların həzz hissləri indi qorxuya çevrilmişdir. Əgər yuxuya getməyə qərar versək, oyaq düşüncəmizin enerji yüklənmələrinə müvəqqəti son qoya bilərik.

Lakin əvvəlcə onun haqqında indiyədək əldə etdiyimiz bilikləri ümumiləşdirək.

Yaxud da gündüzkı oyaq fəaliyyət nəticəsində şüursuz istəklərdən biri oyanmış, ya da hər ikisi eyni anda baş vermişdir; biz burada mümkün olan müxtəlifliyi artıq müzakirə etmişik. Hələ gün ərzində və ya yalnız yuxu vəziyyəti yarandıqda şüursuz istək gündüz qalıqlarına yol açmış, onların üzərinə köçürülməsini təmin etmişdir. Beləliklə, yeni materiala köçürülmüş bir istək yaranır, yaxud da boğulmuş yeni istək şüursuzdan gələn güclə yenidən canlanır. O, indi düşüncə proseslərinin normal yolu ilə, özünün bir hissəsi olduğu Şüuröncəsi vasitəsilə şüura daxil olmağa çalışır. Lakin o, hələ də mövcud olan və təsirinə məruz qaldığı senzura ilə qarşılaşır. İndiyə qədər o, artıq məcburi təsəvvür, deleriya ideyası və bu kimi bir şeyə çevrilmək yolundadır, yəni köçürmə ilə gücləndirilmiş, senzura ilə ifadəsində təhrif olunmuş bir düşüncəyə. Lakin Şüuröncəsinin yuxu vəziyyəti sonrakı irəliləyişə imkan vermir; ehtimal ki, sistem öz oyanmalarını azaltmaqla daxilolmadan qorunmuşdur. Beləliklə, yuxu prosesi reqressiya yolunu tutur ki, bu da məhz yuxu vəziyyətinin özünəməxsusluğu ilə açılır və bu zaman xatirə qruplarının ona göstərdiyi cazibəyə tabe olur ki, bu qruplar qismən özləri yalnız vizual təsəvvürlər kimi, sonrakı sistemlərin işarələrinə tərcümə kimi deyil, mövcuddur.

Reqressiya yolunda o, təsvir qabiliyyəti qazanır. Sıxlaşdırma məsələsinə isə biz daha sonra toxunacağıq.

O, indi bir neçə dəfə kəsilmiş gedişatının ikinci hissəsini qət etmişdir. Birinci hissə şüursuz səhnələrdən və ya fantaziyalardan Şüuröncəsinə doğru uzanırdı; ikinci hissə isə senzura sərhədindən yenidən qavrayışlara doğru yönəlir. Lakin yuxu prosesi qavrayış məzmununa çevrildikdə, o, senzura və Şüuröncəsindəki yuxu vəziyyəti tərəfindən ona qoyulmuş maneəni sanki yan keçmiş olur.

Psixi keyfiyyətləri qavrayan duyğu orqanı olan şüur ayıq vəziyyətdə iki nöqtədən qıcıqlana bilər: ilk növbədə, bütün aparatın periferiyasından, yəni qavrayış sistemindən; əlavə olaraq, aparat daxilində enerji çevrilmələri zamanı demək olar ki, yeganə psixi keyfiyyət kimi ortaya çıxan həzz və narazılıq qıcıqlarından. Digər bütün psixi sistemlərdəki proseslər, o cümlədən şüuröncəsi sistemindəki proseslər, hər hansı psixi keyfiyyətdən məhrumdur və buna görə də, şüura həzz və ya narazılıq hissi vermədikcə, onun obyekti deyildir. Biz belə bir fərziyyəyə gəlməliyik ki, bu həzz və narazılıq boşalmaları yüklənmə proseslərinin gedişatını avtomatik tənzimləyir. Lakin sonradan daha incə fəaliyyətləri mümkün etmək üçün təsəvvürlərin gedişatını narazılıq əlamətlərindən daha müstəqil etmək zərurəti ortaya çıxdı. Bu məqsədlə Şüuröncəsi sistemi şüurun diqqətini cəlb edə biləcək öz keyfiyyətlərinə malik olmalı idi və onları, çox güman ki, şüuröncəsi proseslərin keyfiyyətdən məhrum olmayan dil işarələri yaddaş sistemi ilə əlaqələndirilməsi sayəsində əldə etmişdir. Bu sistemin keyfiyyətləri sayəsində, əvvəllər yalnız qavrayışlar üçün duyğu orqanı olan şüur, indi düşüncə proseslərimizin bir hissəsi üçün də duyğu orqanına çevrilir. İndi sanki iki duyğu səthi mövcuddur: biri qavrayışlara, digəri isə şüuröncəsi düşüncə proseslərinə yönəlmişdir.

Mən fərz etməliyəm ki, şüurun şüuröncəsi sisteminə yönəlmiş hissiyyat səthi yuxu vəziyyəti nəticəsində şüur sistemlərinə yönəlmiş hissiyyat səthindən daha az qıcıqlanır. Gecə düşüncə proseslərinə marağın itməsi də məqsədəuyğundur. Beləliklə, o, adətən, öz zehni baxış sahəsində heç nəyi qavraya bilmir. Mən yuxuya getməyə çalışdım. Lakin yuxu bir dəfə qavrayışa çevrildikdə, o, indi əldə etdiyi keyfiyyətlər vasitəsilə şüuru qıcıqlandıra bilər.

Bu duyğu qıcıqlanması, ümumiyyətlə, öz funksiyasını təşkil edən işi yerinə yetirir; Şüuröncəsində mövcud olan yüklənmə enerjisinin bir hissəsini qıcıqlandırana diqqət kimi yönəldir. Deməli, etiraf etmək lazımdır ki, yuxu hər dəfə oyanır, Şüuröncəsinin sakit qüvvəsinin bir hissəsini hərəkətə gətirir.

O, indi bu sistemdə məntiqi əlaqə və anlaşıqlılıq naminə ikinci dərəcəli işlənmə adlandırdığımız təsirə məruz qalır. Bu o deməkdir ki, yuxu onun tərəfindən hər hansı digər qavrayış məzmunu kimi işlənir; o, materialının imkan verdiyi dərəcədə eyni gözlənti təsəvvürlərinə məruz qalır. Yuxu prosesinin bu üçüncü hissəsində bir axın istiqaməti nəzərə alınarsa, bu, yenə də irəliləyicidir.

Yanlış anlaşılmaların qarşısını almaq üçün bu yuxu proseslərinin zaman xüsusiyyətləri haqqında bir neçə söz demək yerinə düşər. Qoblonun çox cəlbedici fikir axını, görünür, Maury-nin gilyotin yuxusunun sirrindən təsirlənərək, yuxunun yuxu ilə oyanıqlıq arasındakı keçid dövründən başqa heç bir vaxt tələb etmədiyini göstərməyə çalışır. Oyanıqlıq vaxt tələb edir; bu müddət ərzində yuxu baş verir. Güman edilir ki, yuxunun son görüntüsü o qədər güclü idi ki, oyanmağa məcbur etdi. Əslində isə o, yalnız ona görə bu qədər güclü idi ki, biz artıq oyanmağa çox yaxın idik. "Yuxu – oyanmağın başlanğıcıdır."

Duqas artıq qeyd etmişdir ki, Qoblo öz tezisini ümumi saxlamaq üçün bir çox faktiki məlumatları kənara qoymalı olur.

Bundan sonra yuxu yaranmasının bu yeganə tanınmış momentinin əhəmiyyətinin həddindən artıq qiymətləndirilməsi qaçılmaz idi: ona bütün iş — yuxunun yaradılması — aid edildi. Bu yaradılış, Qoblo (1896) və daha da irəli gedən Fuko (1906) kimi, oyanıqlıq düşüncəsinə yuxuda ortaya çıxan düşüncələrdən yuxunu qurmaq qabiliyyətini aid edənlərin güman etdiyi kimi, oyanma anında baş verməli idi. Lerua və Tobovolska (1901) bu anlayış barədə deyirlər: "On a cru pouvoir placer le rêve au moment du réveil, et ils ont attribué à la pensée de la veille la fonction de construire le rêve avec les images présentes dans la pensée du sommeil."

İkinci dərəcəli işlənmənin qiymətləndirilməsinə, H. Silbererin incə müşahidələrinin üzə çıxardığı yuxu işinə yeni töhfənin qiymətləndirilməsini də əlavə edirəm. Silberer, başqa yerdə qeyd edildiyi kimi (bax s. 339-340), düşüncələrin obrazlara çevrilməsini sanki cinayət üstündə yaxalamışdı: o, özünü yorğunluq və mürgüləmə vəziyyətlərində əqli fəaliyyət göstərməyə məcbur edirdi. O zaman işlənmiş fikir ondan yox olurdu və onun yerinə, sonradan adətən abstrakt fikrin əvəzi olduğu ortaya çıxan bir görüntü gəlirdi. (Nümunələrə bax s. 340.) Bu təcrübələrdə belə bir hal baş verirdi ki, yuxu elementi ilə bərabər tutulmalı olan ortaya çıxan obraz, işlənməyi gözləyən düşüncədən başqa bir şeyi — yorğunluğun özünü, bu işin çətinliyini və ya ondan doğan narazılığı, yəni səyin predmetini deyil, əziyyət çəkən şəxsin subyektiv vəziyyətini və funksiyalaşma tərzini təsvir edirdi. Silberer onun tərəfindən tez-tez rast gəlinən bu hala, gözlənilən "material" haldan fərqli olaraq, "funksional fenomen" adını verdi. Məsələn: "Günortadan sonra divanda son dərəcə mürgülü uzanmışam, lakin özümü bir fəlsəfi məsələ üzərində düşünməyə məcbur edirəm. Kantın və Şopenhauerin zaman haqqında fikirlərini müqayisə etməyə çalışıram. Mürgüləməyim üzündən hər ikisinin fikir gedişini yanaşı saxlaya bilmirəm, halbuki müqayisə üçün bu lazımdır. Bir neçə uğursuz cəhddən sonra bütün iradə qüvvəsi ilə Kantın izahını bir daha yadda saxlayıram ki, sonra onu Şopenhauerin məsələ qoyuluşuna tətbiq edim. Sonra diqqətimi axırıncıya yönəldirəm; indi yenidən Kota müraciət etmək istədikdə məlum olur ki, o, yenidən məndən yox olub və boş yerə onu təzədən ortaya çıxarmağa çalışıram. Başımda haradasa qoyulmuş Kant 'aktlarını' dərhal tapmaq uğrundakı bu boş səy artıq gözlərim bağlı ikən birdən-birə mənə yuxu obrazı kimi əyani-plastik simvol şəklində təqdim olunur: mən masa arxasına əyilmiş, təkidimə baxmayaraq işini davam etdirən əndazəli bir katibdən məlumat tələb edirəm. Yarı qalxaraq mənə acıq və rəddedici baxır." (Silberer, 1909, 513 və s.)

Başqa nümunələr yuxu ilə oyanıqlıq arasında tərəddüdə aiddir. "Nümunə N. 2. — Şərtlər: səhər oyanarkən. Müəyyən bir yuxu dərinliyində (alatoran vəziyyətində) əvvəlki yuxu haqqında düşünərək, onu bir növ yenidən və sonacan yuxuda görərək, özümü oyaq şüura yaxınlaşmış hiss edirəm, lakin hələ də alatoran vəziyyətdə qalmaq istəyirəm. Səhnə: bir ayağımla çayın o tayına keçirəm, lakin dərhal onu geri çəkirəm, bu tərəfdə qalmağa çalışıram." (Silberer, 1912, 625.) "Nümunə N. 6. — Şərtlər N. 4 nümunəsindəki kimidir. (O, yuxuya getmədən bir az da uzanmaq istəyir.) Mən hələ bir az yuxuya meyl etmək istəyirəm. Səhnə: kiminləsə vidalaşıram və onunla tezliklə yenidən görüşmək barədə razılaşıram."

Silberer "funksional" fenomeni — "predmetin deyil, vəziyyətin təsvirini" — əsasən iki halda: yuxuya getmə və oyanma zamanı müşahidə etmişdi. Yalnız axırıncı halın yuxuyozma üçün əhəmiyyət kəsb etdiyini anlamaq asandır. Silberer yaxşı nümunələrlə göstərmişdi ki, oyanmanın dərhal ardınca gəldiyi bir çox yuxuların manifest məzmununun son parçaları oyanmanın özünün niyyətindən və ya gedişatından başqa bir şeyi təsvir etmir. Bu niyyətə xidmət edir: eşikdən keçmə ("eşik simvolikası"), bir məkandan çıxıb digərinə girmə, yola düşmə, evə qayıtma, yoldaşdan ayrılma, suya batma və sair. Lakin bir qeydi boğa bilmirəm: öz yuxularımda da, təhlil etdiyim şəxslərin yuxularında da eşik simvolikasına aid edilə bilən elementlərə Silbererin məlumatlarına əsasən gözlənildiyindən xeyli az rast gəlmişəm. Bu "eşik simvolikası"nın yuxu kontekstinin ortasında bəzi elementlər üçün də izahedici olması heç də ağlasığmaz və ya qeyri-mümkün deyil, məsələn, yuxunun dərinliyindəki dalğalanmalar və yuxunu kəsmə meyli ilə bağlı yerlərdə. Lakin bu başvermə üçün etibarlı nümunələr hələ göstərilməmişdir. Daha tez-tez həddən artıq təyinetmə halı mövcuddur: material məzmununu yuxu düşüncələrinin quruluşundan götürən bir yuxu yeri, üstəlik, psixi fəaliyyətdəki hansısa vəziyyətin təsviri üçün də istifadə edilmişdir.

Silbererin çox maraqlı funksional fenomeni, kəşf edəninin günahı olmadan, çox sui-istifadəyə səbəb oldu: yuxuların abstrakt-simvolik yozumuna qədim meyl burada özünə dayaq tapdı. Bəzilərində "funksional kateqoriya"ya üstünlük vermə o yerə çatdı ki, yuxu düşüncələrinin məzmununda hər dəfə intellektual fəaliyyətlər və ya hiss prosesləri göründükdə funksional fenomendən danışırlar, halbuki bu materialın yuxuya gündəlik qalıq kimi daxil olmağa başqa hər şeydən nə artıq, nə də əskik haqqı var. Təsdiq edək ki, Silbererin fenomləri oyanıqlıq düşüncəsi tərəfindən yuxu yaranmasına ikinci töhfəni təşkil edir; bu töhfə, doğrudur, "ikinci dərəcəli işlənmə" adı ilə tanınan birincidən daha az sabit və əhəmiyyətlidir. Məlum olmuşdu ki, gündüz fəaliyyət göstərən diqqətin bir hissəsi yuxu vəziyyətində də yuxuya yönəlmiş qalır, onu kontrol edir, tənqid edir və onu kəsmək hüququnu özündə saxlayır. Bu oyaq qalmış psixi instansiyada yuxunun formalaşmasına bu qədər güclü dayandırıcı təsir göstərən senzoru tanımaq bizə təbii gəldi. Silbererin müşahidələrinin əlavə etdiyi isə budur: müəyyən şəraitdə buna bir növ özünü müşahidə də qoşulur və yuxu məzmununa öz töhfəsini verir. Filosof ağıllarda xüsusilə ön plana keçə bilən bu özünümüşahidə instansiyasının endopsixik qavrayışla, diqqət çəkmə hezeyanı ilə, vicdanla və yuxu senzoru ilə ehtimal olunan münasibətlərindən başqa bir yerdə bəhs etmək yerinə düşər: "Narsizmə giriş" (1914 c).

Elə yuxular da var ki, onlardan oyanmırıq, məsələn, yuxuda nəsə gördüyümüzü gördüyümüz yuxular. Yuxu işi haqqında biliklərimizə əsasən, onun yalnız oyanma dövrünü əhatə etdiyini qəbul etməyimiz qeyri-mümkündür. Əksinə, bizə elə gəlməlidir ki, yuxu işinin ilk hissəsi artıq gündüz, Şüuröncəsinin hökmranlığı altında başlayır. Onun ikinci hissəsi – senzuranın təsiri ilə dəyişmə, şüursuz səhnələrin cəlbi, qavrayışa nüfuz etmə – bütün gecə davam edir və bu mənada, biz həmişə haqlı olarıq, əgər bütün gecə yuxu gördüyümüzü desək də, nə gördüyümüzü bilməsək belə. Mən hətta bəzi şəxsi təcrübələrə əsaslanaraq inanmaq istərdim ki, yuxu işi öz nəticəsini vermək üçün tez-tez bir gündən və bir gecədən çox vaxt tələb edir, bu zaman yuxunun quruluşundakı qeyri-adi sənətkarlıq bütün möcüzəvi xüsusiyyətini itirir. Hətta qavrayış hadisəsi kimi anlaşıqlığa diqqət də, mənim fikrimcə, yuxu şüura çatmadan əvvəl təsir göstərə bilər. Bundan sonra proses, əlbəttə ki, sürətlənir, çünki yuxu artıq digər qavranılan şeylərlə eyni münasibəti görür. Bu, saatlarla hazırlanan və sonra bir anda yandırılan fişəng kimidir.

Yuxu fəaliyyəti nəticəsində yuxu prosesi ya şüuru özünə cəlb edəcək və yuxunun zamanından, dərinliyindən asılı olmayaraq Şüuröncəsi oyanacaq qədər intensivləşir; ya da onun intensivliyi buna yetərli olmur və o, oyanmazdan dərhal əvvəl daha çevik diqqətlə qarşılaşana qədər hazır vəziyyətdə qalmalıdır. Yuxuların əksəriyyəti nisbətən aşağı psixi intensivliklərlə işləyir, çünki oyanışı gözləyirlər. Lakin bu, həm də onu izah edir ki, bizi dərin yuxudan qəfildən oyatdıqda, biz adətən yuxuda gördüyümüz bir şeyi qavrayırıq. Bu zaman, spontan oyanışda olduğu kimi, ilk baxış yuxu fəaliyyətinin yaratdığı qavrayış məzmununa, növbəti isə kənardan gələnə yönəlir.

Lakin daha böyük nəzəri maraq yuxunun ortasında oyatmağa qadir olan yuxulara yönəlir. Hər yerdə müşahidə olunan məqsədəuyğunluğu nəzərə alaraq soruşmaq olar ki, niyə yuxuya, yəni şüursuz arzuya, yuxunu, yəni şüuröncəsi arzunun gerçəkləşməsini pozmaq gücü verilir? Bu, yəqin ki, enerji münasibətlərindən irəli gəlir ki, bu barədə bizdə məlumat yoxdur. Əgər bu məlumatlara sahib olsaydıq, yəqin ki, yuxuya icazə verməyin və ona müəyyən bir laqeyd diqqət ayırmağın, şüursuzluğun gecə də gündüz olduğu kimi məhdudlaşdırılmalı olduğu hal ilə müqayisədə enerjiyə qənaət olduğunu görərdik.

Təcrübə göstərir ki, yuxugörmə gecə ərzində yuxunu bir neçə dəfə kəssə belə, yuxu ilə uyğunluğunu saxlayır. İnsan bir anlığa oyanır və dərhal yenidən yuxuya gedir. Yenidən yuxuya getdikdə, narahatlığı aradan qaldırır. Bu, yuxunun dərinliyindəki dalğalanmalar və yuxunu kəsməyə meyl ilə bağlı idi. Görünən hesablamanın nəticəsinin izahı bu qədərdir.

Lakin burada şüursuz proseslər haqqında daha dərin biliyə əsaslanan bir etirazı nəzərə almaq lazımdır. Biz özümüz şüursuz istəkləri həmişə aktiv adlandırmışıq. Buna baxmayaraq, gündüzlər onlar özlərini eşitdirmək üçün kifayət qədər güclü deyillər. Bəs əgər yuxu vəziyyəti mövcuddursa və şüursuz istək yuxu yaratmaq və onunla ön-şüuru oyatmaq gücünü göstəribsə, yuxu dərk edildikdən sonra bu güc niyə tükənir? Məgər yuxu, narahat edən milçək kimi, qovulduqdan sonra daim geri qayıtmağı sevdiyi kimi, fasiləsiz yenilənməməlidirmi? Biz yuxunun yuxu pozuntusunu aradan qaldırdığını hansı haqla iddia etmişik?

Şüursuz arzuların həmişə fəal qalması tamamilə doğrudur. Onlar, hər dəfə bir qıcıqlanma kvantı onlardan istifadə etdikdə, daim keçidə açıq olan yollardır. Hətta şüursuz proseslərin əsas xüsusiyyəti onların məhv edilməzliyidir. Şüursuzda heç nə sona çatdırıla bilməz, heç nə keçib getməz və unudulmaz. Buna ən güclü təəssüratı nevrozları, xüsusilə də isteriyanı öyrənərkən əldə edirik. Tutma zamanı boşalmaya aparan şüursuz fikir yolu, kifayət qədər qıcıqlanma toplandığı anda dərhal yenidən keçidə hazır olur. Otuz il əvvəl baş vermiş inciklik, şüursuz affekt mənbələrinə yol tapdıqdan sonra, bütün otuz il ərzində təzə bir inciklik kimi təsir göstərir. Onun xatirəsi hər dəfə toxunulduqda, yenidən canlanır və tutmada motor boşalma tapan qıcıqlanma ilə dolu olduğunu göstərir. Psixoterapiya məhz burada müdaxilə etməlidir. Onun vəzifəsi şüursuz proseslər üçün bir həll və unudulma imkanı yaratmaqdır. Çünki bizim təbii hesab etməyə meylli olduğumuz və zamanın psixi xatirə qalıqlarına ilkin təsiri kimi izah etdiyimiz – xatirələrin solması və artıq yeni olmayan təəssüratların affektiv zəifliyi – əslində çətin əmək nəticəsində yaranan ikincil dəyişikliklərdir. Bu işi şüuröncəsi yerinə yetirir və psixoterapiya şüursuzluğu şüuröncəsinin hökmranlığına tabe etməkdən başqa bir yol tuta bilməz.

Beləliklə, fərdi şüursuz qıcıqlanma prosesinin iki çıxış yolu var. Ya özbaşına qalır və nəhayət, haradasa özünə yol açaraq qıcıqlanmasına bu dəfəlik hərəkətdə bir axın yaradır, ya da şüuröncəsinin təsirinə məruz qalır və qıcıqlanması axıdılmaq əvəzinə onun tərəfindən bağlanır. Lakin sonuncu yuxu prosesində baş verir. Qavrayışa çevrilmiş yuxuya Şüuröncəsi tərəfindən gələn yüklənmə — şüur oyanması ilə oraya yönəldiyi üçün — yuxunun şüursuz oyanmasını bağlayır və onu pozucu amil kimi zərərsiz edir. Əgər yuxu görən bir anlıq oyanırsa, o, həqiqətən də yuxunu pozmaqla hədələyən milçəyi qovmuş olur. İndi biz təxmin edə bilərik ki, şüursuz arzunu sərbəst buraxmaq, ona reqressiya yolunu açmaq, beləliklə bir yuxu yaratmaq və sonra bu yuxunu şüuröncəsi işin kiçik bir səyi ilə bağlamaq və həll etmək, şüursuzluğunu bütün yuxu müddətində cilovlamaqdan daha məqsədəuyğun və sərfəli idi. Axı gözləmək olardı ki, yuxu, hətta əvvəlcədən məqsədəuyğun bir proses olmasa belə, psixoloji həyatın qüvvələr mübarizəsində bir funksiyanı ələ keçirmiş olardı.

O, şüursuz həyəcanını şüuröncəsinin hökmranlığı altına qaytarmaq vəzifəsini öz üzərinə götürür; bu zaman şüursuz həyəcanını kənarlaşdırır, ona bir ventil rolunu oynayır və eyni zamanda cüzi ayıqlıq fəaliyyəti qarşılığında şüuröncəsinin yuxusunu təmin edir. Beləliklə, o, öz sırasındakı digər psixi törəmələr kimi, bir kompromis olaraq, hər iki sistemin xidmətində durur, onların bir-biri ilə uyğun gələn arzularını eyni anda yerinə yetirir. Səhifə 100-də verilmiş Robertin “ifrazat nəzəriyyəsinə” nəzər salmaq göstərəcək ki, yuxunun funksiyasının müəyyənləşdirilməsi məsələsində bu müəlliflə əsasən razılaşmalıyıq, lakin fərziyyələr və yuxu prosesinin qiymətləndirilməsi baxımından ondan fərqlənirik.

«Hər iki arzunun bir-biri ilə uyğun gəldiyi halda» məhdudiyyəti yuxunun funksiyasının uğursuzluğa düçar ola biləcəyi hallara işarə edir. Yuxu prosesi əvvəlcə şüursuzluğun arzu yerinə yetirməsi kimi qəbul edilir; əgər bu arzu yerinə yetirmə cəhdi şüuröncəsini o qədər sarsıdırsa ki, o, artıq öz sakitliyini qoruya bilmirsə, onda yuxu kompromisi pozmuş və öz vəzifəsinin digər hissəsini yerinə yetirməmiş olur. O, dərhal kəsilir və tam oyanma ilə əvəzlənir. Əslində, burada da yuxunun günahı yoxdur, əgər yuxunun keşikçisi onu pozan kimi çıxış etməli olursa, və bu, bizi onun məqsədəuyğunluğuna qarşı yönəltməməlidir. Bu, orqanizmdə yeganə hal deyil ki, adətən məqsədəuyğun olan bir mexanizm, yaranma şərtlərində bir dəyişiklik baş verdikdə qeyri-məqsədəuyğun və narahatedici olur, və bu zaman pozuntu ən azından yeni bir məqsədə xidmət edir: dəyişikliyi bildirmək və orqanizmin tənzimləyici vasitələrini ona qarşı mübarizəyə oyatmaq. Mən, əlbəttə, qorxulu yuxu halını nəzərdə tuturam, və arzu yerinə yetirmə nəzəriyyəsinə qarşı bu şahiddən hər rast gəldiyim yerdə qaçdığım təəssüratını yaratmamaq üçün, qorxulu yuxunun izahına ən azından işarələrlə yaxınlaşmaq istəyirəm.

Qorxu yaradan psixi prosesin arzunun gerçəkləşməsi ola bilməsi bizim üçün artıq heç bir ziddiyyət təşkil etmir. Biz bu hadisəni belə izah edirik: arzu bir sistemə — Şüursuza — mənsubdur, Şüuröncəsi sistemi isə bu arzunu rədd edib boğmuşdur. Qeyri-mütəxəssisin də laqeyd yanaşdığı ikinci, daha mühüm və daha dərin bir məqam da budur: arzu yerinə yetirilməsi, şübhəsiz, həzz gətirməlidir, lakin sual yaranır — kimə? Təbii ki, arzunu daşıyana. Yuxu görən haqqında isə bizə məlumdur ki, onun öz arzularına çox xüsusi bir münasibəti var. O, onları rədd edir, senzuradan keçirir, bir sözlə, onları sevmir. Onların yerinə yetirilməsi ona heç bir həzz gətirə bilməz — yalnız bunun əksini. Təcrübə göstərir ki, hələ izah edilməli olan bu əkslik qorxu formasında ortaya çıxır. Deməli, yuxu görən öz yuxu arzularına münasibətdə, güclü bir ortaqlıqla bağlı olsalar da, iki şəxsin cəmi kimi təqdim edilə bilər. Bundan sonrakı bütün izahların yerinə sizə, eyni münasibətləri yenidən tapacağınız tanış bir nağıl təqdim edirəm: Xeyirxah bir pəri yoxsul bir ailəyə — ərə və arvada — ilk üç arzularının yerinə yetirilməsini vəd edir. Onlar sevinclə üç arzunu diqqətlə seçməyi qərara alırlar. Lakin arvad qonşu daxmadaki kolbasaların ətrinə dözməyib elə o anda bir cüt kolbasa arzulayır. Onlar dərhal peyda olur; bu — birinci arzu yerinə yetirməsidir. İndi ər qəzəblənir və hirslə arzulayır ki, kolbasalar arvadının burnundan asılı qalsın. Bu da baş verir və kolbasaları yeni yerindən çıxarmaq mümkün olmur; bu — ikinci arzu yerinə yetirməsidir, lakin arzu ərin arzusudur; arvad üçün bu yerinə yetirmə çox xoşagəlməzdir. Nağılın necə davam etdiyini bilirsiniz. Ər-arvad axırda hər halda birdir, ona görə üçüncü arzu belə olmalıdır: kolbasalar arvadın burnundan çəkilsin. Bu nağıldan başqa kontekstlərdə də bir neçə dəfə istifadə edə bilərdik; burada o, bizə yalnız bir imkanın illüstrasiyası kimi xidmət edir: biri digəri ilə razılaşmadıqda, birinin arzu yerinə yetirilməsi digəri üçün narazılığa səbəb ola bilər. (Psixoanalizlə ilkin tanışlıq, 14-cü mühazirə.) Şüursuzun Şüuröncəsi tərəfindən tabe edilməsi tam psixi sağlamlıq şəraitində də hərtərəfli deyildir; bu boğulmanın ölçüsü psixi normallığımızın dərəcəsini müəyyən edir. Nevrotik simptomlar bizə hər iki sistemin bir-biri ilə münaqişədə olduğunu göstərir, onlar bu münaqişənin kompromis nəticələridir ki, ona müvəqqəti son qoyur. Digərlərində isə kompleksin boşalması davam edir. Məsələn, isterik fobiyanın və ya aqorafobiyanın əhəmiyyətini nəzərdən keçirək. Bir nevrotikin küçəni tək keçməyə qadir olmadığını fərz edək, bunu biz haqlı olaraq "simptom" kimi qeyd edirik. İndi bu simptomu aradan qaldırmaq üçün onu qadir olmadığına inandığı bu hərəkəti etməyə məcbur edək.

Beləliklə, qorxu tutması baş verir, necə ki, küçədəki qorxu tutması da tez-tez aqorafobiyanın yaranmasına səbəb olmuşdur. Beləliklə, biz simptomun qorxunun qarşısını almaq üçün yaradıldığını öyrənirik; fobiya qorxunun qarşısında sərhəd qalası kimi irəli sürülür.

Əgər bu proseslərdə affektlərin roluna toxunmasaq, müzakirəmizi davam etdirə bilmərik, lakin burada bu, yalnız qeyri-kamil şəkildə mümkündür. Beləliklə, belə bir müddəa irəli sürək: Şüursuzun boğulması ilk növbədə ona görə zəruri olur ki, öz axarına buraxılmış təsəvvür gedişi Şüursuzda əvvəlcə həzz xarakteri daşıyan, lakin sıxışdırma aktından sonra narazılıq xarakteri daşıyan bir affekt inkişaf etdirərdi. Boğulmanın məqsədi, həm də uğuru, bu narahatlıq inkişafının qarşısını almaqdır.

Boğulma Şüursuzun təsəvvür məzmununa da şamil edilir, çünki narazılığın boşalması məhz təsəvvür məzmununun tərəfdən baş verə bilərdi. Burada affekt inkişafının təbiəti haqqında tam müəyyən bir fərziyyə əsas götürülür. Bu, innervasiya açarı Şüursuz (Ubw) təsəvvürlərində yerləşən motor və ya sekretor funksiya kimi qəbul edilir. Şüuröncəsi (Vbw) tərəfindən idarə olunmaqla bu təsəvvürlər sanki boğulur, affekt yaradan impulsların göndərilməsi əngəllənir. Yaxud da güman edə bilərik ki, yuxuda təsir edən obyektiv hiss qıcıqlanması yuxu mənbəyi kimi yalnız cüzi rol oynayır və başqa amillər oyandırılacaq xatirə obrazlarının seçimini müəyyənləşdirir.

Bu təhlükə yuxu prosesinə sərbəstlik verilməsi ilə üzə çıxır. Onun gerçəkləşməsi üçün şərtlər sıxışdırmaların baş verməsi və sıxışdırılmış arzu təhriklərinin kifayət qədər güclənməsidir. Deməli, onlar yuxu yaranmasının psixoloji çərçivəsindən tamamilə kənardadır. Əgər mövzumuz yuxu zamanı şüursuzluğun azad olması kimi bu bir məqamla qorxu inkişafı mövzusu ilə əlaqəli olmasaydı, mən qorxulu yuxunun müzakirəsindən imtina edər və onunla bağlı bütün qaranlıq məqamları burada özümə əziyyət verməzdim.

Qorxu yuxuları haqqında təlim, dəfələrlə qeyd etdiyim kimi, nevrozların psixologiyasına aiddir. Yuxu yuxunun qoruyucusudur, onu pozan deyil. Biz onun yuxu prosesi mövzusu ilə təmas nöqtəsini göstərdikdən sonra, onunla artıq işimiz yoxdur. Mən yalnız bir şeyi edə bilərəm. Nevrotik qorxunun cinsi mənbələrdən qaynaqlandığını iddia etdiyim üçün, qorxu yuxularını təhlil edərək, onların yuxu düşüncələrində cinsi materialın mövcudluğunu aşkar edə bilərəm.

Əsaslı səbəblərdən dolayı, nevrotik pasiyentlərimin mənə bol-bol təqdim etdiyi bütün nümunələrdən burada imtina edir və yeniyetmələrin qorxulu yuxularına üstünlük verirəm.

Mənim özümün on illərdir ki, əsl qorxulu yuxum olmayıb. Yeddi-səkkiz yaşlarımdan belə bir yuxu xatırlayıram ki, təxminən otuz il sonra onu yozmağa nail oldum.

O, olduqca canlı idi və mənə sevimli anamı qəribə dərəcədə sakit, yuxulu üz ifadəsi ilə göstərirdi; onu quş dimdikli iki (və ya üç) şəxs otağa gətirib yatağa uzadırdı. Mən ağlayaraq və qışqıraraq oyandım, valideynlərimin yuxusunu pozdum. Qəribə şəkildə bürünmüş, quş dimdikli hündür fiqurları Filippsonun Bibliyasının illüstrasiyalarından götürmüşdüm; zənnimcə, bunlar Misir qəbir relyeflərindən qırğı başlı tanrılar idi. Lakin analiz mənə evimizin qarşısındakı çəmənlikdə biz uşaqlarla oynamağa adət etmiş tərbiyəsiz bir ev idarəçisinin oğlunu xatırladır; və demək istərdim ki, onun adı Filipp idi. Mənə elə gəlir ki, cinsi əlaqəni ifadə edən və təhsilli insanlar tərəfindən yalnız latın dilindəki "coitieren" sözü ilə əvəz olunan, lakin qırğı başlarının seçimi ilə kifayət qədər aydın şəkildə göstərilən vulqar sözü ilk dəfə o oğlandan eşitmişəm. Mən sözün cinsi mənasını dünyagörmüş müəllimimin üz ifadəsindən təxmin etmiş olmalıyam.

Yuxudakı ananın üz ifadəsi, ölümündən bir neçə gün əvvəl komada xoruldayarkən gördüyüm babanın üzündən köçürülmüşdü. Beləliklə, yuxunun ikinci dərəcəli işlənməsinin yozumu ananın öldüyü mənasını daşımalı idi; qəbirüstü relyef də buna uyğun gəlir. Mən bu qorxu ilə oyandım və valideynlərimi oyatmayınca sakitləşmədim. Xatırlayıram ki, ananı görən kimi birdən-birə sakitləşdim, sanki mənə təsəlli lazım idi: deməli, o ölməmişdi. Lakin yuxunun bu ikinci dərəcəli yozumu artıq inkişaf etmiş qorxunun təsiri altında baş vermişdi. Mən ananın öldüyünü yuxuda gördüyüm üçün qorxmadım; əksinə, yuxunu şüursuz işlənmədə belə yozdum, çünki artıq qorxunun hökmranlığı altındaydım. Qorxu isə sıxışdırma vasitəsilə, yuxunun vizual məzmununda öz ifadəsini tapmış qaranlıq, açıq-aşkar seksual bir istəyə qədər aparıla bilər.

Bir ildir ağır xəstəlikdən əziyyət çəkən iyirmi yeddi yaşlı bir kişi 11–13 yaşları arasında dəfələrlə güclü qorxu ilə yuxuda görmüşdür ki, əlində balta olan bir adam onu təqib edir; o qaçmaq istəyir, lakin iflic olmuş kimi yerindən tərpənə bilmir. Bu, çox yayılmış və cinsi baxımdan şübhə doğurmayan qorxulu yuxunun yaxşı bir nümunəsidir. Analiz zamanı yuxugörən əvvəlcə əmisinin sonradan danışdığı bir əhvalata rast gəlir ki, küçədə şübhəli bir şəxs ona gecə hücum edib, və bu fikirdən belə nəticə çıxarır ki, yuxu gördüyü vaxtda da oxşar bir hadisə haqqında eşitmiş ola bilər. Baltaya gəlincə, o xatırlayır ki, həmin yaş dövründə bir dəfə odun doğrayarkən balta ilə əlini yaralamışdı. Sonra qəfildən kiçik qardaşı ilə münasibətinə keçir, onu tez-tez döyüb yerə yıxırdı, xüsusilə bir dəfə çəkməsi ilə onun başına vurub qan çıxartdığını xatırlayır, onda anası demişdi: "Qorxuram, o, onu bir gün öldürəcək." O, zorakılıq mövzusunda dayanmış kimi görünərkən, birdən doqquz yaşından bir xatirə canlanır. Valideynləri gec evə gəlmişdilər, o özünü yatmışlığa vurarkən yatağa getmişdilər, və o, sonra ona qorxunc gələn xırıltı və digər səslər eşitmiş, hətta ikisinin yataqdakı vəziyyətini də təxmin edə bilmişdi. Onun sonrakı düşüncələri göstərir ki, o, valideynlərinin bu münasibəti ilə özünün kiçik qardaşına olan münasibəti arasında analogiya qurmuşdu.

Həyatın daha erkən dövründə cinsi təhrik valideyn cütlüyünün əks cins nümayəndəsinə qarşı hələ repressiyaya məruz qalmır və eşitdiyimiz kimi (s. 557) sərbəst şəkildə özünü büruzə verir. Uşaqlarda bu qədər tez-tez rast gəlinən hallüsinasiyalı gecə qorxu tutmalarına (pavor nocturnus) eyni izahatı tərəddüd etmədən tətbiq edərdim. Burada da söhbət yalnız anlaşılmayan və rədd edilən cinsi təhriklərdən gedə bilər ki, onların qeydə alınması zamanı, ehtimal ki, müəyyən bir dövrilik də üzə çıxardı, çünki cinsi libidoda artım təsadüfi həyəcanlandırıcı təəssüratlarla yanaşı, spontan, dövri inkişaf prosesləri ilə də yarana bilər. Bu izahatı tamamlamaq üçün mənə lazımi müşahidə materialı çatışmır. Həmin material o vaxtdan bəri psixoanalitik ədəbiyyatda bol miqdarda təqdim edilmişdir.

O, valideynləri arasında baş verənləri "zorakılıq və dava" anlayışı altında ümumiləşdirdi. Qəribə məhəccərlər və ya hasarlar üzərində, hansılar ki, böyük kvadratlara birləşmiş və kiçik kvadratların hörüyündən ibarətdir – iki məkanı birləşdirən qarışıq bir quruluş: atanın evinin döşəməsi, hansı ki, orada qardaşı ilə oynayırdı, sonrakı fantaziyalarının obyekti, və onu ələ salmağı adət edən pis dayının həyəti. Əslində, bu, dırmaşmaq üçün nəzərdə tutulmayıb; o, həmişə ayağını qoymağa yer tapmaqdan narahat olur və sevinir ki, paltarı heç yerə ilişmir, beləliklə, gəzərkən ləyaqətli qalır – dayının həyətindəki real xatirəyə qarşı arzu ziddiyyəti, yəni yuxuda soyunmağı adət etməsi. Bu zaman o, əlində böyük bir budaq tutur – Məryəmin müjdələnməsində mələyin zanbaq sapı kimi, əslində isə qırmızı çiçəklərlə sıx bəzənmiş, budaqlanmış və yayılmış bir ağac kimi.

Onun üçün bu təsəvvürün sübutu anasının yatağında tez-tez qan görməsi idi.

Yuxu belə idi: “Kitaba bir kəsik yapışdırmağa çalışıram; lakin o, səhifəyə sığmır, bu da mənə böyük ağrı verir.” Mən oyandım və təsdiq etməli oldum ki, yuxunun ağrısı real bədən ağrısı kimi davam edir, bu da məni niyyətimə xəyanət etməyə məcbur etdi. Yuxu, “yuxunun keşikçisi” kimi, “o, səhifəyə sığmır” sözlərinin təsviri ilə yataqda qalmaq arzumun yerinə yetirilməsini mənə yalançı şəkildə təqdim etmişdi. Demək olar ki, yuxu işi yuxu düşüncələrinin vizual təsviri üçün əlində olan bütün vasitələrdən istifadə edir, istər oyanıq tənqid üçün icazəli, istərsə də icazəsiz görünsün, və bununla da yuxu yozumundan yalnız eşidən, lakin özləri tətbiq etməyən hər kəsin şübhəsinə və istehzasına məruz qalır. Belə nümunələrlə Stekelin “Yuxunun dili” (1911) kitabı xüsusilə zəngindir, lakin mən oradan sübutlar götürməkdən çəkinirəm, çünki müəllifin tənqidsizliyi və texniki özbaşınalığı qərəzli olmayanları belə narahat edir.

Mən bu qorxunu belə izah etmişəm: bu, uşağın intellektual aparatının öhdəsindən gələ bilmədiyi cinsi oyanışdır, yəqin ki, valideynlərlə bağlı olduğu üçün rədd edilir və buna görə də qorxuya çevrilir.

Həyatın daha erkən bir dövründə cinsi təhrik valideyn cütlüyünün əks cinsli üzvünə qarşı hələ repressiyaya məruz qalmır və eşitdiyimiz kimi (s. 14), sərbəst şəkildə özünü büruzə verir.

Əksinə, müəllifimizin nəticələrini dinləyək (ibid., 69): “Bu müşahidədən aydın olur ki, 1) zəif sağlamlığa malik oğlanda yetkinlik dövrünün təsiri böyük zəiflik vəziyyətinə səbəb ola bilər və bu zaman çox əhəmiyyətli beyin anemiyası yarana bilər. Mənim vurğum.

2) Bu beyin anemiyası xarakter dəyişikliyinə, demonomanik hallüsinasiyalara və çox şiddətli, bəlkə də gündüzlər də müşahidə olunan gecə qorxularına səbəb olur.

4) Bütün təzahürlər kənddə uzun müddət qalmaq, fiziki məşqlər və yetkinlik dövrü başa çatdıqdan sonra qüvvələrin qayıtması nəticəsində yox oldu. Yekunlaşdırsaq, belə bir düşüncə gedişatını Şüuröncəsi adlandırırıq, onu tamamilə doğru hesab edirik və o, həm sadəcə laqeyd yanaşılmış, həm də yarımçıq qalmış, yaxud boğulmuş ola bilər.

“Yuxu proseslərinin psixologiyasına daha dərindən nüfuz etmək cəhdini etməklə, mən elə çətin bir işə girişdim ki, hətta mənim təqdimat sənətim də buna çətinliklə tab gətirir. Belə mürəkkəb bir əlaqənin eynizamanlılığını təsvirdə ardıcıllıqla ifadə etmək və bu zaman hər bir ifadədə ilkin şərtlər olmadan görünmək mənim gücümə çox ağır gələcək. İndi məndən ötrü bu, yuxu psixologiyasını təqdim edərkən öz anlayışlarımın tarixi inkişafına riayət edə bilməməyimin əvəzini çıxır. Yuxunun qavranılması üçün baxış bucaqları mənə nevrozların psixologiyası üzrə əvvəlki işlərimlə verilmişdi, hansılara ki, burada istinad etməməliyəm, lakin yenə də daim istinad etməyə məcburam, halbuki mən əks istiqamətdə hərəkət etmək və yuxudan nevrozların psixologiyası ilə əlaqə qurmaq istərdim. Mən oxucu üçün buradan yaranan bütün çətinlikləri bilirəm; lakin onlardan qaçmağın heç bir yolunu bilmirəm.

Bu vəziyyətdən narazı qaldığımdan, səylərimin dəyərini yüksəldəcək başqa bir məqam üzərində dayanmağı üstün tuturam. Mən, birinci hissənin girişində göstərildiyi kimi, müəlliflərin fikirlərində kəskin ziddiyyətlərin hökm sürdüyü bir mövzu ilə qarşılaşdım. Lakin hər hansı bir gizlətmə, mənə yaxşı bəlli olan yuxunun mənasını məhv edərdi. Yalnız irəli sürülən iki fikrə — yuxunun mənasız və somatik bir proses olduğuna — qəti şəkildə etiraz etməli idik; lakin digər bütün bir-birinə zidd fikirlərə, mürəkkəb əlaqənin hansısa bir nöqtəsində haqq qazandıra və onların haqlı bir şey tapdıqlarını sübut edə bildik. Yuxunun oyaq həyatın təşviqlərini və maraqlarını davam etdirməsi, gizli yuxu düşüncələrinin aşkar edilməsi ilə tamamilə təsdiqləndi. Bunlar yalnız bizə əhəmiyyətli görünən və bizi güclü şəkildə maraqlandıran şeylərlə məşğul olur.

Yuxu heç vaxt xırda şeylərlə məşğul olmaz. Çünki yaddaşımızı qorumalı olduğumuz gündəlik laqeyd təəssüratların sayı açıq-aşkar hədsiz dərəcədə çoxdur; gecə onların hamısının öhdəsindən gəlməyə yetməzdi. Biz bunu yuxu düşüncələrinə təhrif olunmuş ifadə verən yuxu məzmunu üçün keçərli hesab etdik. Dedik ki, yuxu prosesi assosiasiya mexanizminin səbəblərindən ötrü ayıq düşüncə fəaliyyəti tərəfindən hələ zəbt olunmamış təzə və ya laqeyd təsəvvür materialını daha asanlıqla mənimsəyir, senzura səbəbindən isə psixoloji intensivliyi əhəmiyyətli, lakin həm də narahatedici olanlardan laqeyd olanlara ötürür. Yuxunun hipermnesiyası və uşaqlıq materialına sahib olması təlimimizin təməl daşlarına çevrilmişdir; yuxu nəzəriyyəmizdə biz infantil dövrdən qaynaqlanan arzunu yuxu yaranması üçün əvəzolunmaz hərəkətverici qüvvə roluna aid etmişik. Yuxu zamanı xarici duyğu qıcıqlarının eksperimental olaraq sübut edilmiş əhəmiyyətinə şübhə etmək, əlbəttə, ağlımıza gələ bilməzdi, lakin biz bu materialı yuxu arzusu ilə gündəlik işdən qalan düşüncə qalıqları ilə eyni münasibətə qoyduq. Yuxunun obyektiv duyğu qıcıqlarını illüziya şəklində şərh etdiyini inkar etməyə ehtiyac yoxdur; lakin biz müəlliflər tərəfindən qeyri-müəyyən qoyulmuş bu şərhin motivini əlavə etdik. Şərh elə aparılır ki, qəbul edilən obyekt yuxu pozğunluğu üçün zərərsiz və arzu reallaşması üçün istifadə edilə bilən olsun. Trumbull Ladd tərəfindən sübut edilmiş görünən yuxu zamanı duyğu orqanlarının subyektiv oyanma vəziyyətini xüsusi bir yuxu mənbəyi kimi qəbul etməsək də, onu yuxunun arxasında fəaliyyət göstərən xatirələrin reqressiv canlanması ilə izah edirik. Onun yuxuları bizə elə tapmacalar verir ki, yuxu məzmununun dəqiq təqdimatı ilə tezliklə həll oluna bilərdi. Yuxu izahının mərkəzi nöqtəsi kimi tez-tez qəbul edilən daxili orqanik duyğulara da bizim baxışımızda daha təvazökar olsa da, bir rol qalmışdır. Onlar – yıxılma, süzülmə, əngəllənmə duyğuları – bizə hər zaman hazır bir material təqdim edir ki, yuxu işi yuxu düşüncələrini ifadə etmək üçün lazım gəldikdə ondan istifadə edir.

Yuxu prosesinin sürətli, ani olması, əvvəlcədən formalaşmış yuxu məzmununun şüur tərəfindən qavranılması üçün bizə doğru görünür; yuxu prosesinin əvvəlki hissələri üçün isə biz yavaş, dalğalı bir gedişatın daha çox ehtimal olunduğunu aşkar etdik. Ən qısa anlara sıxışdırılmış zəngin yuxu məzmununun sirrinə gəlincə, biz bunun psixi həyatın artıq hazır olan quruluşlarının mənimsənilməsi olduğunu irəli sürə bildik. Yuxunun yaddaş tərəfindən təhrif edilib şikəst edilməsini doğru hesab etdik, lakin bunu maneə hesab etmədik, çünki bu, yuxunun yaranmasından etibarən təsirli olan təhrif işinin yalnız sonuncu aşkar hissəsidir. Gecələr ruhi həyatın yatıb-yatmaması, yoxsa gündüz olduğu kimi bütün fəaliyyət qabiliyyətinə malik olması barədəki kəskin və barışmaz mübahisədə biz hər iki tərəfə haqq qazandırdıq, lakin heç birinə tamamilə haqq verə bilmədik. Yuxu düşüncələrində biz ruhi aparatın demək olar ki, bütün vasitələri ilə işləyən, olduqca mürəkkəb intellektual fəaliyyətin sübutlarını tapdıq; lakin bu yuxu düşüncələrinin gündüz yaranmış olduğunu inkar etmək olmaz və ruhi həyatın yuxu vəziyyətinin mövcud olduğunu qəbul etmək zəruridir. Beləliklə, hətta qismən yuxu nəzəriyyəsi də öz əhəmiyyətini qazandı; lakin yuxu vəziyyətinin xarakteristikasını biz ruhi əlaqələrin parçalanmasında deyil, gündüzə hakim olan psixi sistemin yatmaq arzusuna yönəlməsində tapdıq. Xarici aləmdən yayınma bizim təsəvvürümüz üçün də öz əhəmiyyətini qorudu; o, yuxu təsvirinin reqressiyasını mümkün etməyə kömək edir, baxmayaraq ki, yeganə amil deyil. Təsəvvür axınının iradi idarə olunmasından imtina danılmazdır; lakin psixi həyat buna görə məqsədsizləşmir, çünki eşitdiyimizə görə, istənilən məqsədli təsəvvürlərdən imtina edildikdən sonra iradədən kənar təsəvvürlər hökmranlıq etməyə başlayır. Yuxuda sərbəst assosiasiya əlaqəsini biz nəinki tanıdıq, həm də onun hökmranlığına güman ediləndən daha geniş əhatə dairəsi verdik; lakin biz aşkar etdik ki, bu, yalnız başqa, düzgün və mənalı bir əlaqənin məcburi əvəzidir. Şübhəsiz ki, biz də yuxunu absurd adlandırdıq; lakin nümunələr bizə yuxunun özünü absurd göstərdiyi zaman nə qədər ağıllı olduğunu öyrədə bildi.

Yuxuya aid edilən funksiyalarla bağlı heç bir ziddiyyət bizi ayırmır.

Yuxunun ruhu bir ventil kimi boşaltması və Robertin ifadəsi ilə desək, yuxuda təsəvvür etməklə müxtəlif zərərli şeylərin zərərsizləşdirilməsi fikri təkcə bizim yuxu vasitəsilə arzuların ikili gerçəkləşməsi nəzəriyyəmizlə tam üst-üstə düşmür, həm də bizim üçün Robertin özündən daha aydın olur. "Yuxuda ruhi həyatın embrional səviyyəsinə qayıdış" və Havelok Ellisin "geniş emosiyalar və qeyri-kamil fikirlərdən ibarət arxaik dünya" qeydi, gündüzlər boğulmuş primitiv iş üsullarının yuxu formalaşmasında iştirak etdiyini irəli sürən izahlarımızın uğurlu öncədən görülməsi kimi görünür. Sullinin "yuxu bizim əvvəlki, ardıcıl inkişaf etmiş şəxsiyyətlərimizi, əşyalara baxışımızın köhnə tərzini, bizi uzun müddət idarə etmiş impulsları və reaksiya üsullarını geri qaytarır" iddiasını tamamilə özümüzünkü edə bildik. Delajda olduğu kimi, bizdə də "boğulmuş olan" yuxugörmənin hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Şernerin yuxu fantaziyasına verdiyi rolu və Şernerin öz yozumlarını tam şəkildə qəbul etdik, lakin onlara problem çərçivəsində sanki başqa bir yer təyin etməli olduq.

Fantaziya yuxunu yaratmır, əksinə, yuxu düşüncələrinin yaranmasında şüursuz fantaziya fəaliyyətinin ən böyük payı var. Yuxu düşüncələrinin mənbəyinə işarə etdiyinə görə Şernerə borclu qalırıq; lakin onun yuxu işinə aid etdiyi demək olar ki, hər şeyi gündüzlər də fəal olan şüursuzluğun fəaliyyətinə aid etmək lazımdır ki, bu da nevrotik simptomlar üçün olduğu kimi, yuxular üçün də təkanlar verir. Biz yuxu işini bu fəaliyyətdən tamamilə fərqli və daha çox bağlı bir şey kimi ayırmalı idik. Nəhayət, yuxunun ruhi pozuntularla əlaqəsindən heç də əl çəkmədik, əksinə, onu yeni bir zəmində daha möhkəm əsaslandırdıq.

Beləliklə, yuxu təlimimizdəki yeniliklə, daha yüksək bir vəhdət vasitəsilə, müəlliflərin ən müxtəlif və ziddiyyətli nəticələrini öz quruluşumuza daxil edirik; onların bəziləri fərqli şəkildə şərh olunur, yalnız bir neçəsi tamamilə rədd edilir. Lakin bizim quruluşumuz da hələ tamamlanmayıb. Psixologiyanın qaranlıqlarına nüfuz etməyimizlə üzərimizə çəkdiyimiz bir çox qeyri-müəyyənlikləri nəzərə almasaq, hələ də yeni bir ziddiyyət bizi narahat edir. Biz bir tərəfdən yuxu düşüncələrinin tamamilə normal zehni fəaliyyət nəticəsində yarandığını iddia etdik, digər tərəfdən isə yuxu düşüncələri arasında və onlardan yuxu məzmununa keçən bir sıra tamamilə anormal düşüncə prosesləri aşkar etdik ki, bunları da yuxu yozumunda təkrarlayırıq. "Yuxu işi" adlandırdığımız hər şey, bizə məlum olan düzgün proseslərdən o qədər uzaqlaşır ki, müəlliflərin yuxugörmənin aşağı psixoloji fəaliyyəti haqqında ən sərt mühakimələri bizə tamamilə əsaslı görünməlidir.

Burada biz, bəlkə də, yalnız daha da irəliləməklə aydınlıq və çarə tapa bilərik.

Mən yuxunun yaranmasına səbəb olan konfiqurasiyalardan birini seçmək istəyirəm: biz öyrəndik ki, yuxu gündəlik həyatımızdan qaynaqlanan və tamamilə məntiqi şəkildə qurulmuş bir sıra düşüncələri əvəz edir. Buna görə də, bu düşüncələrin normal zehni həyatımızdan gəldiyinə şübhə edə bilmərik. Düşüncə proseslərimizdə yüksək qiymətləndirdiyimiz, onları yüksək səviyyəli mürəkkəb nailiyyətlər kimi xarakterizə edən bütün xüsusiyyətləri yuxu düşüncələrində də tapırıq. Lakin bu düşüncə işinin yuxu zamanı tamamlandığını güman etməyə heç bir zərurət yoxdur, bu isə psixi yuxu vəziyyəti haqqında indiyə qədər mövcud olan təsəvvürümüzü ciddi şəkildə çaşdırardı. Əksinə, bu düşüncələr gündüzdən gələ bilər, başlanğıcından etibarən şüurumuzdan xəbərsiz davam edə bilər və yuxuya getməklə hazır şəkildə qarşımıza çıxa bilər. Əgər bu vəziyyətdən bir nəticə çıxarmalıyıqsa, bu, ən mürəkkəb düşüncə fəaliyyətlərinin şüurun iştirakı olmadan da mümkün olduğunun sübutudur ki, bunu biz hər hansı bir isterik və ya obsessiv şəxsin psixoanalizindən onsuz da öyrənməli idik. Bu yuxu düşüncələri öz-özlüyündə şüur qabiliyyətsizliyi daşımırlar; əgər onlar gündüz bizə şüurlu olmamışlarsa, bunun müxtəlif səbəbləri ola bilər. Şüurlu olmaq müəyyən bir psixi funksiyanın, diqqətin yönəldilməsi ilə bağlıdır ki, bu da, görünür, yalnız müəyyən miqdarda sərf olunur və müvafiq düşüncə prosesindən başqa məqsədlərlə yayındırıla bilər. Bu cür düşüncə proseslərinin şüurdan gizlədilməsinin başqa bir yolu isə aşağıdakıdır: şüurlu düşüncəmizdən bilirik ki, diqqəti tətbiq edərkən müəyyən bir yolu izləyirik. Əgər bu yolda tənqidə tab gətirməyən bir təsəvvürlə qarşılaşsaq, dayanırıq; diqqəti yönəltməyi dayandırırıq. İndi isə görünür ki, başlanmış və tərk edilmiş düşüncə prosesi, əgər hansısa bir nöqtədə diqqəti cəlb edən xüsusilə yüksək intensivliyə çatmazsa, diqqətin yenidən ona yönəlməsi olmadan davam edə bilər. Beləliklə, düşüncə aktının cari məqsədi üçün səhv və ya yararsız hesab edilən ilkin, bəlkə də şüurlu şəkildə mühakimə yolu ilə rədd edilməsi, düşüncə prosesinin şüurdan xəbərsiz yuxuya gedənədək davam etməsinə səbəb ola bilər.

Belə bir fikir gedişatını Şüuröncəsi adlandırdığımızı, onu tamamilə doğru hesab etdiyimizi və onun həm sadəcə laqeyd qoyulmuş, həm də yarımçıq qalmış, yaxud boğulmuş ola biləcəyini yekunlaşdıraq. Təsəvvürlərin gedişatını necə təsəvvür etdiyimizi də açıq şəkildə ifadə edək. Biz inanırıq ki, məqsəd təsəvvüründən müəyyən bir oyanma miqdarı, hansını ki, “yüklənmə enerjisi” adlandırırıq, bu məqsəd təsəvvürü tərəfindən seçilmiş assosiativ yollar boyunca hərəkət etdirilir. “Laqeyd qoyulmuş” fikir gedişatı belə bir yüklənmə almamışdır; “boğulmuş” və ya “rədd edilmiş” fikir gedişatından isə o geri çəkilmişdir; hər ikisi öz oyanmalarına buraxılmışdır. Məqsədlə tutulmuş fikir gedişatı müəyyən şərtlər altında şüurun diqqətini cəlb etməyə qadir olur və sonra onun vasitəsilə “həddindən artıq tutma” əldə edir. Şüurun təbiəti və fəaliyyəti haqqındakı fərziyyələrimizi bir qədər sonra aydınlaşdırmalı olacağıq.

Şüuröncəsində bu cür oyanmış fikir axını öz-özünə sönə və ya davam edə bilər. Birinci halda, onun enerjisinin ondan çıxan bütün assosiativ istiqamətlərə yayılmasını, bütün fikir zəncirini bir müddət davam edən oyanmış vəziyyətə gətirməsini, lakin sonra boşalmağa ehtiyacı olan oyanmanın sakitləşmiş yüklənməyə çevrilməsi ilə sönməsini təsəvvür edirik. Bu ilk nəticə baş verərsə, prosesin yuxu yaranması üçün heç bir əhəmiyyəti olmaz. Lakin bizim Şüuröncəsimizdə şüursuz və həmişə fəal olan arzularımızın mənbələrindən qaynaqlanan başqa məqsədli təsəvvürlər də gizlənir. Bunlar özbaşına qalmış fikir dairəsindəki oyanmanı ələ keçirə, onunla şüursuz arzu arasında əlaqə yarada, şüursuz arzuya xas enerjini ona ötürə bilər və bu andan etibarən laqeyd qoyulmuş və ya boğulmuş fikir axını özünü saxlaya bilər, baxmayaraq ki, bu güclənmə sayəsində şüura daxil olmaq hüququ qazanmır. Biz deyə bilərik ki, indiyə qədər Şüuröncəsində olan fikir axını şüursuzluğa çəkilmişdir.

Yuxu yaranmasının digər konstellasiyaları isə belə ola bilər: şüuröncəsi fikir gedişi əvvəldən şüursuz arzu ilə əlaqədə olub və buna görə də hökmran məqsədli yüklənmə tərəfindən rədd edilib; yaxud da şüursuz arzu başqa (məsələn, somatik) səbəblərdən oyanıb və heç bir güzəştə getmədən şüuröncəsi tərəfindən yüklənməmiş psixi qalıqlar üzərində köçürmə axtarır. Bütün bu üç hal sonda bir nəticədə birləşir: şüuröncəsi sahədə bir fikir axını yaranır ki, o, şüuröncəsi yüklənmə tərəfindən tərk edildikdən sonra şüursuz arzu tərəfindən yüklənmə tapmışdır.

Fikir axını bundan sonra bir sıra dəyişikliklərə məruz qalır ki, biz onları artıq normal psixi proseslər kimi qəbul etmirik və onlar bizə yad olan bir nəticə, yəni psixopatoloji bir törəmə əmələ gətirir.

Biz onları vurğulayıb bir araya toplayacağıq: 1) Ayrı-ayrı təsəvvürlərin intensivlikləri bütün həcmi ilə axıb bir təsəvvürdən digərinə keçir, nəticədə yüksək intensivliyə malik təsəvvürlər yaranır. Bu proses dəfələrlə təkrarlandıqda, bütün bir fikir axınının intensivliyi nəhayət, tək bir təsəvvür elementində cəmlənə bilər. Bu, yuxu işi zamanı tanıdığımız sıxlaşdırma və ya kondensasiya faktıdır. Yuxunun qəribə təəssüratının əsas səbəbkarı da elə budur, çünki normal və şüura açıq olan psixi həyatda buna bənzər heç nə bizə tamamilə məlum deyil. Burada da bizdə düyün nöqtələri və ya bütün fikir zəncirlərinin son nəticəsi kimi böyük psixi mənaya malik təsəvvürlər var, lakin bu dəyər daxili qavrayış üçün hiss olunan heç bir xarakterdə özünü göstərmir; buna görə də onda təsəvvür edilən heç bir şəkildə intensivləşmir. Sıxlaşdırma prosesində bütün psixi əlaqə təsəvvürün məzmununun intensivliyinə çevrilir. Bu, eynilə bir kitabda mətnin anlaşılması üçün müstəsna əhəmiyyət verdiyim bir sözü qalın və ya aralıq şriftlə çap etdirməyim kimidir. Nitqdə isə eyni sözü ucadan və yavaş danışar və güclü şəkildə vurğulayardım. Birinci müqayisə birbaşa yuxu işindən götürülmüş bir nümunəyə aparır (İrmanın inyeksiyası yuxusunda trimetilamin). Sənət tarixçiləri diqqətimizi qədim heykəltəraşlıq əsərlərinin oxşar prinsipə əməl etdiyinə yönəldirlər ki, onlar təsvir olunan şəxslərin rütbəsini heykəlin ölçüsü ilə ifadə edirlər. Kral öz ətrafındakılardan və ya məğlub edilmiş düşməndən iki-üç dəfə böyük təsvir edilir. Roma dövrünə aid bir heykəl eyni məqsədlə daha incə vasitələrdən istifadə edir. O, imperatorun fiqurunu mərkəzə qoyur, onu uca göstərir, onun fiqurunun işlənməsinə xüsusi diqqət yetirir, düşmənləri onun ayaqları altına qoyur, lakin onu artıq cırtdanlar arasında nəhəng kimi göstərmir. Lakin tabeçiliyində olanın öz rəisi qarşısında baş əyməsi bu gün də aramızda həmin qədim təsvir prinsipinin bir əks-sədasıdır.

Yuxunun sıxlaşdırmalarının irəlilədiyi istiqamət bir tərəfdən yuxu düşüncələrinin düzgün şüuröncəsi əlaqələri, digər tərəfdən isə şüursuzluqdakı vizual xatirələrin cəlbi ilə müəyyən edilir. Sıxlaşdırma işinin uğuru qavrayış sistemlərinə qarşı irəliləmək üçün tələb olunan intensivlikləri əldə edir.

İntensivliklərin sərbəst ötürülməsi və sıxlaşdırma naminə yenidən aralıq təsəvvürlər, sanki kompromislər yaranır (çoxsaylı misallara baxın). Bu, təsəvvürlərin normal gedişatında eşidilməmiş bir haldır, çünki burada əsasən “düzgün” təsəvvür elementinin seçilməsi və saxlanılması vacibdir. Bunun əksinə olaraq, biz şüuröncəsi fikirlər üçün dil ifadəsi axtararkən qarışıq və kompromis formalaşmalar olduqca tez-tez baş verir və “"dil yanılmaları" növləri kimi göstərilir. 3) İntensivliklərini bir-birinə ötürən təsəvvürlər ən zəif əlaqələrdə dayanır və təfəkkürümüzün rədd etdiyi, yalnız məzəli effekt üçün istifadəsinə icazə verilən assosiasiya növləri ilə bağlıdır. Xüsusilə, səslənmə və söz tərkibi assosiasiyaları digərləri ilə bərabər tutulur.

4) Bir-birinə zidd düşüncələr bir-birini aradan qaldırmağa çalışmır, əksinə, yanaşı mövcud olur, çox vaxt, sanki heç bir ziddiyyət yoxmuş kimi, sıxlaşdırma məhsulları şəklində birləşir və ya təfəkkürümüzdə heç vaxt bağışlamayacağımız, lakin fəaliyyətimizdə tez-tez təsdiq etdiyimiz kompromislər yaradır.

Yuxugörmə fəaliyyəti zamanı əvvəlcədən rasional şəkildə formalaşmış yuxu fikirlərinin məruz qaldığı ən diqqətəlayiq anormal proseslərdən bəziləri bunlardır. Onların əsas xarakteri ondan ibarətdir ki, bütün diqqət yükləyici enerjinin hərəkətli və boşaldıla bilən olmasına yönəldilir; bu yüklənmələrin yapışdığı psixi elementlərin məzmunu və öz əhəmiyyəti ikinci dərəcəli olur. Hələ belə düşünmək olardı ki, sıxlaşdırma və kompromislərin yaranması yalnız reqressiyanın xidmətində baş verir, əgər söhbət fikirlərin obrazlara çevrilməsindən gedirsə. Lakin reqressiyanın obrazlara çevrilməsinə ehtiyac duymayan belə yuxuların analizi – və daha aydın şəkildə sintezi – eyni sıxlaşdırma və sıxışdırma proseslərini aşkar edir.

Beləliklə, yuxunun yaranmasında mahiyyətcə bir-birindən fərqli iki psixi prosesin iştirak etdiyi qənaətindən qaça bilmərik: bunlardan biri normal təfəkkürə bərabər, tamamilə düzgün yuxu fikirləri yaradır; digəri isə onlarla son dərəcə qəribə, qeyri-düzgün şəkildə davranır. Nəticədə, səthi baxışdan qüsursuz məntiqi və düzgün görünə biləcək yuxular yaranır; onlar mümkün bir vəziyyətdən başlayır, onu ziddiyyətsiz dəyişikliklərlə davam etdirir və ən nadir hallarda olsa da, qəribə olmayan bir nəticəyə gətirib çıxarır. Sonuncunu biz artıq VI fəsildə əsl yuxu işi kimi ayırmışdıq. Bəs indi bu sonuncu psixi prosesin əsaslandırılması üçün nə irəli sürə bilərik?

Əgər nevrozların, xüsusən də isteriyanın psixologiyasına bir qədər dərindən nüfuz etməsəydik, burada cavab verə bilməzdik. Lakin bu sahədən öyrənirik ki, isterik simptomların yaranmasına eyni yanlış psixi proseslər – və hələ sadalanmamış digərləri – hakimdir. İsteriyada da əvvəlcə bir sıra tamamilə düzgün, şüurlu düşüncələrimizə tamamilə bərabər fikirlər tapırıq, lakin onların bu formada mövcudluğu barədə heç nə öyrənə bilmirik, onları yalnız sonradan bərpa edirik.

Əgər onlar nə vaxtsa qavrayışımıza daxil olarsa, o zaman əmələ gəlmiş simptomun təhlilindən aydınlaşdırırıq ki, bu normal fikirlər qeyri-normal bir işlənmə prosesindən keçmiş və sıxlaşdırma, kompromis formalaşdırma, səthi assosiasiyalar vasitəsilə, ziddiyyətlərin ört-basdır edilməsi, bəzən isə reqressiya yolu ilə simptoma çevrilmişdir. Yuxu işinin və psixonevrotik simptomlara gətirib çıxaran psixi fəaliyyətin xüsusiyyətləri tamamilə eyni olduğu üçün, isteriyanın bizə diktə etdiyi nəticələri yuxuya da şamil etməyə haqqımız olduğunu düşünəcəyik.

İsteriya təlimindən belə bir müddəanı götürürük ki, normal fikir gedişatının bu cür anormal psixi işlənməsi yalnız o zaman baş verir ki, bu gedişat uşaqlıqdan gələn və sıxışdırılmada olan şüursuz bir istəyin daşıyıcısına çevrilmiş olsun. Məhz bu müddəaya görə biz yuxu nəzəriyyəsini, yuxunu hərəkətə gətirən istəyin həmişə şüursuzdan gəlməsi fərziyyəsi üzərində qurduq ki, bu da, özümüzün də etiraf etdiyimiz kimi, ümumiyyətlə sübut edilə bilməsə də, inkar da edilə bilməz.

Lakin dəfələrlə adını çəkdiyimiz “sıxışdırma”nın nə olduğunu izah edə bilmək üçün psixoloji modelimizi bir qədər də təkmilləşdirməliyik.

e) Birinci və ikinci dərəcəli proses. Sıxışdırma

Biz primitiv psixi aparat haqqında fiksiyaya dalmışdıq; onun işi qıcıqlanmanın toplanmasından yayınmaq və mümkün qədər qıcıqlanmasız qalmaq cəhdi ilə tənzimlənirdi. Buna görə də o, refleks aparatının sxemi üzrə qurulmuşdu; əvvəlcə bədənin daxili dəyişikliyinə aparan hərəkətlilik, onun ixtiyarında olan boşalma yolu idi. Sonra biz məmnunluq təcrübəsinin psixi nəticələrini müzakirə etdik və artıq ikinci fərziyyəni də əlavə edə bilərdik ki, qıcıqlanmanın toplanması – bizi maraqlandırmayan müəyyən detallarla – narahatlıq kimi hiss olunur və aparatı fəaliyyətə gətirir ki, qıcıqlanmanın azalmasının həzz kimi qəbul edildiyi məmnunluq nəticəsini yenidən yaratsın. Aparatda narahatlıqdan qaynaqlanan, həzzə yönələn belə bir axını biz arzu adlandırırıq; biz demişdik ki, aparatı hərəkətə gətirməyə arzudan başqa heç nə qadir deyil və onda qıcıqlanmanın gedişi həzz və narahatlıq qavrayışları ilə avtomatik olaraq tənzimlənir. İlk arzu, yəqin ki, məmnunluq xatirəsinin hallüsinator yüklənməsi olmuşdur. Lakin bu hallüsinasiya, əgər tükənməyə qədər davam etdirilməməli idisə, ehtiyacın aradan qalxmasına, yəni məmnunluqla bağlı həzzə səbəb ola bilmədi.

Beləliklə, ikinci bir fəaliyyət – bizim ifadəmizlə desək, ikinci bir sistemin fəaliyyəti – zəruri oldu; bu fəaliyyət xatirə yüklənməsinin qavrayışa daxil olmasına və oradan psixi qüvvələri bağlamasına imkan verməyib, əksinə, ehtiyac qıcığından gələn oyanmanı elə bir dolaylı yola yönəldir ki, bu yol nəhayət, iradi hərəkətlilik vasitəsilə xarici aləmi elə dəyişdirir ki, məmnunluq obyektinin real qavrayışı baş verə bilir. İndi biz hər iki sistemi sxemimizə daxil edirik və onlara verilən adlarda onların şüurla əlaqəsini ifadə edirik.

Mən vaxtımı, kimin gəlib proteksiya yolu ilə kupe sifariş edəcəyini müşahidə etməklə keçirirəm; qərara alıram ki, sonra səs-küy salıb eyni hüququ tələb edəcəyəm. Bu vaxt öz-özümə nəsə zümzümə edirəm, sonra bunun "Fiqaronun toyu" operasından ariya olduğunu anlayıram: "Əgər qraf cənab rəqs etmək istəyirsə, rəqs etmək istəyirsə, qoy desin, mən ona çalacağam." (Bəlkə də başqası bu mahnını tanımazdı.) Bütün axşam şən, mübahisəli əhval-ruhiyyədə idim, ofisiantları və faytonçuları zarafatla ələ salmışdım, ümid edirəm ki, onlara zərər vermədən; indi başımdan Fiqaronun sözlərinə və Beaumarchais-in Comédie française-də səhnələşdirildiyini gördüyüm komediyasına uyğun gələn cürbəcür cəsarətli və inqilabi fikirlər keçir. Böyük cənabların doğulmaq üçün özlərinə zəhmət verdikləri haqqında söz; qraf Almavivanın Suzannaya qarşı tətbiq etmək istədiyi ağalıq hüququ; pis müxalifətçi qəzetçilərimizin qraf Thunun adını qraf Nichtsthun adlandıraraq etdikləri zarafatlar.

Xarici aləmi hərəkətlilik vasitəsilə məqsədəuyğun şəkildə dəyişə bilmək üçün yaddaş sistemində böyük həcmdə təcrübə toplanması və bu yaddaş materialında müxtəlif məqsədli təsəvvürlərlə yaranan əlaqələrin müxtəlif şəkildə sabitləşdirilməsi zəruridir. İndi fərziyyələrimizdə irəliləyirik. İkinci sistemin dəfələrlə yoxlayıcı, yükləmələr göndərən və geri çəkən fəaliyyəti bir tərəfdən bütün yaddaş materialından sərbəst istifadəni tələb edir; digər tərəfdən isə, əgər o, böyük yükləmə kəmiyyətlərini ayrı-ayrı düşüncə yollarına göndərsəydi, bu, artıq xərc olardı, çünki onlar məqsədsiz şəkildə axıb gedər və xarici aləmin dəyişdirilməsi üçün zəruri olan kəmiyyəti azaldardılar. Məqsədəuyğunluq naminə, mən fərz edirəm ki, ikinci sistem enerji yükləmələrinin böyük hissəsini sükunətdə saxlamağa və yalnız kiçik bir hissəsini yerini dəyişmə üçün istifadə etməyə nail olur. Bu proseslərin mexanikası mənə tamamilə məlum deyil; bu təsəvvürlərə ciddi yanaşmaq istəyən fiziki analogiyaları axtarıb tapmalı və neyron oyanmasında hərəkət prosesini təsvir etmək üçün bir yol açmalıdır. Mən yalnız o fikrə sadiq qalıram ki, birinci psixi sistemin fəaliyyəti oyanma kəmiyyətlərinin sərbəst axmasına yönəlmişdir və ikinci sistem özündən yayılan yükləmələr vasitəsilə bu axının qarşısını alır, onu sükunətli yükləməyə çevirir, yəqin ki, səviyyənin yüksəlməsi ilə. Beləliklə, mən fərz edirəm ki, oyanmanın gedişi ikinci sistemin hökmranlığı altında birinci sistemin hökmranlığı altındakından tamamilə fərqli mexaniki şərtlərlə bağlıdır. İkinci sistem öz sınaq düşüncə işini başa çatdırdıqda, o, oyanmaların qarşısını almağı və durğunluğunu aradan qaldırır və onların hərəkətliliyə axmasına imkan verir.

Əgər bu axın inhibisiyasının ikinci sistem tərəfindən xoşagəlməzlik prinsipi ilə tənzimlənməyə münasibətlərini nəzərdən keçirsək, maraqlı bir fikir ardıcıllığı ortaya çıxır. Gəlin ilkin məmnuniyyət təcrübəsinin qarşılığını — xarici qorxu təcrübəsini axtaraq. İbtidai aparata ağrı oyanmasına səbəb olan bir qavrayış qıcıqlanması təsir edir. Daha sonra, nizamsız motor təzahürlərindən biri aparatı qavrayışdan və eyni zamanda ağrıdan qurtarana qədər davam edəcək; bu təzahür qavrayış yenidən meydana gəldikdə (məsələn, qaçış hərəkəti kimi) qavrayış yenidən yox olana qədər dərhal təkrarlanacaq. Lakin burada ağrı mənbəyinin qavrayışını hallüsinator və ya başqa yolla yenidən yükləmək meyli qalmayacaq. Əksinə, ibtidai aparatda bu narahatedici xatirə obrazını, əgər o hər hansı şəkildə oyansa, dərhal tərk etmək meyli olacaq, çünki onun oyanmasının qavrayışa axması xoşagəlməzlik yaradardı (daha doğrusu, yaratmağa başlayardı). Xatirədən yayınma, hansı ki, vaxtilə qavrayışdan qaçışın yalnız təkrarıdır, həm də onunla asanlaşır ki, xatirə qavrayış kimi şüuru oyatmaq və bununla da yeni yükləmə cəlb etmək üçün kifayət qədər keyfiyyətə malik deyil. Psixi prosesin bir vaxtlar xoşagəlməz olan xatirədən bu asan və müntəzəm yayınması bizə psixi sıxışdırmanın modelini və ilk nümunəsini verir. Ümumiyyətlə məlumdur ki, yetkin insanın normal psixi həyatında bu narahatedicidən yayınmanın, bu dəvəquşu taktikasının nə qədər izi qalmışdır.

Xoşagəlməzlik prinsipinə görə, birinci psixi sistem düşüncə zəncirinə xoşagəlməz heç nə daxil edə bilməz. Bu sistem arzulamaqdan başqa heç nə edə bilməz. Əgər belə olsaydı, təcrübədə toplanmış bütün xatirələrə ehtiyacı olan ikinci sistemin düşüncə fəaliyyəti əngəllənərdi. İndi iki yol açılır: ya ikinci sistemin fəaliyyəti xoşagəlməzlik prinsipindən tamamilə azad olur, xoşagəlməz xatirələrə əhəmiyyət vermədən yoluna davam edir; ya da xoşagəlməz xatirəni elə bir şəkildə yükləməyi bacarır ki, xoşagəlməzliyin boşalması baş vermir. Biz birinci imkanı rədd etməliyik, çünki xoşagəlməzlik prinsipi ikinci sistemin həyəcan axınının tənzimləyicisi kimi də çıxış edir; beləliklə, biz ikinci imkana yönəlirik ki, bu sistem bir xatirəni elə yükləyir ki, ondan axın, yəni motor innervasiyasına bənzər xoşagəlməzliyin inkişafına axın da əngəllənir. Beləliklə, ikinci sistem tərəfindən yüklənmənin eyni zamanda həyəcan axınının əngəllənməsi olduğu fərziyyəsinə bizi iki başlanğıc nöqtəsi gətirir: xoşagəlməzlik prinsipinə hörmət və ən az innervasiya sərfiyyatı prinsipi. Lakin biz buna sadiq qalırıq – bu, sıxışdırma təliminin açarıdır – ki, ikinci sistem bir təsəvvürü yalnız ondan yaranan xoşagəlməzliyin inkişafını əngəlləyə bildiyi təqdirdə yükləyə bilər.

Ancaq narahatlığın qarşısının alınması tam olmamalıdır; onun başlanğıcına icazə verilməlidir, çünki bu, ikinci sistemə yaddaşın təbiətini və bəlkə də onun düşüncənin axtardığı məqsəd üçün uyğunsuzluğunu göstərir.

Birinci sistemin təkbaşına icazə verdiyi psixi prosesi mən indi ilkin proses adlandıracağam; ikinci sistemin tormozlayıcı təsiri altında meydana çıxanı isə ikinci dərəcəli proses. İkinci sistemin ilkin prosesi hansı məqsədlə düzəltməli olduğunu başqa bir məqamda da göstərə bilərəm. İlkin proses qıcıqlanmanın boşalmasına can atır ki, bu yolla toplanmış qıcıqlanma miqdarı ilə qavrayış eyniliyi yaratsın; ikinci dərəcəli proses bu niyyətdən əl çəkmiş və onun yerinə başqa bir niyyəti – düşüncə eyniliyinə nail olmağı qəbul etmişdir. Bütün düşüncə yalnız məqsəd təsəvvürü kimi qəbul edilmiş məmnunluq xatirəsindən, həmin xatirənin motor təcrübələr vasitəsilə yenidən əldə edilməli olan eyni şəkildə işğalına qədər gedən dolaylı yoldur. Düşüncə təsəvvürlər arasındakı əlaqə yolları ilə maraqlanmalı, onların intensivliyinin təsirinə düşüb yanılmamalıdır. Lakin aydındır ki, təsəvvürlərin sıxlaşdırması, vasitəçi və kompromis formalaşmaları bu eynilik məqsədinə çatmağa mane olur; onlar bir təsəvvürü digəri ilə əvəz edərək, birincidən davam edəcək yoldan yayındırırlar. Belə proseslər ikincil düşüncədə diqqətlə qarşısı alınır. Həmçinin, xoşagəlməzlik prinsipinin düşüncə prosesinə, hansına ki, o, adətən ən vacib istinad nöqtələrini təqdim edir, düşüncə eyniliyinin təqibində çətinliklər yaratdığını görmək çətin deyil. Beləliklə, düşüncənin tendensiyası xoşagəlməzlik prinsipinin müstəsna tənzimləməsindən getdikcə daha çox azad olmağa və affekt inkişafını düşüncə fəaliyyəti vasitəsilə siqnal kimi istifadə edilə bilən minimuma qədər məhdudlaşdırmağa yönəlməlidir. Şüurun vasitəçilik etdiyi yeni bir həddindən artıq yüklənmə vasitəsilə bu performansın təkmilləşdirilməsi əldə edilməlidir. Lakin biz bilirik ki, bu, hətta normal psixi həyatda belə nadir hallarda tamamilə uğurlu olur və düşüncəmiz xoşagəlməzlik prinsipinin müdaxiləsi ilə həmişə saxtalaşdırmaya açıq qalır.

Lakin bu, ruhi aparatımızın funksional qabiliyyətindəki o qüsur deyil ki, onun sayəsində təkrar düşünmə fəaliyyətinin nəticəsi kimi təqdim olunan fikirlər ilkin psixi prosesə məruz qalır; bu düsturla biz indi yuxuya və isterik simptomlara gətirib çıxaran fəaliyyəti təsvir edə bilərik. Burada biz artıq bu yuxuda təcəssüm edən arzuya çatmışıq. Çatışmazlıq halı inkişaf tariximizdən iki amilin üst-üstə düşməsi nəticəsində yaranır; bunlardan biri tamamilə ruhi aparata aiddir və hər iki sistemin münasibətinə müəyyənedici təsir göstərmişdir, digəri isə dəyişən dərəcədə özünü göstərir və üzvi mənşəli hərəkətverici qüvvələri ruhi həyata daxil edir. Hər ikisi uşaqlıq dövründən qaynaqlanır və ruhi və somatik orqanizmimizin uşaqlıqdan bəri keçirdiyi dəyişikliyin qalığıdır.

Əgər mən psixi aparatda bir psixi prosesi ilkin adlandırmışamsa, bunu yalnız iyerarxik mövqeyini və fəaliyyət qabiliyyətini nəzərə alaraq etməmişəm, həm də adlandırma zamanı zaman münasibətlərini də nəzərə almağa haqqım var idi. Yalnız ilkin prosesə malik psixi aparat, bildiyimiz qədər, mövcud deyil və bu mənada nəzəri bir fiksiyadır; lakin bu qədər həqiqətdir ki, ilkin proseslər onda əvvəldən mövcuddur, halbuki ikincilər yalnız həyat boyu tədricən inkişaf edir, ilkinləri tormozlayır və üstünə qatlanır, və onlara tam hökmranlığı bəlkə də yalnız həyatın zirvəsində əldə edir. İkincil proseslərin bu gecikmiş gəlişi nəticəsində mahiyyətimizin nüvəsi, şüursuz arzu impulslarından ibarət olaraq, Şüuröncəsi üçün əlçatmaz və dayandırıla bilməz qalır, onun rolu birdəfəlik şüursuzdan gələn arzu impulslarına ən məqsədəuyğun yolları göstərməklə məhdudlaşır. Bu şüursuz arzular bütün sonrakı psixi cəhdlər üçün bir məcburiyyət təşkil edir ki, onlar buna tabe olmalı, bəlkə də onu yönləndirməyə və daha yüksək məqsədlərə yönəltməyə çalışmalıdırlar. Yaddaş materialının geniş bir sahəsi də Şüuröncəsi işğalının bu gecikməsi səbəbindən əlçatmaz qalır.

Uşaqlıqdan qaynaqlanan, məhv edilməz və cilovlanmaz bu arzu təkanları arasında elələri də var ki, onların gerçəkləşməsi ikinci dərəcəli təfəkkürün məqsədli təsəvvürləri ilə ziddiyyət təşkil edir. Bu arzuların gerçəkləşməsi artıq həzz deyil, narahatlıq hissi doğurardı və məhz bu affektiv çevrilmə bizim "sıxışdırma" adlandırdığımız şeyin mahiyyətini təşkil edir. Belə bir çevrilmənin hansı yolla, hansı hərəkətverici qüvvələrin köməyi ilə baş verə biləcəyi sıxışdırma problemini yaradır ki, biz burada ona yalnız səthi toxunmalıyıq. Bizə kifayətdir ki, belə bir affektiv çevrilmənin inkişaf prosesində baş verdiyini (uşaqlıq dövründə əvvəlcə olmayan ikrah hissinin yaranmasını xatırlayaq) və onun ikinci sistemin fəaliyyəti ilə əlaqəli olduğunu qeyd edək. Şüursuz arzunun affektiv boşalmaya səbəb olduğu xatirələr heç vaxt Şüuröncəsi üçün əlçatan olmamışdır; buna görə də onların affektiv boşalması cilovlana bilməz. Məhz bu affektiv inkişaf səbəbindən bu təsəvvürlər indi öz arzu gücünü ötürdükləri şüuröncəsi fikirlərdən də əlçatan deyil. Daha doğrusu, xoşagəlməzlik prinsipi qüvvəyə minir və Şüuröncəsinin bu ötürmə fikirlərindən üz çevirməsinə səbəb olur. Həmin fikirlər özbaşına buraxılır, "sıxışdırılır" və beləliklə, uşaqlıqdan qaynaqlanan, Şüuröncəsi üçün əvvəldən əlçatan olmayan xatirə xəzinəsinin mövcudluğu sıxışdırmanın ön şərtinə çevrilir. Ən əlverişli halda, Şüuröncəsindəki ötürmə fikirlərindən yüklənmə geri çəkildiyi kimi, xoşagəlməzliyin inkişafı sona çatır və bu uğur xoşagəlməzlik prinsipinin müdaxiləsini məqsədəuyğun kimi xarakterizə edir. Lakin əksinə, əgər sıxışdırılmış şüursuz arzu üzvi bir güclənmə əldə edirsə və bu gücü öz ötürmə fikirlərinə ödünc verə bilirsə, bu, Şüuröncəsinin yüklənməsindən məhrum olsalar da, onlara öz oyanmaları ilə nüfuz etmə cəhdini etmək imkanı verir. O zaman müdafiə mübarizəsi başlayır: Şüuröncəsi sıxışdırılmış fikirlərə qarşı ziddiyyəti gücləndirir (əks-yüklənmə) və sonrakı gedişatda şüursuz arzunun daşıyıcısı olan ötürmə fikirlərinin simptom təşəkkülü yolu ilə hər hansı bir kompromis formasında nüfuz etməsi baş verir. Lakin sıxışdırılmış fikirlər şüursuz arzu oyanışı tərəfindən güclü şəkildə işğal olunduqda və əksinə, şüuröncəsi işğalı tərəfindən tərk edildikdə, onlar ilkin psixi prosesə tabe olur, yalnız motor boşalmaya, yaxud, yol açıqdırsa, arzu olunan qavrayış identikliyinin hallüsinator canlanmasına yönəlir. Məhz şüursuzdan. Bunu təsadüfən "bizim şüursuzumuz" demirəm — çünki bizim belə adlandırdığımız şey filosofların şüursuzu ilə də, Lippsın şüursuzu ilə də üst-üstə düşmür. Orada bu, sadəcə şüurluya ziddiyyəti ifadə etməlidir; şüurlu proseslərdən başqa şüursuz psixi proseslərin də mövcud olması qızğın mübahisə olunan və qətiyyətlə müdafiə edilən anlayışdıBiz əvvəllər empirik olaraq müəyyən etmişdik ki, təsvir olunan yanlış proseslər yalnız sıxışdırılma vəziyyətində olan fikirlərlə baş verir. İndi biz əlaqənin daha bir hissəsini dərk edirik.

Bu qeyri-düzgün proseslər psixi aparatda ilkindir; onlar təsəvvürlərin şüuröncəsi yüklənmə tərəfindən tərk edildiyi, özbaşına buraxıldığı və şüursuzluqdan gələn, axına can atan maneəsiz enerji ilə dolduğu hər yerdə baş verir. Bəzi digər müşahidələr də bu qeyri-düzgün adlandırılan proseslərin əslində normal düşüncə səhvlərinin saxtalaşdırılması deyil, psixi aparatın maneələrdən azad edilmiş iş üsulları olduğu fikrini dəstəkləyir. Beləliklə, biz görürük ki, şüuröncəsi oyanmanın hərəkətə keçməsi eyni proseslər vasitəsilə baş verir və şüuröncəsi təsəvvürlərin sözlərlə əlaqələndirilməsi diqqətsizliyə aid edilən eyni yerdəyişmələri və qarışdırmaları asanlıqla göstərir. Nəhayət, bu ilkin proseslərin maneə törədilməsi zamanı zəruri olan iş artımının sübutu, düşüncənin bu proseslərini şüura daxil etdiyimiz zaman komik effekt, yəni gülüşlə boşaldılacaq bir artıqlıq əldə etməyimiz faktından irəli gələ bilər.

Psixonevrozlar nəzəriyyəsi qətiyyətlə iddia edir ki, yalnız uşaqlıq dövrünə aid seksual təkanlar uşaqlıq inkişaf dövrlərində sıxışdırılmaya (affekt çevrilməsinə) məruz qala bilər, sonrakı inkişaf dövrlərində isə, istər ilkin biseksuallıqdan yaranan seksual konstitusiya, istərsə də cinsi həyatın əlverişsiz təsirləri nəticəsində yenidən canlanmağa qadir olaraq, bütün psixonevrotik simptomların yaranması üçün hərəkətverici qüvvə rolunu oynayır. Sıxışdırılma nəzəriyyəsində hələ də mövcud olan boşluqları yalnız bu seksual qüvvələrin daxil edilməsi ilə doldurmaq mümkündür. Seksual və infantil tələbin yuxu nəzəriyyəsinə də aid edilib-edilməməsi məsələsini açıq qoyuram; mən bunu burada yarımçıq saxlayıram, çünki yuxu arzusunun hər dəfə şüursuzdan qaynaqlandığı fərziyyəsi ilə sübut edilə bilənin hüdudlarından artıq kənara çıxmışam. Burada, eləcə də başqa yerlərdə mövzunun işlənməsində boşluqlar var ki, mən onları qəsdən saxlamışam, çünki onların doldurulması bir tərəfdən həddindən artıq böyük səy, digər tərəfdən isə yuxuya yad olan bir materiala söykənməyi tələb edərdi. Görünür, bu nəticədə yanılmışam; başqa yerdə Swobodanın irəli sürdüyü fikirlərlə bağlı bəzi müşahidələrimi bölüşəcəyəm, lakin onlar mənə inandırıcı nəticə verməyib. Mən "boğulmuş" sözü ilə "sıxışdırılmış" sözündən fərqli bir məna nəzərdə tutub-tutmadığımı bildirməkdən çəkindim. Yalnız aydın olmalıdır ki, sonuncu şüursuzluğa aidiyyəti birincidən daha güclü vurğulayır. Mən yuxu düşüncələrinin, hətta şüura doğru irəliləyən davamlılıqdan imtina edib reqressiya yolunu seçdiyi hallarda da senzura tərəfindən təhrifə məruz qalması kimi yaxın problemi araşdırmadım. Mənim üçün əsas məqsəd, yuxu işinin daha da təhlilinin gətirdiyi problemlər haqqında təəssürat yaratmaq və bu mövzunun kəsişdiyi digər mövzuları göstərmək idi. Həmişə gecənin dərinliklərinə qədər işləməyə vərdiş etdiyim üçün erkən oyanmaq mənim üçün həmişə çətinlik olub. Təqibin hansı nöqtədə dayandırılacağına qərar vermək mənə həmişə asan olmayıb. – Seksual təsəvvürlərin yuxudakı rolunu tam əhatə etməməyim və açıq-aşkar seksual məzmunlu yuxuların yozulmasından çəkinməyim xüsusi bir motivasiyaya əsaslanır ki, bu da, ola bilsin, oxucuların gözləntisini ödəmir. Mənim nevropatologiyada müdafiə etdiyim görüşlərə və təlim müddəalarına cinsi həyatı nə həkimin, nə də elmi tədqiqatçının qayğısına aid olmayan bir Pudendum kimi baxmaq tamamilə yaddır. Artemidorosun Daldisdən olan tərcüməçisinin, yuxuların simvolikasına dair əxlaqi qəzəbi ilə, kitabda olan cinsi yuxular fəslini oxucuların biliyindən gizlətməyə vadar olmasını da gülünc hesab edirəm. Mənim üçün yalnız o dərk rəhbər idi ki, cinsi yuxuların izahında hələ aydınlaşdırılmamış perversiya və biseksuallıq problemlərinə dərindən girməliyəm, buna görə də bu materialı başqa bir əlaqə üçün saxladım. Yuxu təşəkkülündə və isterik simptomların yaranmasında psixi qüvvələr oyunundakı fərqin nədən ibarət olduğunu da bundan sonra araşdırmaq istəmirəm; çünki müqayisə ediləcək tərəflərdən birinin daha dəqiq biliklərinə malik deyilik. Lakin bir başqa məqama xüsusi əhəmiyyət verirəm və öncədən etiraf edirəm ki, hər iki psixi sistem, onların iş üsulları və sıxışdırma haqqında bütün bu mülahizələri yalnız bu məqam üzündən bura daxil etmişəm.

İndi söhbət ondan getmir ki, mən sözügedən psixoloji münasibətləri təxminən doğru, yoxsa belə çətin məsələlərdə asanlıqla mümkün olduğu kimi, səhv və qüsurlu anlamışam. Psixi senzuranın, yuxu məzmununun düzgün və qeyri-adi işlənməsinin şərhi necə dəyişirsə dəyişsin, aşağıdakılar etibarlı qalır: bu cür proseslər yuxu təşəkkülündə fəaliyyət göstərir və mahiyyətcə isterik simptom təşəkkülündə aşkar edilmiş proseslərlə ən böyük analoji göstərir. Halbuki yuxu patologik fenomen deyil; o, psixi tarazlığın pozulmasını ön şərt kimi tələb etmir; nəticəsində məhsuldarlıq qabiliyyətində heç bir zəifləmə qoymur. Mənim yuxularımın və nevrotik pasiyentlərimin yuxularının sağlam insanların yuxularına aid nəticələr çıxarmağa imkan vermədiyi barədə irad, yəqin ki, heç bir dəyərləndirməyə ehtiyac olmadan rədd edilməlidir. Əgər biz hadisələrdən onların hərəkətverici qüvvələri haqqında nəticə çıxarırıqsa, onda dərk edirik ki, nevrozun istifadə etdiyi psixi mexanizm ruhani həyatı əhatə edən xəstəlik nəticəsində yaranmır, əksinə, psixi aparatın normal quruluşunda mövcuddur. Hər iki psixi sistem, onların arasındakı keçid senzurası, bir fəaliyyətin digəri tərəfindən əngəllənməsi və üst-üstə düşməsi, hər ikisinin şüura münasibəti – yaxud faktiki vəziyyətin daha doğru şərhi onların yerinə nəticə verə bilərsə – bütün bunlar psixi aparatımızın normal quruluşuna aiddir və yuxu bizə onun strukturunu dərk etməyə aparan yollardan birini göstərir. Əgər biz tamamilə təsdiqlənmiş bilik artımının minimumu ilə kifayətlənmək istəyiriksə, onda deyəcəyik ki, yuxu bizə göstərir ki, boğulmuş hiss normal insanda da mövcudluğunu davam etdirir və psixi fəaliyyətlərə qadir qalır.

Yuxunun özü də bu boğulmuşun təzahürlərindən biridir; nəzəriyyəyə görə o, bütün hallarda belədir, əldə olan təcrübəyə görə isə heç olmasa çoxsaylı hallarda – yuxu həyatının diqqəti cəlb edən xarakterlərini ən aydın şəkildə nümayiş etdirən hallarda. Oyaq həyatda ziddiyyətlərin əks həlli yolu ilə ifadədən saxlanılan və daxili qavrayışdan kəsilmiş ruhən boğulmuş olan, gecə həyatında və kompromis formalaşmalarının hakimiyyəti altında şüura özünü zorla qəbul etdirmək üçün vasitələr və yollar tapır. «Flectere si nequeo superos, Acheronta movebo.»

Yuxuların təfsiri isə psixi həyatda şüursuzluğun dərkinə aparan əsas yoldur. Yuxuların təhlilini izləyərək, bu olduqca möhtəşəm və sirli alətin tərkibi haqqında müəyyən bir anlayış əldə edirik, əlbəttə ki, yalnız kiçik bir hissəsini, lakin bu, digər – patoloji adlandırılmalı olan – təzahürlərdən yola çıxaraq onun daha dərindən təhlilinə başlamaq üçün bir başlanğıcdır. Çünki xəstəlik – ən azından haqlı olaraq funksional adlandırılanı – bu aparatın dağılmasını, onun daxilində yeni parçalanmaların yaranmasını şərtləndirmir; onu normal funksiya zamanı bir çox təsirləri gizli qalan qüvvələr oyununun komponentlərinin güclənməsi və zəifləməsi ilə dinamik şəkildə izah etmək lazımdır. Başqa bir yerdə göstərmək olardı ki, aparatın iki instansiyadan ibarət olması normal fəaliyyətin də incələşməsinə imkan verir ki, bu da tək bir instansiya üçün qeyri-mümkün olardı. Yuxu psixopatologiyanı psixologiya əsasında qurmağa imkan verən yeganə fenomen deyil. Mən "Monatsschrift für Psychiatrie und Neurologie" jurnalında (1898-ci ildə "Unutqanlığın psixi mexanizmi haqqında" və 1899-cu ildə "Örtük xatirələr haqqında") hələ tamamlanmamış kiçik bir məqalələr silsiləsində bir sıra gündəlik psixi hadisələri eyni biliyin dəstəyi kimi şərh etməyə çalışıram.

Unutmalar, yanılmalar, səhvlər və s. haqqında bu və digər məqalələrimə əlavə olaraq psixoanalizdə şüursuz anlayışı haqqında «Qeydlərim» (almanca orijinal adı: ›Bemerkungen über den Begriff des Unbewußten in der Psychoanalyse‹; ingiliscə "Proceedings of the Society for Psychical Research" jurnalının müəyyən cildində dərc olunmuş «Məktub haqqında yuxu», həmçinin «Dəfn mərasimi» və «İrmanın iynəsi» haqqında yuxular). (1915 b) «Müharibə və ölüm haqqında aktual məsələlər».

f) Şüursuz və şüur. Reallıq

Daha diqqətlə nəzər yetirsək, bu, aparatın hərəkət sonluğuna yaxın iki sistemin mövcudluğu deyil, əvvəlki bölmələrdəki psixoloji müzakirələrin bizə təlqin etdiyi kimi, oyanmanın iki növ prosesi və ya axın üsuludur.

Bu bizim üçün fərq etməzdi; çünki naməlum reallığa daha yaxın olan bir şeylə əvəz edə biləcəyimizə inanırıqsa, köməkçi təsəvvürlərimizdən imtina etməyə hər zaman hazır olmalıyıq. İndi isə, psixi aparat daxilindəki iki sistemi ən yaxın və ən kobud mənada iki lokalizasiya kimi nəzərdən keçirdiyimiz müddətdə yanlış anlaşıla bilən bəzi baxışları düzəltməyə çalışaq; bu baxışlar "sıxışdırmaq" və "keçmək" ifadələrində öz əksini tapmışdır. Beləliklə, əgər biz şüursuz bir fikrin ön-şüura tərcümə olunmaq üçün cəhd etdiyini və sonra şüura keçdiyini deyiriksə, bununla yeni bir yerdə ikinci bir fikrin, sanki orijinalın mövcud olduğu bir surətin yaranmalı olduğunu nəzərdə tutmuruq; həmçinin şüura keçməkdən hər hansı bir yer dəyişdirmə ideyasını diqqətlə ayırmalıyıq. Əgər biz ön-şüuri bir fikrin sıxışdırıldığını və sonra şüursuzluq tərəfindən qəbul edildiyini deyiriksə, o zaman ərazi uğrunda mübarizə təsəvvür dairəsindən götürülmüş bu bənzətmələr bizi həqiqətən bir psixi lokalizasiyada bir tənzimləmənin ləğv edildiyini və digər lokalizasiyada yeni bir tənzimləmə ilə əvəz olunduğunu güman etməyə sövq edə bilər. Bu bənzətmələr üçün real vəziyyətə daha uyğun görünən şeyi qəbul edirik: müəyyən bir tənzimləməyə enerji yüklənməsi köçürülür və ya ondan geri çəkilir, beləliklə psixi quruluş bir instansiyanın hökmranlığı altına düşür və ya ondan azad olur. Burada biz yenidən topiki təsəvvürü dinamik təsəvvürlə əvəz edirik; bizə hərəkətli görünən psixi quruluş deyil, onun innervasiyasıdır. Bu baxış, ön-şüuri təsəvvürün əsas xarakterinin söz təsəvvürü qalıqları ilə əlaqəsi olduğu aşkar edildikdən sonra inkişaf etdirilmiş və dəyişdirilmişdir ("Şüursuzluq", 1915 e).

Buna baxmayaraq, mən hər iki sistem haqqında əyani təsəvvürləri qorumağı məqsədəuyğun və haqlı hesab edirəm. Təsəvvürlərin, fikirlərin və ümumiyyətlə psixi törəmələrin sinir sisteminin üzvi elementlərində deyil, sanki onların arasında, müqavimətlərin və yolların onlara müvafiq korrelyat yaratdığı yerdə lokallaşdırıla bilməyəcəyini xatırlasaq, bu təsvir üsulunun hər hansı sui-istifadəsindən qaça bilərik. Daxili qavrayışımızın obyekti ola biləcək hər şey, işıq şüalarının gedişi ilə teleskopda yaranan təsvir kimi, virtualdır. Lakin özləri psixi olmayan və heç vaxt psixi qavrayışımıza əlçatan olmayan sistemləri, təsviri yaradan teleskopun linzaları kimi qəbul etməyə haqqımız var. Bu bənzətməni davam etdirsək, iki sistem arasındakı senzura şüaların yeni mühitə keçərkən sınmasına uyğun gələrdi.

Biz indiyədək psixologiyanı özbaşına öyrənmişik; artıq müasir psixologiyada hökmran təlimlərə nəzər salmağın və onların bizim təsdiqlərimizlə münasibətini araşdırmağın vaxtıdır. Lipps (1897) tərəfindən deyilmiş kəskin sözlərə görə, psixologiyada şüursuzluq məsələsi psixoloji məsələdən daha çox, psixologiyanın özünün məsələsidir. Psixologiya bu məsələni "psixiki olan — şüurlu olandır" və "şüursuz psixi proseslər — aşkar bir ziddiyyətdir" kimi söz izahı ilə həll etdiyi müddətdə, həkimin anormal psixi vəziyyətlərdən çıxara biləcəyi müşahidələrin psixoloji istifadəsi mümkünsüz qalırdı. Həkim və filosof yalnız o zaman bir araya gəlirlər ki, hər ikisi şüursuz psixi proseslərin "müəyyən bir faktın məqsədəuyğun və tamamilə əsaslı ifadəsi" olduğunu qəbul etsinlər. Həkim "şüurun psixiki olanın ayrılmaz xarakteri olması" təminatını çiyinlərini çəkməklə rədd etməkdən başqa çarə tapa bilməz və bəlkə də, əgər filosofların ifadələrinə hörməti hələ də kifayət qədər güclüdürsə, onların eyni obyekti araşdırmadığını və eyni elmlə məşğul olmadığını güman edə bilər. Çünki nevrotikin psixi həyatının sadəcə bir dərrakəli müşahidəsi, sadəcə bir yuxu analizi ona sarsılmaz inam aşılamalıdır ki, ən mürəkkəb və düzgün düşüncə prosesləri, hansılara ki psixi proseslər adını verməkdən imtina etmək olmaz, insanın şüurunu oyatmadan baş verə bilər. Mən yuxunun öyrənilməsindən şüurlu və şüursuz fəaliyyətin münasibəti haqqında eyni nəticəyə gəlmiş bir müəllifə istinad edə bildiyim üçün sevinirəm. Əlbəttə, həkim bu şüursuz proseslər haqqında yalnız onlar şüura məlumat və ya müşahidəyə imkan verən təsir göstərdikdən sonra xəbər tutur. Lakin bu şüur effekti şüursuz prosesdən tamamilə fərqli psixi xarakter daşıya bilər, elə ki, daxili qavrayış birini digərinin əvəzi kimi tanıya bilməz. Həkim şüur effektindən nəticə çıxarmaq yolu ilə şüursuz psixi prosesə nüfuz etmək hüququnu qorumalıdır; bu yolla o, şüur effektinin şüursuz prosesin yalnız uzaq psixi təsiri olduğunu və sonuncunun bu şəkildə şüurlu olmadığını, həmçinin şüura heç bir şəkildə özünü büruzə vermədən mövcud olduğunu və fəaliyyət göstərdiyini öyrənir.

Şüurun həddindən artıq qiymətləndirilməsindən imtina psixikanın fəaliyyətinə dair hər hansı düzgün anlayışın zəruri əsas şərtinə çevrilir. Lippsə görə, şüursuz psixi həyatın ümumi təməli kimi qəbul edilməlidir. Şüursuz, şüurlunun daha kiçik dairəsini özündə ehtiva edən daha böyük dairədir; hər bir şüurlu halın şüursuz ilkin mərhələsi var, halbuki şüursuz bu mərhələdə qala bilər və yenə də psixi fəaliyyətin tam dəyərinə iddia edə bilər. Şüursuz, daxili təbiətinə görə bizə xarici dünyanın reallığı qədər naməlum olan və şüurun məlumatları vasitəsilə xarici dünyanın duyğu orqanlarımızın məlumatları ilə verildiyi qədər qeyri-kamil şəkildə təqdim olunan əsl real psixikadır.

Şüurlu həyat ilə yuxu həyatının köhnə ziddiyyəti şüursuz psixikanın özünə layiq yerə qoyulması ilə dəyərini itirirsə, əvvəlki müəllifləri dərindən məşğul etmiş bir sıra yuxu problemləri aradan qalxır. Yuxuda baş verməsinə təəccüblənə biləcəyimiz bir çox fəaliyyətlər artıq yuxuya deyil, gündüzlər də işləyən şüursuz təfəkkürə aid edilməlidir. Şernerə görə, əgər yuxu bədənin simvolik təsviri ilə oynayırsa, biz bilirik ki, bu, cinsi impulslara tabe olan və yalnız yuxuda deyil, həm də histerik fobiyalarda və digər simptomlarda özünü göstərən müəyyən şüursuz fantaziyaların fəaliyyətidir. Yuxu gündüz işlərini davam etdirib tamamlayır və hətta dəyərli ideyaları üzə çıxarırsa, biz bundan yalnız yuxu maskalanmasını – yuxu işinin nəticəsini və ruhun dərinliklərinin qaranlıq qüvvələrinin yardımının əlamətini çıxarmalıyıq. İntellektual fəaliyyətin özü də gündüz bütün bu cür işləri görən eyni ruhi qüvvələrə aiddir. Biz, yəqin ki, intellektual və bədii istehsalın şüurlu xarakterini həddən artıq yüksək qiymətləndirməyə meyilliyik. Höte və Helmholts kimi bəzi yüksək məhsuldar insanların ifadələrindən öyrənirik ki, onların yaradıcılığının əsas və yeni tərəfləri onlara ilham şəklində verilmiş və demək olar ki, hazır şəkildə onların qavrayışına çatmışdır. Digər hallarda şüurlu fəaliyyətin köməyi, bütün zehni qüvvələrin səyi tələb olunduğu yerlərdə qəribə deyil. Lakin şüurlu fəaliyyətin çox sui-istifadə edilən imtiyazı ondan ibarətdir ki, o, iştirak etdiyi hər yerdə bütün digər fəaliyyətləri bizdən gizlədə bilər.

Yuxuların tarixi əhəmiyyətini ayrıca bir mövzu kimi qeyd etməyə dəyməz. Yuxunun təhlili zamanı onun tərkibində əvvəlki və ya əvvəlki günün hadisələrindən qaynaqlanan, lakin oyanıq şüur üçün o qədər əhəmiyyətsiz və dəyərsiz olan elementlərin tapıldığı hallar, yaşandıqdan qısa müddət sonra unudulmağa məhkum idi. (Dayə ilə fürsətin əldən verilməsi, qraf Tun haqqında yuxuya baxın, sonuncu şəkil). Lakin qədim xalqların yuxuya bəslədiyi hörmət, insan ruhundakı cilovlanmaz və məhv edilməz, yuxu arzusunu doğuran və bizim şüursuzluğumuzda yenidən tapdığımız demonik başlanğıca doğru düzgün psixoloji hissə əsaslanan bir ehtiramdır.

Mən qəsdən “şüursuzluğumuzda” deyirəm, çünki bizim belə adlandırdığımız nə filosofların şüursuzu, nə də Lipps-in şüursuzu ilə üst-üstə düşür. Lipps-də biz daha geniş bir tezis eşidirik ki, hər bir psixi mövcudat şüursuz şəkildə mövcuddur, bunun bir hissəsi isə həm də şüuri şəkildə. Lakin biz yuxu və isterik simptomların yaranması fenomenlərini bu tezisi sübut etmək üçün cəlb etməmişik; onun hər cür şübhədən kənar olduğunu təsdiqləmək üçün təkcə normal gündəlik həyatın müşahidəsi kifayətdir.

Psixopatoloji törəmələrin və onların ilk halqası olan yuxuların təhlilinin bizə öyrətdiyi yenilik ondan ibarətdir ki, şüursuz – yəni psixiki – iki ayrı sistemin funksiyası kimi meydana çıxır və normal psixi həyatda da belə mövcuddur. Deməli, iki növ şüursuz var ki, biz onu psixoloqlarda hələ ayrı-ayrılıqda tapmırıq. Hər ikisi psixologiya mənasında şüursuzdur; lakin bizim tərifimizdə, Şüursuz adlandırdığımız biri şüura qadir olmadığı halda, digərini Vbw, Şüursuz adlandırırıq, çünki onun həyəcanları, müəyyən qaydalara riayət etməklə, bəlkə də yalnız yeni senzuranı aşdıqdan sonra, lakin Ubw sistemindən asılı olmayaraq şüura çata bilər. Bu, orqanizmdə yeganə hal deyil ki, əks halda məqsədəuyğun olan bir quruluş, yaranma şərtlərində nəsə dəyişdirildikdə məqsədəuyğunsuz və pozucu olur, və sonra bu pozuntu ən azından yeni məqsədə xidmət edir – dəyişikliyi bildirmək və orqanizmin tənzimləyici vasitələrini ona qarşı oyatmaq. Həyəcanların şüura gəlmək üçün dəyişməz bir ardıcıllıqdan, senzura dəyişikliyi ilə bizə aşkar olan bir instansiya silsiləsindən keçməli olması faktı bizə məkanla bağlı bir müqayisə qurmağa xidmət etdi. Biz hər iki sistemin bir-biri ilə və şüurla münasibətini təsvir etdik: Şüuröncəsi sistemi Şüursuz sistemi ilə şüur arasında bir sədd kimi dayanır. Şüuröncəsi sistemi yalnız şüura girişi kəsmir, həm də iradi hərəkətliliyə girişə nəzarət edir və hərəkətli yüklənmə enerjisinin göndərilməsi üzərində sərəncam verir; bunun bir hissəsi bizə diqqət kimi tanışdır. Unutmayaq ki, söhbət şüursuz düşüncədən gedir və proses qəsdən, şüurla müşayiət olunan düşüncə zamanı özümüzdə müşahidə etdiyimizdən asanlıqla fərqli ola bilər.

Psixonevrozlara dair müasir ədəbiyyatda geniş yayılmış üst və alt şüur fərqləndirməsindən də uzaq durmalıyıq, çünki məhz bu fərqləndirmə psixiki və şüurlu olanın eyniliyini vurğulayır.

Bəs bir zamanlar hər şeyə qadir olan, digər hər şeyi kölgədə qoyan şüurun bizim təqdimatımızda hansı rolu qalır? Psixi keyfiyyətləri qavramaq üçün bir hiss orqanı rolu. Sxematik cəhdimizin əsas ideyasına görə, biz şüurlu qavrayışı yalnız xüsusi bir sistemin özünəməxsus fəaliyyəti kimi qəbul edə bilərik ki, bunun üçün "Şü" qısaltması tövsiyə olunur. Bu sistemi mexaniki xüsusiyyətlərinə görə "Q" qavrayış sistemlərinə bənzər şəkildə təsəvvür edirik, yəni keyfiyyətlərə qarşı həssasdır və dəyişikliklərin izini saxlamağa qadir deyil, yəni yaddaşsızdır. Xarici dünyaya "Q" sistemlərinin hiss orqanları ilə üz tutan psixi aparatın özü "Şü" hiss orqanı üçün xarici dünyadır və onun teleoloji əsası bu münasibətdə dayanır. Aparatın quruluşuna hakim görünən instansiyaların keçid prinsipi burada bir daha qarşımıza çıxır.

Qıcıqlanma materialı şüur-duyğu orqanına iki tərəfdən axır: keyfiyyətlərlə şərtlənən qıcıqlanması şüurlu hissiyyata çevrilənə qədər, ehtimal ki, yeni bir işlənmə prosesindən keçən qavrayış sistemindən və müəyyən dəyişikliklərə çatdıqda kəmiyyət prosesləri həzz və narazılıq keyfiyyətləri silsiləsi kimi hiss olunan aparatın öz daxilindən.

Düzgün və yüksək dərəcədə mürəkkəb təfəkkür məhsullarının şüurun iştirakı olmadan da mümkün olduğunu dərk edən filosoflar, şüura bir funksiya aid etməkdə çətinlik çəkmişlər; bu, onlara tamamlanmış psixi prosesin artıq bir əksi kimi görünmüşdür. Şü sistemimizin qavrayış sistemləri ilə analoqu bizi bu çətinlikdən qurtarır. Biz görürük ki, hiss orqanlarımız vasitəsilə qavrayış, gələn duyğu qıcıqlanmasının yayıldığı yollara diqqət yönəltməklə nəticələnir; qavrayış sisteminin keyfiyyətli qıcıqlanması, psixi aparatda mobil kəmiyyətin axışının tənzimləyicisi rolunu oynayır. Yeni keyfiyyətləri qavrayaraq, o, mobil yüklənmə kəmiyyətlərinin idarə olunmasına və məqsədyönlü paylanmasına yeni bir töhfə verir. Həzz və narazılıq qavrayışları vasitəsilə, o, əks halda şüursuz və kəmiyyət dəyişiklikləri ilə işləyən psixi aparat daxilində yüklənmələrin gedişatına təsir edir. Ehtimal ki, narazılıq prinsipi yüklənmə dəyişikliklərini əvvəlcə avtomatik olaraq tənzimləyir; lakin bu keyfiyyətlərin şüurlu olması, hətta ilkin quruluşuna qarşı çıxa bilən və aparatın iş qabiliyyətini təkmilləşdirən ikinci və daha incə bir tənzimləmə əlavə edə bilər, onu narazılığın boşalması ilə bağlı olanı da yüklənməyə və işlənməyə məruz qoymağa qadir edir.

Nevrozların psixologiyasından məlumdur ki, hiss orqanlarının keyfiyyət qıcıqlanması vasitəsilə bu tənzimləmələrə aparatın funksional fəaliyyətində böyük rol verilir.

İlkin xoşagəlməzlik prinsipinin avtomatik hökmranlığı və bununla əlaqədar fəaliyyət qabiliyyətinin məhdudlaşdırılması özləri də avtomatizm olan həssas tənzimləmələr vasitəsilə aradan qaldırılır.

Məlum olur ki, başlanğıcda məqsədəuyğun olan, lakin sonradan inhibisiya və psixi nəzarətdən zərərli imtinaya doğru gedən sıxışdırma, qavrayışlara nisbətən xatirələr üzərində daha asan baş verir, çünki xatirələrdə psixi hiss orqanlarının oyanması nəticəsində yaranan yüklənmə artımı olmur. Əgər bir tərəfdən rədd edilməli olan fikir sıxışdırmaya məruz qaldığı üçün şüurlu olmursa, digər tərəfdən o, başqa səbəblərdən şüurlu qavrayışdan məhrum edildiyi üçün sıxışdırıla bilər. Bunlar, terapiyanın həyata keçirilmiş sıxışdırmaları geri qaytarmaq üçün istifadə etdiyi işarələrdir.

Şüur duyğu orqanının mobil kəmiyyətə tənzimləyici təsiri ilə yaranan həddindən artıq yüklənmənin dəyəri, teleoloji baxımdan, yeni keyfiyyətlər sırasının və beləliklə, insanın heyvanlar üzərindəki üstünlüyünü təşkil edən yeni tənzimlənmənin yaradılması ilə daha yaxşı nümayiş etdirilə bilməz. Çünki düşüncə prosesləri, öz-özlüyündə, onları müşayiət edən həzz və narazılıq oyanışları istisna olmaqla, keyfiyyətsizdir; bu oyanışlar isə düşüncənin mümkün pozulması kimi məhdudiyyətlər daxilində saxlanılmalıdır. Onlara keyfiyyət vermək üçün, insanda söz xatirələri ilə əlaqələndirilir; bu xatirələrin keyfiyyət qalıqları şüurun diqqətini özlərinə cəlb etmək və şüurdan düşüncəyə yeni mobil yüklənmə yönəltmək üçün kifayətdir.

Şüur problemlərinin bütün müxtəlifliyi yalnız isterik təfəkkür proseslərinin təhlili zamanı nəzərdən keçirilə bilər. Bu, şüuröncəsindən şüur yüklənməsinə keçidin də şüursuz və Şüuröncəsi arasındakı senzura ilə oxşar bir senzura ilə əlaqəli olduğu təəssüratını yaradır. Bu senzura da yalnız müəyyən kəmiyyət həddində fəaliyyətə başlayır, beləliklə, az intensiv fikir formalaşmaları ondan yayına bilir. Şüurdan kənarlaşdırılmanın, eləcə də ona məhdudiyyətlərlə nüfuz etməyin bütün mümkün halları psixonevrotik fenomenlər çərçivəsində birləşir; onların hamısı senzura ilə şüur arasında sıx və ikitərəfli əlaqəyə işarə edir. Bu psixoloji müzakirələri bu cür iki hadisəni təqdim etməklə yekunlaşdırmaq istəyirəm.

Keçən ilki konsilium məni ağıllı və qərəzsiz baxışlı bir qızın yanına gətirdi. Onun geyimi qəribə idi; axı qadının geyimi ən son qırışına qədər ruhla dolu olduğu halda, o, bir corabı sallanmış, bluzunun iki düyməsi açıq gəzirdi. O, bir ayağındakı ağrılardan şikayətləndi və xahiş edilmədən baldırını açdı.

Lakin onun əsas şikayəti sözbəsöz belədir: "Qarnımda elə bir hiss var ki, sanki içində nəsə ilişib qalıb, o, ora-bura hərəkət edir və məni bütövlükdə sarsıdır." Biz bu halın mənasını görürük. Lakin bu fikir tamamilə başqa bir istiqamətə yönəlir. Bəzən bu zaman bütün bədəni sanki donur. Həmin anda orada iştirak edən həmkarım mənə baxır; o, bu şikayəti yanlış anlaşılmayan hesab edir. Hər ikimizə qəribə gəlir ki, xəstənin anası bu barədə heç nə düşünmür; axı o, övladının təsvir etdiyi vəziyyətdə dəfələrlə olmalı idi. Qızın özü öz sözlərinin əhəmiyyətindən xəbərsizdir, əks halda onları dilə gətirməzdi.

Burada senzura elə gizlədilə bilmişdir ki, adətən Şüuröncəsində qalan fantaziya zərərsiz bir şikayət maskası altında şüura daxil ola bilsin.

Budur bunun ikinci bir nümunəsi. Başqa bir misal: Mən on dörd yaşlı bir oğlanın psixoanalitik müalicəsinə başlayıram, o, qıcolma tikindən, isterik qusmadan, baş ağrısından və sairədən əziyyət çəkir; mən ona əmin edirəm ki, gözlərini yumduqdan sonra şəkillər görəcək və ya fikirlər gələcək ki, bunları da mənə bildirməlidir. O, obrazlarla cavab verir. Mənim yanıma gəlməzdən əvvəlki son təəssürat onun yaddaşında vizual olaraq canlanır. O, əmisi ilə dama oynamışdı və indi qarşısında dama lövhəsini görür. O, əlverişli və ya əlverişsiz müxtəlif vəziyyətləri, edilməməli olan gedişləri müzakirə edir. Sonra o, lövhənin üzərində bir xəncər görür, bu, atasının əşyasıdır, lakin onun fantaziyası onu lövhəyə köçürmüşdür.

Sonra lövhədə oraq, ardınca isə dəryaz peyda olur; indi isə uzaqdakı ata evinin qarşısında dəryazla ot biçən qoca kəndlinin obrazı canlanır. Bir neçə gün sonra mən bu obrazlar ardıcıllığının mənasını anladım. Ailə münasibətlərindəki xoşagəlməzliklər oğlanı həyəcanlandırmışdı. Anası ilə yola getməyən, tərbiyə vasitəsi yalnız hədələr olan sərt, tez qəzəblənən ata; atanın yumşaq və zərif anadan boşanması; atanın yenidən evlənməsi, bir gün evə gənc bir qadını yeni ana kimi gətirməsi. On dörd yaşlı oğlanın xəstəliyi bundan bir neçə gün sonra başladı. Bu obrazları anlaşılan eyhamlara çevirən ataya qarşı boğulmuş qəzəbdir. Materialı mifologiyadan bir xatirə vermişdir. Oraq, Zevsin atanı axtaladığı oraqdır; dəryaz və kəndlinin obrazı isə öz övladlarını yeyən, Zevsin uşağa yaraşmayan şəkildə qisas aldığı qüdrətli qoca Kronosu təsvir edir. Atanın evlənməsi, uşağın cinsiyyət orqanları ilə oynadığına görə (lövhə oyunu; qadağan olunmuş gedişlər; öldürmək üçün istifadə edilən xəncər) əvvəllər atasından eşitdiyi qınaqları və hədələri ona qaytarmaq üçün bir fürsət idi. Burada uzun müddət sıxışdırılmış xatirələr və onların şüursuz qalmış törəmələri, onlara açılan dolama yollarla şüura sanki mənasız obrazlar kimi süzülür.

Beləliklə, yuxu ilə məşğul olmağın nəzəri dəyərini psixoloji biliklərə verdiyi töhfələrdə və psixonevrozları anlamağa hazırlıqda axtarardım. Əgər biliklərimizin indiki vəziyyəti psixonevrozların sağalan formalarına uğurlu terapevtik təsirə imkan verirsə, psixi aparatın quruluşu və fəaliyyətləri ilə dərindən tanışlığın hansı əhəmiyyətə çata biləcəyini kim təxmin edə bilər? Bəs bu məşğuliyyətin praktiki dəyəri, soruşulduğunu eşidirəm, psixikanı anlamaq, fərdin gizli xarakter xüsusiyyətlərini üzə çıxarmaq üçündürmü? Məgər yuxunun aşkar etdiyi şüursuz impulslar psixi həyatda real qüvvələr dəyərinə malik deyilmi? Yuxuları yaradan, bir gün başqa şeylər də yarada biləcək boğulmuş arzuların etik əhəmiyyətini az qiymətləndirmək olarmı?

Bu suallara cavab verməyə özümü səlahiyyətli saymıram. Mənim düşüncələrim yuxu probleminin bu tərəfini dərindən araşdırmayıb. Mən yalnız onu düşünürəm ki, yuxuda imperatoru öldürdüyünü gördüyünə görə təbəəsini edam etdirən Roma imperatoru haqsız idi. O, əvvəlcə bu yuxunun nə anlama gəldiyini araşdırmalıydı; çox güman ki, bu, yuxunun zahirən ifadə etdiyi məna ilə eyni deyildi. Hətta əgər başqa bir yuxu bu cür dövlətə xəyanət mənasını daşısa belə, Platonun bu sözlərini xatırlamaq yerinə düşərdi: fəzilətli insan pis adamın həyatda etdiklərini yalnız yuxuda görməklə kifayətlənir. Məncə, ən yaxşısı yuxuları sərbəst buraxmaqdır. Şüursuz istəklərə reallıq aid edilib-edilməyəcəyini deyə bilmərəm. Bütün keçid və aralıq düşüncələrdə bu, əlbəttə ki, rədd edilməlidir. Şüursuz istəkləri onların son və həqiqi ifadəsində qarşımızda gördükdə, demək olar ki, psixi reallıq maddi reallıqla qarışdırılmamalı olan xüsusi bir varlıq formasıdır. İnsanlar yuxularının əxlaqsızlığına görə məsuliyyəti üzərlərinə götürməkdən imtina etdikdə, bu, əsassız görünür. Psixi aparatın işləmə mexanizminin qiymətləndirilməsi və şüurlu ilə şüursuz arasındakı əlaqənin dərk edilməsi sayəsində yuxu və fantaziya həyatımızın əxlaqi baxımdan qəbuledilməz cəhətləri əksər hallarda aradan qalxır. "Yuxunun bizə indiki anla (reallıqla) əlaqələr barədə bildirdiyini şüurda da axtarmaq istəyirik və analizin böyüdücü şüşəsi altında gördüyümüz nəhəngi sonra infuzor kimi tapdıqda təəccüblənməməliyik." (H. Zaks.) İnsanın xarakterini qiymətləndirmək üçün praktik ehtiyacda əksər hallarda əməl və şüurlu şəkildə ifadə olunan əqidə kifayətdir. Əməl hər şeydən əvvəl ön plana çəkilməlidir, çünki şüura daxil olan bir çox impulslar hələ də ruhi həyatın real gücləri tərəfindən əmələ çevrilməzdən əvvəl aradan qaldırılır; hətta onlar çox vaxt öz yollarında heç bir psixoloji maneəyə rast gəlmirlər, çünki şüursuzluq onların başqa yolla qarşısının alınacağına əmindir. Hər halda, fəzilətlərimizin qürurla yüksəldiyi, çox qarışdırılmış torpağı tanımaq öyrədici olaraq qalır. İnsan xarakterinin bütün istiqamətlərdə dinamik hərəkət edən mürəkkəbliyi, köhnəlmiş əxlaq təlimimizin istədiyi kimi, nadir hallarda sadə bir alternativlə həll olunur. Bəs yuxunun gələcəyi bilmək üçün dəyəri nədir? Bunu ümumiyyətlə demək olmaz. Bunun əvəzinə belə demək olar: keçmişi bilmək üçün. Çünki yuxu hər mənada keçmişdən qaynaqlanır. Doğrudur, yuxunun bizə gələcəyi göstərdiyi köhnə inanc da həqiqət payından tamamilə məhrum deyil. Yuxu bizə bir istəyi təsvir edərək bizi gələcəyə aparır, lakin bu gələcək — yuxu görən tərəfindən indiki kimi qəbul edilən bu gələcək, məhv edilə bilməyən istək tərəfindən həmin keçmişin surətinə çevrilmişdir.